ทุกปีมีนักเรียนจำนวนไม่น้อยที่ไม่สามารถก้าวข้ามช่วงรอยต่อจากการศึกษาระดับมัธยมศึกษาสู่ระดับอุดมศึกษาได้ แม้จะมีความสามารถและผลการเรียนดีเพียงพอสำหรับการศึกษาต่อ แต่กลับต้องเผชิญอุปสรรคจากค่าใช้จ่ายที่เกิดขึ้นตลอดเส้นทาง ไม่ว่าจะเป็นค่าสมัครสอบ ค่าใช้จ่ายในการจัดทำ Portfolio ค่าเดินทางไปสอบ ค่ารายงานตัว หรือค่าใช้จ่ายแรกเข้ามหาวิทยาลัย
สำหรับเด็กและเยาวชนจากครอบครัวที่ขาดแคลนทุนทรัพย์ การสอบติดมหาวิทยาลัยจึงไม่ใช่จุดสิ้นสุดของความพยายาม หากเป็นอีกด่านสำคัญที่ต้องก้าวผ่านเพื่อรักษาโอกาสทางการศึกษาเอาไว้ หลายคนสามารถสอบติดคณะในฝันได้สำเร็จ แต่กลับไม่สามารถก้าวเข้าไปนั่งในห้องเรียนวันแรกได้ เพราะครอบครัวไม่มีศักยภาพเพียงพอที่จะรับภาระค่าใช้จ่ายที่เกิดขึ้นหลังประกาศผลสอบ
ในวงแลกเปลี่ยน “Open Doors, Open Dreams: เปิดประตูอุดมศึกษา เพื่อความฝันที่ไม่ถูกทอดทิ้ง” ซึ่งจัดขึ้นภายในงานลงนามบันทึกข้อตกลงความร่วมมือ (MOU) การสร้างหลักประกันโอกาสทางการศึกษา สำหรับนักเรียนผู้ขาดแคลนทุนทรัพย์ระดับอุดมศึกษา ระหว่าง กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) สำนักงานปลัดกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม สมาคมที่ประชุมอธิการบดีแห่งประเทศไทย ที่ประชุมคณะกรรมการอธิการบดีมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคล ที่ประชุมอธิการบดีมหาวิทยาลัยราชภัฏ และสมาคมสถาบันอุดมศึกษาเอกชนแห่งประเทศไทย ณ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ เมื่อวันที่ 12 มิถุนายน 2569
ตัวแทนเยาวชน 5 คน ซึ่งล้วนเคยได้รับทุนเสมอภาคจาก กสศ. และสามารถก้าวผ่านเส้นทางสู่มหาวิทยาลัยได้สำเร็จ ขณะที่บางคนคือนักเรียนรุ่นแรกที่จะได้รับประโยชน์จากมาตรการลดหรือยกเว้นค่าสมัครสอบ และระบบความช่วยเหลือที่รวดเร็วยิ่งขึ้นจากความร่วมมือครั้งนี้ ได้ร่วมกันสะท้อนประสบการณ์ตรง พร้อมข้อเสนอสำคัญต่อการพัฒนาระบบ TCAS และระบบสนับสนุนโอกาสทางการศึกษาของประเทศ
แม้รายละเอียดของแต่ละข้อเสนอจะแตกต่างกัน แต่ทั้งหมดสะท้อนปัญหาร่วมกันประการหนึ่ง คือ เด็กจำนวนมากไม่ได้สูญเสียโอกาสทางการศึกษาเพราะขาดศักยภาพ หากแต่สูญเสียโอกาสเพราะขาดข้อมูล ขาดการสนับสนุน และขาดหลักประกันในช่วงรอยต่อสำคัญของชีวิต
จากเสียงสะท้อนของเยาวชนทั้ง 5 คน กสศ. ได้สังเคราะห์เป็นข้อเสนอเชิงระบบสำคัญ 5 ประการ ดังนี้
1. ทำให้ระบบ TCAS เข้าถึงง่าย เข้าใจง่าย และสื่อสารถึงเด็กทุกคน
“เซียน” ศิวะวงค์ เจริญลาภ อดีตนักเรียนทุนเสมอภาคจากจังหวัดลำพูน ปัจจุบันเป็นนักศึกษาชั้นปีที่ 2 สาขาวิชาการระหว่างประเทศ คณะรัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ สะท้อนว่า ระบบ TCAS ยังคงมีความซับซ้อนสำหรับผู้เรียนจำนวนมาก โดยเฉพาะเด็กในพื้นที่ห่างไกลที่อาจเข้าไม่ถึงข้อมูลหรือขาดผู้ให้คำแนะนำอย่างใกล้ชิด
จากประสบการณ์ที่ผ่านการสมัคร TCAS มาแล้วสองรอบ คือ TCAS67 และ TCAS68 เขาพบว่าเด็กจำนวนไม่น้อยพลาดโอกาสเพียงเพราะไม่เข้าใจขั้นตอนการสมัคร ไม่ทราบกำหนดการสำคัญ หรือไม่สามารถติดตามข้อมูลที่เปลี่ยนแปลงในแต่ละปีได้ทัน
ข้อเสนอสำคัญคือ การพัฒนาระบบสื่อสารและแนะแนวที่เข้าถึงตัวผู้เรียนโดยตรง ใช้ภาษาที่เข้าใจง่าย และออกแบบให้สอดคล้องกับความแตกต่างของผู้เรียนแต่ละกลุ่ม เพื่อไม่ให้ศักยภาพของเด็กต้องสูญหายไปเพราะข้อจำกัดด้านข้อมูล
“ผมอยากให้มีรูปแบบการแนะนำเรื่องระบบ TCAS ให้ถึงตัวเด็กและเข้าใจง่าย เพราะบางปีมีความซับซ้อน เด็กแต่ละคนมีความพร้อมและความเข้าใจไม่เหมือนกัน ทำให้เกิดปัญหาตกหล่นเรื่องการสอบหรือการสมัคร อยากให้มีการแนะแนวที่ตรงจุดมากกว่านี้ เพื่อจะได้ไม่เสียบุคคลที่มีศักยภาพไปเพราะไม่สามารถเข้าถึงข้อมูล”
2. ยกระดับระบบแนะแนว ช่วยให้เด็กค้นพบเส้นทางของตนเอง
นอกจากข้อมูลเกี่ยวกับการสมัครเรียนแล้ว เยาวชนหลายคนยังสะท้อนตรงกันว่า ระบบแนะแนวในโรงเรียนยังมีบทบาทไม่มากพอในการช่วยให้ผู้เรียนวางแผนอนาคต
“อั้ม” ศศิวรรณ พุ่มจำปา อดีตนักเรียนทุนเสมอภาคจากจังหวัดสุพรรณบุรี ปัจจุบันเป็นนักศึกษาชั้นปีที่ 2 สาขาอาชีวอนามัยและความปลอดภัย มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา ซึ่งเข้าศึกษาผ่านระบบ TCAS68 มองว่า เด็กจำนวนมากยังไม่เข้าใจภาพรวมของระบบ TCAS และไม่แน่ใจว่าตนเองควรเลือกเส้นทางการศึกษาหรืออาชีพแบบใด
เธอเสนอให้โรงเรียนมีระบบแนะแนวที่เข้มข้นมากขึ้น ทั้งการให้ข้อมูลการศึกษาต่อ การสำรวจความสนใจ ความถนัด และการช่วยให้เด็กค้นพบศักยภาพของตนเองตั้งแต่เนิ่น ๆ เพราะการแนะแนวที่มีคุณภาพไม่เพียงช่วยให้เด็กเลือกคณะได้เหมาะสม ยังช่วยลดต้นทุนด้านเวลา ค่าใช้จ่าย และความเสี่ยงจากการตัดสินใจผิดพลาดในอนาคต
“การแนะแนวสำคัญเพราะจะได้รู้เลยว่าจะไปทางไหน จะได้รู้ตัวเองด้วยว่าชอบอะไร ถนัดทางด้านไหน อยากให้มีเครื่องมือหรือแบบสำรวจให้เด็ก ๆ ได้ลองค้นหาตัวเองก่อนที่จะต้องสมัครจริง”
3. ขยายการสนับสนุนให้ครอบคลุม “ค่าใช้จ่ายที่มองไม่เห็น”
แม้ค่าเล่าเรียนจะเป็นภาระสำคัญ แต่สำหรับเด็กยากจน ค่าใช้จ่ายจำนวนมากเกิดขึ้นก่อนที่จะได้ก้าวเข้าสู่มหาวิทยาลัย
“ใบเตย” ชัญญานุช อยู่เจริญ อดีตนักเรียนทุนเสมอภาคจากจังหวัดศรีสะเกษ ปัจจุบันเป็นนักศึกษาชั้นปีที่ 2 สาขาอาชีวอนามัยและความปลอดภัย มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา สะท้อนว่า ค่าเดินทางไปสอบ ค่าสมัครสอบ ค่าเครื่องแบบ ค่าอุปกรณ์การเรียน และค่าใช้จ่ายอื่น ๆ ที่เกิดขึ้นในช่วงเปลี่ยนผ่านจากมัธยมศึกษาสู่อุดมศึกษา ล้วนเป็นภาระสำคัญสำหรับครอบครัวที่มีรายได้น้อย
ข้อเสนอของเธอคือ การมีระบบทุนหรือมาตรการช่วยเหลือที่ครอบคลุมค่าใช้จ่ายเหล่านี้ เพื่อให้เด็กไม่ต้องกังวลว่าความฝันในการเรียนต่อจะสะดุดเพราะค่าใช้จ่ายที่หลายคนอาจมองว่าเป็นเรื่องเล็กน้อย
“หนูอยากให้มีทุนที่ช่วยเรื่องค่าเทอม ค่าชุด ค่าอุปกรณ์การเรียน และค่าเดินทางไปสอบ เพื่อให้นักเรียนที่ไม่มีทุนทรัพย์ไม่ต้องกังวลเรื่องนี้”
4. สร้างกลไกช่วยเหลือเด็กที่ “สอบติดแล้ว แต่ยังไปต่อไม่ได้”
“ลูกหว้า” จุฬาลักษณ์ เพ็งเรือง นักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 6 จากจังหวัดสุราษฎร์ธานี ผู้เคยได้รับทุนเสมอภาคช่วง ม.ต้น และได้รับทุนก้าวเพื่อน้องต่อเนื่องในระดับ ม.ปลาย สะท้อนภาพที่เกิดขึ้นจริงในหลายพื้นที่ว่า เด็กจำนวนหนึ่งยังต้องพักการเรียนหรือออกไปทำงานก่อน เพราะครอบครัวไม่สามารถรับภาระค่าใช้จ่ายในการศึกษาต่อได้ทันที
ประสบการณ์ดังกล่าวชี้ให้เห็นว่า การสอบติดมหาวิทยาลัยอาจไม่ใช่หลักประกันว่าเด็กจะได้เรียนต่อจริง หากยังขาดกลไกช่วยเหลือในช่วงรอยต่อสำคัญระหว่างการศึกษาขั้นพื้นฐานและอุดมศึกษา
ข้อเสนอที่เยาวชนหลายคนเห็นตรงกัน คือการจัดตั้งระบบหรือกองทุนช่วยเหลือสำหรับนักเรียนที่สอบติดแล้วแต่ขาดแคลนทุนทรัพย์ เพื่อให้ไม่มีใครต้องละทิ้งโอกาสทางการศึกษาเพียงเพราะไม่มีเงินสำหรับค่าใช้จ่ายแรกเข้า
“วัยหนู ควรเป็นวัยที่การเรียนต้องมาก่อน แต่กลายเป็นว่าหลายคนหลายคนต้องเลือกระหว่างเรียนไปด้วยทำงานไปด้วย หรือดรอปการเรียนไว้ก่อน มีทุนแล้วค่อยเรียนต่อ ทั้งที่ทุกคนเชื่อว่าการศึกษาจะช่วยให้มีชีวิตที่มั่นคงขึ้น”
5. เชื่อมต่อระบบกู้ยืมเพื่อการศึกษาให้ครอบคลุมช่วงรอยต่อสู่มหาวิทยาลัย
“ธีร์” เมธี ปัญญาหอม อดีตนักเรียนทุนเสมอภาคจากจังหวัดลพบุรี ปัจจุบันเป็นนักศึกษาชั้นปีที่ 4 สาขาวิศวกรรมเคมี คณะวิศวกรรมศาสตร์ สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าเจ้าคุณทหารลาดกระบัง เข้าศึกษาผ่านระบบ TCAS65 เสนอว่า ระบบกองทุนเงินให้กู้ยืมเพื่อการศึกษา (กยศ.) ควรมีบทบาทในการสนับสนุนค่าใช้จ่ายที่เกี่ยวข้องกับการเข้าสู่มหาวิทยาลัยตั้งแต่ช่วงรอยต่อมัธยมศึกษา
ไม่ว่าจะเป็นค่าสมัครสอบ ค่าเดินทาง หรือค่าใช้จ่ายที่จำเป็นในกระบวนการสมัครเรียนต่อ เพื่อช่วยลดภาระของครอบครัวและลดความจำเป็นที่เด็กต้องหาเงินมาสำรองจ่ายด้วยตนเองก่อนจะได้รับสิทธิการกู้ยืมในระดับอุดมศึกษา
“เป็นไปได้หรือไม่ที่ค่าใช้จ่ายในการสอบ TCAS สามารถจัดสรรผ่าน กยศ. ตั้งแต่ก่อนเข้ามหาวิทยาลัย จะได้ไม่ต้องหาเงินมาสำรองจ่ายจำนวนมาก ถ้าช่วยได้จะช่วยลดภาระของนักเรียนและครอบครัวได้มาก”
จาก “ระบบคัดเลือก” สู่ “ระบบหลักประกันโอกาส”
เมื่อพิจารณาจากเสียงสะท้อนของเยาวชนทั้ง 5 คน จะพบว่าความท้าทายของการเข้าถึงอุดมศึกษาไม่ได้อยู่ที่การสอบแข่งขันเพียงอย่างเดียว หากแต่อยู่ในรายละเอียดรายทางที่อาจทำให้เด็กจำนวนมากหลุดออกจากเส้นทางการศึกษาได้ทุกเมื่อ
ไม่ว่าจะเป็นช่องว่างด้านข้อมูล การแนะแนวที่ยังไม่ทั่วถึง ภาระค่าใช้จ่ายที่มองไม่เห็น หรือการขาดระบบรองรับในช่วงรอยต่อก่อนเข้าสู่มหาวิทยาลัย
ข้อเสนอจากเยาวชนเหล่านี้จึงไม่ได้เรียกร้องสิทธิพิเศษเหนือใคร แต่เป็นข้อเสนอเพื่อทำให้ระบบการศึกษาของไทยมี “หลักประกันโอกาส” มากเพียงพอที่จะช่วยให้เด็กทุกคน โดยเฉพาะเด็กจากครอบครัวที่ขาดแคลนทุนทรัพย์ สามารถก้าวจากห้องเรียนในระดับมัธยมศึกษาไปสู่รั้วมหาวิทยาลัยได้อย่างมั่นคง
ความร่วมมือที่เกิดขึ้นระหว่าง กสศ. สำนักงานปลัดกระทรวง อว. ทปอ. ที่ประชุมอธิการบดีมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคล ที่ประชุมอธิการบดีมหาวิทยาลัยราชภัฏ และสมาคมสถาบันอุดมศึกษาเอกชนแห่งประเทศไทย จึงไม่ใช่เพียงการลดหรือยกเว้นค่าสมัครสอบ TCAS เท่านั้น แต่คือการวางรากฐานของระบบความช่วยเหลือที่ใช้ข้อมูลจาก กสศ. ในการเชื่อมต่อเด็กที่ขาดแคลนทุนทรัพย์เข้าสู่ทุนการศึกษา สวัสดิการ และมาตรการสนับสนุนที่จำเป็น
เพราะการเปิดประตูอุดมศึกษาที่แท้จริง ไม่ได้หมายถึงการเพิ่มจำนวนที่นั่งในมหาวิทยาลัย หากหมายถึงการทำให้เด็กทุกคนมีโอกาสเดินไปถึงที่นั่งนั้นได้จริง โดยไม่ถูกทิ้งไว้ข้างหลังระหว่างทาง
