อ้อมพม่า ข้ามแพไปสอน เส้นทางเรียนรู้และพัฒนาห้องเรียนของครูใหญ่ ตชด. เลตองคุ จังหวัดตาก ดาบตำรวจจตุพงษ์ วิไลบรรเจิดกร

อ้อมพม่า ข้ามแพไปสอน เส้นทางเรียนรู้และพัฒนาห้องเรียนของครูใหญ่ ตชด. เลตองคุ จังหวัดตาก ดาบตำรวจจตุพงษ์ วิไลบรรเจิดกร

ระหว่างบ้านกับโรงเรียนของ ‘ดาบตำรวจจตุพงษ์ วิไลบรรเจิดกร’ มีระยะทาง 18 กิโลเมตร

บ้านของเขาอยู่ที่บ้านเปิงเคลิ่ง ตำบลแม่จัน อำเภออุ้มผาง จังหวัดตาก ส่วนที่ทำงานคือโรงเรียนตำรวจตระเวนชายแดนบ้านเลตองคุ หมู่บ้านชายแดนที่ระยะทางกับระยะเวลาเดินทางไม่ได้สัมพันธ์กันอย่างตรงไปตรงมานัก โดยเฉพาะในฤดูฝน

หากรถไม่ติดหล่ม อาจใช้เวลา 2-3 ชั่วโมง แต่บางวันเดินทางกันทั้งวันก็ยังไม่ถึง เส้นทางบางช่วงถูกตัดขาด ต้องอ้อมข้ามไปทางฝั่งเมียนมาแล้วอาศัยแพข้ามน้ำกลับเข้ามา อาหารกลางวันของนักเรียนก็ต้องลำเลียงตามเส้นทางเดียวกัน ขนขึ้นรถ ขนลงแพ ลอยเรื่อยมาตามน้ำ ก่อนจะไปถึงครัวโรงเรียน

ไม่หนำซ้ำ บางปีเมื่อเส้นทางฝั่งชายแดนมีการสู้รบ โรงเรียนต้องทำหนังสือขอให้หน่วยงานช่วยนำอาหารไปส่งด้วยเฮลิคอปเตอร์

สำหรับคนที่ต้องรับผิดชอบให้นักเรียน 562 คนมีอาหารกินและมีห้องเรียนให้เรียน การเดินทางจึงเป็นงานส่วนหนึ่งที่ต้องคิดเผื่อไว้เสมอ

“ทุกวันนี้โดยเฉพาะช่วงฤดูฝน ผมเดินทางฝั่งไทยไม่ได้เพราะเส้นทางถูกตัดขาด ต้องอ้อมไปฝั่งพม่า แล้วข้ามน้ำ ข้ามแพ ถึงจะไปถึงโรงเรียน แม้แต่ซื้ออาหารกลางวันให้เด็กก็ต้องขนขึ้นรถไปลงแพครับ”

นั่นเป็นการเดินทางครั้งหนึ่งในชีวิตครูบนดอยของเขา

ส่วนในช่วง 3 ปีที่เรียนต่อ ครูจตุพงษ์ต้องจัดชีวิตอีกแบบ จันทร์ถึงศุกร์สอนและพักที่โรงเรียน พอเย็นวันศุกร์จึงเดินทางกลับบ้าน เพื่อให้มีสัญญาณอินเทอร์เน็ตสำหรับเรียนออนไลน์ในวันเสาร์และอาทิตย์

บ้านกับโรงเรียนอยู่ห่างกัน 18 กิโลเมตร แต่การจะเรียนต่อให้ได้ต้องคิดมากกว่าระยะทาง

“ก่อนมีโครงการของ กสศ. ผมอยากเรียนต่อ แต่ยังไม่กล้าสมัครเพราะไม่รู้ว่าเขาจะจัดการเรียนแบบไหน จะเข้าใจบริบทของเราไหม ถ้าต้องลงดอยไปเรียนบ่อยๆ เราก็ไปไม่ได้ เพราะข้อจำกัดมันเยอะ”

คนพูดประโยคนี้ไม่ได้เพิ่งคิดอยากเป็นครู แต่เขาเคยยอมออกจากมหาวิทยาลัยเพื่อกลับมาเป็นครูเสียด้วยซ้ำ

กลับมาเป็นครู ก่อนกลับไปเป็นนักศึกษา

‘ครูดำ’ เป็นชื่อที่คนเรียกครูจตุพงษ์ ชายวัย 32 ปี ผู้รับหน้าที่ครูใหญ่โรงเรียน ตชด.บ้านเลตองคุมาตั้งแต่ปี 2564

ภูมิลำเนาเดิมของเขาอยู่ที่อำเภอแม่ระมาด จังหวัดตาก จบประถมศึกษาจากโรงเรียน ตชด.บ้านแพะ ก่อนออกไปบวชเรียน และเรียนต่อจนจบมัธยมศึกษาปีที่ 6

เขาจำหมู่บ้านในวัยเด็กได้ว่าเป็นพื้นที่กันดาร โรงเรียน ตชด. จึงเป็นสถานที่ซึ่งทำให้เด็กคนหนึ่งมีทางเรียนต่อ ได้ออกไปพบโลกนอกหมู่บ้าน และมีความฝันว่าจะกลับมาทำงานแบบเดียวกับครูของตัวเอง

“ถ้าไม่มีโรงเรียน ตชด. เด็กบนดอยอย่างผมน่าจะหลุดออกจากระบบการศึกษาไปนานแล้ว พอมีโรงเรียน เราได้เรียน ได้เห็นครู ก็ผูกพัน เป็นความฝันว่าถ้ามีโอกาส วันหนึ่งต้องกลับมาเป็นครู ตชด.ให้ได้ ต้องกลับมาสอนเด็กๆ บนดอย”

หลังจบมัธยมศึกษา ครูดำเข้าเรียนมหาวิทยาลัยในสายครู แต่ระหว่างเรียนชั้นปีที่ 2  มีการเปิดรับสมัครโครงการคุรุทายาทสำหรับศิษย์เก่าโรงเรียน ตชด. เขาไปสอบและสอบได้

โอกาสเป็นครูเลยมาถึงก่อนใบปริญญา

เมื่อครูดำเลือกเข้ารับราชการตำรวจ การฝึกและการทำงานทำให้เขาเรียนภาคปกติต่อไม่ได้ วุฒิการศึกษาจึงหยุดอยู่ที่ ม.6 ส่วนชีวิตการทำงานเริ่มขึ้นหลังผ่านการฝึก โดยมีศูนย์การเรียนตำรวจตระเวนชายแดนบ้านเลโพเด อำเภอท่าสองยาง จังหวัดตาก เป็นที่ทำงานแห่งแรก

ปี 2563 เขาย้ายมาโรงเรียน ตชด.บ้านเลตองคุ เพื่ออยู่ใกล้ครอบครัวที่อุ้มผางและสอนอยู่ราว 1 ปี ก่อนผู้บังคับบัญชาขอให้รับหน้าที่ ‘ครูใหญ่’

โรงเรียนมีครูทั้งหมด 18 คน เป็นครู ตชด. 7 คน ที่เหลือเป็นครูอัตราจ้าง เมื่อเทียบกับนักเรียนกว่าห้าร้อยคน ครูดำบอกว่า “ครูยังไม่พอ” โดยในวันที่เป็นครูประจำชั้น เขาต้องสอนแทบทุกวิชา ตั้งแต่ภาษาจนถึงวิชาที่ตัวเองไม่ได้ถนัด

ความตั้งใจที่พาเขากลับมาเป็นครูบนดอยยังอยู่ แต่ในห้องเรียน ความตั้งใจอย่างเดียวไม่พอ

เขาอธิบายบทเรียน ให้เด็กทำแบบฝึกหัด โดยสอนตามหนังสือและใช้แผนสำเร็จรูปเป็นหลัก แต่แม้จะสอนไปแล้ว เด็กบางคนก็ยังไม่เข้าใจ เมื่อทำเช่นเดิมแล้วได้ผลเช่นเดิม เขาจึงเริ่มกลับมาตั้งคำถามกับวิธีสอนของตัวเอง

“หลายครั้งเราสอนแล้วเห็นว่าเด็กยังไม่ได้ เราก็กลับมามองตัวเอง มันอาจเป็นที่รูปแบบการสอนของเรายังไม่ดี เราขาดทักษะในการออกแบบการสอนที่กระตุ้นให้เด็กอยากเรียน”

ครูดำอยากเรียนต่อมานานแล้ว แต่โครงการที่เปิดให้ครู ตชด. ได้เรียนเพิ่มวุฒิไม่ได้มีเข้ามาบ่อยนัก เขาจึงเฝ้ารอโอกาส ขณะที่การสมัครเรียนด้วยตัวเองก็ยังเป็นเรื่องยาก เพราะไม่แน่ใจว่าจะมีหลักสูตรไหนที่เรียนควบคู่กับการทำงานบนดอยได้ โดยไม่ต้องทิ้งห้องเรียนลงไปเรียนบ่อยๆ

จนกระทั่ง ดร.จิตติมา เจือไทย ผู้ริเริ่มออกแบบและจัดการโครงการพัฒนาครูและโรงเรียนตำรวจตระเวนชายแดนร่วมกับกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) แจ้งว่าจะมีโครงการให้ครู ตชด. ได้เรียนต่อระดับปริญญาตรี

ครูดำตัดสินใจว่าจะสมัครตั้งแต่ได้ยินข่าว และเตรียมคำตอบไว้สำหรับวันสัมภาษณ์คัดเลือกไว้ว่า

“ก่อนจะไปพัฒนานักเรียน ผมต้องพัฒนาตัวเองให้ดีก่อน แล้วถ้าให้ผมได้เข้าไปเรียน ในฐานะที่ผมเป็นครูใหญ่ ผมรู้หนึ่งคน จากนั้นครูในโรงเรียนจะรู้ทุกคน ผมเตรียมคำตอบนี้ไว้ครับ ผมจำได้”

ดาบตำรวจจตุพงษ์ วิไลบรรเจิดกร

เขียนแผนให้ตัวเอง เรียนรู้ไปกับเด็ก

พอได้กลับมาเป็นนักศึกษา สิ่งแรกที่ครูดำต้องเรียนรู้คือการจัดเวลาของตัวเอง

วันธรรมดามีงานสอนและงานบริหาร วันหยุดมีเรียนออนไลน์ เรียนเสร็จแล้วยังมีงานจากมหาวิทยาลัยที่ต้องทำต่อในสัปดาห์ ไม่มีเสาร์อาทิตย์แบบที่เคยมี และการออกจากโรงเรียนเพื่อกลับไปเรียนออนไลน์ที่บ้านก็ขึ้นอยู่กับสภาพเส้นทางในแต่ละครั้ง

“ตอนเริ่มเรียนต้องยอมรับว่าต้องปรับตัวเยอะมากครับ การบริหารจัดการเวลามันยากมาก แต่จะทำยังไงไม่ให้กระทบกับงานสอนของเรา”

เมื่อได้เรียน ครูดำจึงเริ่มเข้าใจสิ่งที่เคยได้ยินแต่ไม่รู้ว่าจะนำมาใช้อย่างไร ทั้งหลักสูตรแกนกลาง มาตรฐาน และตัวชี้วัด เขาเรียนรู้ว่าจะใช้สิ่งเหล่านี้กำหนดว่าเด็กควรได้เรียนรู้อะไร แล้วจึงออกแบบกิจกรรมและวิธีประเมินให้สอดคล้องกัน

จากเดิมที่หยิบแผนสำเร็จรูปมาใช้ ครูดำต้องฝึกเขียนแผนของตัวเอง เลือกวิชาที่สอนอยู่ในโรงเรียน ออกแบบกิจกรรม แล้วส่งให้อาจารย์ตรวจ ถ้ายังมีส่วนบกพร่องก็กลับมาแก้ไข

เมื่อแผนผ่านจึงนำไปสอนจริง โดยตั้งกล้องบันทึกการสอนหนึ่งชั่วโมง ส่งวิดีโอกลับไปให้อาจารย์ดูอีกครั้ง

ห้องเรียนที่เขาทำงานอยู่ทุกวันกลายเป็นพื้นที่ฝึกฝนของตัวเองด้วย เด็กไม่ต้องรอให้ครูเรียนจบก่อน จึงจะได้เรียนด้วยวิธีใหม่

“ผมว่าดีมาก เราเรียนแล้วได้ใช้ทันที ตอนเรียนมหาวิทยาลัยสองปีก่อนลาออก ผมยังไม่เคยลงสู่ห้องเรียนจริงๆ แบบนี้ แต่พอมาเรียนตรงนี้ เราเรียนไปด้วย สอนไปด้วย เรียนแล้วเอามาใช้”

ในวิดีโอช่วงแรก ครูผู้มีประสบการณ์สอนมาหลายปีก็ยังประหม่า เขากังวลว่าจะสอนข้ามขั้นตอนหรือไม่ บางจังหวะชะงักกลับไปดูแผน เพราะรู้ว่ามีอาจารย์รอดูงานอยู่ปลายทาง  คำแนะนำที่ได้รับคือให้ทำความเข้าใจแผนของตัวเองให้ดีก่อนสอน ประสบการณ์หน้าห้องเขามีอยู่แล้ว สิ่งที่กำลังฝึกเพิ่มคือกระบวนการและวิธีจัดการเรียนรู้

คำว่า Active Learning ซึ่งเคยได้ยินเพียงชื่อ จึงค่อยๆ มีความหมายขึ้นจากการลงมือทำ ครูต้องคิดกิจกรรมที่เด็กมีส่วนร่วม อยากเรียน และได้ทำอะไรด้วยตัวเอง พร้อมกับย้อนถามว่าสิ่งที่ออกแบบมานั้นเหมาะกับเด็กหรือไม่

ครูดำเริ่มมองเด็กต่างไปจากเดิมด้วย

วิชาวิจัยในชั้นเรียนที่เขาชอบ ชวนให้กลับมาสังเกตว่าเหตุใดเด็กบางคนจึงไม่เข้าใจบทเรียน หรือไม่อยากเรียน แทนที่จะจบคำอธิบายไว้เพียงว่าเด็กคนนี้เรียนไม่รู้เรื่อง ครูต้องหาสาเหตุและหาวิธีช่วย  เขาชอบทั้งวิชาและวิธีสอนของอาจารย์เจษฎา การพูดคุยและคำถามที่ค่อยๆ พาให้คิด ทำให้เขาอยากนำวิธีนั้นกลับมาใช้กับเด็ก

“เราไม่จำเป็นต้องให้เด็กรู้สึกว่าเรากำลังสอน เหมือนเป็นการพูดคุยกัน แต่สุดท้ายเรื่องที่คุยอยู่ในเนื้อหาที่เรียนวันนั้น”

บทเรียนอยู่ในหมู่บ้าน และบนหน้าจอ

ที่เลตองคุ มีสถานที่หนึ่งซึ่งเป็นศูนย์กลางความเชื่อของชุมชน แต่เด็กบางคนกลับแทบไม่เคยเข้าไป ที่แห่งนั้นคือ ‘สำนักฤาษี’

สำนักฤาษีตั้งอยู่ในหมู่บ้านเลตองคุ ชุมชนกะเหรี่ยงที่ยังคงยึดถือความเชื่อและวิถีปฏิบัติที่สืบทอดกันมา เด็กๆ จึงแต่งกายด้วยเสื้อผ้าชาติพันธุ์มาเรียนตลอดสัปดาห์ นอกจากนี้ ชุมชนยังมีข้อปฏิบัติเรื่องอาหาร การเลี้ยงสัตว์ และวันสำคัญต่างๆ ที่ครูต้องเรียนรู้

ระหว่างเรียนต่อ ครูดำเลือกเขียนแผนวิชาสังคมศึกษาโดยใช้สำนักฤาษีเป็นพื้นที่เรียนรู้ เขาขอความอนุเคราะห์จากปราชญ์ชุมชนคนหนึ่งให้พาเด็กเดินสำรวจ อธิบายว่าส่วนไหนเป็นที่พักของเจ้าสำนัก ส่วนไหนเป็นลานประกอบพิธี และสิ่งที่อยู่ในสำนักมีความสำคัญอย่างไร

เด็กแบ่งกลุ่มจดข้อมูลก่อนกลับมาพูดคุยในห้องเรียนว่าได้พบอะไร และสถานที่แต่ละส่วนมีความหมายอย่างไรบ้าง

บทเรียนอยู่ใกล้ตัว แต่ต้องมีคนพาไปทำความรู้จัก

ครูดำเล่าว่า แม้ชุมชนจะเคร่งครัดในวัฒนธรรมของตนเอง อิทธิพลจากภายนอกก็เข้ามาถึง เด็กบางคนเริ่มรู้สึกว่าการแต่งกายของตัวเองล้าสมัย หรือมองการเข้าสำนักฤาษีเป็นเรื่องห่างไกลชีวิต

เขาอยากให้เด็กมีโอกาสเข้าใจสิ่งเหล่านี้มากพอที่จะเห็นคุณค่า และอธิบายเรื่องบ้านของตัวเองให้คนอื่นฟังได้

“ผมอยากให้เด็กเกิดความภาคภูมิใจในรากเหง้า ชุมชนของตนเอง ไม่ใช่ว่าเป็นคนในหมู่บ้าน แต่ไม่เคยเข้าไป ไม่รู้ว่ามีสถานที่สำคัญอะไรบ้าง”

ความรู้ใหม่ยังพาครูดำไปพบเครื่องมืออีกชนิดหนึ่ง เขาได้รู้จัก ChatGPT และ Gemini ระหว่างเรียน จากคนที่กังวลเรื่องเทคโนโลยี เขาเริ่มทดลองใช้และนำกลับมาประกอบการสอน

ในรายวิชาเพิ่มเติมเกี่ยวกับพระราชกรณียกิจ ครูดำให้เด็กแบ่งเป็น 8 กลุ่ม รับผิดชอบค้นข้อมูลโครงการตามพระราชดำริในโรงเรียน ตชด. กลุ่มละหนึ่งโครงการ ก่อนใช้ AI ช่วยออกแบบภาพอินโฟกราฟิก

ตั้งแต่การใช้วงล้อสุ่มหัวข้อไปจนถึงภาพที่ปรากฏบนหน้าจอ เด็กตื่นเต้นกับสิ่งที่ไม่เคยทำ บางภาพยังผิดเพี้ยน บางภาพยังไม่ตรงกับโรงเรียน ตชด. แต่งานที่เคยฟังคำอธิบายแล้วไม่รู้จะเริ่มอย่างไร กลายเป็นงานที่เด็กอยากลองลงมือ

“จากที่เด็กโรงเรียนเราขี้อาย ทุกวันนี้เด็กกล้าคิด กล้าถาม กล้าแสดงออกมากขึ้น เวลามีกิจกรรม เด็กก็อยากมาแสดง ถามว่าส่งการแสดงได้กี่ชุด ผมชอบในส่วนนี้ครับ”

จากเดิมที่ครูเป็นคนอธิบายอยู่ฝ่ายเดียว ตอนนี้เขาต้องเผื่อพื้นที่ให้เสียงของเด็กเข้ามาอยู่ในบทเรียนด้วย

ครูคนหนึ่งเรียน ครูทั้งโรงเรียนรู้

คำตอบที่ครูดำเตรียมไปในวันสัมภาษณ์คัดเลือก ไม่ได้จบอยู่ในห้องสัมภาษณ์

เมื่อเรียนรู้เรื่องใหม่ ครูดำจะนำมาถ่ายทอดให้เพื่อนครูในช่วงประชุมประจำเดือน หลังคุยงานโรงเรียนเสร็จ เขาจะแนะนำสิ่งที่ได้เรียนมา ตั้งแต่การเขียนแผนไปจนถึงการใช้เทคโนโลยีช่วยงานสอน และเพื่อให้เพื่อนครูได้ลองลงมือทำด้วย เขาจึงจัดชั่วโมงพิเศษให้ฝึกเขียนแผนแบบ Active Learning และทดลองใช้ AI ช่วยทำงานเอกสารและใบงาน

ครูต้องคิดก่อนว่าอยากได้ใบงานเนื้อหาอะไร ลักษณะไหน แล้วฝึกเขียนคำสั่งให้เครื่องมือช่วยทำงานตามที่ต้องการ ช่วงแรกมีลองผิดลองถูก แต่ต่อมาครูหลายคนก็เริ่มใช้ได้ และกลับมาบอกว่างานง่ายขึ้น

“เวลาได้เรียนรู้อะไรมา ผมก็พยายามนำมาถ่ายทอดให้ครูในโรงเรียน ไม่ใช่แค่บอกว่าเครื่องมือนี้ช่วยอะไรได้ แต่ต้องสอนให้เขาลองทำด้วย แนะนำจนเขาทำเป็น”

ที่โรงเรียนยังมีวงพูดคุยทุกวันพฤหัสบดี หลังรับประทานอาหาร ครูจะนั่งคุยกันว่าแต่ละคนสอนเป็นอย่างไร เจอปัญหาอะไร และมีวิธีไหนที่ใช้แล้วได้ผล เผื่อคนอื่นจะนำไปลองบ้าง ครูดำเรียกกิจกรรมนี้ว่า PLC หรือชุมชนการเรียนรู้ทางวิชาชีพ แต่บรรยากาศที่เล่าไม่ได้มีเพียงเรื่องวิชาการ เป็นการคุยสารทุกข์สุกดิบและงานในสัปดาห์เดียวกัน

การเรียนต่อของครูดำจึงมีพื้นที่ให้ความรู้เดินทางต่อไปถึงเพื่อนร่วมงาน และปัจจุบันยังมีครูอีกสองคนกำลังเรียนอยู่ในรุ่นถัดมา

เมื่อโรงเรียนหันมาเรียนรู้ชุมชน

ก่อนจะมีวงคุยเรื่องการสอน ครูดำเคยพบว่าการสร้างความสัมพันธ์กับชุมชนเป็นงานยากอีกอย่างหนึ่ง

ช่วงแรกที่มาเลตองคุ เขาต้องปรับตัวกับวิถีชีวิตและข้อปฏิบัติของพื้นที่ แม้เติบโตจากหมู่บ้านที่มีคนกะเหรี่ยงเช่นกัน แต่ความคุ้นเคยจากบ้านเดิมไม่ได้ทำให้เข้าใจทุกอย่างที่นี่

เมื่อเริ่มเป็นครูใหญ่ เขาเห็นเด็กแต่งชุดชาติพันธุ์หลากสีมาโรงเรียน จึงลองเสนอให้กำหนดสีในแต่ละวัน โดยยังใช้เครื่องแต่งกายตามวัฒนธรรมเดิม เช่น วันจันทร์สีเหลือง วันอังคารสีชมพู

ในมุมของเขา นั่นเป็นการจัดระเบียบโดยไม่เปลี่ยนชุดของเด็ก แต่ข้อเสนอไม่เป็นที่ยอมรับเพราะชุมชนมองว่าเป็นภาระเพิ่ม และในการพูดคุยครั้งหนึ่ง เขาได้ยินความกังวลว่า ‘โรงเรียนเข้ามาทำให้วัฒนธรรมเปลี่ยนไปมากแล้ว’

ครูใหญ่ผู้ตั้งใจจะพัฒนาโรงเรียนต้องกลับมาตั้งหลักใหม่ว่าจะทำงานร่วมกันอย่างไร

“แรกๆ เหมือนเราจะเอาจากเขาอย่างเดียว โดยที่เรายังไม่ได้ทำอะไรให้เขา พอกลับมามองตัวเอง เราก็เข้าใจว่าเราต้องทำให้เขาเห็นก่อน”

เขาเริ่มจากสิ่งที่โรงเรียนทำได้ ค่อยๆ  ปรับสภาพแวดล้อมให้สวยงามน่ามอง เน้นให้ครูช่วยเด็กอ่านออกเขียนได้ ขณะเดียวกัน การสนับสนุนด้านพัฒนาครูของ กสศ. ที่เข้ามาก็เป็นอีกส่วนหนึ่งของการเปลี่ยนแปลง

ครูดำเล่าว่าเขาใช้เวลาราว 2 ปี ความสัมพันธ์จึงดีขึ้น การทำงานผ่านกรรมการสถานศึกษาช่วยให้ประสานกับชุมชนได้ง่ายขึ้น เขานำแผนงานไปแจ้ง ขอความคิดเห็น และขอให้กรรมการช่วยประสานแทนที่จะตัดสินใจทำตามลำพัง

ดร.จิตติมายังแนะนำให้รู้จักกิจกรรมเปิดบ้านวิชาการ โรงเรียนจึงเชิญผู้ปกครองเข้ามาดูสิ่งที่ลูกหลานได้เรียนรู้ เห็นเด็กอ่านหนังสือ แสดงความสามารถ และกล้าออกมาโชว์ศักยภาพต่อหน้าผู้คน

เมื่อผู้ปกครองเห็นความเปลี่ยนแปลง ความร่วมมือก็ค่อยๆ  ตามมา  ต่อมาความไว้วางใจที่สะสมไว้ทำให้เขามีโอกาสชวนชุมชนคุยเรื่องหนึ่งซึ่งเกี่ยวข้องกับทั้งเวลาเรียนและวิถีชีวิตของหมู่บ้าน

นั่นคือเดิมที เมื่อถึงวันพระฤาษีเด็กจะไม่มาโรงเรียน ครูดำกังวลว่าเวลาเรียนที่ขาดช่วงทำให้เด็กตามบทเรียนไม่ทัน แต่แทนที่จะขอให้เด็กมาเรียนอย่างเดียว เขาไปศึกษาความเป็นมาและความสำคัญของวันพระฤาษีก่อน

จากที่ศึกษาและพูดคุย ครูดำจึงเข้าใจว่าเป็นวันที่ชาวบ้านหยุดพักตามธรรมเนียม ไม่ได้ห้ามเด็กมาโรงเรียน เขาจึงเสนอกรรมการสถานศึกษาว่า ให้เด็กมาเรียนตามปกติ แล้วครูจะพาไปร่วมพิธีกรรมด้วย เพื่อให้เด็กได้เรียนหนังสือควบคู่กับการร่วมกิจกรรมตามวิถีของชุมชน

เมื่อกรรมการเห็นด้วย เขาจึงไปหารือกับเจ้าสำนักฤาษีและได้รับความเห็นชอบให้ลองทำ

หลังจากนั้น ครูดำจึงเริ่มพาเด็กไปร่วมกิจกรรม กระทั่งวันหนึ่ง ผู้นำทางจิตวิญญาณของชุมชนกล่าวต่อหน้าเจ้าสำนักและเด็กๆ  ว่า ที่ผ่านมาไม่เคยมีครูใหญ่คนไหนให้ความสำคัญกับวัฒนธรรมในลักษณะนี้  เขาจำความรู้สึกตอนนั้นได้ว่าตื้นตัน

“เราไม่ได้ไปทำให้วัฒนธรรมของเขาหาย แต่หาวิธีให้เด็กได้เรียนโดยที่ยังมีส่วนร่วมกับวัฒนธรรมของตัวเอง จากเดิมที่วันพระฤาษีเด็กไม่มาโรงเรียน ทุกวันนี้เด็กมาเรียน แล้วครูก็พาไปร่วมกิจกรรมด้วย เด็กได้เห็นขั้นตอนพิธีกรรม และอธิบายได้ว่าวันพระฤาษีคืออะไร เขาทำอะไรกันบ้าง”

ระหว่างแผนการสอนที่พาเด็กไปสำรวจสำนักฤาษี กับการตกลงเรื่องวันพระฤาษี มีงานที่ต่างกันอยู่ เรื่องหนึ่งคือการออกแบบบทเรียน อีกเรื่องคือการหาข้อตกลงร่วมกับชุมชน ทั้งสองเรื่องต้องเริ่มจากการที่ครูยอมออกไปเรียนรู้สิ่งที่อยู่รอบโรงเรียนด้วยตัวเอง

กล้าพูดได้เต็มเสียงว่า ‘ผมเป็นครู’

เมื่อถามว่าการเรียนต่อเปลี่ยนอะไรในตัวเขา ครูดำพูดถึงความมั่นใจอยู่หลายครั้ง

เขาเคยเข้าประชุมหรืออบรมร่วมกับครูต่างสังกัดแล้วไม่กล้าแสดงความคิดเห็น เพราะคนอื่นเรียนจบครุศาสตร์หรือศึกษาศาสตร์มาโดยตรง ขณะที่ตัวเขา แม้จะรับผิดชอบโรงเรียนในตำแหน่งครูใหญ่ แต่กลับมีวุฒิเพียง ม.6

“ต่อให้เขาไม่ได้ด้อยค่าเรา เราก็รู้สึกด้อยค่าตัวเอง บางทีไม่กล้าแสดงความคิดเห็นเลย กลัวมันจะผิดไปหมด”

วันนี้เขาเรียนจบแล้ว มีสิทธิ์สอบใบประกอบวิชาชีพครู และมีกำหนดรับปริญญาในเดือนมกราคมที่จะมาถึง เขารู้สึกว่าสามารถบอกคนอื่นได้อย่างมั่นใจว่าตัวเองเป็นครู  ถึงอย่างนั้น เมื่อพูดถึงสิ่งที่ได้รับ เขากลับใช้เวลาเล่าถึงระหว่างทางมากกว่าใบปริญญา

“ระหว่างที่เรียนได้อะไรเยอะกว่าใบปริญญามาก ได้ความรู้ ได้เปิดโลกทัศน์ตัวเอง ได้วิธีสอนใหม่ๆ  ได้ความรู้ที่นำมาถ่ายทอดให้ครูได้ แล้วก็ได้รู้จักอาจารย์ที่พร้อมจะสอนเรา”

หนึ่งในเด็กที่ครูดำยกขึ้นมาเล่าคือ ‘ยุทธชัย’ ประธานนักเรียนคนปัจจุบัน ซึ่งเขาสอนมาตั้งแต่เป็นครูประจำชั้น

ในความทรงจำของครู ยุทธชัยเคยเป็นเด็กขี้อาย เรียนรู้ช้ากว่าเพื่อน แต่ช่วงที่เขาเรียนชั้น ป.4-ป.6 เป็นช่วงเดียวกับที่ครูดำได้เรียนต่อและเริ่มนำวิธีสอนใหม่กลับมาใช้ ครูจึงได้เห็นลูกศิษย์ค่อยๆ  เปลี่ยนแปลง จนวันนี้ยุทธชัยเป็นเด็กที่มีความรับผิดชอบ เสียสละ ช่วยดูแลรุ่นน้องและมีความเป็นผู้นำ

ครูดำไม่ได้มองว่าความเปลี่ยนแปลงนี้เป็นผลงานของตัวเองเพียงคนเดียว เพราะยุทธชัยได้เรียนรู้จากครูหลายคนด้วย ส่วนวิธีสอนที่เขานำมาใช้ก็อาจมีส่วนช่วย โดยเปิดโอกาสให้เด็กแสดงความคิดเห็น กล้าพูด กล้าถาม และค่อยๆ สร้างความมั่นใจขึ้นทีละเล็กทีละน้อย

“ถ้าเราสอนแต่ไม่เปิดโอกาสให้เด็กพูด เพราะพูดแล้วจะผิด เด็กก็จะไม่พูด”

สำหรับครูที่เคยกลัวว่าความคิดเห็นของตัวเองจะผิดไปหมด ประโยคนี้มีความหมาย

เขารู้จักความไม่มั่นใจนั้นด้วยตัวเอง และเริ่มเห็นว่าเมื่อมีความรู้ มีคนช่วยแนะนำ และมีพื้นที่ให้ลองทำ คนคนหนึ่งก็กล้าขึ้นได้

ถึงอย่างนั้น การทำงานที่เลตองคุยังมีข้อจำกัดอีกมาก ทั้งการเดินทางที่ยากลำบากในฤดูฝนและภาระงานหลายด้านที่ครูต้องรับผิดชอบ ในฐานะครูใหญ่ เขาเองก็เคยท้อเมื่อต้องเป็นคนหาคำตอบให้เพื่อนร่วมงาน ทั้งที่บางเรื่องอยู่นอกเหนืออำนาจตัดสินใจของตัวเอง

แต่เมื่อถามว่าทำไมยังเป็นครูอยู่ เขาพาเรากลับไปพูดถึงความฝันในวัยเด็ก และการเปลี่ยนแปลงเล็กๆ  ที่เห็นในโรงเรียน ทั้งเด็ก เพื่อนครู และความสัมพันธ์กับชุมชน

เด็กบนดอยที่เคยได้รับโอกาสจากโรงเรียน ตชด. กลับมาเป็นครูตามที่ตั้งใจไว้แล้ว ส่วนสิ่งที่เขาทำต่อจากนั้น คือเรียนรู้ว่าจะส่งต่อโอกาสนั้นอย่างไรให้ดีกว่าเดิม