ที่บ้านหนองมณฑา (มอวาคี) ตำบลแม่วิน อำเภอแม่วาง จังหวัดเชียงใหม่ ก่อนที่จะมีถนนลาดยาง ก่อนที่รถจะวิ่งได้สะดวก เด็กๆ ชนเผ่ากะเหรี่ยงหรือที่พวกเขาเรียกตนเองว่า “ปกาเกอะญอ” ในพื้นที่สูง ต้องเดินเท้าข้ามเขาลำเนาไพรกว่า 10 กิโลเมตร เพื่อไปโรงเรียนของรัฐ หลายคนไปไม่ถึง หลายคนไปแล้วก็หลุดออกมา
ในปี 2535 อาจารย์ “นายจอนิ โอ่โดเชา” ปราชญ์ชาวบ้านและผู้นำชุมชนกะเหรี่ยงในตอนนั้น เห็นปัญหาชัดเจนสองประการ คือ
หนึ่ง รัฐกำลังผลักดันนโยบายอพยพคนออกจากป่า แต่ชุมชนต้องการพิสูจน์ว่าคนสามารถอยู่กับป่าได้อย่างยั่งยืนด้วยภูมิปัญญาที่มีอยู่
สอง การศึกษาของรัฐอยู่ห่างเกินไป เด็กๆ ต้องการพื้นที่เรียนรู้ที่เข้าถึงได้
“นายจอนิ โอ่โดเชา” จึงหารือกับสมาคม IMPECT องค์กรพี่เลี้ยงในตอนนั้น และ กศน. เกิดเป็นพื้นที่เรียนรู้ขึ้นมาท่ามกลางป่า ท่ามกลางทุ่งนา เป็นที่ที่เด็กได้เรียนรู้ทั้งความรู้สมัยใหม่และภูมิปัญญาของตัวเอง ทั้งภาษาไทยและภาษากะเหรี่ยง
ต่อมาในปี 2559 จึงจดทะเบียนเป็นศูนย์การเรียนมอวาคีอย่างเป็นทางการตามพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ
นับจากปี 2535 จนถึงปัจจุบัน ผ่านมา 34 ปีแล้ว แต่ความท้าทายบางอย่างกลับยังคงอยู่
ช่องว่างในกฎหมาย: เมื่อคำว่า “อาจ” กลายเป็นกำแพง
ขันแก้ว รัตนวิไลลักษณ์ ผู้ประสานงานการจัดการความรู้และวิชาการของศูนย์การเรียนมอวาคี ที่มีบทบาทเป็นผู้ร่วมดูแลการจัดการศึกษาและเป็นลูกหลานปกาเกอะญอ เธอเล่าถึงปัญหาที่ใหญ่ที่สุดของศูนย์การเรียนด้วยน้ำเสียงที่เรียบ แต่แฝงด้วยความหนักใจ
ปัญหาคือ ศูนย์การเรียนมอวาคี และศูนย์การเรียนที่จัดโดยองค์กรชุมชนทั่วประเทศ ไม่ได้รับเงินอุดหนุนจากภาครัฐเลย ไม่ใช่เพราะไม่มีกฎหมายรองรับ แต่เพราะกฎหมายรองรับแบบ “ไม่รับรอง”
กฎกระทรวงว่าด้วยศูนย์การเรียนขององค์กรชุมชนและองค์กรเอกชน ใช้ถ้อยคำว่าศูนย์การเรียนประเภทนี้ “อาจได้รับ” สิทธิประโยชน์ด้านเงินอุดหนุน ในขณะที่กฎกระทรวงฉบับอื่นๆ เช่น ศูนย์การเรียนของสถานประกอบการ ใช้คำว่า “ต้องจัดสรร” และเปิดโอกาสให้ได้รับเงินอุดหนุนตั้งแต่แรก
คำเพียงคำเดียว ทำให้เกิดความเหลื่อมล้ำอย่างชัดเจน
ศูนย์การเรียนมอวาคีจึงต้องพึ่งพาเงินจากภายนอก ทั้งจากองค์กรเอกชน องค์กรการกุศล กสศ. การบริจาค และการระดมทรัพยากรจากภาคีเครือข่าย ซึ่งไม่มีความแน่นอนและไม่ยั่งยืน แม้กระทั่งอาหารกลางวันสำหรับเด็ก ก็ต้องพึ่งพาการบริจาค
ทำหน้าที่เหมือนโรงเรียน แต่ไม่ได้สิทธิเหมือนโรงเรียน
การเป็นคนที่เติบโตมาในพื้นที่ ขันแก้วเข้าใจดีว่าความไม่เท่าเทียมไม่ได้อยู่ที่สัญชาติของเด็ก แต่อยู่ที่ระบบ เธอสะท้อนความขัดแย้งที่เห็นมาตลอดว่า เด็กที่ไม่มีสัญชาติไทยแต่เข้าเรียนในโรงเรียนของรัฐ ยังได้รับสิทธิเท่าเทียมกับเด็กไทยทุกประการ ทั้งอาหารกลางวัน ทั้งเครื่องแบบ ทั้งอุปกรณ์การเรียน
แต่เด็กที่เรียนในศูนย์การเรียน กลับไม่ได้รับสิทธิอะไรเลย
“จากประสบการณ์ตรง เราเห็นว่านักเรียนที่ไม่ใช่คนไทย ที่ไม่มีสัญชาติ แต่เวลาที่เขาเข้าไปอยู่ในระบบการศึกษาของรัฐแล้ว เขาก็มีสิทธิเท่าเทียมกับเด็กทั่วไป แต่ในขณะเดียวกัน ศูนย์การเรียนหรือว่านักเรียนที่เขาอยู่ในระบบการเรียน ถึงแม้จะเป็นคนไทย แต่เพียงแค่เขาไม่ได้อยู่ในระบบการศึกษาของรัฐ เขากลับไม่ได้รับสิทธิ์ใดๆ”
ขันแก้วพูดช้าๆ “มันยังไม่มีความเท่าเทียม ยังไม่มีความเป็นธรรมสำหรับเด็กทุกคน”
นี่คือความไม่เท่าเทียมที่ซ่อนอยู่ในโครงสร้าง ไม่ใช่ในจิตใจของใคร แต่อยู่ในตัวอักษรของกฎหมาย ที่รอวันแก้ไข
ความท้าทายที่หนักกว่าเงิน คือถูกมองเป็น “โรงเรียนเถื่อน”
หากปัญหางบประมาณยังแก้ได้ด้วยการหาทุน สิ่งที่หนักกว่านั้นคือ การไม่ถูกรับรู้ การไม่ถูกยอมรับ
เด็กที่จบจากศูนย์การเรียนมอวาคี เวลาไปสมัครเรียนต่อหรือสมัครงาน มักถูกถามด้วยสายตาสงสัย “จบที่ไหน? ไม่เคยได้ยินชื่อโรงเรียนนี้เลย เป็นโรงเรียนเถื่อนหรือเปล่า?”
คำว่า “โรงเรียนเถื่อน” นี้เจ็บปวดกว่าการขาดงบประมาณ เพราะมันทำลายความมั่นใจของเด็ก ทำให้เด็กต้องมานั่งอธิบายซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่า ศูนย์การเรียนไม่ใช่โรงเรียนเถื่อน แต่เป็นสถานศึกษาที่ถูกต้องตามกฎหมาย จดทะเบียนตาม พ.ร.บ. การศึกษาแห่งชาติ มีหลักสูตรครบ 8 สาระ เทียบเคียงได้กับโรงเรียนทั่วไป
“ทุกวันนี้เรายังต้องเอา ปพ.1 มาเทียบเกรดให้เด็ก แต่เราไม่ได้มีปัญหาตรงนี้หรอกค่ะ เพราะที่ศูนย์การเรียนมีครบ 8 สาระ เทียบเคียงหลักสูตรแกนกลางของ สพฐ.ได้อยู่แล้ว” ขันแก้วพูดด้วยน้ำเสียงที่ฟังดูเหนื่อย
“แต่เราอยากให้รัฐรับรองสถานะ อยากให้หน่วยงานด้านการศึกษาต่างๆ เข้าใจเสียทีว่า ศูนย์การเรียนก็ได้รับการรับรองจากรัฐไม่ต่างจากสถานบันศึกษาอื่น เพราะถ้าศูนย์การเรียนได้รับการรับรองและยอมรับ ครูในศูนย์ฯ ก็จะมั่นใจขึ้น เด็กเองก็จะมีความมั่นใจว่าเขาไม่ได้มาจากโรงเรียนเถื่อน เพราะศูนย์ฯ ก็ขึ้นกับ สพฐ. เหมือนกัน เพียงแค่ยังไม่ได้รับงบประมาณแค่นั้นเอง”
เธอชี้ให้เห็นว่าปัญหาไม่ได้อยู่ที่ตัวบุคคล ไม่ได้อยู่ที่ครูผู้สอนในโรงเรียนของรัฐที่ไม่รู้จักศูนย์การเรียน แต่อยู่ที่โครงสร้าง อยู่ที่การที่ศูนย์การเรียนไม่ถูกนำเสนอในภาพการศึกษาของประเทศอย่างชัดเจน
“บุคลากรทางการศึกษาที่อยู่โรงเรียนของรัฐ หรือเป็นครูโรงเรียนของรัฐ ตอนนี้เขาแทบจะไม่รู้เลย ว่าศูนย์การเรียนคืออะไร” เธอพูดช้าๆ ราวกับกำลังชั่งน้ำหนักของแต่ละคำ “แล้วพอเด็กจากศูนย์การเรียนไปสมัครเรียนต่อ เขาก็จะถามเด็กว่า จบจากไหน ไม่รู้จัก ซึ่งมันฟังดูน่าสะเทือนใจสำหรับเด็ก”
เพราะเด็กต้องการ “ราก” ไม่ใช่แค่ “เกรด”
ที่ศูนย์การเรียนมอวาคี เน้นการศึกษาแบบสองวัฒนธรรม คือผสานความรู้ส่วนกลางเข้ามาด้วย ขณะเดียวกันก็ไม่ทิ้งรากฐานวัฒนธรรมชุมชน
นี่ไม่ใช่ความดื้อดึง แต่เป็นการตระหนักว่า การศึกษาไม่ควรมีแค่แบบเดียว
ขันแก้วเล่าถึงอดีตของตัวเองด้วยน้ำเสียงเรียบๆ “แม้แต่ตัวเราสมัยก่อน เราก็ถูกให้เรียนหลักสูตรแกนกลาง เพราะโรงเรียนรัฐไม่มีสอนภาษาของชุมชนเรา กว่าเราจะได้เรียนภาษาของตัวเอง ก็ตอนที่มีครูสอนศาสนาเข้ามาช่วยสอนในวันหยุดเสาร์อาทิตย์เท่านั้น”
“เมื่อก่อนตอนเราไปเรียนโรงเรียนรัฐ เราไม่กล้าบอกว่าฉันเป็นกะเหรี่ยง เพราะกลัวเพื่อนล้อ เวลาพูดไม่ชัดก็จะอาย เรื่องนี้ไม่ใช่แค่เราที่เจอ แต่เด็กชนเผ่าพื้นเมืองทุกคนก็เจอเรื่องนี้”
เธอหยุดเล็กน้อย ก่อนจะพูดต่อด้วยน้ำเสียงที่มั่นคงขึ้น “พอชุมชนมีโอกาสจัดทำหลักสูตรการสอนเพื่อใช้ในศูนย์การเรียน ชุมชนก็เห็นว่า เป็นเรื่องสำคัญที่เด็กควรได้เรียนรู้เรื่องรากของเขา ตัวตนของเขา เขาจะได้รู้ว่าฉันคือใคร มาจากไหน รากก็สำคัญไม่แพ้เกรด”
นี่คือเหตุผลที่มอวาคียืนกรานว่า เด็กต้องได้เรียนรู้ทั้งความรู้สมัยใหม่และภูมิปัญญาท้องถิ่น ทั้งภาษาไทยและภาษากะเหรี่ยง เพราะการมีรากทำให้เด็กมีความมั่นใจในตัวตน
นี่คือสิ่งที่เด็กต้องการ ไม่ใช่แค่วุฒิการศึกษา แต่คือความมั่นใจในตัวตน ความภาคภูมิใจในที่มาของตัวเอง
น้ำบ่อหน้า น้ำบ่อหลัง และกระจกมองข้างหลังของรถเบนซ์
ปราชญ์ชาวบ้านที่มอวาคีมักใช้คำเปรียบเทียบที่ทรงพลัง ขันแก้วเล่าให้ฟังด้วยน้ำเสียงที่มีรอยยิ้ม
ท่านหนึ่งเปรียบเทียบว่า เด็กต้องการทั้ง “น้ำบ่อหลัง” คือความเป็นตัวตน รากแก้วของตัวเอง ภูมิหลัง และ “น้ำบ่อหน้า” คือการเรียนรู้ไปข้างหน้า การมองโลกภายนอก
อีกท่านหนึ่งถามว่า “รถที่แพงที่สุดในโลกคือรถอะไร? รถเบนซ์ใช่ไหม? แล้วทำไมรถเบนซ์ถึงต้องมีกระจกมองข้างหลังด้วย ถ้ามันดีที่สุดแล้ว ทำไมต้องมองข้างหลัง?”
คำตอบคือ เพราะเราต้องการความปลอดภัย เราต้องรู้ว่าเรามาจากไหน ข้างหลังมีอะไร เพื่อจะได้เดินไปข้างหน้าอย่างมั่นใจ
และอีกท่านหนึ่งเปรียบเทียบระหว่างต้นไม้ในป่ากับต้นไม้ในรีสอร์ท ว่าต้นไม้ในรีสอร์ทตั้งเป็นแถวเป็นแนว สวยงาม แต่ต้องรดน้ำทุกวัน ถ้าไม่รดน้ำวันเดียว ก็เหี่ยวเฉาตาย เพราะไม่มีราก
แต่ต้นไม้ในป่า มีทั้งต้นเล็กต้นใหญ่ มีวัชพืช มีความหลากหลายทางชีวภาพ มันอาจดูไม่เป็นระเบียบเท่า แต่มันยั่งยืน มันอยู่ได้เอง เพราะมันมีระบบนิเวศที่สมบูรณ์
“เราไม่ได้โทษว่าการศึกษาของไทยไม่ดี หรือว่าการเรียนแกนกลางไม่ดี มันดี แต่มันจะเสริมซึ่งกันและกันได้อย่างไร มันจะเสริมให้เด็กที่มีความแตกต่าง มีฐาน มีราก มีภูมิคุ้มกันของตัวเอง รู้จักตัวเอง แล้วก็รู้จักภายนอกได้อย่างไร”
ที่นี่เราเรียนในป่า เรียนในนา เรียนใต้ถุนบ้าน
ด้วยแนวคิดเหล่านี้ ผู้สอนของศูนย์การเรียนมอวาคีจึงไม่ใช่แค่ครูจากทางการ แต่เป็นการบูรณาการของครูสามกลุ่ม คือ ครูที่มีความรู้ทางวิชาการ ผู้รู้ในชุมชนที่มีภูมิปัญญาท้องถิ่น และครูประจำการที่เป็นชาวกะเหรี่ยงจบปริญญาสาขาครู ที่รู้ทั้งภาษาของตัวเอง รู้วิถีวัฒนธรรม และรู้หลักสูตรสมัยใหม่
การเรียนรู้ไม่ได้เกิดขึ้นแค่ในห้องเรียนสี่เหลี่ยม แต่เกิดขึ้นในทุ่งนา ในป่า ใต้ถุนบ้าน ใต้ต้นไม้
“บางทีคนอื่นเขาอาจจะมองว่ามันสะเปะสะปะ เเดี๋ยวเรียนในห้องเรียน เดี๋ยวไปเรียนในทุ่งนา เดี๋ยวก็ไปเรียนในป่า เดี๋ยวก็ไปเรียนใต้ถุนบ้าน ใต้ต้นไม้ ไม่เห็นเรียนในห้องเรียนสี่เหลี่ยม”
แต่ขันแก้วอธิบายว่า นี่คือการเรียนรู้ด้วยสถานการณ์จริง ด้วยการปฏิบัติจริง เพื่อให้เด็กมีทั้งความรู้และทักษะชีวิต เพื่อให้เด็กเห็นว่าความรู้ในตำราเชื่อมโยงกับชีวิตจริงอย่างไร
นโยบายที่ต้องการ : จากคำว่า “อาจ” สู่ “ให้”
การเคลื่อนไหวเพื่อปรับปรุงกฎกระทรวงว่าด้วยศูนย์การเรียนตามมาตรา 12 จึงเป็นความหวังสำคัญ โดยนับจนถึงตอนนี้ มีการประชุมแลกเปลี่ยนมุมมองเพื่อพัฒนากฎกระทรวงฯ ให้สามารถขับเคลื่อนเจตนารมณ์ของ พ.ร.บ. การศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 ได้อย่างแท้จริง
ซึ่งมีสองประเด็นหลักที่ถูกขับเคลื่อนอยู่ ดังนี้
ประการแรก ปลดล็อกคุณสมบัติผู้เรียน จาก “ผู้ขาดโอกาส” เป็น “พื้นที่แห่งโอกาส” สำหรับนักเรียนทุกคนที่ต้องการการศึกษาที่ยืดหยุ่น สอดคล้องกับความสนใจและจังหวะชีวิตของตนเอง
ประการที่สอง และสำคัญที่สุด คือ ยืนยันสิทธิด้านเงินอุดหนุน จากคำว่า “อาจได้รับ” เป็น “ให้ได้รับ” สิทธิประโยชน์ด้านเงินอุดหนุนจากรัฐสำหรับการศึกษา เพื่อให้ศูนย์การเรียนได้รับเงินอุดหนุนจากภาครัฐเท่าเทียมสถานศึกษาทุกประเภท
ขันแก้วบอกว่า หากได้รับงบประมาณอย่างเท่าเทียม ศูนย์การเรียนจะสามารถพัฒนาคุณภาพการศึกษา สนับสนุนเด็กด้านอาชีพมากขึ้น เช่น การส่งเด็กไปฝึกงาน การเทียบประสบการณ์ “เด็กก็ได้ทั้งในเรื่องของอาชีพ ได้รายได้ แล้วก็เราสามารถเข้าไปเทียบประสบการณ์เด็กออกมาเป็นวุฒิได้ด้วย”
พ้นไปจากงบประมาณ คืออยากเห็นเด็กเรียนอย่างเป็นสุข
เมื่อถามถึงความหวังสูงสุดของศูนย์การเรียน ขันแก้วไม่ได้พูดถึงอาคารสถานที่ ไม่ได้พูดถึงงบประมาณ
แต่เธอพูดถึงเด็ก
“ความหวังสูงสุดของเราคือ อยากให้เด็กในศูนย์การเรียนมีความเชื่อมั่น มีความมั่นใจ และที่สำคัญคืออยากเห็นเขาเรียนด้วยความสุขในทุกวัน ในทุกวิชา และเมื่อจบออกมาแล้ว เขาจะได้เป็นเด็กเยาวชน หรือจะเป็นผู้นำคนต่อไปที่มีภูมิปัญญา เป็นผู้นำสองวัฒนธรรม หรือผู้นำพหุวัฒนธรรม รู้จักตัวตนแล้วก็รู้จักผู้อื่น ทั้งในชุมชนและนอกชุมชน”
นอกจากนี้ ขันแก้วยังกล่าวย้ำว่า ทุกสถานศึกษาล้วนมีคุณค่าและความหมาย ไม่อยากให้ครูหรือเขตพื้นที่การศึกษา ตีตราเด็กจากแค่เกรดเฉลี่ยเท่านั้น
“ทุกสถานศึกษามันมีความหมายแล้วก็มันมีคุณค่า ศูนย์การเรียนมอวาคีเราไม่ได้เน้นแค่เกรด แต่อยากให้เด็กได้เรียนรู้ตามความถนัดของเขา เพราะเขาอาจมีความสามารถเฉพาะด้านในหลากหลายมิติ คิดว่าสิ่งสำคัญคือเราควรเปิดช่องทางให้เด็ก เพื่อที่เขาจะเดินไปอย่างมั่นใจ” เธอกล่าวปิดท้าย
34 ปีที่ศูนย์การเรียนมอวาคียืนหยัดในพื้นที่ห่างไกล พิสูจน์แล้วว่า การศึกษาสองวัฒนธรรมคือรากฐานที่ทำให้เด็กเติบโตเป็นต้นไม้ที่แข็งแรง มีรากลึก มีภูมิคุ้มกัน
ดังนั้น การปรับปรุงกฎกระทรวงเพื่อให้ศูนย์การเรียนได้รับสิทธิเท่าเทียมกับสถานศึกษาอื่นๆ โดยเฉพาะการเปลี่ยนจาก “อาจได้รับ” เป็น “ให้ได้รับ” เงินอุดหนุนจากรัฐ รวมถึงงบประมาณบุคลากร ไม่ใช่แค่เรื่องของเงินอย่างเดียว
แต่เป็นเรื่องของการยอมรับว่า ระบบการศึกษาของเรามีความหลากหลาย เด็กมีความต้องการที่แตกต่างกัน และทุกเด็กสมควรได้รับโอกาสที่เหมาะสมกับพวกเขา
บทความนี้เขียนจากการสัมภาษณ์ ขันแก้ว รัตนวิไลลักษณ์ ผู้ประสานงานการจัดการความรู้และวิชาการ จากสมาคมศูนย์รวมการศึกษาและวัฒนธรรมของชาวไทยภูเขาในประเทศไทย (ศ.ว.ท.)/ IMPECT / และผู้จัดการศึกษาศูนย์การเรียนมอวาคี
