ในวันที่โรงเรียนและบ้านต้องอพยพหนีภัยสงครามชายแดน ‘ครูน้อย’ ไม่เพียงต้องดูแลครอบครัวและลูกศิษย์ แต่เธอยังเลือกกลับไปเป็น ‘นักศึกษา’ อีกครั้ง เพื่อหาคำตอบว่า จะออกแบบห้องเรียนอย่างไรให้เด็กบ้านชำปะโตเติบโตไปพร้อมกับทักษะชีวิตที่เลือกได้เอง
ทันทีที่เสียงระเบิดดัง ‘ครูน้อย’ มีเวลาประมาณห้านาทีพูดกับนักเรียนในห้อง ก่อนทุกคนต้องแยกย้ายออกจากพื้นที่เพื่อเอาชีวิตรอด
สิ่งที่ต้องกำชับกันในเวลาสั้นๆ คือให้อยู่กับครอบครัว ออกจากพื้นที่ให้เร็วที่สุด และดูแลตัวเองให้ปลอดภัย เด็กที่เคยออกไปเล่นกับเพื่อนหรือตกปลาตามประสา ต่างก็ต้องรู้ว่าในช่วงเวลานี้ การไปไหนโดยไม่มีผู้ปกครองอยู่ด้วยอาจไม่ปลอดภัยอีกแล้ว
ปี 2568 การสู้รบตามแนวชายแดนไทย-กัมพูชาทำให้ผู้คนต้องออกจากบ้านไปอยู่ศูนย์อพยพ สำหรับ ดาบตำรวจหญิงจันทร์เพ็ญ ทานาโชติ หรือ ‘ครูน้อย’ แห่งโรงเรียนตำรวจตระเวนชายแดนบ้านชำปะโต อำเภอบัวเชด จังหวัดสุรินทร์ เธอต้องพาพ่อแม่และลูกทั้งสองคนไปยังที่ปลอดภัย พร้อมกับติดตามว่านักเรียนของตัวเองออกจากพื้นที่แล้วหรือยัง
“วันแรกที่อพยพ ทุกคนก็กลัว แม้กระทั่งครูก็กลัว”
โรงเรียนบ้านชำปะโตอยู่ห่างจากชายแดนประมาณ 20 กิโลเมตร สถานที่แห่งนี้คือโรงเรียนที่ครูน้อยเคยนั่งเรียนเมื่อครั้งวัยเยาว์ ก่อนกลับมาเป็นครู ตชด. และส่งลูกทั้งสองคนเข้าเรียนในโรงเรียนเดียวกัน บ้าน ครอบครัว และห้องเรียนของเธอจึงอยู่ในพื้นที่ที่ต้องอพยพไปพร้อมๆ กัน
เมื่อถึงศูนย์อพยพซึ่งแบ่งโซนพื้นที่พักตามหมู่บ้าน ครูน้อยเริ่มตามหานักเรียนของเธอ ดูว่าใครอยู่ตรงไหน ใครออกมาแล้วบ้าง ส่วนคนที่ยังอยู่ในพื้นที่ เธอติดต่อผู้ปกครองเพื่อถามว่าต้องการความช่วยเหลืออะไรหรือไม่และให้การสนับสนุนเต็มกำลัง
พอทุกอย่างเริ่มเข้าที่ เธอจึงชวนเด็กๆ กลับมารวมตัวกัน แม้การจัดการเรียนรู้ทำได้ไม่เต็มที่เหมือนในโรงเรียน แต่การได้พบหน้าก็ทำให้ครูรู้ว่าเด็กแต่ละคนเป็นอย่างไร ป่วยไหม อยู่ที่นี่ได้ไหม และกำลังรู้สึกอะไร เธอค่อยๆ ถามไถ่ ระหว่างที่ตัวเองก็เป็นผู้ประสบภัยเช่นเดียวกัน
“ครูก็มาอยู่เหมือนกัน เราก็ต้องอยู่ได้สิ เรา ตชด. มันเลือดนักสู้อยู่แล้ว”
ในช่วงเวลาที่ต้องดูแลทั้งนักเรียน ลูก และพ่อแม่ ครูน้อยยังเป็นนักศึกษาปริญญาตรี สาขาการประถมศึกษา มหาวิทยาลัยราชภัฏอุดรธานี ภายใต้การสนับสนุนของโครงการพัฒนาครูและโรงเรียนตำรวจตระเวนชายแดน โดยกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ร่วมกับกองบัญชาการตำรวจตระเวนชายแดน (บช.ตชด.)
“ทั้งเรียน ทั้งอพยพ ทั้งขนพ่อแม่ ขนลูก”
หลายบทบาทมาบรรจบกันในหมู่บ้านที่เธอเติบโต แต่เส้นทางที่พาครูน้อยกลับมายืนหน้าชั้นเรียน เริ่มต้นขึ้นก่อนหน้านั้นหลายปี
1. กลับมาเป็นครู ในที่ที่เคยเป็นเด็ก
ก่อนจะคุ้นเคยกับการยืนหน้าชั้นเรียน ครูน้อยทำงานอยู่กับตัวเลขและเอกสาร หลังเรียนจบปริญญาตรีบริหารธุรกิจด้านการบัญชี เธอทำงานที่องค์การบริหารส่วนตำบลอาโพนประมาณ 1 ปี กระทั่งแม่อยากให้กลับมาอยู่ใกล้บ้าน เธอจึงสมัครสอบโครงการคุรุทายาท บรรจุเข้ารับราชการในปี 2554 และเริ่มสอนที่โรงเรียนตำรวจตระเวนชายแดนบ้านตาแตรว อำเภอสังขะ จังหวัดสุรินทร์ ในปี 2556
เมื่อมีโอกาสย้ายในปี 2561 เธอเลือกกลับมาโรงเรียนตำรวจตระเวนชายแดนบ้านชำปะโต โรงเรียนที่ครั้งหนึ่ง เธอเคยเป็นนักเรียน
ครูน้อยมีเชื้อสายกูย เติบโตในหมู่บ้านที่ใช้ภาษาส่วยสื่อสารกัน ความคุ้นเคยกับชีวิตและบริบทของชุมชนเป็นต้นทุนที่เธออยากนำมาใช้ดูแลเด็ก การกลับมาครั้งนี้จึงมีความคาดหวังติดตัวมาด้วย
“พอมาอยู่กับเด็ก แล้วเป็นเด็กบ้านเรา เราค่อนข้างคาดหวัง อยากให้เด็กในหมู่บ้านของเรามีการศึกษาที่ทัดเทียมกับโรงเรียนอื่นๆ”
เธอรู้ว่าโรงเรียนแห่งนี้เคยช่วยให้ชีวิตของตัวเองเดินมาได้ไกลเพียงใด ในวัยเด็กที่การสัญจรยังไม่สะดวก โรงเรียนอีกแห่งอยู่ห่างจากหมู่บ้านหลายกิโลเมตร หากไม่มีโรงเรียน ตชด.อยู่ใกล้บ้าน การไปเรียนคงยากลำบาก ส่วนจะได้กลับมายืนเป็นครูอย่างวันนี้หรือไม่ เธอเองก็ไม่แน่ใจ
ในความทรงจำของเธอ โรงเรียนมีครู ตชด.ประมาณ 5–6 คน ที่ต้องรับผิดชอบหลายหน้าที่ ครูน้อยเล่าว่าการสอนในเวลานั้นยังไม่ได้เน้นด้านวิชาการเท่าปัจจุบัน ครูเข้ามาช่วยดูแลและทำให้เด็กในหมู่บ้านมีโอกาสได้เรียนหนังสือ แม้รูปแบบการสอนจะต่างจากวันนี้ แต่เธอจดจำทุกความหวังดีได้อย่างแม่นยำ
“ทุกท่านก็หวังดี อยากให้เด็กทุกคนมีโอกาสทางการศึกษา ถ้าไม่มีโรงเรียน ตชด.ในตอนนั้น ก็ไม่มีหนูในตอนนี้”
เมื่อกลับมายืนหน้าชั้นเรียน เธอจึงอยากส่งต่อโอกาสนั้นให้เด็กในรุ่นถัดไป งานที่ทำอาจยังไม่เห็นผลทันที และคำสอนบางอย่างอาจต้องรอให้เด็กเติบโตขึ้นจึงจะเข้าใจ แต่สำหรับเธอ การช่วยให้เด็กสักคนมองเห็นความสำคัญของการศึกษาก็มีความหมายแล้ว
“อย่างน้อยเรามาช่วยเด็กหนึ่งคน ถ้าเขาคิดได้ก็ถือว่าเป็นความสำเร็จ หรือถ้ายังคิดไม่ได้ตอนนี้ อนาคตเขาก็อาจฉุกคิดถึงคำพูดที่เราเคยอบรม เคยสั่งสอน เคยให้ความรู้เขา”
วันนี้ถนนหนทางเข้าสู่ชำปะโตสะดวกขึ้น โรงเรียนอยู่ห่างจากตัวอำเภอประมาณ 10 กิโลเมตร และห่างจากตัวเมืองสุรินทร์ประมาณ 80 กิโลเมตร การเดินทางที่เคยเป็นความลำบากในวัยเด็กของครูน้อยจึงเปลี่ยนไป ทว่ายังมีข้อจำกัดที่ทำให้เด็กบางคนเรียนต่อได้ยาก
ครอบครัวส่วนใหญ่ในชุมชนทำเกษตรกรรม ผู้ปกครองให้ความสำคัญกับการศึกษาและช่วยเหลือโรงเรียน แต่เมื่อเด็กเรียนสูงขึ้น ค่าใช้จ่ายก็เพิ่มตาม จนบางครอบครัวรับภาระต่อไม่ไหว การมีโรงเรียนอยู่ใกล้บ้านช่วยให้เด็กได้เริ่มต้น ส่วนการเรียนต่อให้ไกลกว่านั้นยังต้องอาศัยทั้งกำลังของครอบครัวและพื้นฐานที่เด็กได้รับระหว่างทาง
ครูน้อยอยากให้เด็กออกจากโรงเรียนแห่งนี้ไปพร้อมความรู้ที่ใช้เรียนต่อได้ และมีความสามารถพอจะดูแลตัวเองเมื่อไปอยู่ในสังคมที่กว้างกว่าหมู่บ้าน คำถามที่ตามมาคือ ในแต่ละวันที่เด็กยังนั่งอยู่ในห้องเรียนของเธอ เธอจะเตรียมพวกเขาให้พร้อมได้อย่างไร
2. เมื่อเด็กไม่ตอบ ครูจึงต้องกลับมาถามตัวเอง
ในช่วงแรกของการเป็นครู ครูน้อยเรียนรู้จากคนที่ยืนหน้าชั้นเรียนมาก่อน เธอสังเกตวิธีสอนของรุ่นพี่ ถามเทคนิคที่ยังไม่รู้ แล้วนำกลับมาลองใช้กับเด็กของตัวเอง
แต่เมื่อสอนไป บางครั้งคำถามของเธอกลับพบเพียงความเงียบ เด็กไม่ตอบ และเมื่อถึงเวลาทำแบบฝึกหัดก็ยังทำไม่ได้ เธอจึงไม่แน่ใจว่า สิ่งที่อธิบายไปนั้นเด็กเข้าใจมากน้อยแค่ไหน หรือติดขัดอยู่ตรงใด
“เด็กไม่ตอบคำถามเลย ไม่มีปฏิกิริยาตอบสนอง บางทีเขาไม่เข้าใจ แต่เราก็ไม่รู้ว่าเขาไม่เข้าใจตรงไหน พอทำแบบฝึกหัดไม่ได้ เราก็ต้องกลับมาทบทวนตัวเองว่า เราควรเปลี่ยนวิธีการแบบไหน”
ยิ่งได้สอน เธอก็ยิ่งเห็นรายละเอียดที่ต้องทำความเข้าใจ ทั้งธรรมชาติของเด็กที่แตกต่างกัน เหตุผลที่บางคนไม่ร่วมกิจกรรม และวิธีจัดการเรียนรู้ที่อาจใช้ได้กับเด็กคนหนึ่ง แต่ยังเข้าไม่ถึงเด็กอีกคน
ครูน้อยเคยกลับไปเรียน ‘ป.บัณฑิต’ หรือประกาศนียบัตรบัณฑิต แขนงวิชาหลักสูตรและการสอน ที่มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช ภายใต้โครงการพัฒนาผู้ประกอบวิชาชีพครูตามพระราชดำริฯ ซึ่งเปิดให้ครูที่จบปริญญาตรีแต่ยังไม่มีวุฒิทางการศึกษาได้เติมความรู้ด้านวิชาชีพครูผ่านการเรียนทางไกล เธอใช้เวลาเรียนหนึ่งปีจนได้รับใบประกอบวิชาชีพครู แต่สำหรับเธอ ยังมีเรื่องการออกแบบการเรียนรู้และการเข้าใจเด็กที่อยากศึกษาให้ลึกกว่านั้น เมื่อได้ยินข่าวโครงการพัฒนาครูและโรงเรียนตำรวจตระเวนชายแดน ที่ กสศ. ให้ทุนการศึกษาปริญญาตรี สาขาการประถมศึกษา สำหรับครู ตชด. เธอจึงสนใจตั้งแต่เปิดรับรุ่นแรกในปี 2565
แต่ปีนั้นเธอยังไม่ได้สมัครเรียน…
ตอนนั้นลูกยังเล็ก ค่าใช้จ่ายในครอบครัวยังต้องดูแล และเธอยังไม่รู้ว่าการเรียนจะเพิ่มภาระอีกเท่าไร โดยเฉพาะการเดินทาง ความอยากพัฒนาตัวเองจึงต้องพักไว้ก่อน กระทั่งปีถัดมา เมื่อได้สอบถามครูรุ่นพี่และรู้ว่าโครงการได้สนับสนุนค่าใช้จ่ายที่ช่วยแบ่งเบาภาระ เธอจึงตัดสินใจสมัครเข้าเป็นนักศึกษารุ่นที่สองในปี 2566
ในวันสัมภาษณ์ กรรมการถามว่า เมื่อมีทั้งปริญญาตรีและใบประกอบวิชาชีพครูแล้ว ทำไมจึงเลือกเรียนปริญญาตรีอีกใบ แทนที่จะเรียนต่อปริญญาโท
สำหรับครูน้อย การมีวุฒิการศึกษาและใบประกอบวิชาชีพแล้ว ยังไม่ทำให้ปัญหาในห้องเรียนหมดไป เธออยากมีวิธีเข้าใจเด็กและออกแบบการเรียนรู้ได้มากกว่าที่เคย
“บางอย่างเรายังไม่เข้าใจว่าจะจัดการเรียนการสอนอย่างไรให้เหมาะกับเด็ก ถ้าได้เรียน เราอาจมีเทคนิคและวิธีการที่ช่วยให้เข้าใจเด็กมากขึ้น และออกแบบการเรียนรู้ให้พวกเขาได้ดีกว่าเดิม” คือคำตอบของเธอในวันนั้น
3. กลับไปเรียน โดยไม่ต้องทิ้งห้องเรียน
ครูน้อยกลับมาเป็นนักศึกษาโดยยังสอนอยู่ที่โรงเรียน หลักสูตรที่เธอเรียนมีการเทียบโอนผลการเรียนรู้บางส่วน ใช้เวลา 3 ปี และจัดการเรียนออนไลน์ประมาณสัปดาห์ละสามวัน ช่วยให้เธอเรียนต่อได้โดยไม่ต้องทิ้งห้องเรียน แต่การเพิ่มบทบาทนักศึกษาเข้ามาในชีวิตของครู ตชด. และคุณแม่ลูกสอง ก็หมายถึงการต้องหาเวลาทั้งเข้าเรียน เตรียมงาน และทำงานส่งอาจารย์ ท่ามกลางหน้าที่ประจำวัน
“จะบอกว่าไม่ลำบากก็ไม่ใช่ ไม่เหนื่อยก็ไม่ใช่ กว่าจะผ่านจุดนี้มาได้ค่อนข้างเหนื่อยเหมือนกัน เพราะเราสวมหมวกหลายใบ ต้องแบ่งเวลาให้ชัดเจน”
ครูใหญ่ เพื่อนครู และครอบครัวช่วยสนับสนุนให้เธอผ่านช่วงเวลานั้นมาได้ ส่วนสิ่งที่ทำให้การเรียนมีความหมายคือความรู้ที่ได้รับมีที่ให้ทดลองใช้ทันทีในห้องเรียนของเธอเอง และเมื่อทดลองแล้วติดขัด เธอก็นำปัญหากลับมาเป็นคำถามให้อาจารย์และเพื่อนร่วมรุ่นช่วยกันวิเคราะห์หาทางออก
“เรียนแล้วก็นำมาใช้กับเด็กได้เลย ถ้าติดขัดตรงไหนก็ปรึกษาครูพี่เลี้ยงหรืออาจารย์ที่มหาวิทยาลัยได้ ช่วยให้เราหาทางแก้ปัญหาได้ทันที ไม่ต้องรอ”
ความเข้าใจเช่นนี้ยังค่อยๆ ก่อตัวขึ้นในงานพัฒนาโรงเรียนที่เธอร่วมทำกับครูใหญ่และคณะครู ทั้งการจัดทำหลักสูตรสถานศึกษา วางโครงสร้าง กำหนดสัดส่วนคะแนน และวัดผลตามสภาพจริง จากเรื่องที่ยังไม่แม่นยำ เธอเริ่มเข้าใจมากขึ้นด้วยการทำไป ถามไป และกลับมาทบทวนอยู่เป็นระยะ
“ตอนแรกเรายังไม่เข้าใจเรื่องหลักสูตรมากนัก แต่พอได้ลงมือทำ ได้ถาม ก็ค่อยๆ เข้าใจมากขึ้น ถ้าเราทำหลักสูตรได้ ออกแบบโครงสร้างได้ กำหนดสัดส่วนคะแนนได้ วัดและประเมินผลตามสภาพจริงได้ เรามองว่าสิ่งเหล่านี้ทำให้เราเป็นมืออาชีพมากขึ้น บางคนอาจรู้สึกว่าเป็นการเพิ่มภาระงาน แต่สำหรับเรา มันช่วยให้มั่นใจในสิ่งที่ทำ ไม่ต้องกลัวว่าใครจะมองว่าครู ตชด.สอนไม่เป็น” ครูน้อยกล่าว
4. จากสมุนไพรหนึ่งแก้ว สู่ความรู้หลายวิชา
หนึ่งในวิธีที่ครูน้อยสนใจตั้งแต่ช่วงต้นของการเรียนคือการจัดการเรียนรู้โดยใช้โครงงานเป็นฐาน (Project-based Learning) ซึ่งเปิดให้เด็กมีส่วนออกแบบและสร้างผลงานของตัวเอง โดยครูคอยให้แนวทางและช่วยเหลือระหว่างทาง
จากที่เคยอธิบายอยู่หน้าชั้น เธอเริ่มพาเด็กออกไปสำรวจรอบโรงเรียน ชวนกันคิดว่าสิ่งที่พบเห็นนำมาทำอะไรได้บ้าง แล้วให้เด็กนำข้อมูลกลับมาออกแบบชิ้นงาน ก่อนนำเสนอให้เพื่อนฟัง สวนสมุนไพรจึงกลายเป็นห้องเรียนที่เชื่อมวิชาต่างๆ เข้าหากัน
ครูน้อยสอนทั้งภาษาอังกฤษ สังคมศึกษา และวิชาสมุนไพร เธอนำต้นไม้ในสวนมาต่อยอดเป็นกิจกรรมทำน้ำอัญชันมะนาวและน้ำใบบัวบก ให้เด็กศึกษาข้อมูล ลงมือทำ และเขียนผังลำดับขั้นตอน (Flowchart) พร้อมเรียนรู้คำศัพท์และนำเสนอส่วนผสมกับวิธีทำเป็นภาษาอังกฤษ
จากนั้นจึงเชื่อมสู่เนื้อหาเศรษฐศาสตร์ด้วยการทำบัญชีรายรับรายจ่าย ให้เด็กไล่ดูว่าในการทำน้ำสมุนไพรแต่ละครั้งใช้อะไรบ้าง เช่น น้ำตาลกี่กิโลกรัม คิดเป็นเงินเท่าไร และเมื่อรวมค่าใช้จ่ายรายการต่างๆ แล้วเป็นเงินทั้งหมดเท่าไร สิ่งที่เด็กหยิบใช้จริงจึงกลายเป็นข้อมูลให้ฝึกคิด คำนวณ และบันทึก กิจกรรมนี้ยังเชื่อมกับพื้นฐานด้านบัญชีที่ครูน้อยเคยเรียนและใช้ทำงานมาก่อน
ระหว่างทำงาน เด็กแต่ละคนมีพื้นที่ใช้ความถนัดของตัวเอง บางคนวาดรูป บางคนเขียน บางคนค้นคำศัพท์ ครูน้อยจัดกลุ่มให้มีเด็กที่หลากหลาย เพื่อให้ได้ช่วยกันทำและเรียนรู้จากเพื่อน
“เด็กบางคนชอบวาดรูป เขาก็ได้วาด แต่ระหว่างทำงานกลุ่ม พอเพื่อนหาคำศัพท์ใหม่ๆ เขาก็ได้ฟัง ได้เรียนรู้ไปด้วย บางทีความสุขของเขาคือการได้อยู่กับเพื่อน ได้พูด ได้คุย เราเป็นคนสนับสนุนส่วนหนึ่ง”
ชิ้นงานที่ออกมาจึงมีหน้าตาต่างกัน เช่นเดียวกับจังหวะการเรียนรู้ของเด็กที่ไม่ได้ก้าวไปพร้อมกันทั้งหมด บางคนยังทำได้ยาก แต่เมื่อเห็นเพื่อนทำได้ก็อยากลอง และค่อยๆ ปรับวิธีของตัวเอง
สำหรับครู ทั้งชิ้นงานและการนำเสนอช่วยให้เห็นว่าเด็กเข้าใจอะไรแล้ว และตรงไหนที่ยังต้องเข้าไปช่วย
5. คำศัพท์ที่หยิบจับได้ การเรียนรู้ที่ครูออกแบบ
เมื่อเห็นว่าเด็กยังรู้จักคำศัพท์ภาษาอังกฤษไม่มากพอ ครูน้อยจึงหาวิธีให้พวกเขาได้ฝึกอย่างสนุก เธอออกแบบ ‘Fun Domino Game’ เกมจับคู่ภาพกับคำศัพท์ ซึ่งได้รับรางวัลที่สองจากการประกวดนวัตกรรมของมหาวิทยาลัยราชภัฏสุรินทร์ในปี 2567
บัตรภาพและคำศัพท์ในหมวดอาหาร สถานที่ และหมวดอื่นๆ ถูกแบ่งให้เด็กนำมาต่อกันให้ตรงคู่ ใครใช้บัตรหมดก่อนเป็นผู้ชนะ ระหว่างเล่น เด็กต้องสังเกตภาพ อ่านคำ และฟังกัน คนที่อ่านได้ก็ช่วยเพื่อนที่ยังอ่านไม่ได้ การฝึกคำศัพท์จึงเกิดขึ้นระหว่างที่ทุกคนกำลังสนุกกับเกม
ส่วนสื่อที่ครูน้อยพัฒนาจากการเรียนในหลักสูตรโดยตรงคือสื่อฝึกอ่านแบบโฟนิกส์ (Phonics) ซึ่งใช้ความสัมพันธ์ระหว่างเสียงกับตัวอักษรมาช่วยฝึกอ่านและสะกดคำภาษาอังกฤษ
เดิมเธอสอนโฟนิกส์อยู่แล้ว โดยเปิดจอหรือใช้กระดานพาเด็กออกเสียงและผสมคำ เมื่อได้เรียนเรื่องการวิจัยในชั้นเรียน (Classroom Research) เธอจึงเริ่มออกแบบสื่อเพิ่มเติม ทั้งแถบผสมคำและไม้บรรทัดโฟนิกส์ขนาดเล็กให้เด็กใช้ฝึกอ่าน
จากการมองสื่อพร้อมกันหน้าชั้น เด็กจึงมีโอกาสได้หยิบจับและลองผสมคำด้วยตัวเองมากขึ้น เธอทำสื่อเพิ่มหลายชิ้น เพราะห้องเรียนที่มีเด็กประมาณ 18–19 คนต้องใช้สื่อมากกว่าหนึ่งชิ้น เพื่อให้เด็กได้ฝึกอย่างทั่วถึง
ครูน้อยออกตัวว่ายังไม่เก่งงานวิจัยในชั้นเรียนและต้องศึกษาเพิ่มเติม แต่สิ่งที่ทำให้ชอบคือกระบวนการนี้ช่วยให้เธอเริ่มจากปัญหาของเด็ก แล้วหาวิธีมาทดลองแก้ไขในห้องเรียนจริง
“เด็กมีปัญหาเรื่องการอ่าน การสะกดคำ เราก็นำวิธีที่คิดว่าจะช่วยให้เขาพัฒนาขึ้นมาลองใช้ เพื่อให้เขาเรียนรู้ได้มากกว่าเดิม”
6. มองให้พ้นพฤติกรรม เห็นให้ถึงใจเด็ก
ประสบการณ์สอนหลายปีทำให้ครูน้อยคุ้นเคยกับความแตกต่างของเด็ก และมีทั้งครูรุ่นพี่กับครูใหญ่เป็นคนช่วยคิดเมื่อพบสถานการณ์ยากๆ การกลับไปเรียนทำให้วงปรึกษานั้นกว้างขึ้น เธอนำเรื่องจากห้องเรียนไปแลกเปลี่ยนกับอาจารย์ เพื่อทบทวนว่าวิธีที่ใช้อยู่เหมาะกับเด็กแต่ละคนเพียงใด
หนึ่งในเรื่องที่นำไปปรึกษาคือพฤติกรรมก้าวร้าวของนักเรียน อาจารย์ชวนให้กลับไปพิจารณาว่า ก่อนเกิดพฤติกรรมนั้นมีอะไรเกิดขึ้น และเด็กกำลังต้องการอะไร คำแนะนำนี้ช่วยให้เธอมีแนวทางสืบค้นที่มาของปัญหา ก่อนเลือกวิธีเข้าไปช่วย
ครูน้อยเล่าถึงเด็กที่เพิ่งย้ายมาใหม่คนหนึ่ง เขาเล่นรุนแรงจนเพื่อนไม่อยากให้ร่วมเล่นด้วย ขณะเดียวกัน การไม่มีเพื่อนก็เป็นปัญหาที่เขากำลังเผชิญ เธอจึงค่อยๆ พูดคุยกับทั้งตัวเด็กและเพื่อน เพื่อทำความเข้าใจความสัมพันธ์ที่อยู่รอบพฤติกรรมนั้น
“เราก็ไปนั่งคุยกับเขา ถามว่าเกิดอะไรขึ้น เป็นอะไรหรือเปล่า มีอะไรให้คุณครูช่วยไหม แล้วค่อยๆ ดู สอบถามเพื่อนหรือผู้ปกครองด้วย”
เมื่อเข้าใจว่าเด็กอยากเล่นกับเพื่อน เธอจึงใช้ความต้องการนั้นเป็นจุดเริ่มต้นในการพูดคุย ช่วยให้เขาเข้าใจว่าการเล่นร่วมกันต้องไม่ทำร้ายคนอื่น และต้องสื่อสารกันดีๆ ต่อมาเธอสังเกตว่าเขาปรับพฤติกรรม จนเล่นและทำกิจกรรมกับเพื่อนได้
การเรียนจึงเข้ามาต่อยอดประสบการณ์ที่ครูน้อยมี ช่วยให้เธอทบทวนสิ่งที่เห็นและเลือกวิธีทำงานกับเด็กได้ละเอียดขึ้น เช่นเดียวกับการประเมินการเรียนรู้ที่เธอให้ความสำคัญกับหลักฐานหลายด้าน ทั้งชิ้นงาน การนำเสนอ และการทำงานร่วมกับผู้อื่น
“การวัดและประเมินผลไม่จำเป็นต้องสอบอย่างเดียว อาจวัดจากชิ้นงาน ประเมินจากสภาพจริง หรือการนำเสนอของเด็กก็ได้”
สิ่งที่เธอสังเกตเห็นหลังปรับกิจกรรมคือเด็กสนุกและกระตือรือร้นขึ้น บางคนที่เคยขอออกจากห้องบ่อยระหว่างฟังบรรยาย เริ่มอยู่ทำงานกับกลุ่มได้นานขึ้น เพราะมีงานที่ต้องช่วยกันรับผิดชอบ การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ทำให้เธอมองเห็นพัฒนาการระหว่างเรียนได้ชัดเจน แม้เด็กจะยังเรียนรู้ได้ต่างจังหวะและยังต้องได้รับความช่วยเหลือแตกต่างกันไป
7. โรงเรียนที่พ่อแม่เลือก คุณค่าที่ครูยืนยัน
ที่บ้านชำปะโต ความสัมพันธ์ระหว่างครูน้อยกับโรงเรียนมีหลายชั้น เธอเป็นศิษย์เก่า เป็นครู เป็นคนในชุมชน และเป็นผู้ปกครองที่ส่งลูกทั้งสองคนเรียนอยู่ที่นี่
ว่ากันตามตรงแล้ว เธอมีทางเลือกส่งลูกไปเรียนที่อื่นเพราะสามีทำงานอยู่ในตัวอำเภอ แต่เลือกให้ลูกเรียนในโรงเรียนที่ตัวเองสอน ด้วยความเชื่อมั่นทั้งด้านวิชาการและทักษะชีวิตที่เด็กจะได้รับ
เธอยังเล่าว่ามีผู้ปกครองจากหมู่บ้านข้างเคียงพาลูกมาเรียนแม้ใกล้บ้านจะมีโรงเรียนอยู่แล้ว เหตุผลที่ได้ยินคือ “ครูดูแลเด็กดี” และผู้ปกครองพอใจกับการเรียนของลูก
บางครั้งผู้ปกครองอยากช่วยลูกทำการบ้าน แต่ใช้วิธีบอกคำตอบให้ ครูน้อยจึงต้องอธิบายระหว่างการประชุมว่า การช่วยลูกอาจเริ่มจากค่อยๆ พาคิดทีละขั้น เพื่อให้เด็กทำความเข้าใจด้วยตัวเอง
“คุณครูเป็นส่วนหนึ่ง แต่ผู้ปกครองก็ต้องช่วยสนับสนุนลูกของตัวเองด้วย”
ความเข้าใจเหล่านี้ค่อยๆ สร้างขึ้นผ่านการพูดคุย โรงเรียนได้แรงสนับสนุนจากชุมชน ขณะที่ผู้ปกครองก็มีส่วนช่วยให้สิ่งที่เด็กฝึกในห้องเรียนดำเนินต่อไปที่บ้านได้
ถึงอย่างนั้น ครูน้อยยังเคยพบคำพูดที่ทำให้รู้สึกว่างานของครู ตชด. ถูกลดคุณค่า นั่นคือครั้งหนึ่งระหว่างไปเป็นกรรมการคุมสอบ O-NET เธอเล่าว่ามีครูต่างสังกัดถามว่า “ครู ตชด.จะเอาคะแนนไปทำไม ในเมื่อคะแนนก็ไม่ได้ช่วยปรับอะไรให้”
คำพูดนั้นทำให้เธอนิ่งไป แต่สิ่งที่เธอพยายามทำกับเด็กมีเป้าหมายชัดเจนอยู่แล้ว
“เราไม่ได้มองว่าคะแนนจะช่วยเพิ่มเงินให้เรา เพราะเราไม่ได้มีการปรับวิทยฐานะหรือได้ค่าตอบแทนเพิ่มจากตรงนี้อยู่แล้ว สิ่งที่เรามองคือเด็กของเรามีพื้นฐานพอที่จะไปเรียนต่อและเอาตัวรอดได้ไหม เราอยากให้เด็กในบ้านเรามีการศึกษาที่ดี มีความรู้ที่จะนำไปต่อยอดในอนาคต นั่นคือสิ่งที่เราตั้งใจทำ”
การได้เห็นลูกศิษย์ออกไปเรียนต่อในระดับมัธยมศึกษาและนำความรู้ไปใช้ จึงเป็นความภูมิใจที่ทำให้เธอเห็นความหมายของงานสอน
8. ปริญญาอีกใบ กับความมั่นใจหน้าชั้นเรียน
เมื่อหันกลับมามองตัวเอง ครูน้อยเห็นความเปลี่ยนแปลงจากคนที่เคยขี้อาย ไม่ค่อยมั่นใจเวลาต้องจับไมค์พูดต่อหน้าผู้คน หากเข้าร่วมอบรมก็มักนั่งฟัง สังเกต และเก็บคำถามไว้คุยกับเพื่อนหรือรุ่นพี่ภายหลัง เวลาทำงานกลุ่ม เธอช่วยทำงานได้ แต่จะให้เพื่อนเป็นผู้นำเสนอ
การเรียนต่อในโครงการนี้ ทำให้ครูน้อยต้องฝึกอธิบายสิ่งที่ตัวเองทำ ฝึกเรียบเรียงความคิด และนำเสนอผลงานของตัวเองมากขึ้น
เมื่อถูกถามว่าตอนนี้กล้าแสดงออกขึ้นหรือยัง เธอตอบยิ้มๆ เพียงว่า “ก็นิดหนึ่ง”
แต่สิ่งที่เปลี่ยนชัดกว่าคือเธอเริ่มตอบตัวเองได้ว่า สิ่งที่ออกแบบในห้องเรียนช่วยเด็กอย่างไร จากเมื่อก่อนที่สอนจบแล้วยังไม่แน่ใจว่าเด็กได้รับอะไร วันนี้เธอมองเห็นทั้งผลงาน การมีส่วนร่วม และพัฒนาการที่เกิดขึ้นระหว่างทาง
เธอยังมีวันที่เหนื่อย โดยเฉพาะเมื่อมีภาระอื่นเข้ามาซ้อนกับงานสอน การเรียนจบไม่ได้ทำให้หน้าที่เหล่านั้นหายไป แต่ความเข้าใจในงานที่เพิ่มขึ้นช่วยให้เธอเห็นทางทำงานกับเด็กต่อได้
ในวันที่ให้สัมภาษณ์ ครูน้อยเรียนจบหลักสูตรปริญญาตรี สาขาการประถมศึกษา มหาวิทยาลัยราชภัฏอุดรธานีแล้ว และกำลังรอวันเข้ารับปริญญา
สำหรับเธอ ปริญญาใบนี้บันทึกทั้งความตั้งใจและช่วงเวลาที่ยากลำบากของการกลับไปเป็นนักศึกษา ขณะยังต้องดูแลห้องเรียนและครอบครัว
“เราถือว่าเป็นความสำเร็จทางการศึกษาของตัวเอง เห็นว่าเรามีความตั้งใจ มีความเพียรพยายาม และพัฒนาตัวเองมาตลอดสามปี ทั้งเหนื่อย ทั้งท้อ หลายอย่างรวมกัน แต่เราผ่านจุดนั้นมาได้”
จากเด็กที่เคยนั่งเรียนในโรงเรียนบ้านชำปะโต ครูน้อยกลับมายืนหน้าชั้นในโรงเรียนเดิม พร้อมความเข้าใจที่ค่อยๆ เพิ่มขึ้นว่า เด็กแต่ละคนต้องการความช่วยเหลือต่างกัน เธอนำสิ่งที่เรียนรู้มาลองใช้ ทั้งผ่านสื่อฝึกอ่าน กิจกรรมในสวนสมุนไพร และการนั่งลงฟังเรื่องราวของเด็ก แม้ในวันที่ทุกคนต้องอพยพออกจากหมู่บ้าน เธอก็ยังตามหา ถามไถ่ และชวนพวกเขากลับมาพบกัน เพื่อให้เด็กๆ รู้ว่า แม้ต้องอยู่ไกลจากโรงเรียน ครูก็ยังอยู่ใกล้พวกเขา
