เมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายน 2569 กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) นำโดย ดร.ไกรยส ภัทราวาท ผู้จัดการ กสศ. พร้อมด้วย นางสาวธันว์ธิดา วงศ์ประสงค์ ผู้อำนวยการสำนักพัฒนานวัตกรรมเพื่อสร้างโอกาสการเรียน กสศ. เข้าร่วมการประชุมคณะอนุกรรมการส่งเสริมความร่วมมือด้านการแก้ไขปัญหาเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษาในประเทศสมาชิกอาเซียน (ASEAN Zero Dropout) ครั้งที่ 2/2569 ณ ห้องประชุมจันทรเกษม กระทรวงศึกษาธิการ โดยมีนายคณาพจน์ โจมฤทธิ์ ประธานคณะอนุกรรมการฯ เป็นประธานการประชุม พร้อมด้วย ดร.ธีราภา ไพโรหกุล รองประธานคณะอนุกรรมการฯ และผู้แทนจากกระทรวงศึกษาธิการ กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ กระทรวงมหาดไทย กระทรวงการต่างประเทศ ตลอดจนองค์การระหว่างประเทศ อาทิ UNESCO UNICEF และ SEAMEO เข้าร่วมทั้งในห้องประชุมและผ่านระบบออนไลน์
การประชุมครั้งนี้มุ่งติดตามความก้าวหน้าการพัฒนากรอบนิยามร่วมของเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษาในภูมิภาคอาเซียน พร้อมพิจารณาสาระสำคัญและแผนการดำเนินงาน (Roadmap) เพื่อจัดทำร่างปฏิญญาอาเซียนว่าด้วยการแก้ไขปัญหาเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษา (ASEAN Declaration on Zero Dropout 2028) โดยตั้งเป้าผลักดันให้ผู้นำประเทศสมาชิกอาเซียนร่วมรับรองในการประชุมสุดยอดอาเซียน (ASEAN Summit) ที่ประเทศไทยจะเป็นเจ้าภาพในปี 2571
ดร.ไกรยส ภัทราวาท ผู้จัดการ กสศ. กล่าวว่า ภูมิภาคอาเซียนกำลังเผชิญความท้าทายจากวิกฤตซ้อนทับหลายด้าน ทั้งความตึงเครียดทางภูมิรัฐศาสตร์ การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ การย้ายถิ่น โรคระบาด และการเปลี่ยนผ่านเข้าสู่สังคมสูงวัย ซึ่งล้วนส่งผลกระทบต่อโอกาสทางการศึกษาของเด็กและเยาวชน โดยปัจจุบันภูมิภาคอาเซียนมีเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษา (Out-of-School Children and Youth: OOSCY) จำนวน 11.8 ล้านคน เพิ่มขึ้นประมาณ 5 ล้านคนเมื่อเทียบกับปี 2562
สถานการณ์ดังกล่าวสะท้อนถึงความจำเป็นเร่งด่วนที่ประเทศสมาชิกอาเซียนต้องร่วมกันพัฒนากลไกป้องกันและแก้ไขปัญหาเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษาอย่างเป็นระบบ โดยเฉพาะในช่วงที่ภูมิภาคกำลังก้าวเข้าสู่สังคมสูงวัย ซึ่งไม่อาจปล่อยให้เด็กและเยาวชนคนใดสูญเสียโอกาสในการเรียนรู้และพัฒนาศักยภาพ เพราะย่อมส่งผลต่ออนาคตของประชากรและการพัฒนาทุนมนุษย์ในระยะยาว
สำหรับความก้าวหน้าด้านวิชาการ จากการประชุมคณะทำงานด้านวิชาการ (Technical Working Group: TWG) จำนวน 2 ครั้ง เมื่อวันที่ 9 และ 22 กันยายน 2569 คณะทำงานได้ร่วมกันสังเคราะห์และพัฒนากรอบนิยามเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษา เพื่อสร้างความเข้าใจร่วมกันในระดับภูมิภาค โดยเห็นพ้องในหลักการสำคัญ 4 ประการ ได้แก่
- ขยายนิยามให้ครอบคลุมเด็กทุกสถานการณ์ โดยต่อยอดจากปฏิญญาอาเซียน ปี 2559 ตั้งแต่เด็กที่ไม่สามารถเข้าถึงสถานศึกษา เด็กที่ยังไม่ได้ลงทะเบียนเรียน เด็กที่ลงทะเบียนแล้วแต่ไม่เข้าเรียนหรือมีความเสี่ยงหลุดออกจากระบบ ไปจนถึงเด็กที่ออกจากระบบการศึกษาแล้ว
- กำหนดนิยามที่ไม่ยึดติดกับช่วงอายุการศึกษาภาคบังคับ เนื่องจากแต่ละประเทศสมาชิกมีเกณฑ์อายุและระบบการศึกษาที่แตกต่างกัน เพื่อให้สามารถนำกรอบนิยามไปปรับใช้ได้อย่างเหมาะสม
- ครอบคลุมเด็กทุกคนโดยไม่จำกัดสัญชาติหรือสถานะทางกฎหมาย รวมถึงเด็กไร้รัฐและเด็กข้ามชาติที่อาศัยอยู่ในประเทศสมาชิก เพื่อไม่ให้ข้อจำกัดด้านสถานะบุคคลกลายเป็นอุปสรรคต่อการเข้าถึงการศึกษา
- ให้ความสำคัญกับคุณภาพการเรียนรู้ควบคู่กับการเข้าถึงการศึกษา โดยเชื่อมโยงโอกาสการเรียนรู้กับการพัฒนาทักษะชีวิต ทักษะอาชีพ และการมีงานทำในอนาคต
ทั้งนี้ กรอบนิยามร่วมดังกล่าวจะพิจารณาผ่าน 6 มิติสำคัญ ได้แก่ ช่วงวัย (Age) การเข้าถึงการศึกษา (Access) การลงทะเบียนเรียน (Enrolment) การเข้าเรียน (Attendance) การสำเร็จการศึกษา (Completion) และปัจจัยความเปราะบางหรืออุปสรรคต่อการศึกษา (Vulnerability/Barriers) เพื่อให้ประเทศสมาชิกสามารถใช้เป็นแนวทางในการระบุ ติดตาม และช่วยเหลือเด็กและเยาวชนที่เสี่ยงหลุดออกจากระบบการศึกษาได้อย่างครอบคลุมมากขึ้น
นอกจากนี้ ที่ประชุมยังได้พิจารณากรอบสาระสำคัญสำหรับยกร่างปฏิญญาอาเซียนฉบับใหม่ โดยต่อยอดจากข้อเสนอ 4 เสาหลัก (Thematic Pillars) ที่นำเสนอในการประชุมวิชาการนานาชาติเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา ครั้งที่ 4 (AFE 2026) ประกอบด้วย
- เส้นทางการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่น (Flexible Learning Pathways) พัฒนารูปแบบการศึกษาที่ตอบโจทย์ชีวิตและความจำเป็นที่แตกต่างกันของเด็กและเยาวชน โดยใช้เทคโนโลยีขยายโอกาสการเรียนรู้ให้เข้าถึงเด็กทุกกลุ่ม พร้อมส่งเสริมระบบเทียบโอนหน่วยกิตและประสบการณ์การเรียนรู้ เพื่อเปิดโอกาสให้เด็กสามารถกลับเข้าสู่เส้นทางการศึกษาได้อย่างต่อเนื่อง
- ระบบข้อมูลและการเตือนภัยล่วงหน้า (Data and Early-Warning Systems) พัฒนาระบบข้อมูลที่ช่วยให้มองเห็นเด็กและเยาวชนกลุ่มเสี่ยง (Visibility) สามารถติดตามสถานการณ์และให้ความช่วยเหลือได้อย่างทันท่วงที ก่อนที่เด็กจะหลุดออกจากระบบการศึกษา รวมถึงสนับสนุนการติดตามช่วยเหลือเด็กที่อยู่นอกระบบแล้ว
- การจัดสรรงบประมาณอย่างเสมอภาคและยั่งยืน (Equitable and Sustainable Financing) ส่งเสริมการลงทุนด้านการศึกษาที่คำนึงถึงความจำเป็นและข้อจำกัดที่แตกต่างกันของเด็กแต่ละกลุ่ม ครอบคลุมทั้งมาตรการป้องกันการหลุดออกจากระบบและการติดตามช่วยเหลือเด็กที่อยู่นอกระบบ เพื่อสร้างความต่อเนื่องและยั่งยืนในการแก้ไขปัญหา
- การเสริมสร้างความร่วมมือหลายภาคส่วน (Multisectoral Collaboration) บูรณาการความร่วมมือระหว่างภาครัฐ ภาคเอกชน ภาคประชาสังคม และองค์การระหว่างประเทศ พร้อมส่งเสริมบทบาทของภาคเอกชนและการลงทุนเพื่อสร้างผลลัพธ์ทางสังคม (Impact Investing) รวมถึงความร่วมมือข้ามพรมแดน เพื่อระดมทรัพยากรและองค์ความรู้ในการแก้ไขปัญหาร่วมกัน
สำหรับแผนการดำเนินงาน (Roadmap) เพื่อผลักดันปฏิญญา ASEAN Declaration on Zero Dropout 2028 ที่ประชุมได้พิจารณากรอบการทำงาน 3 ระยะ ตั้งแต่การเตรียมความพร้อมและจัดตั้งคณะทำงานยกร่างปฏิญญา การพัฒนาและรับฟังความคิดเห็นจากประเทศสมาชิก ไปจนถึงกระบวนการเสนอร่างฉบับสมบูรณ์เพื่อให้ผู้นำอาเซียนร่วมรับรองในปี 2571 ดังนี้
ระยะที่ 1 เตรียมความพร้อมและกำหนดกรอบการดำเนินงาน (กรกฎาคม–ธันวาคม 2569)
ภายหลังการประชุมคณะอนุกรรมการฯ ครั้งที่ 2/2569 ประเทศไทยเตรียมนำเสนอความก้าวหน้าการขับเคลื่อน ASEAN Zero Dropout ในเวทีการประชุม SEAMEO High Officials Meeting ครั้งที่ 49 (49th SEAMEO HOM) ณ ประเทศมาเลเซีย ในเดือนพฤศจิกายน 2569 พร้อมดำเนินการจัดทำคำสั่งแต่งตั้งคณะทำงานยกร่างปฏิญญาฯ (Drafting Working Group) อย่างเป็นทางการภายในเดือนธันวาคม 2569 เพื่อเป็นกลไกหลักในการพัฒนาเนื้อหาและประสานความร่วมมือกับประเทศสมาชิก
ระยะที่ 2 จัดทำและพัฒนาร่างปฏิญญาฯ (มกราคม–พฤศจิกายน 2570)
คณะทำงานยกร่างฯ จะเริ่มจัดทำกรอบแนวคิด (Concept Note) ในเดือนมกราคม 2570 ก่อนนำเสนอวิสัยทัศน์และแนวทางการดำเนินงานในเวทีระดับโลก 2027 Global Education Meeting (GEM) ณ กรุงเทพมหานคร ช่วงปลายเดือนมีนาคมถึงต้นเดือนเมษายน 2570
จากนั้นจะจัดทำร่างปฏิญญาฉบับเริ่มต้น (Zero Draft) ภายในเดือนเมษายน และเปิดเวทีหารือระดับภูมิภาคกับประเทศสมาชิกอาเซียน (Regional Consultation) ครั้งที่ 1 ในเดือนพฤษภาคม เพื่อนำข้อคิดเห็นมาพัฒนาเป็นร่างฉบับปรับปรุงครั้งที่ 1 และครั้งที่ 2 ก่อนเสนอขอความเห็นชอบในหลักการต่อที่ประชุมเจ้าหน้าที่อาวุโสอาเซียนด้านการศึกษา (SOM-ED)
ระยะที่ 3 เสนอร่างฉบับสมบูรณ์เพื่อรับรอง (มกราคม–พฤศจิกายน 2571)
ดำเนินการหารือร่วมกับประเทศสมาชิกอาเซียนและคณะทำงาน ASEAN Working Group on OOSCY เพื่อพัฒนาร่างปฏิญญาฉบับสมบูรณ์ (Final Draft) ภายในเดือนพฤษภาคม 2571 ก่อนเข้าสู่กระบวนการพิจารณาให้ความเห็นชอบภายในของแต่ละประเทศ (Domestic Clearance) และเสนอให้ที่ประชุมเจ้าหน้าที่อาวุโสอาเซียนด้านการศึกษา (SOM-ED) รวมถึงที่ประชุมรัฐมนตรีศึกษาอาเซียน (ASED) พิจารณารับรองตามลำดับ
เป้าหมายสำคัญคือการผลักดันให้ผู้นำประเทศสมาชิกอาเซียนร่วมรับรองปฏิญญา ASEAN Declaration on Zero Dropout 2028 อย่างเป็นทางการ ในการประชุมสุดยอดอาเซียน (ASEAN Summit) ณ ประเทศไทยในปี 2571 เพื่อยกระดับการแก้ไขปัญหาเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษาจากความพยายามของแต่ละประเทศ สู่ความร่วมมือเชิงนโยบายระดับภูมิภาคที่มีทิศทางและเป้าหมายร่วมกัน
นอกจากนี้ ที่ประชุมยังได้พิจารณาร่างรายงานผลการดำเนินงานของคณะอนุกรรมการฯ เพื่อเตรียมนำเสนอต่อคณะกรรมการขับเคลื่อนการแก้ไขปัญหาเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษา ระดับชาติ (Thailand Zero Dropout) ในเดือนธันวาคม 2569 พร้อมเตรียมกำหนดการประชุมคณะอนุกรรมการฯ ครั้งที่ 3/2569 เพื่อติดตามความก้าวหน้าและขับเคลื่อนการดำเนินงานในระยะต่อไป
การขับเคลื่อน ASEAN Zero Dropout ครั้งนี้จึงนับเป็นอีกก้าวสำคัญของการเชื่อมโยงประสบการณ์และบทเรียนการแก้ไขปัญหาเด็กนอกระบบการศึกษาของประเทศไทย เข้ากับความร่วมมือระดับอาเซียน เพื่อร่วมกันพัฒนากลไกป้องกัน ติดตาม และสร้างโอกาสการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่นและมีคุณภาพ โดยมีเป้าหมายร่วมกันคือ ไม่ปล่อยให้เด็กและเยาวชนคนใดถูกทิ้งไว้ข้างหลังบนเส้นทางการศึกษาและการพัฒนาศักยภาพในอนาคต
