ห้องเรียนหลังฮ้าน: เมื่อการศึกษาออกเดินทางไปพร้อมชีวิตเด็กหมอลำ

ห้าโมงเย็นเป็นเวลาเลิกงานของใครหลายคน เป็นเวลาที่นักเรียนส่วนใหญ่กลับถึงบ้าน กินข้าว อาบน้ำ หรือเริ่มทำการบ้าน

แต่สำหรับ ‘แก้ม’ ปนัดดา หม่องคำอ้น ห้าโมงเย็นคือเวลาเริ่มต้นวันใหม่

หลังตื่นขึ้นมาบนรถบัส แก้มจะรีบอาบน้ำ ก่อนเข้าไปหลังเวทีราวหกโมงเย็น หาอะไรกิน ไลฟ์สด และเริ่มแต่งหน้าเตรียมขึ้นแสดงกับวงสาวน้อยลำเพลินโชว์ในเวลาประมาณสามทุ่ม

ตลอดทั้งคืน เธอต้องสลับไปมาระหว่างการร้องเพลงและการเต้น เปลี่ยนชุด รีบขึ้นเวที แล้วกลับลงมาเตรียมตัวสำหรับการแสดงชุดต่อไป วนอยู่เช่นนี้กระทั่งเสียงดนตรีเงียบลงราวหกโมงเช้าของอีกวัน จากนั้นจึงเก็บของ อาบน้ำ และขึ้นรถเดินทางไปยังสถานที่แสดงแห่งถัดไป

กว่าจะได้นอนจริงๆ ก็ประมาณเก้าโมงเช้า บนรถบัสที่กำลังเคลื่อนตัวไปยังเวทีแห่งใหม่

“เก้าโมงเช้าถึงห้าโมงเย็นคือเวลานอนของเรา วนลูปอย่างนี้เลย”

แก้มอธิบายชีวิตหนึ่งวันของตัวเองอย่างง่ายๆ เพียงแต่หนึ่งวันของเธอเดินสวนทางกับนาฬิกาของคนส่วนใหญ่ 

ในฤดูกาลแสดงที่ผ่านมา วงของแก้มมีงานมากกว่า 120 คืน ชีวิตเช่นนี้จึงไม่ได้เกิดขึ้นเป็นครั้งคราว แต่ดำเนินซ้ำๆ จากจังหวัดหนึ่งไปอีกจังหวัดหนึ่งตลอดฤดูกาล

หลังฮ้านอีกมุมหนึ่ง ‘เจเลอร์’ วุฒิพงษ์ แซ่ตั้ง เขาเป็นเด็กคอนวอย (Convoy) ทำงานติดตั้งเวทีและระบบแสง ตั้งแต่ยกอุปกรณ์ ขึงโครง ติดตั้งไฟ ปรับทิศทางแสง ตั้งค่าอุปกรณ์ ไปจนถึงเตรียมระบบให้พร้อมก่อนการแสดงเริ่ม

หากนักร้องและนักเต้นเริ่มทำงานเมื่อขึ้นฮ้าน เจเลอร์กับทีมคอนวอยต้องเริ่มก่อนหน้านั้นหลายชั่วโมง จนเมื่อทุกอย่างเข้าที่และการแสดงเริ่มต้น ช่วงเวลาที่คนอื่นกำลังทำงานจึงกลายเป็นเวลาว่างของเขา

เจเลอร์ใช้เวลานั้นหยิบโทรศัพท์ขึ้นมาทำใบงาน

ห้องเรียนของเขาไม่มีโต๊ะ ไม่มีเก้าอี้ และไม่มีเสียงกริ่งบอกเวลาเข้าเรียน มีเพียงโทรศัพท์หนึ่งเครื่อง งานที่ส่งมาในกลุ่มออนไลน์ และแสงจากเวทีหมอลำที่สาดไปมาอยู่ไม่ไกล

เด็กบางคนเรียนก่อนแต่งหน้า บางคนเรียนหลังติดตั้งเวทีเสร็จ บางคนเปิดบทเรียนระหว่างเดินทางข้ามจังหวัด ส่วนบางคืน งานบนฮ้านและหลังฮ้านยาวนานจนแทบไม่เหลือเวลาให้เปิดหน้าจอ

นี่คือชีวิตประจำวันของนักเรียนศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ ใน ‘ห้องเรียนหมอลำศึกษา’ ห้องเรียนที่ไม่มีเวลาเข้าเรียนพร้อมกัน ไม่มีอาคารประจำ และเดินทางไปกับวงหมอลำจากจังหวัดหนึ่งสู่อีกจังหวัดหนึ่ง

ในห้องเรียนนี้ การร้อง การเต้น การติดตั้งเวที และการควบคุมแสงไม่ได้อยู่แยกจากคณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์ ภาษา หรือศิลปะ ประสบการณ์ทำงานของเด็กถูกนำกลับมาเชื่อมกับหลักสูตร การประเมิน และวุฒิการศึกษา

แต่ก่อนจะเห็นว่าห้องเรียนนี้คืออะไร เราอาจต้องย้อนกลับไปดูก่อนว่า เหตุใดพวกเขาจึงไม่ได้อยู่ในโรงเรียนเฉกเช่นเด็กคนอื่นๆ 

ก่อนจะเป็นเด็กนอกระบบ

ชีวิตของเด็กที่เดินคนละจังหวะกับโรงเรียน คือกลุ่มที่ศูนย์การเรียนปัญญากัลป์พยายามออกแบบการศึกษาให้รองรับ

ศูนย์การเรียนแห่งนี้ดำเนินงานภายใต้มูลนิธิปัญญากัลป์ จัดการศึกษาให้เด็กและเยาวชนที่ขาดโอกาสหรืออยู่ในภาวะเปราะบาง ทั้งเด็กในกระบวนการยุติธรรม เด็กเร่ร่อน ตลอดจนเด็กที่ไม่สามารถเรียนต่อในโรงเรียนตามเส้นทางปกติได้

ก่อนพัฒนา ‘ห้องเรียนหมอลำศึกษา’ ดร.ศุภชัย ไตรไทยธีระ หรือ ‘อาจารย์ใหม่’ ประธานศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ เคยร่วมทำงานกับกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา หรือ กสศ. เพื่อติดตามเด็กนอกระบบราว 900 คนใน 9 จังหวัดภาคอีสานเมื่อปี 2563

ประสบการณ์ครั้งนั้นทำให้เขาเห็นว่า เด็กไม่ได้มีเงื่อนไขชีวิตแบบเดียวกัน และการพาทุกคนกลับไปนั่งในห้องเรียนเดิมอาจไม่ใช่คำตอบ บางคนออกมาเพราะครอบครัวไม่มีเงินส่งเรียน บางคนต้องเริ่มทำงานหาเลี้ยงคนในบ้าน บางคนรู้แล้วว่าตัวเองอยากเป็นศิลปิน ขณะที่บางคนเดินออกมาพร้อมบาดแผลจากครูและโรงเรียน

ท่ามกลางเด็กนอกระบบหลากหลายกลุ่ม ยังมีเด็กอีกกลุ่มหนึ่งซึ่งอาจถูกแสงสีบนเวทีบดบังอยู่ข้างหลัง นั่นคือเด็กและเยาวชนที่ทำงานอยู่ในวงหมอลำ

‘หยก’ วิภาภรณ์ ฟองลม เติบโตมากับนาฏศิลป์และเริ่มทำงานในวงหมอลำตั้งแต่ยังเรียน เธอช่วยเก็บชุด ดูแลเครื่องแต่งกาย และเฝ้าดูรุ่นพี่เต้นอยู่ข้างฮ้าน ก่อนจะได้ขึ้นแสดงเต็มตัวในช่วง ม.3

หยกพยายามประคองทั้งการเรียนและการทำงานไปพร้อมกัน บางคืนกลับถึงบ้านเกือบเช้า แล้วไปโรงเรียนต่อในวันรุ่งขึ้น เธอยังรักษาเกรดเฉลี่ยมากกว่าสาม เป็นทั้งเด็กกิจกรรมและตัวแทนนาฏศิลป์ของโรงเรียน

กระทั่งตั้งครรภ์ในช่วง ม.4 เส้นทางการเรียนจึงต้องหยุดลง แม้ครูนาฏศิลป์จะพยายามขอให้โรงเรียนอนุโลม แต่ภายใต้กฎระเบียบในเวลานั้น หยกไม่สามารถเรียนต่อในรูปแบบเดิมได้ เธอจึงหันไปทำงานเต็มตัว เพื่อดูแลตัวเอง ครอบครัว และลูกน้อยที่กำลังจะเกิดมา

ส่วน ‘เจเลอร์’ วุฒิพงษ์ แซ่ตั้ง เรียกตัวเองว่าเป็นเด็กหลังห้อง เขาชอบวิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์ แต่เมื่อเรียนถึง ม.3 เขามีผลการเรียนติดศูนย์ถึง 24 วิชา

เจเลอร์พยายามตามแก้จนเหลือเพียงวิชาศิลปะเป็นตัวสุดท้าย ก่อนความขัดแย้งระหว่างเขากับครูจะทำให้ความพยายามนั้นเดินมาถึงทางตัน เขาตัดสินใจไม่กลับไปโรงเรียนอีก แม้ลึกๆ จะยังเสียดายที่ไม่ได้เรียนจบพร้อมเพื่อน

หลังออกจากโรงเรียน เจเลอร์เข้าสู่งานติดตั้งเวทีและระบบแสงเต็มตัว รายได้จากงานช่วยให้เขาดูแลตัวเอง ส่งเงินให้น้องเรียน และแบ่งเบาค่าใช้จ่ายในครอบครัว

อีกคนคือ ‘แก้ม’ ปนัดดา หม่องคำอ้น เธอเลือกออกจาก ม.4 หลังได้รับโอกาสให้เป็นนักร้องประจำวงสาวน้อยลำเพลินโชว์

การตัดสินใจของเธอเกิดจากทั้งความฝันและความจำเป็น แก้มอยากเป็นนักร้องหมอลำ ขณะเดียวกัน แม่ของเธอป่วย และพ่อต้องหารายได้เลี้ยงครอบครัวเพียงคนเดียว ประกอบกับบ้านยังมีหนี้สินกองพะเนินเทินทึก

แม้ช่วงแรกแก้มจะเสียดายเมื่อเห็นเพื่อนเรียนต่อ แต่เมื่อรายได้จากหมอลำช่วยเลี้ยงตัวเองและครอบครัวได้จริง แก้มจึงเลือกเก็บความคิดเรื่องการเรียนไว้ก่อน โดยหวังว่าวันหนึ่งเมื่อมีโอกาส เธออาจกลับมาเรียนได้อีกครั้ง

เราจะเห็นได้ว่าทั้ง หยก เจเลอร์ และแก้ม เดินออกจากโรงเรียนผ่านคนละประตู คนหนึ่งต้องหยุดเรียนหลังตั้งครรภ์ คนหนึ่งหมดแรงจะอยู่ต่อหลังความขัดแย้งกับครู ส่วนอีกคนเลือกโอกาสในการทำงาน เพื่อช่วยแบ่งเบาภาระของครอบครัว

จากการพูดคุยกับเด็กในวงหมอลำ อาจารย์ใหม่พบเงื่อนไขเช่นนี้ซ้ำๆ โดยกลุ่มใหญ่ที่สุดออกมาเพราะครอบครัวไม่มีเงินและต้องเริ่มหารายได้ บางคนมีความฝันอยากเป็นศิลปิน บางคนมีความสามารถด้านนาฏศิลป์ เป็นตัวแทนไปเต้นหรือรำสร้างชื่อให้โรงเรียน แต่กลับติดศูนย์ในวิชาอื่น ขณะที่เด็กบางคนถูกตำหนิเรื่องทรงผม การแต่งกาย หรือถูกทำร้ายจากครู จนไม่อยากกลับไปโรงเรียนอีก

คำว่า ‘เด็กหลุดจากระบบ’ จึงอาจทำให้เข้าใจว่า เด็กเป็นฝ่ายปล่อยมือแล้วร่วงหล่นมาเอง ทั้งที่บางคนไม่ได้อยากหลุด บางคนถูกผลัก ถูกชีวิตเร่งให้โต และบางคนเพียงเลือกสิ่งจำเป็นที่สุดในเวลานั้น

คำถามสำคัญที่เราจะพาไปค้นหาถัดจากนี้คือ ประเทศไทยจะออกแบบการศึกษาอย่างไรให้พวกเขายังเรียนต่อได้ โดยไม่ต้องละทิ้งงาน รายได้ และชีวิตคนข้าหลังที่กำลังแบกรับอยู่

จากเพลงหนึ่งเพลง สู่ห้องเรียนทั้งฮ้าน

เด็กตาดำๆ กอดวุฒิ ม.3 จบ กศน. 
ภาพจำคือหน้าแม่พ่อ กับน้องที่ยังลำบาก
ออกเดินตามฝัน เพื่อหวังสักวันให้คนที่ฮัก 
ได้มีที่พึ่งที่พัก มีชีวิตดีกว่านี้

จุดเริ่มต้นของห้องเรียนหมอลำศึกษา เริ่มขึ้นจากเพลงหมอลำเพลงหนึ่ง

ระหว่างนั่งทำงาน อาจารย์ใหม่ได้ยินเนื้อร้องจากเพลง ‘หอบฝันมาหลังฮ้าน’ ที่เล่าถึงเด็กคนหนึ่งหอบวุฒิ ม.3 เข้ามาตามความฝันในวงหมอลำ ประโยคนั้นทำให้เขาเกิดคำถามว่า เด็กและเยาวชนที่ทำงานอยู่ในวงหมอลำส่วนใหญ่เรียนจบถึงระดับใด และมีอีกกี่คนที่กำลังทำงานอยู่บนฮ้านหรือหลังฮ้าน โดยไม่มีโอกาสเรียนต่อ

อาจารย์ใหม่จึงเริ่มชวนทีมงานส่งแบบสำรวจไปยังวงหมอลำต่างๆ ผลที่ได้พบว่า ในกลุ่มผู้ตอบแบบสำรวจ มีราว 30 เปอร์เซ็นต์ที่ยังเรียนไม่จบการศึกษาขั้นพื้นฐานหรือระดับ ม.6 และราว 13 เปอร์เซ็นต์ เรียนไม่จบระดับ ม.3

ตัวเลขดังกล่าวชวนให้มองเห็นความย้อนแย้งบางอย่าง ด้านหนึ่ง หมอลำเป็นอุตสาหกรรมสร้างสรรค์ที่มีเงินหมุนเวียนกว่า 6,600 ล้านบาท  และวงขนาดใหญ่หนึ่งวงอาจมีผู้คนร่วมทำงานและใช้ชีวิตอยู่ 400–600 คน แต่อีกด้านหนึ่ง เด็กและเยาวชนจำนวนหนึ่งในอุตสาหกรรมกลับไม่มีวุฒิการศึกษาติดตัว และแทบไม่มีรูปแบบการเรียนที่เดินทางไปพร้อมกับชีวิตของพวกเขา

เมื่อแนวคิดเริ่มเป็นรูปเป็นร่าง อาจารย์ใหม่จึงนำไปพูดคุยกับผู้ใหญ่ในวงหมอลำ พร้อมชวนครูและอาจารย์จากมหาวิทยาลัย 12 แห่งในภาคอีสานมาช่วยกันตอบคำถามว่า หากจะออกแบบหลักสูตรให้เด็กกลุ่มนี้ พวกเขาควรได้เรียนรู้อะไรบ้าง

“เราไม่ได้เริ่มจากการเอาหลักสูตรแกนกลางมาตั้ง แล้วพยายามยัดหมอลำเข้าไป แต่เริ่มจากการเข้าไปดูว่า ในหนึ่งคืนของการแสดง ตั้งแต่ก่อนเปิดฮ้าน ระหว่างแสดง ไปจนถึงหลังจบงาน มีองค์ความรู้และทักษะอะไรเกิดขึ้นบ้าง แล้วค่อยนำสิ่งเหล่านั้นกลับมาถอดเป็นหลักสูตร” อาจารย์ใหม่อธิบาย

วิธีการคือ อาจารย์ใหม่และทีมงานได้เข้าไปคลุกคลีอยู่กับวงอีสานนครศิลป์ ตั้งแต่ช่วงเตรียมเวทีไปจนถึงจบการแสดง ก่อนจะพบว่า ระบบนิเวศของหมอลำแบ่งเป็นพื้นที่การเรียนรู้ขนาดใหญ่ได้สามส่วน

ส่วนแรกคือ ‘หลังฮ้าน’ พื้นที่ของการเตรียมงานก่อนเปิดการแสดง ตั้งแต่งานเวที แสง เสียง เครื่องแต่งกาย การเตรียมชุด ไปจนถึงการไหว้ครู ความเชื่อ จารีต กฎเกณฑ์ และวิธีอยู่ร่วมกันของคนในวง

ส่วนที่สองคือ ‘บนฮ้าน’ พื้นที่ของการร้อง การรำ การเต้น การแสดง การออกแบบท่า การประพันธ์เพลง การจัดองค์ประกอบศิลป์ แสง ดนตรี รวมถึงการแสดงของทีมตลกและละครลำเรื่อง

ส่วนสุดท้ายคือ ‘หน้าฮ้าน’ ซึ่งไม่ได้มีเพียงผู้ชม แต่รวมถึงการขายบัตร ประชาสัมพันธ์ การตลาด การถ่ายทอดสด การควบคุมภาพและเสียง ตลอดจนการรับมือกับปัญหาเฉพาะหน้าเมื่อผู้คนจำนวนมากมารวมตัวกัน

“เราก็ไปนั่งดูว่าเด็กทำอะไรกันบ้าง เขาทำอะไรกันบ้างในวง เราก็เห็นตั้งแต่เริ่มเตรียมจัดเวที ไหว้ครูก่อนขึ้นแสดง เห็นเด็กคอสตูมมาเตรียมชุด โอ้ ความรู้มันเยอะไปหมดเลย เราก็คัดๆ มาว่า หลังเวทีมันมีความรู้อะไรบ้าง แล้วเด็กจะเกิดทักษะอะไรบ้าง หรือมีทัศนคติต่อการเรียนรู้เหล่านั้นอย่างไร”  อาจารยใหม่เล่า 

เขาพบว่าเด็กที่อยู่ในวงจึงไม่ได้เพียงทำตามคำสั่ง แต่กำลังเรียนรู้จากการสังเกต การถาม การลองผิดลองถูก และการทำงานร่วมกับคนที่มีประสบการณ์มากกว่าอยู่ทุกวัน เพียงแต่ความรู้เหล่านี้ไม่เคยถูกจัดหมวดเป็นรายวิชา หรือแปลออกมาเป็นผลลัพธ์การเรียนรู้ที่ระบบการศึกษารับรอง

จากนั้นทีมออกแบบหลักสูตรจึงนำสิ่งที่พบกลับมาถอดเป็นองค์ความรู้ ตั้งแต่พื้นฐานนาฏศิลป์ไทยและนาฏศิลป์พื้นบ้าน การสร้างการแสดง การกำหนดแนวคิดและเนื้อหา การออกแบบเครื่องแต่งกาย ดนตรี การประพันธ์เพลง การจัดการ การตลาด และการสื่อสาร

หลักสูตรหมอลำศึกษาจึงไม่ได้เกิดจากการนำวิชาสำเร็จรูปจากส่วนกลางมาครอบชีวิตของเด็ก แต่เริ่มจากการมองว่า ในอาชีพ วัฒนธรรม และผู้คนที่อยู่รอบตัวเด็ก มีความรู้อะไรซ่อนอยู่บ้าง

และนี่คือความหมายหนึ่งของการจัดการศึกษาโดยใช้พื้นที่เป็นตัวตั้ง ไม่ใช่การลดความสำคัญของวิชาพื้นฐาน แต่เป็นการเริ่มต้นจากชีวิตจริงของผู้เรียน แล้วเชื่อมสิ่งที่พวกเขารู้และทำอยู่ทุกวันเข้ากับการศึกษาที่ได้รับการรับรอง

หมอลำก็เป็นวิชาได้

อ่านมาถึงตรงนี้ แน่นอนว่าคำถามสำคัญหลังจากนั้นคือ หากนำหมอลำมาเป็นฐาน เด็กจะยังได้เรียนคณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์ ภาษา และวิชาพื้นฐานเหมือนนักเรียนคนอื่นหรือไม่

คำตอบคือ หมอลำศึกษาไม่ได้ตัดวิชาพื้นฐานออก แต่ผู้เรียนยังต้องเรียนตามโครงสร้างของหลักสูตรแกนกลาง เพียงแต่ครูนำเนื้อหาเหล่านั้นมาออกแบบใหม่ ให้เชื่อมกับงานและประสบการณ์ที่เด็กคุ้นเคยอยู่แล้ว

วรรณรินทร์ วุฒิพรหม หรือ ‘ครูปูเป้’ ครูประจำศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ อธิบายว่า 

“ตัวเนื้อหายังเหมือนเดิมกับในโรงเรียนค่ะ สิ่งที่ปรับคือใบงานและโจทย์ อย่างวิชาภาษาอังกฤษ ถ้าเดิมเป็นการอ่านบทความ เราก็ปรับให้เป็นเรื่องประวัติ ความสำคัญ หรือเนื้อหาของเพลงหมอลำ พอเด็กอ่านก็จะรู้สึกว่า อ๋อ โอเค เป็นเรื่องใกล้ตัวเขา”

ตัวอย่างเช่น ในวิชาคณิตศาสตร์ เด็กจะได้เรียนผ่านการวัดความกว้างและความยาวของเวที คำนวณจำนวนแผ่นพื้น ระยะห่างของไฟ หรือใช้เรขาคณิตอธิบายลวดลายและการปักชุดหมอลำ

โจทย์บางข้อพาเด็กเดินจากหน้าฮ้านไปถึงหลังฮ้าน นับจำนวนก้าว วัดระยะ ก่อนนำตัวเลขกลับมาคำนวณและอธิบายวิธีคิด

ส่วนวิทยาศาสตร์ปรากฏอยู่ในเรื่องของเสียง แสง กลศาสตร์ และการเคลื่อนไหวของร่างกาย รวมถึงปัญหาเฉพาะหน้าที่คนทำงานต้องพบ เช่น ‘หากเปิดเครื่องทำควันแล้วลมพัดสวนทาง ควรวางอุปกรณ์อย่างไรจึงจะทำให้ควันกระจายไปยังตำแหน่งที่ต้องการ’ 

หรือกระทั่งภาษาอังกฤษ ก็ถูกผูกเข้ากับคำศัพท์และสถานการณ์สื่อสารที่เกิดขึ้นจริงในวง ส่วนภาษาไทยอาจเชื่อมกับการเขียนเรื่อง สร้างเนื้อหา แต่งบท หรืออธิบายกระบวนการทำงานของตัวเอง

“ผู้เรียนกลุ่มนี้จะสนใจเรื่องที่เกี่ยวข้องกับตัวเอง และสามารถดึงประสบการณ์ที่มีอยู่มาใช้ในการเรียนรู้ได้ พอใบงานพูดถึงเด็กหมอลำ นักเต้น หรือสิ่งที่เขาพบเจอในวง มันจึงดึงดูดความสนใจและทำให้เขาตั้งใจทำมากขึ้น” ครูปูเป้อธิบาย

หลักคิดนี้เห็นได้ชัดจากใบงานของเจเลอร์ ซึ่งทำงานติดตั้งเวทีและระบบแสงอยู่หลังฮ้าน โดยโจทย์คณิตศาสตร์ไม่ได้ให้เขาคำนวณตัวเลขที่ลอยอยู่บนกระดาษ แต่ชวนหาพื้นที่ของเวที กะระยะการวางอุปกรณ์ และคำนวณว่า หากเวทีมีขนาดเท่านี้ ต้องใช้พรมกี่ผืนจึงจะปูได้พอดี

บางโจทย์จำลองสถานการณ์ว่า หากพื้นที่จัดงานแคบกว่าปกติ ควรปรับขนาดและองศาของเวทีอย่างไร ส่วนวิทยาศาสตร์เชื่อมโยงกับงานระบบแสง ตั้งแต่การเลือกใช้เลนส์ มุมที่ใช้ส่องนักแสดง ไปจนถึงการหักเหของแสง

“มันเป็นสายตรงที่เราทำทุกวันอยู่แล้วครับ ก็เลยดูน่าเรียนรู้ครับ” เจเลอร์อธิบาย

สำหรับเขา โจทย์เหล่านี้ไม่ใช่เพียงเรื่องใกล้ตัว แต่เป็นปัญหาที่ต้องพบและแก้จริงอยู่หลังฮ้านแทบทุกคืน ความรู้ในวิชาคณิตศาสตร์และวิทยาศาสตร์จึงไม่ได้ถูกลดทอนลง เพียงถูกวางไว้ในบริบทที่ทำให้เขามองเห็นว่าจะนำไปใช้กับงานของตัวเองอย่างไร

อย่างไรก็ตาม การเรียนรู้ผ่านชีวิตจริงไม่ได้หมายความว่าเพียงทำงานอยู่ในวงหมอลำก็จะได้รับวุฒิโดยอัตโนมัติ

เพราะก่อนเริ่มเรียน ผู้เรียนแต่ละคนจะถูกพิจารณาจากทั้งผลการเรียนเดิม ความรู้ และประสบการณ์ที่มีอยู่ เพื่อเทียบโอนและจัดแผนการเรียนให้เหมาะกับแต่ละคน จากนั้นจึงเรียนผ่านหลายรูปแบบ ทั้งการเรียนด้วยตนเอง การทำโครงงาน การพบครูประจำกลุ่มสัปดาห์ละ 1–2 ครั้ง และการเรียนออนไลน์สำหรับวันที่ติดงานหรือเดินทางไปกับวง 

อีกทั้งการวัดผลก็ไม่ได้พึ่งข้อสอบอย่างเดียว โดยจากคะแนนเต็ม 100 คะแนน จะถูกแบ่งเป็นข้อสอบวัดความรู้ 35 คะแนน การสัมภาษณ์รวบยอดตามตัวชี้วัด 45 คะแนน และแฟ้มผลงานหรือหลักฐานการเรียนรู้จากประสบการณ์อีก 20 คะแนน ซึ่งอาจรวมถึงชิ้นงาน บันทึกการเรียนรู้ ใบรับรองการอบรม หรือชั่วโมงการทำงานจริง 

นอกจากนี้ เด็กๆ ยังต้องเข้าค่ายเข้มข้นเป็นเวลา 5 วัน เพื่อเรียนรู้และทำงานร่วมกับครูผู้เชี่ยวชาญจากหลายสาขา

ความยืดหยุ่นของหมอลำศึกษาจึงไม่ได้หมายถึงการลดมาตรฐาน แต่คือการยอมรับว่า เด็กแต่ละคนอาจเดินไปถึงมาตรฐานเดียวกันด้วยเส้นทางที่ไม่เหมือนกัน

“หลักสูตรเราใช้เวลาเรียนหนึ่งปี แต่ด้วยวิถีชีวิตของเด็ก ช่วงที่พอจะเรียนออนไลน์ได้ส่วนใหญ่อยู่ระหว่างแต่งหน้า ราวห้าโมงเย็นถึงสองทุ่ม เพราะกลางวันคือเวลานอนของเขา เราจึงเห็นว่าการเรียนออนไลน์เพียงอย่างเดียวยังไม่เข้มข้นพอ และต้องมีค่ายเข้มข้นเข้ามาเสริม” อาจารย์ใหม่อธิบาย

ค่ายดังกล่าวใช้เวลา 5 วัน และเด็กต้องเรียนตั้งแต่แปดโมงเช้าถึงสี่ทุ่ม ผ่านองค์ความรู้ 11 ด้าน ตั้งแต่นาฏศิลป์ ดนตรี การแสดง การสร้างเนื้อหา เครื่องแต่งกาย การจัดการ การตลาด ไปจนถึงการสื่อสาร ฯลฯ ก่อนปิดท้ายด้วยด่านที่ 12 คือ ‘หมอลำนิพนธ์’

ค่ายเข้มข้นจึงไม่ใช่เพียงการนำเด็กมารวมตัวหรือจัดกิจกรรมเสริมจากการเรียนออนไลน์ แต่เป็นช่วงเวลาที่ผู้เรียนต้องนำความรู้จากวิชาพื้นฐาน ประสบการณ์ทำงาน และองค์ความรู้ด้านหมอลำมาประกอบกันเป็นงานจริง ภายใต้เวลาจำกัดและการประเมินจากครูผู้เชี่ยวชาญที่โปรไฟล์ไม่ธรรมดาจากทั้งโลกวิชาการและวงการหมอลำตัวจริง ตัวอย่างเช่น 

ในพิธีไหว้ครู เด็กได้เรียนรู้จากศิลปินแห่งชาติอย่าง ป.ดร.ฉลาด ส่งเสริม และ ดร.ราตรีศรีวิไล บงสิทธิพร ขณะที่วิชาการขับลำ ดนตรี และกลอนลำ มีทั้งอาจารย์มหาวิทยาลัย นักวิชาการด้านศิลปะการแสดง และคนทำงานเพลงร่วมสมัยมาถ่ายทอดความรู้

ด้านนาฏศิลป์ เด็กไม่ได้เรียนเพียงท่าเต้นที่ใช้บนเวที แต่ได้ย้อนกลับไปทำความเข้าใจตั้งแต่รำแม่บท นาฏศิลป์พื้นบ้านอีสาน ไปจนถึง Contemporary Dance ผ่านผู้สอนจากมหาวิทยาลัยขอนแก่น วิทยาลัยนาฏศิลป์ และนักเต้นร่วมสมัย

ส่วนการสร้างการแสดง มี ผศ.ดร.พชญ อัครพราหมณ์ หรือ ‘อาจารย์ต้อง’ รองคณบดีฝ่ายวิจัย นวัตกรรม และศิลปวัฒนธรรม ณ คณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น ผู้เชี่ยวชาญด้านศิลปะการแสดง ละครประยุกต์ และวัฒนธรรมอีสาน มาช่วยวางเรื่องธีมและการออกแบบการแสดง ร่วมกับผู้เชี่ยวชาญด้านการถ่ายทอดอารมณ์ ตลอดจนทีมงานด้านภาพ แสง สี และเสียง ซึ่งทำให้เด็กเห็นว่า การแสดงหนึ่งชุดไม่ได้เกิดจากความสามารถเฉพาะตัวของนักร้องหรือนักเต้นเท่านั้น แต่ต้องอาศัยการคิด การวางแผน และการประสานงานระหว่างคนหลายฝ่าย

เนื้อหาในค่ายยังขยายออกไปถึงทักษะที่จำเป็นต่อการทำงานจริง ทั้งความรู้ทางการเงิน การสื่อสารและการตลาดออนไลน์ การออกแบบเครื่องแต่งกาย การแต่งหน้าและบุคลิกภาพ รวมถึงการจัดการเส้นทางอาชีพของตัวเอง

คุณภาพของค่ายยังสร้างความประหลาดใจให้หยก ซึ่งช่วงแรกไม่ได้คิดด้วยซ้ำว่าจะเรียนต่ออย่างจริงจัง แต่เมื่อได้เข้าค่าย เธอกลับพบว่าผู้สอนหลายคนคือพ่อครูแม่ครูและผู้เชี่ยวชาญระดับศิลปินแห่งชาติที่หาโอกาสเรียนด้วยได้ยาก

“หลักสูตรนี้ได้เรียนตัวต่อตัวกับพ่อครูแม่ครู ซึ่งหาเรียนที่ไหนไม่ได้ค่ะ ถ้าต้องไปเรียนเอง ห้าหมื่นบาทก็เอาไม่อยู่” หยกกล่าว

จากกระบวนการทั้งหมดจะเห็นว่า เด็กๆ ต้องผ่านทั้งข้อสอบเทียบประสบการณ์และข้อสอบวัดระดับซึ่งอิงมาตรฐานของสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน แต่ปรับเนื้อหาให้สัมพันธ์กับหมอลำในแต่ละสาระวิชา ควบคู่กับการวัดผลจากการลงมือทำจริงในค่าย โดยระหว่างทำกิจกรรม ผู้สอนและทีมประเมินจะติดตามทั้งความรู้ ทักษะ และทัศนคติของผู้เรียนเป็นรายคน เด็กยังประเมินตัวเองและเพื่อนร่วมกลุ่ม ก่อนนำหลักฐานทั้งหมดมาประกอบกับผลงานหมอลำนิพนธ์

ชวนชมหมอลำนิพนธ์ได้ที่ [Live] กสศ. “หมอลำนิพนธ์” ผ่านกิจกรรม “ความหวัง โอกาส หมอลำนิวเจน”

โดยหลักสูตรยังอยู่ภายใต้การประกันคุณภาพการศึกษา โดยทำงานร่วมกับศึกษานิเทศก์และสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาที่ติดตามกระบวนการจัดการศึกษาเป็นประจำทุกปี

ดังนั้น ความยืดหยุ่นของหมอลำศึกษาจึงไม่ได้อยู่ที่การลดจำนวนวิชา ลดเกณฑ์การประเมิน หรือแจกวุฒิให้กับผู้มีประสบการณ์ทำงาน แต่สิ่งที่ถูกเปลี่ยนคือเวลา สถานที่ เนื้อหาของโจทย์ และวิธีที่เด็กใช้แสดงว่าตัวเองเรียนรู้อะไร

กล่าวคือ มาตรฐานยังคงอยู่ เพียงแต่เส้นทางไปถึงมาตรฐานนั้นไม่ได้ถูกบังคับให้มีเพียงทางเดียว

วุฒิหนึ่งใบ กับทางไปต่อหลายแบบ

หากวัดจากปลายทาง รุ่นแรกของหมอลำศึกษามีผู้เรียนจบหลักสูตรทั้งหมด 6 คน

4 คนเรียนต่อมหาวิทยาลัย อีกหนึ่งคนกลับมาเรียนระดับ ม.ปลายกับศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ ส่วนอีกคนเคยสอบเข้ามหาวิทยาลัยขอนแก่นได้แต่ขอพักการเรียนไว้ก่อน หลังตัดสินใจย้ายวงและกังวลว่าจะจัดเวลาเรียนกับการทำงานไม่ลงตัว

โดยเฉพาะสำหรับหยก ผู้หญิงที่เคยคิดว่าชีวิตของตัวเองคงไปได้ไกลที่สุดเพียงการเป็น แดนเซอร์ในวงหมอลำและเลี้ยงลูกไปพร้อมกัน วันนี้เธอเรียนจบ ม.6 และกำลังศึกษาต่อคณะศิลปศาสตร์ สาขาการแสดง มหาวิทยาลัยชินวัตร เส้นทางครูนาฏศิลป์ที่เคยรู้สึกว่าอยู่ไกลเกินเอื้อม จึงค่อยๆ ขยับกลับมาอยู่ในระยะที่มองเห็นอีกครั้ง

แต่เรื่องของเจเลอร์และแก้ม  ทั้งสองยังอยู่ระหว่างเรียน จึงเร็วเกินไปหากจะนับเป็นผลสำเร็จของหลักสูตร แต่สิ่งที่เห็นในเวลานี้เป็นเพียงการขยับของความคิดบางอย่าง

เจเลอร์เริ่มมองเห็นว่า ความรู้เรื่องเวทีและระบบแสงซึ่งใช้ทำงานอยู่ทุกวันสามารถต่อยอดไปสู่การเรียนด้านเทคนิคได้ จากเดิมที่คิดว่าจะทำงานอยู่ในวงต่อไปเรื่อยๆ วันนี้เขาตั้งใจเรียนให้จบ ม.6 และเริ่มมองตัวเองไกลกว่าการเป็นแรงงานติดตั้งอุปกรณ์

“ถ้าได้วุฒิ ม.6 ผมก็ไปเรียนต่อมหาวิทยาลัยแน่ครับ เล็งไว้ที่สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าเจ้าคุณทหารลาดกระบัง เป็นสาขาที่เกี่ยวกับการแสดงโดยตรง พวกงาน OB เพราะผมเคยไปทำงานให้เขาบ่อย มันตรงกับงานที่เราทำอยู่ ก็เลยอยากลองสักครั้งหนึ่งครับ”

ส่วนแก้มยังคงฝันถึงการเป็นศิลปิน แต่เริ่มเห็นว่าวุฒิการศึกษาอาจเป็นอีกสิ่งที่ควรพกติดตัวไว้ ไม่ใช่เพราะต้องเลิกเป็นนักร้องหมอลำ แต่เพราะชีวิตข้างหน้าอาจไม่ได้เปิดประตูไว้เพียงบานเดียว

“ก็อยากเป็นศิลปินค่ะ หนูชอบพี่อุ๋งอิ๋ง เพชรบ้านแพง เพราะพี่เขาสู้ กว่าจะได้มาออดิชั่นก็ต้องพยายามมาก พอเข้าวงแล้วก็ยังเจอดราม่าอีก แต่พี่เขาก็สู้ เก่ง แล้วก็พัฒนาตัวเองตลอด” แก้มกล่าว 

ตลอดสองรุ่นที่ผ่านมา หมอลำศึกษายังอยู่ในช่วงเรียนรู้และพัฒนารูปแบบ รุ่นแรกเริ่มต้นด้วยผู้เรียน 15 คน มี 6 คนสำเร็จการศึกษา และ 4 คนเดินต่อเข้าสู่มหาวิทยาลัย ส่วนรุ่นที่ 2 มีผู้สมัคร 88 คน โดยผู้เรียนส่วนหนึ่งมีกำหนดสำเร็จการศึกษาในเดือนตุลาคมนี้ 

ตัวเลขเหล่านี้อาจยังไม่มากพอจะเรียกหมอลำศึกษาว่าเป็นสูตรสำเร็จ แต่ก็แสดงให้เห็นว่า การศึกษาที่ยืดหยุ่นตามชีวิตสามารถพาเด็กในวงหมอลำกลับเข้าสู่เส้นทางการเรียนได้จริง พร้อมทิ้งบทเรียนให้ทีมงานนำไปปรับทั้งวิธีสอน การติดตามผู้เรียน และการประเมินผลให้ตอบโจทย์เด็กได้ดียิ่งขึ้นในรุ่นถัดไป

ก่อนเด็กจะเดินออกจากประตูโรงเรียน

สองปีแรก หมอลำศึกษาออกตามหาเด็กที่เดินออกจากโรงเรียนไปแล้ว บางคนอยู่บนฮ้าน บางคนทำงานหลังฮ้าน บางคนมีรายได้มากพอจะเลี้ยงครอบครัว จนการชวนให้กลับไปนั่งในห้องเรียนแบบเดิมแทบไม่มีความหมาย

อาจารย์ใหม่เรียกการทำงานเช่นนี้ว่า การทำงานกับ ‘ปลายทาง’ 

“ที่ผ่านมาเราทำงานกับปลายทาง แต่ถ้าเราจะเปลี่ยนระบบ เราต้องทำตลอดทั้งเส้นทาง ปีนี้จึงขยับมาทำงานกับต้นทางมากขึ้น” เขาอธิบาย

ต้นทางที่ว่าคือโรงเรียน แทนที่จะรอให้เด็กซึ่งชอบร้อง รำ เต้น หรือทำงานด้านเวทีติดศูนย์ ทะเลาะกับครู หมดแรงจะอยู่ต่อ แล้วค่อยหาวิธีพากลับมา หมอลำศึกษากำลังทดลองอีกทางหนึ่ง นั่นคือขยับโรงเรียนเสียก่อนที่เด็กจะเดินออกไป

ในเดือนกรกฎาคมที่ผ่านมา ครูจากโรงเรียน 30 แห่งในภาคอีสานเข้ามาร่วมแลกเปลี่ยนและทดลองออกแบบการเรียนรู้จากต้นแบบของหมอลำศึกษา โดย ปริมประภา สุวรรณพรม หรือ ‘ครูปริม’ ผู้อำนวยการศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ เล่าว่า โรงเรียนเหล่านี้มีต้นทุนต่างกัน

“โรงเรียนที่เข้าร่วมมีอยู่สามกลุ่มค่ะ กลุ่มแรกมีพื้นฐานเรื่องหมอลำอยู่แล้ว มีการจัดการเรียนการสอนที่เกี่ยวข้องอยู่บ้าง กลุ่มที่สองอาจไม่ได้มีหมอลำโดยตรง แต่มีวงดนตรี วงโปงลาง หรือทีมนาฏศิลป์ของโรงเรียน ส่วนอีกกลุ่มคือโรงเรียนที่สนใจและอยากเรียนรู้ไปพร้อมกับเรา”

จากการทำเวิร์กช็อปร่วมกัน ครูปริมมองเห็นแนวทางหลักสองแบบ แบบแรกคือการพัฒนาเป็น ‘ห้องเรียนหมอลำ’ หรือเปิดเป็นรายวิชาเพิ่มเติมในโรงเรียน ส่วนอีกแบบคือการนำหมอลำไปเป็นฐานของหน่วยการเรียนรู้บูรณาการ เชื่อมเข้ากับรายวิชาที่มีอยู่แล้ว

คณิตศาสตร์อาจอยู่ในงานออกแบบเวที วิทยาศาสตร์อยู่ในระบบแสงและเสียง ภาษาอยู่ในกลอนลำและการสื่อสาร ขณะที่ศิลปะสามารถเชื่อมไปถึงการจัดการ การตลาด และเส้นทางอาชีพ

แต่ความสนใจของโรงเรียนไม่ได้เกิดจากต้นทุนทางวัฒนธรรมเพียงอย่างเดียว ครูบางคนเข้าร่วมเพราะมองเห็นเด็กที่ตนเองดูแลกำลังยืนอยู่ตรงรอยต่อเดียวกับหยก เจเลอร์ และแก้ม

“คุณครูบางโรงเรียนเจอเด็กที่มีเงื่อนไขชีวิตคล้ายกันค่ะ คือเด็กต้องออกไปทำงานหาเงิน และมีความชอบด้านหมอลำ จนอาจต้องเลือกระหว่างเรียนกับไปทำงานเลย ถ้ามีระบบหรือรูปแบบการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่นเหมือนห้องเรียนหมอลำ ก็อาจช่วยให้เด็กกลุ่มนี้เรียนไปด้วย ทำงานไปด้วยได้”

อย่างไรก็ตาม กระบวนการกับ 30 โรงเรียนยังอยู่ในระยะเริ่มต้น การพบกันครั้งนี้เป็นเพียงการทำความเข้าใจหลักสูตร ทดลองออกแบบ และนำแนวคิดกลับไปปรับให้เหมาะกับบริบทของแต่ละแห่ง ยังไม่อาจกล่าวได้ว่าโรงเรียนใดเปิดใช้ห้องเรียนหมอลำเต็มรูปแบบแล้ว

“ถ้าจะปรับรูปแบบหรือพัฒนาหลักสูตร ยังต้องทำความเข้าใจกับทั้งครู ผู้บริหาร และเขตพื้นที่ค่ะ เพราะมีหลายส่วนเกี่ยวข้อง รวมถึงมาตรฐานการจัดการศึกษาและตัวชี้วัดของโรงเรียน วันที่เราเจอกันจึงยังเป็นกระบวนการแลกเปลี่ยนและพัฒนาร่วมกัน”

สิ่งที่ยากจึงไม่ใช่แค่การเพิ่มชั่วโมงร้อง รำ หรือเล่นดนตรีลงในตารางเรียน แต่คือการทำให้โรงเรียนมองเห็นว่า ความสนใจและประสบการณ์ของเด็กสามารถเป็นจุดเริ่มต้นของการเรียนได้

สำหรับครูปริม เป้าหมายปลายทางไม่ใช่การพาเด็กทุกคนเข้าสู่ศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ แต่คือการทำให้โรงเรียนเดิมยังเดินทางไปพร้อมกับเด็กได้ แม้ชีวิตของเขาจะออกนอกกรอบตารางเรียน

“ปริมไม่อยากให้เด็กมองว่าโรงเรียนเป็นพื้นที่น่าเบื่อ แต่อยากให้มองว่าเป็นพื้นที่ที่ทำให้เขาเติบโตได้ ไม่ว่าเขาจะอยู่ตรงไหนหรือไปทำอะไร โรงเรียนและครูยังติดตามและสนับสนุนเขาไปจนถึงฝั่ง”

เพราะชีวิตการทำงานในวงหมอลำอาจสร้างรายได้และเปิดพื้นที่ให้เด็กแสดงความสามารถ แต่ก็ไม่ได้มั่นคงตลอดไป วันที่ร่างกายยังมีแรง เด็กอาจขึ้นแสดงได้มากกว่าสองร้อยงานต่อฤดูกาล แต่เมื่อหยุดงานหนึ่งวัน รายได้ก็อาจหายไปหนึ่งวันเช่นกัน

“เราอยากให้ระบบการศึกษาติดตามเด็กไปทุกที่ และช่วยให้เขาไปถึงปลายทางที่ตัวเองวาดฝันไว้ โดยไม่ต้องกังวลว่าจะเลือกเรียนแล้วไม่มีเงิน หรือทิ้งการเรียนแล้วออกมาทำงานเลย อยากให้สองอย่างนี้ไปด้วยกัน เพราะมันจะช่วยปกป้องเด็กคนหนึ่งให้มีชีวิตที่งอกงามได้”

ห้องเรียนหมอลำในโรงเรียนทั้ง 30 แห่งจึงยังไม่ใช่ผลสำเร็จ แต่เป็นการทดลองขยับจากการตามเด็กกลับมาเรียน ไปสู่การทำให้โรงเรียนยืดหยุ่นพอที่เด็กจะไม่ต้องเดินออกไปตั้งแต่แรก

ศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ หมอลำ ห้องเรียนหลังฮ้าน