เติมเต็มความฝันเด็กยากจนด้วยการศึกษาที่ยืดหยุ่น
“ตั้งแต่รุ่นปู่มาถึงรุ่นเขา เราก็ยังไม่เห็นวี่แววว่าจะพ้นจากความยากจนข้ามรุ่นได้อย่างไร หากยังใช้วิธีการเดิม ๆ”

เติมเต็มความฝันเด็กยากจนด้วยการศึกษาที่ยืดหยุ่น

‘ความฝันของปูแป้น’ คือเรื่องราวของนักเรียนหญิงวัย 17 ปี ที่อยู่ในความเสี่ยงเด็กหลุดออกจากระบบการศึกษาซึ่งถูกถ่ายทอดในรูปแบบสารคดีคนจนเมือง Season 3 ออกอากาศทางทีวีสาธารณะไทยพีบีเอส

ปูแป้น อาศัยอยู่กับพ่อและแม่ซึ่งป่วยด้วยโรคประจำตัวในห้องเช่า เธอกลายเป็นเสาหลักของครอบครัวในการหารายได้พร้อมไปกับการเรียนหนังสือตั้งแต่เด็ก ด้วยเหตุนี้จึงมีความเสี่ยงที่จะหลุดออกจากระบบการศึกษาได้ทุกเมื่อ และหากไปถึงจุดนั้นเมื่อไรย่อมหมายถึงสถานการณ์ที่ยากขึ้นในการหลุดพ้นออกจากวงจรความยากจนในรุ่นของเธอ

‘ความฝันของปูแป้น’ ถูกนำมาเป็นต้นเรื่องในวงเสวนาสาธารณะ “เรื่องเล่าคนจนเมือง : สู่ปฏิบัติการแก้ปัญหาจริง หยุดความยากจนข้ามรุ่นได้อย่างไร” ซึ่งจัดโดยศูนย์สื่อสารวาระทางสังคมและนโยบายสาธารณะ ไทยพีบีเอส เมื่อไม่นานมานี้

ดร.ภูมิศรัณย์ ทองเลี่ยมนาค ผู้อำนวยการสถาบันวิจัยเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา วสศ. ได้เข้าร่วมเป็นส่วนหนึ่งในการสกัดปัญหาจากชีวิตของปูแป้น ร่วมกับภาคีเครือข่ายด้านการศึกษาและการพัฒนาสังคมหลากหลายองค์กร เพื่อนำเสนอทางเลือกและหาทางรอดในระบบการศึกษาไทยของเด็กที่มีภาระปัญหาแตกต่างกัน โดยมองว่า กรณีศึกษาของปูแป้นมีความน่าสนใจ เพราะสะท้อนปัญหาสังคมหลายเรื่องเชื่อมโยงกัน ไม่ว่าจะเป็นปัญหาการศึกษา สุขภาพ สาธารณสุข และเศรษฐกิจ ซึ่งการทำงานของ กสศ. ทราบว่าการให้ทุนช่วยเหลือเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ กสศ. มองเห็นความสำคัญของการทำงานร่วมกันหลายภาคส่วน เพื่อระดมความร่วมมือไม่ว่าเรื่องชุมชน การช่วยเหลือทางอาชีพหรือสุขภาพต่าง ๆ ไปด้วยกัน 

ดร.ภูมิศรัณย์ ทองเลี่ยมนาค ผู้อำนวยการ วสศ.

ดร.ภูมิศรัณย์ ยังกล่าวถึงจุดมุ่งหมายสูงสุดของ กสศ. ว่าคือการทำให้เด็กหลุดพ้นจากวงจรความยากจนข้ามชั่วรุ่น อย่างกรณีของปูแป้นเผชิญวงจรความยากจนตั้งแต่รุ่นปู่ย่า พ่อแม่ มาถึงรุ่นของเขา ในมุมมองนักการศึกษามองว่ามีหลายเรื่องที่ต้องเปลี่ยนแปลง หนึ่งในนั้นคือหลักสูตรที่เหมาะสมกับเด็กรายคน เช่น ปูแป้นชอบอาหารและทำอาหารขายอยู่ทุกวัน

“เราต้องโฟกัสไปที่การศึกษาที่ยืดหยุ่นมากขึ้น เพราะหลักสูตรแบบปกติที่ต้องนับเวลาเรียนให้ครบ อาจจะไม่เหมาะกับเด็กทุกคน อย่างกรณีปูแป้นที่ต้องพาแม่ไปโรงพยาบาล อีกทั้งต้องคอยดูแลแม่จึงทำให้ขาดเรียนบ่อย ถ้ามองจากมาตรฐานปกติ น้องเรียนไม่จบแน่นอน”

ดร.ภูมิศรัณย์ กล่าวว่า ชีวิตของปูแป้น ไม่แตกต่างมากนักกับชีวิตของเด็กนักเรียนยากจนในกรุงเทพมหานครซึ่งมีครอบครัวผู้มีรายได้น้อยเผชิญสถานการณ์ต่าง ๆ ไม่น้อยกว่า 6,000 คน ขณะที่จังหวัดอื่น ๆ ก็มีลักษณะคล้ายกัน โดยเฉพาะตามเมืองใหญ่ที่ความเหลื่อมล้ำสูงขึ้นเรื่อย ๆ ตามภาระค่าครองชีพที่ส่งผลกระทบต่อความฝันด้านการศึกษา

“ในระบบการศึกษาที่ไม่มีความยืดหยุ่นพอ สิ่งที่ตามมาคือปูแป้นจะไม่มีทางหลุดพ้นจากวงจรความยากจนหรือไปสู่การศึกษาที่สูงขึ้นเพื่อให้มีรายได้มากขึ้น ฉะนั้นจึงต้องมีระบบบางอย่างที่ยืดหยุ่น มีระบบการศึกษาที่มีรายได้หรือเข้ากับตัวเขามากกว่าระบบทั่วไป จะเป็นอาชีวะหรือการเรียนด้านอาชีพอื่น ๆ ก็ว่ากันไป แต่ต้องเรียนรู้ได้และสามารถจัดการเวลาของตัวเองในการดูแลพ่อแม่สลับกับการเรียนได้โดยไม่ต้องขึ้นกับชั่วโมงเข้าเรียนแบบปกติ สิ่งที่เห็นจากสารคดีทำให้อยากโฟกัสในเรื่องนี้มากขึ้น”

ดร.ภูมิศรัณย์ กล่าวต่อไปว่า หลังสถานการณ์ระบาดหนักของโควิด-19 มีการพูดถึงสถานการณ์ Learning Loss ค่อนข้างมากว่าจะฟื้นฟูทักษะการเรียนรู้อย่างไร สำหรับเด็กชายขอบ เด็กเปราะบาง หรือเด็กที่อยู่ห่างไกล มีต้นแบบจำนวนมากเรื่องการให้ความช่วยเหลือ มีแนวทาง Freeform school ที่สามารถทำงานไปด้วยเรียนไปด้วย แต่สิ่งที่ต้องเน้นหากต้องการยกระดับคุณภาพชีวิตเพื่อให้หลุดพ้นจากความยากจน ผู้เรียนจะต้องมีองค์ความรู้ระดับหนึ่งที่พร้อมในการก้าวสู่การศึกษาระดับสูงขึ้นต่อไป“มีวิธีการหลายอย่างในการทำเรื่องเหล่านี้ หลายคนพูดถึงกลไกชุมชน เช่น กทม. มีแนวคิดทำโรงเรียนวันเสาร์ โดยมีครูพี่เลี้ยงมาช่วยสอนเสริม หรือในหลายประเทศอย่างอินเดีย ก็มีอาสาสมัครไปสอนเด็กในหมู่บ้านเพื่อให้เขาสามารถอ่านเขียนได้ตามพัฒนาการ สิ่งเหล่านี้มีความสำคัญมากเพราะเด็กยากจนต้องไม่ใช่เรียนแค่ทำอาชีพเท่านั้น แต่ต้องเป็นการเรียนเพื่อก้าวไปสู่การมีทักษะขั้นสูงต่อไปด้วย” ดร.ภูมิศรัณย์ กล่าวทิ้งท้าย

รายชื่อโรงเรียน พื้นที่ 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้

จังหวัด นราธิวาส จำนวน 4 โรงเรียน

  • โรงเรียนผดุงมาตร
  • โรงเรียนสวนพระยาวิทยา
  • โรงเรียนราชพัฒนา
  • โรงเรียนนราสิกขาลัย

จังหวัดยะลา จำนวน 15 โรงเรียน

  • โรงเรียนไทยรัฐวิทยา 94 (บ้านบ่อน้ำร้อน)
  • โรงเรียนคุรุชนพัฒนา
  • โรงเรียนบ้านตาเซะ
  • โรงเรียนบ้านราโมง
  • โรงเรียนบ้านกาตอง
  • โรงเรียนบ้านหลักเขต
  • โรงเรียนพัฒนาบาลอ
  • โรงเรียนบ้านโกตาบารู
  • โรงเรียนบ้านตะโละหะลอ
  • โรงเรียนบ้านเยาะ
  • โรงเรียนบ้านโต
  • โรงเรียนบ้านลูโบ๊ะปันยัง
  • โรงเรียนบ้านคลองน้ำใส
  • โรงเรียนบ้านสะเอะ
  • โรงเรียนกาบังพิทยาคม

จังหวัดปัตตานี จำนวน 16 โรงเรียน

  • โรงเรียนวุฒิชัยวิทยา
  • โรงเรียนนิคมสร้างตนเองโคกโพธิ์ มิตรภาพที่ 148
  • โรงเรียนบ้านบางมะรวด
  • โรงเรียนบ้านท่าน้ำตะวันออก
  • โรงเรียนบ้านน้ำบ่อ
  • โรงเรียนบ้านปาลัส
  • โรงเรียนบ้านตรัง
  • โรงเรียนบ้านกระเสาะ
  • โรงเรียนบ้านบูดี
  • โรงเรียนบ้านฝาง
  • โรงเรียนบ้านตะโละไกรทอง
  • โรงเรียนบ้านน้ำดำ
  • โรงเรียนบ้านโลทู
  • โรงเรียนบ้านวังกว้าง
  • โรงเรียนสะนอพิทยาคม
  • โรงเรียนวังกะพ้อพิทยาคม

รายชื่อโรงเรียน ภาคตะวันตก

จังหวัดตาก จำนวน 1 โรงเรียน

  • โรงเรียนบ้านร่มเกล้า 2

รายชื่อโรงเรียน พื้นที่ 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้

จังหวัด นราธิวาส จำนวน 6 โรงเรียน

  • โรงเรียนผดุงมาตร
  • โรงเรียนสวนพระยาวิทยา
  • โรงเรียนราชพัฒนา
  • โรงเรียนนราสิกขาลัย
  • โรงเรียนพิทักษ์วิยากุมุง
  • บ้านบูเก๊ะตาโมง มิตรภาพที่ 128

จังหวัดสงขลา จำนวน 20 โรงเรียน

  • โรงเรียนบ้านม้างอน
  • โรงเรียนวัดประจ่า
  • โรงเรียนจะนะชนูปถัมภ์
  • โรงเรียนบ้านป่าโอน
  • โรงเรียนชุมชนนิคม สร้างตนเองเทพา
  • โรงเรียนบ้านกระอาน
  • โรงเรียนบ้านวังใหญ่
  • โรงเรียนเทพา
  • โรงเรียนบ้านป่าเร็ด
  • โรงเรียนบ้านนาปรัง
  • โรงเรียนทับช้างวิทยาคม
  • โรงเรียนชุมชนบ้านนากัน
  • โรงเรียนบ้านโคกตก
  • โรงเรียนบ้านคอลอมุดอ
  • โรงเรียนบ้านบาโหย
  • โรงเรียนเขาแดงกุศลวิทยา
  • โรงเรียนบ้านเขาพระ
  • โรงเรียนบ้านพระพุทธ
  • โรงเรียนบ้านปากบางนาทับ
  • โรงเรียนบ้านคูนายสังข์

จังหวัดยะลา จำนวน 10 โรงเรียน

  • โรงเรียนบ้านราโมง
  • โรงเรียนพัฒนาบาลอ
  • โรงเรียนบ้านโกตาบารู
  • โรงเรียนบ้านตะโละหะลอ
  • โรงเรียนบ้านคลองน้ำใส
  • โรงเรียนบ้านสะเอะ
  • โรงเรียนกาบังพิทยาคม
  • บ้านด่านสันติราษฎร์
  • อัยเยอร์เวง
  • บ้านจุโป

จังหวัดปัตตานี จำนวน 8 โรงเรียน

  • โรงเรียนวุฒิชัยวิทยา
  • โรงเรียนบ้านกระเสาะ
  • โรงเรียนบ้านตะโละไกรทอง
  • โรงเรียนบ้านน้ำดำ
  • โรงเรียนบ้านโลทู
  • โรงเรียนบ้านวังกว้าง
  • โรงเรียนวังกะพ้อพิทยาคม
  • บ้านบางทัน

รายชื่อโรงเรียน ภาคตะวันตก

จังหวัดตาก จำนวน 1 โรงเรียน

  • โรงเรียนบ้านร่มเกล้า 2