ผนึกพลังทุกภาคส่วนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษาจากวิสัยทัศน์เชิงนโยบายและเสียงสะท้อนของเยาวชนอาเซียน

ผนึกพลังทุกภาคส่วนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษาจากวิสัยทัศน์เชิงนโยบายและเสียงสะท้อนของเยาวชนอาเซียน

บนเวทีการประชุมวิชาการนานาชาติเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา ครั้งที่ 4 (AFE 2026) ภายใต้หัวข้อ “Designing Tomorrow’s Equity: Equitable Solutions for Out-of-School Children and Youth by 2030 and Beyond” ประเด็นเรื่องการบูรณาการความร่วมมือเพื่อลดความเหลื่อมล้ำได้ถูกหยิบยกขึ้นมาเป็นวาระสำคัญ โดยมีคุณหญิงกษมา วรวรรณ ณ อยุธยา รองประธานกรรมการบริหารกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) และอดีตปลัดกระทรวงศึกษาธิการ ขึ้นกล่าวปาฐกถาพิเศษในหัวข้อ “ผนึกพลังทุกภาคส่วนเพื่อสร้างความเสมอภาคทางการศึกษา – Mobilizing All Sectors for Equitable Education and Lifelong Learning” ซึ่งฉายภาพให้เห็นทั้งความสำเร็จและช่องว่างของระบบการเรียนรู้ที่ต้องเร่งแก้ไข

คุณหญิงกษมา วรวรรณ ณ อยุธยา

คุณหญิงกษมาได้รายงานถึงความก้าวหน้าในการจัดการศึกษาของประเทศไทย โดยระบุว่าอัตราการเข้าเรียนของเด็กและเยาวชนอายุ 3-17 ปี เพิ่มสูงขึ้นจากร้อยละ 57 ในปี 2533 มาเป็นร้อยละ 95 ในปี 2564 ขณะที่ประชากรวัย 15-39 ปี มีระยะเวลาการศึกษาเฉลี่ยที่ 11 ปี ซึ่งถือเป็นพัฒนาการที่สำคัญ อย่างไรก็ตาม การจะสร้างความเสมอภาคและการเรียนรู้ตลอดชีวิตได้นั้น จำเป็นต้องอาศัยเสาหลัก 5 มิติที่เชื่อมโยงและเกื้อหนุนกัน ได้แก่ การเข้าถึง (Access) การโอบรับ (Inclusion) ความเสมอภาค (Equity) ความสอดคล้องกับบริบท (Relevance) และคุณภาพ (Quality)

การบรรลุเป้าหมายการเรียนรู้ตลอดชีวิตในภูมิภาคอาเซียน จำเป็นต้องมีการเปลี่ยนมุมมองและวิธีการทำงานใหม่ จากรูปแบบการศึกษาที่มุ่งเน้นเพียงองค์ความรู้ ไปสู่การพัฒนาสมรรถนะและทักษะที่นำไปใช้ได้จริง และสิ่งสำคัญที่สุดคือการทำความเข้าใจต่อปัจจัยทางสังคมที่กำหนดทิศทางการศึกษา 

“ปัญหาปากท้องของครอบครัวคืออุปสรรคเชิงระบบต่อการเรียนรู้ตลอดชีวิตในอาเซียน ลำพังทุนการศึกษาไม่สามารถแก้ปัญหานี้ได้ เพราะแรงกดดันจากภาระค่าใช้จ่ายขั้นรุนแรงบีบบังคับให้ผู้เรียนชายขอบต้องเข้าสู่ตลาดแรงงาน นำไปสู่อัตราการออกกลางคันที่สูง ความเสมอภาคทางการศึกษาที่แท้จริงจึงต้องการนโยบายเศรษฐกิจแบบบูรณาการที่สร้างความมั่นคงในระดับครัวเรือนเป็นพื้นฐาน” คุณหญิงกษมาเน้นย้ำ พร้อมระบุว่ายุทธศาสตร์การพัฒนาประเทศจะต้องให้ความสำคัญกับการเติบโตที่กระจายรายได้โดยไม่กระจุกตัวอยู่แค่คนกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง เพื่อสร้างรากฐานที่แข็งแกร่งสำหรับการศึกษาที่เสมอภาค

ภาพสะท้อนความเหลื่อมล้ำเชิงโครงสร้าง ยิ่งชัดเจนมากขึ้นเมื่อถูกถ่ายทอดผ่าน เสียงของเยาวชน (Youth Voices) โดย 3 ผู้แทนเยาวชนจากประเทศในภูมิภาคอาเซียน ได้มาร่วมยืนยันบนเวทีว่า “ความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาไม่ได้เกิดจากตัวผู้เรียนเอง แต่เกิดจากกำแพงทางเศรษฐกิจ ปัจจัยแวดล้อม และระบบที่ไม่ยืดหยุ่น”

พลาธิป พิมพ์สุวรรณ์

ในมิติของข้อจำกัดเรื่องทุนทรัพย์ นายพลาธิป พิมพ์สุวรรณ์ สมาชิกคณะกรรมการที่ปรึกษาเยาวชนยูนิเซฟ ประเทศไทย สมาชิกคณะกรรมการที่ปรึกษาเยาวชน องค์การยูนิเซฟ ประเทศไทย ได้สะท้อนภาพชีวิตของเด็กกลุ่มเปราะบางที่ต้องแบ่งเวลาและทรัพยากรระหว่างการเรียนกับการทำงานเพื่อแก้ปัญหาปากท้องของครอบครัว ทำให้พวกเขาจำเป็นต้องพึ่งพากลไกการสนับสนุนทางการเงินเป็นหลัก ดังนั้น การบริหารจัดการระบบสนับสนุนทางการเงิน จึงเป็นกุญแจสำคัญ หากระบบการจัดสรรทุนการศึกษา ได้รับการบริหารจัดการให้มีความคล่องตัว ยืดหยุ่น และสามารถส่งมอบความช่วยเหลือได้ทันท่วงทีสอดรับกับวิกฤตในชีวิตของผู้เรียน ก็จะเป็นจุดขานงัดสำคัญที่ช่วยลดความเสี่ยง ไม่ให้เยาวชนต้องหันไปแบกรับภาระหนี้สินนอกระบบ หรือถูกบีบคั้นให้ต้องหลุดออกจากระบบการศึกษากลางคัน

Ms. Dhia Armidha Zumarina

ประเด็นนี้สอดคล้องกับมุมมองของ Ms. Dhia Armidha Zumarina ผู้นำเยาวชนและนักเคลื่อนไหว เครือข่ายติดตามการศึกษา NEW ประเทศอินโดนีเซีย ที่สะท้อนความจริงว่า ปัญหาปากท้องและภาระค่าใช้จ่าย ได้กลายเป็นข้อจำกัดที่ทำให้เยาวชนจำนวนมากจำต้องก้าวออกจากห้องเรียนเพื่อไปรับจ้างทำงานถึง 8-12 ชั่วโมงต่อวันในการหาเลี้ยงครอบครัว สิ่งที่ผู้เรียนกลุ่มนี้มุ่งหวังคือ ระบบการศึกษาที่ยืดหยุ่นและให้ความสำคัญกับการสร้างทักษะที่นำไปประยุกต์ใช้ประกอบอาชีพได้จริง สอดรับกับโอกาสในตลาดแรงงาน แทนที่จะตีกรอบการเรียนรู้ไว้เพียงแค่เนื้อหาวิชาการเชิงทฤษฎีเท่านั้น

Ms. Thai Quynh Phuong

ขณะเดียวกัน มิติของการโอบรับความหลากหลาย ยังคงมีช่องโหว่ ดังที่ Ms. Thai Quynh Phuong รองประธานสมาคมคนหูหนวกฮานอย และสมาชิกที่มีบทบาทในสมาคมเวียดนามเพื่อการศึกษาเพื่อปวงชน (VAEFA) ประเทศเวียดนาม ได้สะท้อนปัญหาการขาดแคลนครู ล่ามภาษามือที่มีคุณสมบัติเหมาะสม และสื่อการเรียนรู้ที่สอดคล้องกับผู้เรียน ข้อจำกัดเหล่านี้ส่งผลให้เยาวชนกลุ่มผู้มีความต้องการพิเศษทางการได้ยินส่วนใหญ่ มักต้องสิ้นสุดเส้นทางการศึกษาอยู่เพียงระดับมัธยมศึกษา หลายคนต้องเรียนซ้ำชั้น และสูญเสียโอกาสที่จะก้าวเข้าสู่ระดับอุดมศึกษาเพื่อพัฒนาตนเองอย่างเต็มศักยภาพ

จากวิสัยทัศน์เชิงนโยบายของคุณหญิงกษมา สู่เสียงสะท้อนจากตัวแทนเยาวชน บทสรุปของเวทีนี้จึงเป็นการส่งสัญญาณที่ชัดเจนว่า การแก้ปัญหาความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาไม่อาจฝากความหวังไว้ที่หน่วยงานการศึกษาเพียงลำพัง แต่การผนึกพลังจากทุกภาคส่วน (Cross-Sector Collaboration) ทั้งจากภาครัฐ ภาคเอกชน ท้องถิ่น และหน่วยงานด้านเศรษฐกิจสังคม เพื่อทลายข้อจำกัดเชิงโครงสร้าง สร้างความมั่นคงทางรายได้ให้ครอบครัว จัดหาสื่อเทคโนโลยีและการสนับสนุนที่ยืดหยุ่น เพื่อคืนโอกาสการเรียนรู้ให้แก่เยาวชนทุกคน โดยไม่มีใครต้องหล่นหายไปจากระบบเพียงเพราะข้อจำกัดเรื่องทุนทรัพย์หรือความต้องการพิเศษทางร่างกายอีกต่อไป