เมื่อวันที่ 21 พฤศจิกายน 2569 สมาคมเทศบาลนครและเมืองและกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ได้ร่วมลงนามบันทึกข้อตกลงความร่วมมือเพื่อขับเคลื่อนนวัตกรรมการสร้างความเสมอภาคทางการศึกษา โดยการลงนาม MOU ในโอกาสนี้ เพื่อเชื่อมโยงฐานข้อมูลเด็กและเยาวชนนอกระบบ ในการค้นหา ติดตาม ช่วยเหลือ ตลอดจนการพัฒนารูปแบบการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่น หลักสูตรสายอาชีพให้สอดรับกับเศรษฐกิจท้องถิ่น เป็นความร่วมมือระยะเวลา 3 ปี ในการเร่งรัดติดตามช่วยเหลือเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษา
นายประเสริฐ บุญประสพ นายกเทศมนตรีนครสุราษฎร์ธานี ในฐานะนายกสมาคมเทศบาลนครและเมือง กล่าวว่า สมาคมเทศบาลนครและเมือง ตลอดจนเทศบาลนครสุราษฎร์ธานี ให้ความสำคัญกับการศึกษา โดยเฉพาะอย่างยิ่งอนาคตของเยาวชนทุกคน เพราะหากเด็กมีปัญหาเรื่องการศึกษา ในอนาคตก็ย่อมไม่สามารถพึ่งพาตนเองได้ เราจึงอยากให้เด็กทุกคนสามารถดูแลตัวเองได้ และไม่อยากให้มีเด็กคนใดหลุดออกไปอยู่นอกระบบการศึกษา
ประเด็นสำคัญคือ เราจะทำอย่างไรให้เด็กทุกคนสามารถกลับเข้ามาในระบบ ผ่านช่องทางการศึกษาที่หลากหลายและเหมาะสมกับแต่ละคนได้ ซึ่งต้องขอขอบคุณกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ที่เข้ามามีส่วนร่วมในการดึงเด็กนอกระบบให้กลับเข้ามาเรียนอีกครั้ง เพราะไม่ว่าเราจะพัฒนาบุคลากร หรือลูกหลานของเราให้มีความสามารถมากเพียงใด แต่หากเรายังอยู่ในสังคมที่มีบางคนขาดโอกาสจนกลายเป็นปัญหา ซึ่งการหลุดออกจากระบบการศึกษาย่อมสร้างปัญหาตามมาอย่างแน่นอน ลูกหลานของเราก็จะยังไม่มีความสุขได้อย่างแท้จริง ดังนั้น ระบบการศึกษาของเราจะต้องไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง เพื่อให้สังคมของเราน่าอยู่อย่างสมบูรณ์
นายกสมาคมเทศบาลนครและเมือง กล่าวเสริมว่า สำหรับการช่วยเหลือเด็กที่อยู่นอกระบบการศึกษา เราจะผลักดันให้เทศบาลสมาชิกทั่วประเทศร่วมทำข้อตกลงความร่วมมือกับ กสศ. ต่อเนื่องจากที่ทางสมาคมฯ ได้ดำเนินการนำร่องไปแล้ว ให้ขยายผลต่อกันไปเป็นลูกโซ่ เพื่อให้แต่ละท้องถิ่นสามารถสำรวจข้อมูลเด็กในพื้นที่ของตนเอง และดึงเด็กเหล่านั้นกลับเข้าสู่ช่องทางการศึกษาที่เหมาะสม ซึ่งนี่คือวิธีการที่จะช่วยให้เราสามารถดึงเด็กกลับเข้าสู่ระบบการศึกษาได้สำเร็จทั่วทั้งประเทศ ต้องขอขอบคุณ กสศ. อีกครั้ง ที่ได้ประสานงานและมีความตั้งใจที่จะดึงเด็กทั้งหมดกลับเข้ามาสู่ระบบ ด้วยความร่วมมือจากองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นทั่วประเทศ เป้าหมายของเราคือ ประเทศไทยจะต้องไม่มีเด็กที่ถูกทิ้งไว้ข้างหลัง ไม่มีเด็กที่อยู่นอกระบบการศึกษา และทุกคนจะได้รับความรู้ตามศักยภาพและสถานะของตน เพื่อนำไปร่วมกันพัฒนาประเทศในแต่ละบริบทต่อไป


ศาสตราจารย์วุฒิสาร ตันไชย กรรมการผู้ทรงคุณวุฒิในคณะกรรมการการกระจายอำนาจให้แก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (ก.ก.ถ.) และประธานกรรมการบริหารกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา ได้บรรยายพิเศษเรื่อง “การกระจายอำนาจให้แก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น” มีใจความสำคัญด้านการศึกษาระบุว่า การแก้ไขปัญหาความเหลื่อมล้ำและยกระดับคุณภาพการศึกษา จำเป็นต้องมองการศึกษาเป็นเครื่องมือสำคัญในการพัฒนาคน โดยเป้าหมายไม่ใช่การทำให้ทุกคนมีความเหมือนกันหรือเท่ากันทั้งหมด แต่คือการลดช่องว่างของโอกาส และสร้างหลักประกันให้ผู้เรียนทุกคนสามารถเข้าถึงการศึกษาที่มีคุณภาพ ไม่ว่าจะอยู่ในสถานศึกษาในระบบ นอกระบบ หรือโรงเรียนเอกชน ควบคู่กับการยกระดับมาตรฐานสถานศึกษาให้มีคุณภาพอย่างทั่วถึง
ศาสตราจารย์วุฒิสาร กล่าวว่า สำหรับการแก้ปัญหาความเหลื่อมล้ำ จำเป็นต้องจำแนกกลุ่มเป้าหมายทางการศึกษาออกเป็น 3 กลุ่ม เปรียบเทียบกับขบวนรถไฟที่สะท้อนให้เห็นว่า เด็กและเยาวชนแต่ละกลุ่มเผชิญอุปสรรคในการเข้าถึงการศึกษาแตกต่างกัน กลุ่มแรก คือ เด็กและเยาวชนที่อยู่ในระบบการศึกษา หรือเปรียบเสมือนคนที่อยู่บนขบวนรถไฟ ซึ่งต้องได้รับโอกาสในการเรียนรู้ที่มีคุณภาพและเป็นธรรม ไม่ว่าจะเรียนอยู่ในระดับชั้นใดหรือสถานศึกษาแบบใด
กลุ่มที่สอง คือ เด็กและเยาวชนที่หลุดออกจากระบบระหว่างทาง เปรียบเสมือนผู้โดยสารที่ลงจากรถไฟกลางทาง ไม่ว่าจะเป็นเด็กยากจน เด็กกำพร้า เด็กที่ต้องรับผิดชอบดูแลครอบครัว ผู้พิการ หรือเด็กและเยาวชนที่ตั้งครรภ์ กลุ่มนี้จำเป็นต้องมีระบบการศึกษาที่ยืดหยุ่นและกลไกรองรับการกลับเข้าสู่เส้นทางการเรียนรู้ เช่น ระบบธนาคารหน่วยกิต (Credit Bank) และการจัดการศึกษาตามมาตรา 12 ที่เปิดโอกาสให้สามารถเรียนรู้ควบคู่ไปกับการทำงานและการดำเนินชีวิตได้
กลุ่มที่สาม คือ เด็กและเยาวชนที่ไม่เคยได้รับโอกาสเข้าถึงระบบการศึกษา เปรียบเสมือนคนที่ไม่รู้ด้วยซ้ำว่าสถานีรถไฟอยู่ที่ไหน เป็นกลุ่มเปราะบางที่อยู่นอกระบบและอาจไม่ปรากฏอยู่ในฐานข้อมูลทางการศึกษา การค้นหาเด็กกลุ่มนี้จึงต้องอาศัยความร่วมมือจากทุกภาคส่วน โดยข้อมูลภาพรวมระดับประเทศพบว่า จำนวนเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษาลดลงจากประมาณ 1.2 ล้านคน เหลือ 600,000 คน อย่างไรก็ตาม ยังจำเป็นต้องเร่งค้นหาและติดตามเด็กที่ยังตกหล่น เพื่อให้ได้รับโอกาสทางการศึกษาอย่างทั่วถึง

ในส่วนของบทบาท กสศ. ได้ดำเนินงานทั้งด้านการสร้างโอกาสทางการศึกษาและการพัฒนากลไกสนับสนุนในระดับพื้นที่ อาทิ โครงการครูรัก(ษ์)ถิ่น ซึ่งมุ่งสรรหาและพัฒนาเยาวชนจากพื้นที่ห่างไกลและทุรกันดารให้กลับไปเป็นครูในชุมชนบ้านเกิด ช่วยแก้ปัญหาการขาดแคลนครูในพื้นที่ พร้อมสร้างความผูกพันระหว่างครูกับชุมชน และส่งเสริมให้ครูสามารถปฏิบัติหน้าที่ได้อย่างมีความสุข ขณะเดียวกัน การแก้ไขปัญหาความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาไม่สามารถดำเนินการโดยหน่วยงานใดหน่วยงานหนึ่งเพียงลำพัง แต่ต้องยุติการทำงานแบบแยกส่วน และสร้างความร่วมมืออย่างต่อเนื่องตั้งแต่ระดับปฐมวัย ประถมศึกษา มหาวิทยาลัย ครอบครัว ไปจนถึงชุมชน โดยทุกฝ่ายต้องร่วมกันรับผิดชอบ ไม่ผลักภาระให้หน่วยงานใดหน่วยงานหนึ่ง
กสศ. จึงเดินหน้าสร้างความร่วมมือกับสมาคมและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ผ่านการลงนามบันทึกข้อตกลงความร่วมมือ (MOU) เพื่อบูรณาการฐานข้อมูลและเชื่อมโยงการทำงานให้สามารถค้นหา ติดตาม และช่วยเหลือเด็กและเยาวชนที่หลุดจากระบบการศึกษาได้อย่างตรงจุด ตัวอย่างที่สะท้อนให้เห็นถึงพลังของความร่วมมือระดับพื้นที่ คือ จังหวัดร้อยเอ็ดพบว่าในจังหวัดร้อยเอ็ดมีจำนวน 5,881 คน ในจำนวนนี้เป็นเด็กและเยาวชนในอำเภอเมือง 549 คน ขณะที่เทศบาลเมืองสามารถสำรวจและค้นหาเด็กกลุ่มเป้าหมายได้ครบ 100% จำนวน 170 คน แสดงให้เห็นว่าการมีข้อมูลที่เชื่อมโยงกับการทำงานของท้องถิ่น ช่วยให้การค้นหาและเข้าถึงเด็กที่ต้องการความช่วยเหลือมีประสิทธิภาพมากขึ้น
ประธานกรรมการบริหาร กสศ. กล่าวเสริมว่า ความสำเร็จดังกล่าวยังเป็นบทเรียนสำคัญในการขยายผลไปยังพื้นที่อื่น เช่น จังหวัดนครราชสีมาและจังหวัดลำพูน เพื่อกระตุ้นให้เกิดการสำรวจ ค้นหา และจัดทำฐานข้อมูลเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษาอย่างเป็นระบบ โดยมีองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเป็นกลไกสำคัญในการเชื่อมโยงข้อมูลกับครอบครัว โรงเรียน และชุมชน การสร้างความเสมอภาคทางการศึกษาจึงไม่ใช่เพียงการพาเด็กทุกคนขึ้นรถไฟขบวนเดียวกัน แต่คือการทำให้ทุกคนมีโอกาสขึ้นรถไฟ มีระบบรองรับเมื่อจำเป็นต้องลงกลางทาง และมีเส้นทางกลับเข้าสู่การเรียนรู้ได้เสมอ เพื่อให้เด็กและเยาวชนทุกคนสามารถพัฒนาศักยภาพของตนเองได้อย่างเต็มที่ และเป็นการทำงานเชิงลึกที่ต้องอาศัยความประณีต
ดร.ไกรยส ภัทราวาท ผู้จัดการ กสศ. กล่าวว่า ความร่วมมือระหว่าง กสศ. และสมาคมเทศบาลนครและเมือง เพื่อพัฒนาเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษา ผ่านนวัตกรรมการศึกษาที่ยืดหยุ่นและการฝึกทักษะอาชีพที่สอดคล้องกับความถนัดและความสนใจของเยาวชน มุ่งสร้างเส้นทางสู่การมีงานทำ มีรายได้ และสามารถพึ่งพาตนเองได้ พร้อมส่งเสริมบทบาทของเทศบาลในการเป็นกลไกสำคัญเชื่อมโยงโอกาสทางการศึกษาและอาชีพในระดับพื้นที่

แนวทางการพัฒนาเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษาให้ความสำคัญกับการออกแบบเส้นทางการเรียนรู้ที่หลากหลาย โดยไม่จำเป็นต้องกำหนดให้เยาวชนทุกคนต้องกลับเข้าสู่ระบบการศึกษาปกติ โดยเฉพาะกลุ่มที่มีอายุต่ำกว่า 18 ปี ซึ่งควรได้รับโอกาสในการค้นหาความถนัดและอาชีพที่เหมาะสมกับตนเอง ควบคู่กับการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่นตามเงื่อนไขชีวิต
ภายใต้แนวทางดังกล่าว เทศบาลจะมีบทบาทมากกว่าการเป็นหน่วยงานบริหารท้องถิ่น แต่สามารถพัฒนาเป็นสถาบันจัดการเรียนรู้และศูนย์กลางนวัตกรรมการเรียนรู้ของชุมชน ทำหน้าที่เชื่อมโยงสถานศึกษา หน่วยงานภาครัฐ ภาคเอกชน และผู้ประกอบการ เพื่อออกแบบโอกาสการเรียนรู้และการพัฒนาทักษะอาชีพให้สอดคล้องกับบริบทของเด็กและเยาวชนในแต่ละพื้นที่
นอกจากนี้ กสศ. ยังเตรียมขับเคลื่อนรางวัล Prime Minister Award ภายใต้โครงการ Thailand Zero Dropout Plus ซึ่งเริ่มดำเนินการเป็นปีแรกในปีนี้ โดยมีเทศบาลนครยะลาเป็นหนึ่งในตัวอย่างหน่วยงานที่ได้รับรางวัลจากนายกรัฐมนตรี สะท้อนให้เห็นถึงความสำเร็จขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในการค้นหาเด็กและเยาวชนที่หลุดจากระบบการศึกษา และนำไปสู่การจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่นให้เหมาะสมกับแต่ละบุคคล โดยในปีหน้า กสศ. เตรียมดำเนินการจัดประกวดและคัดเลือกรางวัลนวัตกรรมการศึกษา Thailand Zero Dropout Plus อย่างต่อเนื่อง
ดร.ไกรยส กล่าวว่า ความร่วมมือระหว่าง กสศ. กับสมาคมเทศบาลนครและเมือง ผ่านการจัดทำบันทึกข้อตกลงความร่วมมือนี้ ยังเป็นโอกาสสำคัญในการต่อยอดการทำงานระดับพื้นที่ โดยเฉพาะเทศบาลนครสุราษฎร์ธานี ซึ่งมีศักยภาพในการพัฒนาเด็กและเยาวชนให้เชื่อมโยงกับโอกาสทางเศรษฐกิจของจังหวัด การพัฒนาการศึกษาในพื้นที่สุราษฎร์ธานีจึงควรเชื่อมโยงกับทิศทางการเติบโตของเศรษฐกิจท้องถิ่น ทั้งอุตสาหกรรมการท่องเที่ยว ภาคการเกษตร และอุตสาหกรรมเกี่ยวเนื่อง เพื่อเตรียมความพร้อมให้เยาวชนมีทักษะตรงกับความต้องการของตลาดแรงงาน สามารถประกอบอาชีพ มีรายได้ หรือพัฒนาต่อยอดสู่การเป็นผู้ประกอบการในท้องถิ่น โดยไม่จำเป็นต้องย้ายถิ่นฐานไปทำงานในกรุงเทพมหานครหรือจังหวัดใหญ่
ทั้งนี้ เทศบาลและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่สนใจเข้าร่วมขับเคลื่อนงาน Thailand Zero Dropout Plus สามารถประสานความร่วมมือผ่านสมาคมเทศบาลนครและเมือง และ กสศ. เพื่อรับข้อมูล แนวทางการดำเนินงาน ตัวอย่างนวัตกรรมจากพื้นที่ต้นแบบ ตลอดจนการสนับสนุนจากทีมงานในการพัฒนารูปแบบการจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่นและการสร้างเส้นทางอาชีพให้แก่เด็กและเยาวชน การบูรณาการความร่วมมือครั้งนี้มุ่งให้เทศบาลเป็นกลไกสำคัญในการเปลี่ยนข้อมูลเด็กนอกระบบการศึกษาให้กลายเป็นโอกาสในการพัฒนาคน เชื่อมโยงการเรียนรู้กับโลกอาชีพและเศรษฐกิจท้องถิ่น เพื่อให้เด็กและเยาวชนทุกคนมีเส้นทางไปต่อ สามารถพัฒนาศักยภาพของตนเอง และเติบโตเป็นกำลังสำคัญในการพัฒนาชุมชนและประเทศ