จากความเชื่อมั่นใน ‘คัมภีร์หน้าห้อง’ และคะแนนสอบปลายปี สู่ความจริงที่ว่าเกรดสวยๆ อาจไม่เพียงพอให้เด็กก้าวทันโลกภายนอก นี่คือเรื่องราวการเดินทางของ ดาบตำรวจสวัสดิ์ ชัยณรงค์ ครูโรงเรียนตำรวจตระเวนชายแดนบ้านตะแบกงาม จังหวัดชุมพร ผู้กล้าลุกขึ้นมาทบทวนวิธีสอนของตัวเอง ทิ้งบทบาทการยืนบรรยายคนเดียว แล้วพาเด็กๆ ออกไปเรียนรู้จากสิ่งรอบตัว ตั้งแต่รางอาหารหมู แปลงเกษตรผสมผสาน ไปจนถึงคำถามและภูมิปัญญาของคนในชุมชน
ร่วมสำรวจห้องเรียนที่มีชีวิต ที่ซึ่งเสียงของเด็กๆ ไม่ได้เป็นเพียงผู้ฟัง แต่กลายเป็นจุดเริ่มต้นของการออกแบบแผนการสอน และเปลี่ยนนิยามความเป็น ‘ครู’ ให้กว้างไกลกว่าเดิม
1. จากศิษย์เก่าโรงเรียน ตชด. สู่วันที่กลับมาเป็นครู
“ถ้าจบมาแค่นี้ก็เป็นครูได้ ใครๆ ก็เป็นครูได้เหมือนกัน” คำพูดนี้มาถึงดาบตำรวจสวัสดิ์ ชัยณรงค์ ในงานวันครู ตามมาด้วยคำถามว่า เขาจบอะไรมา เรียนมาถึงไหน และเมื่อมาสอนแล้ว เด็กจะได้เรียนรู้อะไรบ้าง
เขาจำได้ว่าคำพูดเหล่านั้นทำให้ท้ออยู่บ้าง เพราะในสายตาของคนพูด เส้นทางที่ไม่ได้ผ่านคณะครุศาสตร์หรือศึกษาศาสตร์ดูจะทำให้ความเป็นครูของเขามีน้ำหนักน้อยลง ครูสวัสดิ์อธิบายความรู้สึกครั้งนั้นว่า เหมือนถูกมองเป็น ‘ครูเถื่อน’
“ตอนนั้นก็มีเก็บมาคิดบ้าง แต่ว่าก็ไม่เป็นไร ปล่อยเขาไป เราไปห้ามความคิดของคนไม่ได้”
ที่โรงเรียนตำรวจตระเวนชายแดนบ้านตะแบกงาม จังหวัดชุมพร งานของครูสวัสดิ์ยังคงดำเนินต่อไป ทั้งสอนหนังสือ ดูแลสุขภาพเด็ก และออกไปเยี่ยมครอบครัวของลูกศิษย์ตามบ้าน ความไว้วางใจค่อยๆ สร้างขึ้นจากการพบหน้าและร่วมแก้ปัญหากับชุมชน ส่วนในห้องเรียน เขาใช้ความรู้ที่มีพาเด็กค่อยๆ เปิดหนังสือเรียนไปทีละบท จนถึงวันสอบปลายปีที่คะแนนจะบอกว่าใครเก่ง และใครยังต้องซ่อมเสริม
กระทั่งลูกศิษย์บางคนที่เคยทำคะแนนได้ดีในห้องเรียนของเขา เมื่อไปเรียนต่อชั้นมัธยมศึกษา กลับเรียนตามเพื่อนไม่ทัน คราวนี้คำถามไม่ได้มาจากคนในงานวันครู แต่มาจากตัวเขาเอง
“ทำไมเด็กคนนี้เมื่อก่อนเก่งนะ ภาษาไทยก็เก่ง คณิตก็เก่ง แต่พอออกไปเรียนมัธยม ทำไมเขาเรียนไม่ทันคนอื่น”
ครูสวัสดิ์เริ่มมองย้อนกลับไปยังหนังสือที่สอนจบและข้อสอบที่เด็กทำผ่าน สิ่งเหล่านั้นบอกอะไรเกี่ยวกับลูกศิษย์ได้บ้าง และมีอะไรที่เขายังมองไม่เห็น เขารู้ว่าเด็กคนไหนได้คะแนนเท่าไร แต่ยังไม่รู้ดีพอว่าเบื้องหลังคะแนนนั้น ใครเข้าใจอะไร ใครติดขัดตรงไหน และครูควรช่วยอย่างไรให้พวกเขาไปต่อได้
“แสดงว่าการสอนของเรา เรามองแค่มุมเดียวว่าเขาเก่ง แต่จริงๆ เขาอาจยังไปไม่ถึง”
คำถามเหล่านี้ติดตัวเขาไปในวันที่ได้กลับเป็นนักศึกษา เรียนปริญญาตรีกับมหาวิทยาลัยทักษิณ ภายใต้โครงการพัฒนาครูและโรงเรียนตำรวจตระเวนชายแดน ซึ่งกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ร่วมดำเนินงานกับกองบัญชาการตำรวจตระเวนชายแดน (บช.ตชด.) และมหาวิทยาลัยเครือข่าย
ระหว่างทางสู่ปริญญา ครูที่เคยสอนตามหนังสือเริ่มพาเด็กออกไปเรียนที่คอกหมู แปลงเกษตร และบ้านของผู้คนในชุมชน เขาเรียนรู้วิธีมองเด็กให้ละเอียดกว่าคะแนนสอบ และค่อยๆ ขยับจากคนที่เตรียมคำตอบไว้หน้าชั้น มาเป็นคนที่รับฟังว่าลูกศิษย์อยากรู้อะไร จนวันหนึ่งคำถามของเด็กก็กลายเป็นการบ้านที่ครูต้องนำกลับไปคิดต่อ
ก่อนจะเป็นครู ตชด. สวัสดิ์ผ่านงานมาหลายอาชีพ ตั้งแต่ช่างซ่อมรถ พนักงานบริษัทที่เดินทางขึ้นเหนือล่องใต้ ไปจนถึงทำธุรกิจให้เช่าเต็นท์ของตัวเอง แม้ได้พบเห็นชีวิตผู้คนหลายพื้นที่ เขาก็ยังไม่พบงานที่รู้สึกว่าเหมาะกับตัวเอง
กระทั่งวันหนึ่ง โอกาสกลับมาเป็นครูในโรงเรียนแบบที่เขาเคยเรียนมาถึง เมื่อโครงการคุรุทายาทเปิดรับศิษย์เก่าโรงเรียน ตชด. เข้าสู่การเป็นตำรวจตระเวนชายแดนเพื่อทำหน้าที่ครู ความมั่นคงของงานราชการและความหวังของแม่เป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้เขาตัดสินใจสมัคร อีกส่วนหนึ่งมาจากความทรงจำถึงครูในวัยเด็ก
ครูสวัสดิ์เป็นศิษย์เก่าโรงเรียนตำรวจตระเวนชายแดนบ้านพลมีชัย จังหวัดนครศรีธรรมราช ครูที่เคยสอนเขาหลายคนยังอยู่กับโรงเรียนจนเริ่มทยอยออกจากราชการ การเห็นคนคุ้นเคยทำงานเดิมมายาวนานทำให้เขาอยากรู้ว่า อะไรทำให้ครูเหล่านั้นอยู่สอนเด็กได้จนถึงวันนี้
“เห็นครู ตชด. มาตั้งแต่เราเด็กๆ เราก็สงสัยว่าทำไมเขายังอยู่ได้ เขายังสอน ยังเป็นครูอยู่ เขาทำได้อย่างไร”
เมื่อพื้นที่บ้านเกิดไม่มีตำแหน่งว่าง เขาจึงสมัครในสังกัดกองกำกับการตำรวจตระเวนชายแดนที่ 41 จังหวัดชุมพร ผ่านการฝึกตำรวจและเตรียมความพร้อมสำหรับงานครู ก่อนมาประจำที่โรงเรียน ตชด. บ้านตะแบกงามในปี 2558 หลังโรงเรียนก่อตั้งได้เพียงหนึ่งปี
จากคนที่เคยนั่งเรียนกับครู ตชด. สวัสดิ์กำลังจะเป็นครูเสียเอง เขายอมรับว่า ตอนแรกคิดว่าการสอนคงไม่ยากเย็นนักเพราะผ่านงานมาหลายอย่างแล้ว แต่ช่วงเรียนเตรียมเป็นครูราว 7 เดือนก็ค่อยๆ ทำให้เห็นว่า ยังมีอีกหลายเรื่องที่ต้องเรียนรู้ นอกเหนือจากเนื้อหาที่จะนำไปสอน
“มันไม่ใช่แค่มายืนอยู่หน้าชั้นแล้วบอกให้เด็กเปิดหนังสือ แต่เราต้องพัฒนาตัวเด็ก ทั้งด้านร่างกาย จิตใจ อารมณ์ สังคม ไม่ใช่เก่งอย่างเดียว”
เมื่อมาถึงบ้านตะแบกงาม เขาเริ่มรับผิดชอบชั้น ป.3 สอนทุกวิชา ควบคู่กับหน้าที่ครูพยาบาลและงานโครงการตามพระราชดำริ งานดูแลสุขภาพพาเขาออกไปพบผู้คนตามบ้าน ทำให้ค่อยๆ รู้จักชุมชน และเห็นชีวิตอีกด้านของลูกศิษย์ที่ไม่ได้ปรากฏอยู่ในห้องเรียน
2. เข้าถึงชุมชน เข้าใจครอบครัว ก่อนชวนเด็กไปต่อ
ในวงข้าวของชาวบ้านตะแบกงาม ข้าวเหนียวและปลาร้าเป็นอาหารที่คนใต้ร่วมกินกับคนอีสาน บางครอบครัวทำอาหารข้ามถิ่นจนชำนาญ คนใต้ทำอาหารอีสานได้อร่อย ส่วนคนอีสานก็ทำอาหารใต้ได้ดี เป็นความคุ้นเคยที่ครูสวัสดิ์ได้พบเมื่อเข้ามาเป็นครูในชุมชนแห่งนี้
โรงเรียน ตชด. บ้านตะแบกงามตั้งอยู่ในพื้นที่รอยต่อของจังหวัดชุมพร สุราษฎร์ธานี และระนอง เขาเล่าว่า พื้นที่ซึ่งเคยเป็นป่าและมีการทำเหมืองแร่ ค่อยๆ มีผู้คนจากภาคใต้ ภาคเหนือ ภาคอีสาน และภาคกลางเข้ามาตั้งถิ่นฐาน มีทั้งครอบครัวไทยพุทธ มุสลิม และแรงงานจากประเทศเพื่อนบ้าน ความต่างของถิ่นที่มาไม่ได้ขวางการช่วยเหลือกัน โดยเฉพาะในวันที่การใช้ชีวิตยังเต็มไปด้วยความลำบาก
ระยะทางจากตัวอำเภอราว 25 กิโลเมตรอาจดูไม่ไกลนัก แต่ในช่วงที่ครูสวัสดิ์มาอยู่ใหม่ๆ ฝนเพียงครั้งเดียวก็ทำให้การเดินทางเปลี่ยนไป ถนนดินเหนียวกลายเป็นทางลื่น รถติดหล่มจนต้องช่วยกันเข็น บางพื้นที่ไฟฟ้ายังเข้าไม่ถึง บางแห่งดับบ่อย ส่วนสัญญาณโทรศัพท์ก็ยังไม่มีให้ใช้งาน
“เมื่อก่อนพาเด็กไปข้างนอก ตอนออกไปฝนไม่ตก ตอนกลับมาฝนตก เด็กต้องช่วยเข็นรถกันกว่าจะกลับเข้ามา ชาวบ้านก็มาช่วยลาก”
ถนนเป็นอุปสรรคที่เห็นได้ชัด ส่วนความไว้วางใจต้องอาศัยเวลา แม้เข้ามาทำหน้าที่ครู แต่ครูสวัสดิ์ก็สวมหมวกตำรวจอีกหนึ่งใบ ชาวบ้านบางคนซึ่งพึ่งพาพื้นที่ป่าในการดำรงชีวิตและกังวลเรื่องข้อกฎหมาย จึงยังกลัวและระแวงคนมาใหม่อย่างเขา
การรู้จักลูกศิษย์จึงต้องเริ่มจากการทำความรู้จักครอบครัว หลังเลิกสอน ครูสวัสดิ์หาเวลาออกไปนั่งคุยตามบ้าน พบผู้นำชุมชน ผู้เฒ่าผู้แก่ และวัยรุ่น เมื่อหมู่บ้านมีงานก็เข้าไปร่วม ความคุ้นเคยค่อยๆ เพิ่มขึ้นจากการพบหน้าและพูดคุยกันในชีวิตประจำวัน
“ต้องเข้าให้ถึงเขา ไปเยี่ยม ไปบ้าน ไปหา ออกชุมชนบ่อยๆ ไม่ใช่เลิกงานแล้วอยู่แต่บ้านพัก บางทีก็ไปนั่งบ้านคนนี้ บ้านอีกคนหนึ่ง บ้านผู้เฒ่าผู้แก่ มีงานมีการเราก็เข้าไปตลอด”
เมื่อได้เข้าไปนั่งคุยเขาจึงเริ่มเข้าใจว่า ผู้ปกครองมองอนาคตของลูกไว้อย่างไร ในเวลานั้น หลายครอบครัวหวังเพียงให้เด็กอ่านออกเขียนได้ คิดเลขเป็น แล้วกลับมาช่วยทำสวนและทำงานที่บ้าน ส่วนคนที่ออกไปเรียนต่อระดับสูงก็ยังมีให้เห็นไม่มากนักจนแทบนับนิ้วได้
ครูสวัสดิ์เลือกเริ่มจากเด็กที่อยู่กับเขาทุกวัน ค่อยๆ ชวนให้มองเห็นว่า นอกจากเส้นทางที่คุ้นเคยในครอบครัวแล้ว การเรียนยังพาพวกเขาไปไหนได้อีกบ้าง เขาหวังว่า ความอยากเรียนต่อจะติดตัวเด็กกลับไปถึงบ้าน และเปิดบทสนทนาเรื่องอนาคตกับพ่อแม่
“เราค่อยๆ เปลี่ยนให้เขามองเห็นช่องทางในชีวิตเขาในอนาคต เพราะการศึกษาเป็นเหมือนใบเบิกทางให้เขาดำเนินชีวิตต่อไป พอเด็กอยากไปเรียนต่อ เดี๋ยวความคิดของผู้ปกครองก็จะเริ่มเปลี่ยน”
แต่การชวนเด็กมองไปข้างหน้าก็ทำให้ครูสวัสดิ์ต้องกลับมามองการสอนของตัวเองด้วยว่า ความรู้ที่เขามีและวิธีที่ใช้อยู่จะช่วยเตรียมลูกศิษย์ให้พร้อมสำหรับเส้นทางเหล่านั้นได้เพียงใด
3. เมื่อคะแนนที่ดี ยังไม่บอกว่าเด็กพร้อมไปต่อ
ในช่วงแรกของการเป็นครู หนังสือหนึ่งเล่มคือคัมภีร์ที่ครูสวัสดิ์ใช้พาเด็กเรียนไปตลอดปี เนื้อหาเรียงไว้อย่างไรเขาก็สอนไปตามนั้น เมื่อถึงปลายปีก็ออกข้อสอบ เด็กที่ได้คะแนนดีคือเด็กเก่ง ส่วนคนที่คะแนนยังไม่ถึงเกณฑ์ก็มาซ่อมเสริมหรือแก้งานเพิ่มเติมตามระเบียบ
“ตอนแรกมีหนังสือหนึ่งเล่มก็สอนไปตามเนื้อหาในหนังสือ หนังสือว่าอย่างไรเราก็สอนไปตามนั้น พอสิ้นปีก็ออกข้อสอบ เด็กคนไหนได้คะแนนดีก็เก่ง เด็กคนไหนอ่อนก็ค่อยมาซ่อม มาเสริม”
ทว่าความมั่นใจในคะแนนเหล่านั้นเริ่มสั่นคลอน เมื่อลูกศิษย์บางคนที่เคยทำคะแนนได้ดีทั้งภาษาไทยและคณิตศาสตร์ เมื่อต้องไปเรียนต่อชั้นมัธยมศึกษาแล้วกลับตามเพื่อนไม่ทัน ครูสวัสดิ์จึงต้องย้อนมาทบทวนว่า สิ่งที่เด็กทำได้ในห้องเรียนของเขา เตรียมพวกเขาให้พร้อมสำหรับการเรียนขั้นต่อไปมากน้อยแค่ไหน
“เรากลับมาถามตัวเองว่า ทำไมเด็กคนนี้เมื่อก่อนเรียนเก่ง ทั้งภาษาไทย ทั้งคณิตศาสตร์ แต่พอไปเรียนมัธยมกลับเรียนไม่ทันคนอื่น แสดงว่าเรามองเขาเพียงมุมเดียว คิดว่าเขาเก่งแล้ว ทั้งที่จริงเขายังไปไม่ถึง”
เมื่อได้ไปสังเกตการสอนของครูต่างโรงเรียน เขาเห็นรายละเอียดที่ตัวเองยังขาด ตั้งแต่การเตรียมบทเรียนไปจนถึงการเก็บหลักฐานว่าเด็กเรียนรู้และทำอะไรได้บ้าง ส่วนงานที่เขาทำอยู่ทุกวัน แม้มีหลายอย่าง ก็ยังกระจัดกระจาย ไม่รู้ว่าจะรวบรวมและถอดออกมาเป็นองค์ความรู้สำหรับพัฒนาการสอนอย่างไร
ระหว่างนั้น ครูสวัสดิ์พยายามหาความรู้มาเติมอยู่เสมอ แม้ช่วงที่โรงเรียนยังไม่มีสัญญาณอินเทอร์เน็ต เขาก็ต้องออกไปดาวน์โหลดสื่อการสอนจากข้างนอกแล้วนำกลับมาใช้กับเด็ก เมื่อมีโอกาสเข้าอบรมก็นำสิ่งที่ได้เรียนรู้มาลองปรับให้เข้ากับโรงเรียน แต่ความรู้ที่ค่อยๆ เก็บสะสมยังไม่เชื่อมกันเป็นแนวทางที่ชัดเจนพอจะบอกว่า ควรเริ่มแก้ปัญหาตรงไหน และจะรู้ได้อย่างไรว่าสิ่งที่ทำช่วยเด็กได้จริง
“เหมือนเราว่ายอยู่ในทะเล ไม่รู้ว่าจะต้องว่ายไปทางไหน จะไปอย่างไร เพราะมันไม่มีระบบ ไม่มีอะไรที่ชัดเจนในการกำหนด เราคิดแค่ว่ามีหนังสือหนึ่งเล่ม เราสอนให้จบแค่นั้น”
ส่วนโอกาสเรียนรู้ที่ผ่านเข้ามาก็ล้วนมีเงื่อนไข บางเส้นทางต้องอาศัยทุนทรัพย์และความพร้อมของครูแต่ละคน ส่วนการอบรมระยะสั้น แม้จะเติมความรู้ใหม่ให้ แต่หลายครั้งสิ้นสุดลงพร้อมกิจกรรม โดยไม่มีการติดตามต่อว่า เมื่อนำกลับมาใช้ในโรงเรียนแล้ว ครูพบปัญหาอะไรบ้าง
“ปีนี้อบรมเรื่องหนึ่ง ปีถัดไปก็เปลี่ยนเป็นอีกเรื่อง บางครั้งก็วนกลับมาเรื่องเดิม พอจัดเสร็จก็จบไป ไม่มีการติดตามต่อ เหมือนเราติดอาวุธให้ครู ตชด. ไว้มากมาย แต่ขาดการดูแลต่อเนื่องที่จะช่วยให้ครูนำอาวุธเหล่านั้นมาใช้ได้จริง”
สำหรับครูสวัสดิ์ สิ่งที่ต้องการคือคำแนะนำในการนำความรู้มาใช้กับห้องเรียน และคนที่พร้อมให้กลับไปปรึกษาหลังทดลองสอน เพื่อร่วมกันดูว่าเด็กได้เรียนรู้อะไร ยังติดขัดตรงไหน และครูควรปรับการสอนอย่างไรต่อ
4. กลางวันสอนลูกศิษย์ ตอนเย็นกลับมาเป็นนักศึกษา
ครูสวัสดิ์ลงชื่อเป็นคนแรกๆ เมื่อมีการสำรวจความสนใจเรียนต่อปริญญาตรีในโครงการพัฒนาครูและโรงเรียนตำรวจตระเวนชายแดน โดยการสนับสนุนของ กสศ. และ บช.ตชด. จากนั้นข่าวคราวก็เงียบไปกว่าหนึ่งปี กระทั่งโครงการเปิดรับสมัครจริง เขาจึงกลับไปชวนเพื่อนร่วมงาน จากที่ตั้งใจจะเรียนคนเดียว กลายเป็นครู 4 คนในโรงเรียนที่สมัครเข้าเรียนรุ่นแรกกับมหาวิทยาลัยทักษิณ
สิ่งที่ทำให้พวกเขาสนใจคือรูปแบบการเรียนที่เปิดทางให้ครู ตชด. อยู่สอนเด็กได้ตามปกติ พอถึงช่วงเย็นจึงกลับมาเป็นนักศึกษา เรียนออนไลน์จากบ้านพัก ส่วนรายวิชาหรือกิจกรรมที่ต้องพบกันก็เดินทางไปร่วมภาคเรียนละ 1-2 ครั้ง โดยมีค่าเดินทางและค่าอาหารสนับสนุน ช่วยลดรายจ่ายที่ครูต้องรับผิดชอบระหว่างเรียน
งานในโรงเรียนยังเป็นส่วนหนึ่งของการเรียนมหาวิทยาลัย ครูนำสิ่งที่ทำอยู่มาศึกษาเพิ่มเติม แล้วนำความรู้กลับไปปรับใช้กับลูกศิษย์ได้ทันที
“แต่ละวิชาเชื่อมกับชีวิตและงานที่ครู ตชด. ทำอยู่แล้ว เรานำงานในโรงเรียนมาเรียนรู้ แล้วนำความรู้ที่ได้กลับไปใช้ในโรงเรียนได้เลย”
เวลาเรียนออนไลน์เป็นข้อตกลงร่วมกันระหว่างอาจารย์กับครู โดยเรียนอย่างน้อย 3 วันต่อสัปดาห์ หากโรงเรียนติดภารกิจในบางช่วงก็หารือขยับเวลาและนัดเรียนชดเชย ความยืดหยุ่นเช่นนี้ช่วยให้ครู ตชด. จัดการงานสองด้านได้ แต่ก็ยังต้องหาจังหวะให้ลงตัวกับชีวิตของตัวเอง
ในช่วงแรก อาจารย์ผู้สอนชวนครู ตชด. กลับไปสำรวจว่า โรงเรียนของตัวเองมีอะไรเป็นทุนสำหรับการเรียนรู้บ้าง ประสบการณ์จากแต่ละพื้นที่จึงถูกนำมาแลกเปลี่ยนกัน ครูได้รู้จักโรงเรียนของเพื่อน ส่วนอาจารย์ก็ได้ทำความเข้าใจชีวิตการทำงานของครู ตั้งแต่ชุมพรไปจนถึงจังหวัดชายแดนภาคใต้ซึ่งมีรายละเอียดแตกต่างจากพื้นที่ที่เคยคุ้นเคย
บางวัน คนที่เป็นครูอยู่หน้าจอจึงได้กลับเป็นผู้เรียน และคนที่มานั่งเรียนก็มีเรื่องให้สอนอาจารย์เช่นกัน
“ตอนปีหนึ่ง เราพูดกันว่าจะไม่มีใครเป็นอาจารย์ ไม่มีใครเป็นลูกศิษย์ เราจะสลับกัน ต่างคนต่างเรียนรู้ อาจารย์เรียนรู้จากพวกผม พวกผมก็เรียนรู้กระบวนการจากอาจารย์”
ปีแรกผ่านไปกับการทดลองและปรับการเรียนร่วมกัน ก่อนจะค่อยๆ ลงตัวมากขึ้นในปีต่อมา สิ่งที่พบระหว่างทางยังถูกนำไปถอดบทเรียนและปรับใช้กับนักศึกษารุ่นถัดไป ประสบการณ์ของครูแต่ละรุ่นจึงมีส่วนช่วยให้มหาวิทยาลัยออกแบบการเรียนได้ใกล้กับชีวิตครู ตชด. มากขึ้น
ตลอดสามปี สิ่งที่เรียนในช่วงเย็นถูกนำไปทดลองในห้องเรียนของเด็ก แล้วผลจากห้องเรียนก็กลับมาเป็นเรื่องให้คุยกันในการเรียนครั้งต่อไป ครูนำทั้งวิธีที่ใช้ได้และปัญหาที่พบมาแลกเปลี่ยนกับอาจารย์และเพื่อนร่วมรุ่น ขณะเดียวกัน อาจารย์ก็ลงพื้นที่โรงเรียน ทั้งในช่วงประเมินประสบการณ์และนิเทศการฝึกงานเพื่อดูการทำงานจริงของครู ตชด. ด้วย
“เรียนแล้วเอาไปใช้ ได้อะไร เกิดอะไรขึ้น ก็กลับมาแลกเปลี่ยนเทคนิคกัน โรงเรียนไหนทำได้ดีก็ขยายต่อให้เพื่อน โรงเรียนไหนมีปัญหาก็ช่วยกันดูว่าเกิดจากอะไร ต้องปรับตรงไหน”
วงสนทนาที่ได้กลับมาพบกันอย่างต่อเนื่อง เติมเต็มสิ่งที่ครูสวัสดิ์เคยรู้สึกว่าขาดไปจากการอบรมระยะสั้นโครงการอื่นๆ นั่นคือความรู้ที่นำกลับไปลองใช้มีคนช่วยติดตาม หากติดขัดก็มีอาจารย์และเพื่อนครูให้ปรึกษา หากได้ผลดีก็นำมาเล่าต่อ เพื่อให้โรงเรียนอื่นหยิบไปทดลองกับลูกศิษย์ของตัวเอง
5. คอกหมูก็เป็นห้องเรียนได้ แต่ครูต้องรู้ว่าเด็กกำลังเรียนอะไร
ในบรรดาวิชาที่ได้เรียนกับอาจารย์จาก ม.ทักษิณ วิชาที่ครูสวัสดิ์ชอบเป็นพิเศษคือ STEM หรือการจัดการเรียนรู้ที่บูรณาการวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี วิศวกรรมศาสตร์ และคณิตศาสตร์เข้าด้วยกัน เพราะช่วยให้เขามองเห็นว่าสิ่งที่มีอยู่ในโรงเรียนสามารถนำมาออกแบบการเรียนรู้ได้มากกว่าที่เคยคิด แม้แต่รางอาหารหมูที่ชำรุดก็กลายเป็นโจทย์ให้เด็กได้เรียนรู้หลายวิชา
“เมื่อก่อนเราคิดว่าไม่มีสื่อ ไม่มีงบประมาณจะทำสื่อ แต่พอได้เรียนก็เห็นว่า สื่อการสอนอยู่รอบตัวเรา อยู่ในโรงเรียน เป็นสื่อที่ไม่ต้องซื้อ ไม่ต้องประดิษฐ์ขึ้นใหม่ และเป็นสื่อที่มีชีวิต เด็กเห็นอยู่ทุกวัน จับต้องได้”
เขาชวนนักเรียนมาทำรางอาหารใหม่ การวัดขนาดเชื่อมกับคณิตศาสตร์ การเลือกวัสดุและออกแบบชวนให้ใช้ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ ส่วนการลงมือทำได้ฝึกงานช่าง ควบคู่กับการเรียนรู้เรื่องสุขอนามัยและการดูแลสิ่งแวดล้อม กิจกรรมเดียวจึงเปิดให้เด็กนำความรู้หลายด้านมาใช้ร่วมกัน
เบื้องหลังการพาเด็กออกจากห้องเรียน ครูต้องวางเป้าหมายให้ชัดว่า เด็กจะได้เรียนรู้อะไร ครูสวัสดิ์ใช้มาตรฐาน ตัวชี้วัด และโครงสร้างเวลาเรียนเป็นหลักในการออกแบบ แล้วเลือกสิ่งใกล้ตัวมาเป็นเนื้อหาให้เด็กศึกษาและลงมือทำ
“เราใช้คอกหมู เล้าไก่เป็นเนื้อหาในการเรียนรู้ โดยยึดโครงสร้างหลักสูตรและเวลาเรียนเป็นหลัก เด็กจึงได้ทั้งความรู้ทางวิชาการและทักษะชีวิต”
ด้านอาจารย์มหาวิทยาลัยก็ช่วยให้แนวทาง ส่วนการเลือกว่าจะหยิบอะไรมาใช้และจัดกิจกรรมอย่างไร เป็นการบ้านที่ครูต้องกลับมาคิดต่อให้เหมาะกับโรงเรียนและลูกศิษย์ของตัวเอง
เมื่อวิธีสอนเปลี่ยน วิธีมองการเรียนรู้ของเด็กก็ต้องละเอียดขึ้นด้วย วิชาการวัดและประเมินผลทำให้ครูสวัสดิ์เริ่มใช้ผลประเมินค้นหาว่า เด็กเข้าใจอะไรแล้วและยังต้องการความช่วยเหลือตรงไหน จากเดิมที่ใช้คะแนนตัดสินว่าใครเก่งหรืออ่อนเมื่อสิ้นเทอม
เขาพบว่า เด็กที่ทำข้อสอบได้คะแนนน้อยอาจคิดและอธิบายเรื่องที่เรียนได้ แต่ยังอ่านเขียนไม่คล่อง ความเข้าใจของเขาจึงปรากฏในคำพูดได้ชัดกว่าคำตอบบนกระดาษ ขณะที่เด็กอีกคนอาจเขียนอธิบายได้ดี แต่เมื่อให้พูดต่อหน้าคนอื่นกลับไม่มั่นใจ ความติดขัดที่ต่างกันเช่นนี้ต้องอาศัยวิธีประเมินและการช่วยเหลือที่ต่างกันด้วย
“เมื่อก่อนเราประเมินเพื่อตัดสินว่าเด็กเก่งหรืออ่อน พอได้เข้าโครงการก็เปลี่ยนมาประเมินเพื่อดูว่าจะช่วยพัฒนาเขาอย่างไร เด็กบางคนคิดและสังเคราะห์ความรู้ได้ แต่ยังเขียนผิดๆ ถูกๆ จนไม่อยากเขียน คะแนนสอบจึงออกมาน้อย”
เมื่อเห็นว่าเด็กติดขัดด้านการอ่านเขียน ครูสวัสดิ์นำข้อมูลไปแลกเปลี่ยนกับครูภาษาไทยในวงเรียนรู้ร่วมกันของครู หรือ PLC เพื่อร่วมกันช่วยเหลือต่อ ส่วนวิชาวิจัยช่วยให้เขาทำวิจัยในชั้นเรียนเป็น ตั้งแต่การเก็บข้อมูลการเรียนรู้ของเด็กอย่างเป็นระบบ นำมาวิเคราะห์ว่าแต่ละคนเข้าใจหรือติดขัดตรงไหน แล้วใช้ข้อมูลนั้นปรับการสอนและติดตามพัฒนาการของเด็กต่อไป
“เราไม่สามารถใช้เครื่องมือตัวเดียววัดเด็กได้ทั้งห้อง ต้องดูให้เหมาะกับผู้เรียน ผมจะไม่ตัดชุดเดียวแล้วให้นักเรียนใส่ทั้งห้อง”
6. เมื่อคำถามของเด็ก กลายเป็นการบ้านของครู
“โรงเรียนนี้ดี เด็กเป็นคนเขียนแผนให้ครูสอน”
ครูสวัสดิ์พูดติดตลกถึงห้องเรียนที่เปลี่ยนไป เมื่อเขานำการจัดการเรียนรู้โดยใช้การวิจัยเป็นฐาน หรือ RBL มาเชื่อมกับชุมชน ให้เด็กเริ่มจากเรื่องใกล้ตัวที่อยากรู้ ฝึกตั้งคำถาม แล้วออกไปค้นหาคำตอบด้วยตัวเอง
คำถามของลูกศิษย์จึงเป็นจุดเริ่มต้นของการวางแผนสอน ครูต้องกลับไปคิดว่าจะจัดกิจกรรมอย่างไรให้เด็กได้สืบค้น ทดลอง และเรียนรู้ต่อจากสิ่งที่พบโดยพร้อมปรับแผนไปตามคำถามใหม่ที่เกิดขึ้นระหว่างทาง
“เราไม่รู้ล่วงหน้าว่าเด็กอยากรู้อะไร ถ้าเขาสนใจเรื่องขยะ เราก็ต้องกลับมาทำการบ้าน เขียนแผนต่อ หน้าที่ของเราคือดูแลให้เขาเดินไปตามกระบวนการ ส่วนเรื่องที่จะเรียนก็มาจากสิ่งรอบตัว ใกล้ตัว และเป็นสิ่งที่เขาอยากรู้”
ครั้งหนึ่ง การสำรวจชุมชนพาเด็กๆ ไปสนใจสวนที่คุ้นตา พวกเขาเริ่มสังเกตว่า หลายครอบครัวทำเกษตรเชิงเดี่ยว รายได้จึงผูกอยู่กับผลผลิตบางชนิด แล้วนำมาคุยกันว่า หากปีไหนมังคุดหรือทุเรียนราคาตก รายได้ของครอบครัวจะเป็นอย่างไร
ระหว่างออกสำรวจ เด็กได้พบ ‘ตาแดง’ คนในชุมชนที่เคยทำเกษตรเชิงเดี่ยว ก่อนเปลี่ยนมาทำเกษตรผสมผสาน สวนของตาแดงทำให้พวกเขาอยากรู้ว่า เหตุใดจึงตัดสินใจเปลี่ยน และการทำเกษตรอีกแบบช่วยให้ชีวิตต่างไปอย่างไร
เด็กๆ รวมกลุ่มกันกลับไปสัมภาษณ์ ตั้งแต่จุดเริ่มต้น เหตุผลที่เปลี่ยน วิธีจัดสรรพื้นที่ ไปจนถึงรายได้จากแต่ละทางและค่าใช้จ่ายที่ประหยัดลง ก่อนนำข้อมูลกลับมาคิดเป็นโมเดลการแบ่งพื้นที่เกษตร นำเสนอสิ่งที่เรียนรู้ และกลับไปเล่าให้พ่อแม่กับคนในหมู่บ้านฟัง
สำหรับครูสวัสดิ์ สิ่งที่น่าประทับใจคือการได้ฟังลูกศิษย์ตั้งคำถามและอธิบายเรื่องที่เขาไม่เคยคิดว่าเด็กจะสนใจมาก่อน เมื่อมีพื้นที่ให้คิดและพูด เด็กก็ทำให้ครูรู้จักความสามารถของพวกเขาเพิ่มขึ้นด้วย
“เราเคยคิดว่าเขาไม่น่าจะถามหรือพูดเรื่องแบบนี้ได้ แต่พอเปิดให้เขามีอิสระทางความคิดเต็มที่ เขาก็พูดออกมาได้หลายอย่าง เป็นสิ่งที่เราคิดไม่ถึงเลย”
ตลอดกระบวนการ เด็กได้ฝึกสังเกตปัญหา ค้นคว้าข้อมูล หาทางแก้ไขหรือพัฒนาสิ่งที่พบ แล้วนำเสนอและรับฟังความคิดเห็นเพื่อนำกลับมาปรับงาน ครูสวัสดิ์มองว่า การเรียนรู้เช่นนี้ไม่จำเป็นต้องจบด้วยสิ่งประดิษฐ์ทุกครั้ง ความรู้ที่เด็กค้นพบและอธิบายได้ด้วยตัวเองก็เป็นผลสำเร็จของการเรียนได้เช่นกัน
บทบาทของครูจึงขยับจากการยืนอธิบายอยู่หน้าห้องตลอดคาบ มาเป็นผู้จัดกระบวนการ คอยดูแลและให้คำแนะนำระหว่างที่เด็กค้นหาคำตอบ การเตรียมสอนยังสำคัญ แต่ครูต้องเผื่อพื้นที่ไว้ให้สิ่งที่ตัวเองยังไม่รู้ด้วย
“เมื่อก่อนเราเป็น One Man Show อยู่หน้าห้อง พูดปาวๆ ทั้งวัน เด็กจะฟังได้บ้างไม่ได้บ้าง สิ้นปีก็มาสอบ ตอนนี้เราเปลี่ยนมาเป็นคนดูแล ช่วยเหลือ ให้เขาเรียนรู้ด้วยตัวเอง”
เมื่อครูไม่ได้ยืนสอนเหมือนเคย เด็กบางคนถึงกับถามว่า “ทำไมครูไม่สอน”
ครูสวัสดิ์ชวนพวกเขาย้อนดูสิ่งที่ทำอยู่ทุกวันว่า การดูแลความสะอาดเกี่ยวข้องกับวิชาอะไร การไปช่วยแม่ครัวและเรียนรู้เรื่องอาหารหลักห้าหมู่ให้ความรู้อะไรบ้าง เมื่อได้ทบทวนร่วมกัน เด็กจึงเริ่มเชื่อมกิจกรรมที่ลงมือทำเข้ากับบทเรียน และบอกได้ว่าตัวเองเรียนรู้อะไรไปแล้ว
ในวิชาสังคมที่รับผิดชอบ เขาพยายามให้เด็กทำงานและสะท้อนคิดให้เสร็จภายในคาบ เพื่อลดภาระการบ้าน ส่วนวิชาที่ต้องอาศัยการฝึกฝนเพิ่มเติมก็ยังอาจมีงานให้กลับไปทบทวน โดยพิจารณาตามลักษณะของแต่ละวิชา
สิ่งที่ครูสวัสดิ์สังเกตเห็นคือความตื่นตัวของเด็กที่อยากร่วมกิจกรรมและกล้าแสดงออกมากขึ้น ขณะเดียวกัน เขายังใช้การประเมินและการวิจัยในชั้นเรียนติดตามว่า ใครเข้าใจสิ่งที่เรียนแล้ว ใครยังติดขัด และต้องช่วยเหลืออย่างไรต่อ
คำถามที่เด็กนำมาจึงเป็นทั้งจุดเริ่มต้นของบทเรียน และโจทย์ให้ครูเรียนรู้วิธีสอนของตัวเองต่อไป
7. เมื่อความรู้ของครูเติบโตไปกับชุมชน
เมื่อเด็กออกไปเรียนรู้นอกโรงเรียน ผู้คนที่เคยพบหน้ากันในหมู่บ้านก็กลายเป็นครู ทั้งผู้ปกครอง พระ และปราชญ์ในชุมชน แม้แต่ผู้เฒ่าผู้แก่ที่เรี่ยวแรงอาจไม่มากเหมือนก่อนก็ยังมีความรู้จากชีวิตให้เด็กๆ เข้าไปถามและเรียนรู้
สำหรับครูสวัสดิ์ การพบกันเช่นนี้มีความหมายกับคนทั้งสองวัย เด็กได้ความรู้ ส่วนผู้ถ่ายทอดก็ได้เห็นว่าประสบการณ์ของตัวเองยังเป็นประโยชน์กับลูกหลาน
“พอเด็กๆ ไปถาม เขาก็ภูมิใจว่ายังมีคุณค่า เป็นส่วนหนึ่งของชุมชน ถึงจะทำอะไรไม่ค่อยไหว แต่ยังมีความรู้ที่ถ่ายทอดให้นักเรียนได้”
บ้านที่ครูเคยเข้าไปนั่งคุยเพื่อทำความรู้จัก จึงกลายเป็นพื้นที่ให้ลูกศิษย์เข้าไปค้นหาคำตอบ ผู้ปกครองได้เห็นว่าเด็กกำลังเรียนรู้อะไร บางคนเป็นแหล่งข้อมูล บางคนเข้ามาช่วยจัดกิจกรรม และเมื่อโรงเรียนชวนทบทวนทิศทางการศึกษา พวกเขาก็อยากร่วมคิดมากขึ้นว่า ลูกหลานควรได้รับการพัฒนาไปทางไหน
จากวันที่หลายครอบครัวหวังเพียงให้ลูกอ่านออกเขียนได้แล้วกลับมาช่วยทำสวน วันนี้ชุมชนมีลูกหลานเรียนจบไปเป็นพยาบาลแล้วหนึ่งคน และมีคนเข้าสู่เส้นทางนักเรียนนายสิบเพิ่มขึ้น ครูสวัสดิ์มองว่า ตัวอย่างเหล่านี้ช่วยให้ผู้ปกครองเห็นทางเลือกจากการศึกษาชัดขึ้น ความเปลี่ยนแปลงที่ค่อยๆ เกิดตลอดหลายปีจึงปรากฏทั้งในเส้นทางของเด็กและการมีส่วนร่วมของครอบครัว
“ผู้ปกครองอยากร่วมกำหนดว่าลูกหลานจะพัฒนาไปทางไหน เขาเริ่มสนใจการศึกษา เข้ามาเป็นหุ้นส่วน เป็นผู้ร่วมจัดและสนับสนุนโรงเรียน”
ภายในโรงเรียน โอกาสเรียนต่อของครูก็ค่อยๆ ขยายออกไป หลังครูสวัสดิ์และเพื่อนร่วมงานรวม 4 คนเข้าเรียนรุ่นแรก เขานำประสบการณ์กลับมาชวนครูคนอื่น จนมีผู้สมัครรุ่นที่สองอีก 2 คน และมีรุ่นน้องตามไปเรียนในรุ่นถัดมา คนที่เคยชวนกันสมัครจึงกลายเป็นคนที่รุ่นน้องเข้ามาถามไถ่และขอคำแนะนำได้
ส่วนความรู้ด้านการสอนที่นำกลับมาใช้ ครูสวัสดิ์ยังอยู่ระหว่างปรับปรุงแผนและกระบวนการให้สมบูรณ์ขึ้น ก่อนเผยแพร่ให้ครูคนอื่นทดลองและช่วยกันพัฒนาต่อ โดยเฉพาะการเชื่อมหลายวิชาไว้ในกิจกรรมเดียว เพื่อให้เด็กมีเวลาเรียนรู้ได้มากขึ้นโดยไม่ต้องแยกทุกเรื่องออกจากกัน
สำหรับเขา การเรียนจบจึงมาพร้อมกับงานที่อยากทำต่อ ปริญญาเป็นหลักฐานว่าได้พัฒนาตัวเอง และย้ำเตือนให้ใช้สิ่งที่เรียนมาให้เกิดประโยชน์
“ปริญญาใบนี้ยืนยันว่าผมพัฒนาตัวเองขึ้นมาอีกระดับหนึ่งแล้ว และเตือนว่า เมื่อเรามีเครื่องมือ มีคุณวุฒิแล้ว ก็ต้องนำสิ่งที่ได้มาใช้ให้เกิดประโยชน์จริงๆ และถ่ายทอดให้ผู้อื่นโดยไม่หวง”
ยิ่งได้เรียนรู้วิธีสอนใหม่ๆ ครูสวัสดิ์ยิ่งนึกถึงครู ตชด. ที่เคยสอนเขาในวัยเด็ก ครูในวันนั้นหยิบสิ่งที่พบในชีวิตประจำวันมาเชื่อมเป็นบทเรียนได้ แม้แต่แมวที่เดินผ่านหน้าห้องก็มีเรื่องให้สอนได้หลายวิชา
เมื่อมาเป็นครูเสียเอง เขาเคยยึดหนังสือไว้เป็นหลัก กระทั่งการกลับไปเรียนช่วยให้มองเห็นอีกครั้งว่า สิ่งรอบตัวที่มีอยู่แล้วในโรงเรียนและชุมชนจะนำมาสอนได้อย่างไร พร้อมมีวิธีติดตามว่าเด็กได้เรียนรู้อะไรจากสิ่งเหล่านั้น
จากแมวที่เดินผ่านห้องเรียนในความทรงจำ ถึงรางอาหารหมูที่ต้องซ่อมและสวนของตาแดงในบทเรียนวันนี้ ครูสวัสดิ์กำลังนำความรู้กลับมาเชื่อมกับชีวิตของลูกศิษย์ และเปิดพื้นที่ให้คำถามของเด็กพาเขาเรียนรู้ต่อไปด้วย
