ภายใต้รอยยิ้มและท่วงท่าร่ายรำอันงดงามที่สะกดสายตาผู้ชมหน้าฮ้าน ชีวิตของศิลปินหมอลำและคนเบื้องหลังคือการเดินทางที่ไม่มีจุดหยุดนิ่ง วิถีชีวิตที่ต้องรอนแรมค่ำไหนนอนนั่น เพื่อส่งมอบความสุขให้ผู้อื่น มักแลกมาด้วยการสูญเสียโอกาสสำคัญบางอย่างในชีวิต โดยเฉพาะการถูกพรากออกจากระบบการศึกษาในห้องเรียนปกติ
สำหรับเยาวชนและคนวัยทำงานในวงการนี้ ‘วุฒิการศึกษา’ มักเป็นความฝันที่ถูกพับเก็บไว้ใต้กระเป๋าเดินทาง พวกเขาถูกโครงสร้างทางสังคมบีบบังคับให้ต้องเลือกระหว่างการหาเงินเลี้ยงปากท้อง กับการไปโรงเรียน แม้หลายคนจะพยายามดิ้นรนเข้าสู่การศึกษานอกระบบ แต่เงื่อนไขของเวลาและสถานที่สอบ ก็มักจะกลายเป็นกำแพงสูงชันที่ผลักพวกเขาออกมาครั้งแล้วครั้งเล่า
ทว่าในวันนี้ ท่ามกลางความมืดมิดของข้อจำกัด แสงสว่างเล็กๆ ได้ถูกจุดขึ้นที่หลังม่านเวทีของคณะหมอลำยักษ์ใหญ่อย่าง ‘เสียงอิสาน’ ผ่านพื้นที่ที่เรียกว่า ‘ห้องเรียนหมอลำ’ นวัตกรรมทางการศึกษาทางเลือกที่ออกแบบมาเพื่อคนสู้ชีวิตโดยเฉพาะ นี่คือเรื่องราวของคนสองวัยที่กำลังพิสูจน์ให้เห็นว่า การเรียนรู้ไม่จำเป็นต้องหยุดนิ่ง และโอกาสสามารถเบ่งบานได้เสมอ ไม่ว่าจะอยู่หลังฉากการแสดงก็ตาม
กศน. กับโจทย์ที่แก้ไม่ตกของคนทำงานกลางคืน
การศึกษาเป็นสิทธิพื้นฐาน แต่สำหรับคนทำงานกลางคืนที่ต้องสัญจรไปมา สิทธินั้นกลับคว้ามาได้ยากลำบาก ยืน–โชคชัย โสมะนี แดนเซอร์รุ่นใหม่ของคณะ คือหนึ่งในภาพสะท้อนของผู้ที่เคยพยายามต่อสู้เพื่อวุฒิการศึกษา แต่ต้องพ่ายแพ้ให้กับระบบทางการศึกษาที่มีอยู่
ยืน เล่าให้เราฟังว่า ในอดีตเขาเคยลงทะเบียนเรียนกับ การศึกษานอกระบบ (กศน.) ปัจจุบันคือ กรมส่งเสริมการเรียนรู้ (กสร.) ซึ่งออกแบบมาเพื่อคนวัยทำงาน ทว่า ในทางปฏิบัติ ระบบดังกล่าวยังคงออกแบบให้ผู้เรียนต้องเดินทางกลับไปทำข้อสอบยังสนามสอบในวันและเวลาที่กำหนด ซึ่งสวนทางกับตารางชีวิตของศิลปินหมอลำที่คาดเดาไม่ได้
“ปกติเราเรียนกับ กศน. อยู่แล้ว แต่เราต้องขี่รถกลับไปสอบ ซึ่งเราเองก็ไม่มีเวลา” ยืนสะท้อนปัญหาเชิงโครงสร้างที่เขาเผชิญ “แต่การเรียนกับห้องเรียนหมอลำไม่จำเป็นต้องกลับไปสอบ เราสามารถเรียนผ่านใบงาน ส่งงานออนไลน์ได้ มันเข้ากับการทำงานของเรามากกว่า” ยืนกล่าวเสริม
เมื่อข้อจำกัดเรื่องเวลาถูกปลดล็อก ยืนพบว่า การเรียนกลายเป็นเรื่องสนุก และสอดคล้องกับชีวิตจริง ครูจากโครงการจะส่งสื่อการเรียนรู้มาให้ทำความเข้าใจ เมื่อยืนแต่งหน้าทำผมเสร็จ และเคลียร์หน้าที่ของตัวเองเรียบร้อย มุมหนึ่งของเต็นท์พักจะกลายเป็นโต๊ะเรียนหนังสือขนาดย่อม
เมื่อข้อจำกัดเรื่องเวลาถูกปลดล็อก ยืนพบว่า การเรียนกลายเป็นเรื่องสนุก และสอดคล้องกับชีวิตจริง ครูจากโครงการจะส่งสื่อการเรียนรู้มาให้ทำความเข้าใจ เมื่อยืนแต่งหน้าทำผมเสร็จ และเคลียร์หน้าที่ของตัวเองเรียบร้อย มุมหนึ่งของเต็นท์พักจะกลายเป็นโต๊ะเรียนหนังสือขนาดย่อม
สิ่งที่น่าสนใจ คือ หลักสูตรของห้องเรียนหมอลำไม่ได้บังคับให้ผู้เรียนต้องท่องจำตำราวิชาการที่ห่างไกลตัว แต่กลับดึงเอาประสบการณ์หน้าเวทีมาเป็นบทเรียน ครั้งหนึ่งยืนได้รับโจทย์ให้ทำรายงานศึกษาความรู้สึกของผู้ชม เขาใช้วิธีสังเกตการณ์หน้าฮ้าน ก่อนจะค้นพบว่า ช่วงโชว์ตลก คือช่วงเวลาที่มวลชนหน้าฮ้านผ่อนคลายและปลดปล่อยความเครียดได้มากที่สุด
สะพานเชื่อมฝันของดาวรุ่งวัย 17 ปี
หากเรื่องราวของยืนคือการเติมเต็มสิ่งที่ขาดหายในวัยผู้ใหญ่ แต่สำหรับ เท็น–เกียรติศักดิ์ ชาวสวน วัย 17 ปี ห้องเรียนหมอลำคือสะพานคอนกรีตเสริมเหล็กที่จะพาเขาก้าวข้ามไปสู่อนาคต
เท็นเพิ่งจบการศึกษาชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3 จากโรงเรียนหัวตะพานวิทยาคม จ.อำนาจเจริญ ด้วยสายเลือดที่คลุกคลีอยู่กับหมอลำของครอบครัว ประกอบกับความรักในเสียงร้องลำของคณะเสียงอิสาน เขาจึงตัดสินใจเบนเข็มชีวิตก้าวขึ้นสู่เวทีศิลปินเต็มตัวในปีนี้เป็นปีแรก
การเลือกเดินเส้นทางศิลปินตั้งแต่อายุยังน้อย มักมาพร้อมกับคำถามถึงอนาคตทางการศึกษา แต่สำหรับครอบครัวของเท็น เมื่อทราบว่าวงเสียงอิสานมีโครงการรองรับเรื่องนี้ ความกังวลจึงเปลี่ยนเป็นความยินดี
“ที่บ้านดีใจ ดีใจที่ว่า ลูกตัวเองจะเรียนด้วย ทำงานหมอลำไปด้วย ครอบครัวสนับสนุนพร้อมที่จะให้เรียน” เท็นเล่าด้วยน้ำเสียงสดใส
แม้จะต้องยอมรับว่า การโบกมือลาห้องเรียนในโรงเรียน ทำให้เขาอดคิดถึงบรรยากาศการเข้าแถวหน้าเสาธงหรือเสียงออดพักเที่ยงไม่ได้ แต่เท็นมองว่า นี่คือการแลกเปลี่ยนที่คุ้มค่า การทำงานไปด้วยและเรียนไปด้วยในโครงการนี้ ไม่ใช่ความท้าทายที่หนักหนาเกินไปสำหรับเขา
เป้าหมายของเขาชัดเจนและแหลมคม เมื่อได้รับวุฒิการศึกษาจากห้องเรียนหมอลำ เขาตั้งใจจะนำมันไปเป็นใบเบิกทางสู่รั้วอุดมศึกษา เขาบอกกับเราว่า ตนสนใจด้านนิเทศศาสตร์ กับด้านการเต้นหมอลำ และดูมหาวิทยาลัยขอนแก่นเอาไว้
ความฝันที่จะได้เป็นนักศึกษาคณะนิเทศศาสตร์ เพื่อนำศาสตร์แห่งการสื่อสารมาต่อยอดการเล่าเรื่องราวของศิลปะอีสาน ถือเป็นก้าวที่ยิ่งใหญ่ ไม่ต่างจากความฝันสูงสุดบนเวทีของเขาที่อยากจะก้าวขึ้นเป็น ‘ตัวเฟิร์ส’ ที่เขาเองก็ตั้งเป้าหมายในห้องเรียนหมอลำนี้ไว้ หรือที่เรียกว่า นักแสดงตำแหน่งเด่นในโชว์เปิดวง
ปริญญาชีวิตที่ไม่มีวันหมดอายุ
เรื่องราวของยืนและเท็น เป็นเพียงสองหน้ากระดาษจากสมุดบันทึกเล่มใหญ่ของคณะเสียงอิสาน พวกเขาพิสูจน์ให้เห็นว่า เมื่อการศึกษาถูกออกแบบมาให้รับใช้ชีวิตและบริบทของผู้คนอย่างแท้จริง กำแพงแห่งความเหลื่อมล้ำก็สามารถถูกทลายลงได้
ห้องเรียนหมอลำไม่ได้ทำหน้าที่เพียงแค่ประทับตราบนใบประกาศนียบัตร แต่กำลังทำหน้าที่คืนศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ มอบความหวัง และยืนยันว่าคนทำงานเบื้องหลังที่คอยมอบความสุขให้ผู้อื่น ก็สมควรได้รับโอกาสในการสร้างความมั่นคงให้กับชีวิตตัวเองเช่นกัน
เมื่อเราถามเท็นว่า หากวันนั้นมาถึง วันที่วุฒิการศึกษาใบนี้อยู่ในมือ เขาจะนำมันไปอวดใครเป็นคนแรก
“ครอบครัว คนแรกคือ ย่า เพราะอยู่กับปู่กับย่าเป็นส่วนมาก” เท็นตอบด้วยรอยยิ้มที่เปี่ยมไปด้วยความหวัง
ก่อนที่เสียงดนตรีโชว์แรกจะเริ่มบรรเลง และพวกเขาต้องกลับไปสวมบทบาทศิลปินมอบความสุขให้กับผู้คนหน้าเวที เท็นทิ้งท้ายบทสนทนาด้วยประโยคสั้นๆ ที่เขาตั้งใจฝากถึงตัวเองในอนาคต ประโยคที่ไม่ได้ซับซ้อน แต่สะท้อนถึงหัวใจที่เข้มแข็งของหางเครื่องคนเก่ง
“สู้ๆ นะตัวเอง”
บทสัมภาษณ์นี้เป็นความร่วมมือระหว่าง กสศ. และ The Isaan Record
เรื่อง: สุภโชค จันทร์สกุล
ภาพ: ทิพวัลย์ โลหะสาร, ธนภัทร สิงห์โท
