สบายๆ นะ คือคำพูดติดปาก และคำอธิบายท่าทีที่ตั้ม-ธนภัทร แสงหิรัญ มักแสดงออกให้เห็น ณ ‘ศูนย์การเรียนรู้ชุมชนคนหนุ่มสาว’ พื้นที่โล่งท่ามกลางต้นไม้เขียวชอุ่ม ที่มีทั้งลานเอนกประสงค์ บ้านที่ครอบครัวตั้มอยู่อาศัย และคาเฟ่เล็กๆ ยอดฮิตของเหล่าเด็กวัยรุ่นในตำบลโพนแพง อำเภออากาศอำนวย จังหวัดสกลนคร 

‘ศูนย์การเรียนรู้ชุมชนคนหนุ่มสาว’ ที่มักจะรู้จักกันดีในชื่อ ‘กลุ่มฮักบ้านเกิด’ เกิดขึ้นเมื่อ 12 ปีที่แล้ว หลังจากที่เขารู้สึกว่าการได้กลับมาอยู่บ้านเกิด มีความสุขมากกว่าที่เขาต้องไปดิ้นรนทำงานในกรุงเทพ แล้วจะได้กลับสกลนครแค่ในช่วงวันหยุดยาว 

ความตั้งใจของการทำโครงการฮักบ้านเกิด คือการอยากเปิดพื้นที่ให้คนรุ่นใหม่ในชุมชนของตัวเอง หรือจะอยู่ที่ไหนก็ได้เห็นคุณค่าในชุมชนของตัวเอง กิจกรรมที่ดำเนินมาในโครงการตลอด 10 ปี คือการรวมกลุ่มเด็กและเยาวชนในพื้นที่ตำบลโพนแพงทำกิจกรรมอาสาชุมชน รณรงค์ให้เยาวชนตระหนักถึงปัญหาด้านสุขภาพอย่างบุหรี่ไฟฟ้า หรือการดึงคนออกมาจากปัญหายาเสพติด 

“คนในพื้นที่รู้ว่าที่นี่เป็นศูนย์เด็กและเยาวชน เด็กมาแล้วรู้สึกอิสระ เป็นตัวของตัวเอง”

จนเมื่อ 2 ปีที่ผ่านมา เป้าหมายของตั้มและโครงการขยับเพิ่มมากขึ้น เพราะปัญหาเด็กและเยาวชนในพื้นที่มักเกี่ยวโยงเหมือนก้อนด้ายพันกันที่หาจุดเริ่มต้นและจุดสิ้นสุดไม่ได้ ไม่ว่าจะเป็นปัญหายาเสพติด ออกโรงเรียน การตีตรา ชุมชนสูญเสียทรัพยากรมนุษย์ ปัญหาครอบครัว เรื่องเงินทองปากท้องรายได้

‘ศูนย์การเรียนรู้ชุมชนคนหนุ่มสาว’ จึงกลายเป็นหน่วยจัดการเรียนรู้การจัดการการศึกษาเชิงพื้นที่ (Area-based Education : ABE) ภายใต้ชื่อโครงการ ‘เสริมสร้างสุขนิเวศน์การเรียนรู้สร้างสรรค์ และพัฒนาสมรรถนะเด็ก เยาวชนนอกระบบการศึกษา’ โดยการสนับสนุนของกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) โดยมีเป้าหมายสูงสุดคือ การเรียนรู้ไปสู่การเปลี่ยนแปลงเรื่องตัวเอง ที่มีประเด็นเด็กนอกระบบเป็นแก่นหลักของการเคลื่อนงาน 

การเดินทางตลอด 12 ปีของ ‘กลุ่มฮักบ้านเกิด’ จนแตกแขนงส่วนหนึ่งมาเป็น ‘ศูนย์การเรียนรู้ชุมชนคนหนุ่มสาว’ ตั้มบอกว่าเขาและครอบครัวได้เติบโตจากตัวเด็ก ทั้งวิธีคิด การเปลี่ยนผ่านยุคสมัย และมุมมองของเด็ก จนกลายเป็นไอเดียให้เขายังทำงานได้ต่อไปเรื่อยๆ 

และตลอดเกือบ 12 ปี ตั้มรู้แล้วว่า “คนเรามันไม่ได้ตายง่ายๆ” และ “เด็กเปรียบเสมือนผ้าขาวไม่ได้หรอก เด็กในบ้านเราอะ มันผ้าหลากสีทั้งนั้นเลยในตู้” ดังนั้นการทำงานเรื่องเด็กจึงไม่ควรมีเขาในฐานะ NGO เป็นศูนย์กลางในการทำงาน แต่ชุมชนต่างหากที่ต้องทำงานไปพร้อมกัน

จาก ‘ตั้งรับ’ สู่การลงสำรวจเชิงลึก

ช่วงเริ่มต้นกลุ่มฮักบ้านเกิด ตั้มยกพื้นที่บ้านตัวเองให้กลายเป็นพื้นที่ส่วนกลางของชุมชน ที่ดินขนาดย่อมติดถนนลาดยางกลางหมู่บ้าน พร้อมป้าย ‘กลุ่มฮักบ้านเกิด’ จึงมีทั้งศาลาอเนกประสงค์เปิดโล่ง สำหรับเอาไว้ประชุม ทำกิจกรรมร่วมกัน ข้างๆ กันเป็นพื้นสวนโล่งที่มีต้นไม้ พืชผักสวนครัวปลูกไว้เป็นแปลงติดๆ กัน และด้านหน้าสุดฝั่งขวามีคาเฟ่ที่ ปาน-จิราวรรณ จันทร์สุข ภรรยาของตั้มเป็นมือชงตลอดทั้งวัน หรือบางคืนจะมีเด็กในชุมชนวนเวียนเข้ามาใช้พื้นที่ เพราะความเชื่อใจในพื้นที่นี้

ตั้มบอกว่าที่นี่มีลักษณะของสเปซเปิดแบบธรรมชาติ เด็กคนไหนสบายใจก็เดินเข้ามาหาเอง 

“เด็กในระบบบางทีมานั่งฮีลใจ เด็กนอกระบบก็มาตลอด มีทั้งมาคนเดียว มาเป็นกลุ่ม พาเพื่อนใหม่มานั่งกินหมูกระทะ พอเราให้สเปซ คุยกับเขาแบบไม่บล็อก ไม่จับผิด เด็กก็ไหลเวียนเข้ามาเรื่อยๆ เกิดความไว้เนื้อเชื่อใจจนเราสามารถเข้าถึงบ้าน เข้าถึงผู้ปกครอง พ่อแม่บางคนให้เราไปช่วยปลุกลูกถึงห้องนอน หรือฝากฝังลูกไว้กับเราก็มี” 

แต่เมื่อต้องปรับเป้าหมายมาทำงานกับเด็กนอกระบบการศึกษาอย่างเป็นรูปธรรม โจทย์สำคัญแรกที่เข้ามาท้าทายคือการค้นหาตัวตนและจำนวนเด็กที่แท้จริง

“แต่ก่อนเราไม่ค้นหา เราปล่อยให้เด็กเข้ามาหาเราเอง ซึ่งมันก็เป็นแค่ส่วนหนึ่ง แต่พอมีเงื่อนไขของ กสศ. ที่อยากรู้ว่าเด็กในพื้นที่มีเท่าไหร่ อันนี้เราไม่เคยทำเลย” 

การลงมือค้นหาเด็กนอกระบบในพื้นที่ชนบทไม่ใช่เรื่องง่าย เพราะปราการแรกคือความหลากหลายของกลุ่มเด็ก ตั้มและทีมงานจึงเริ่มปรับกระบวนการโดยใช้กลไกเพื่อนชวนเพื่อนเป็นตัวนำทาง

“เราใช้กลไกตัวเด็ก น้องที่บ้านนั่นแหละ ถามหาไป เด็กก็ชี้เป้า พอให้เด็กไปชวน ส่วนหนึ่งเพื่อนๆ เขาก็มา แต่เด็กมันมีความเฉพาะกลุ่ม กลุ่มน้ำท่อมมันก็ชวนแค่กลุ่มน้ำท่อม กลุ่มกีฬามันก็ชวนแค่เด็กกลุ่มกีฬา มันจะมีเด็กกลุ่มเสี่ยง หรือเด็กดีที่เขาอยู่กับพ่อแม่ ไม่ได้เข้ากับแก๊งไหนเลย อยู่ตามท้องไร่ท้องนา อยู่กับตากับยาย”

และเพื่อให้ครอบคลุมเด็กทุกกลุ่ม ตั้มจึงดึง ‘ผู้ใหญ่บ้านและกลไกชุมชน’ เข้ามาเป็นพันธมิตรสำคัญในการชี้เป้า

“เราใช้กลไกผู้ใหญ่บ้านมาช่วยสอดส่อง ว่าตอนลงชุมชนเห็นน้องๆ อยู่ไหม ไปเรียนหรือเปล่า เด็กที่อยู่ตามบ่อขยะเป็นลูกใคร อยู่อย่างไร พอเกิดฟังก์ชันนี้ เราเริ่มเห็นเด็กเยอะขึ้น ผู้ใหญ่บ้านก็ช่วยคัดกรองเด็กให้เราได้ชัดเจนขึ้นมาก”

กลไกนี้ ตั้มขอความร่วมมือผ่านผู้ใหญ่บ้านเกือบ 20 หมู่บ้านใน 2 ตำบลผ่าน ‘ยุทธการสะบัดผ้า’

เปลี่ยนบทบาทชุมชนและดึงผู้นำร่วมขับเคลื่อน

“ที่นี่มีปัญหาเรื่องสารเสพติด น้ำท่อมจากกลุ่มรุ่นพี่ แต่เราใช้การพูดคุยหลังบ้าน บอกกรอบเงื่อนไขกันว่า ไม่ให้เอายาเข้ามาในศูนย์ แต่เราเปิดพื้นที่คุยได้ตลอด รู้ข้อมูลสถานการณ์ในพื้นที่ทั้งหมดว่าราคาเท่าไหร่ แหล่งไหน เด็กพวกนี้ส่วนใหญ่ไม่ได้ตั้งใจขาย แต่เสพเพราะไม่มีงานทำ ไม่มีพื้นที่ปล่อยพลัง พ่อแม่และสังคมด่า กดทับ จนเขาไม่มีที่ไป” 

ปัญหายาเสพติดกลายเป็นปัญหาพื้นฐานของพื้นที่ ซึ่งสิ่งนี้มักจะพ่วงมากับการตีตรา ทั้งจากคนภายนอก และความเกรงกลัวกันเองในหมู่เด็ก

“ถ้าเป็นเด็กนอกระบบมากองรวมกันตรงนี้ เด็กที่เป็นเด็กดีในระบบก็จะไม่กล้าเข้ามา เพราะมองว่าเด็กกลุ่มนี้สุ่มเสี่ยง หรือถูกตีตรามาจากโรงเรียนแล้ว เราพยายามสลายตรงนี้ โดยทุกๆ ปี เราจะเข้าไปทำกิจกรรมในโรงเรียน เอาพี่เลี้ยง อาสาสมัคร และเด็กทั้งสองกลุ่มมาจัดกระบวนการร่วมกัน ทำให้เขารู้จักเรามากขึ้น เกิดการสลับผลัดเปลี่ยนกันเข้ามาเรียนรู้”

ตั้มเน้นย้ำว่า เคมีของเด็กทุกคนมีความแตกต่างกัน ศูนย์แห่งนี้จึงตั้งใจเปิดกว้างให้เป็นพื้นที่เสรีที่ทุกคนสามารถวิ่งเข้าวิ่งออก ทะลุหน้าทะลุหลังได้หมด

“เด็กบางคนมานั่งฮีลใจ บางคนมานั่งคุยเรื่องอกหัก เรื่องเรียนต่อ หรือบางทีเด็กใหม่ๆ มานั่งเกร็งๆ เราก็แค่ปล่อยให้ลื่นไหลตามธรรมชาติ บางทีกลางคืนพาเพื่อนมานั่งกินหมูกระทะ เราก็ให้เงินไปซื้อหมู แล้วเราก็ถอยออกมา ให้เขามีสเปซของเขาเอง”

แต่สำหรับพื้นที่ข้างนอก ตั้มสลายการตีตราจากการฟังเสียงบ่นของผู้ใหญ่บ้าน 

“แม่ๆ และผู้ใหญ่บ้านคือคนบ่น บ่นเรื่องเด็กแว้น รถเสียงดัง เรื่องยาบ้าเยอะ ใครเป็นคนบ่น? ผมไม่ได้บ่น แม่ๆ เป็นคนบ่น นั่นแหละ! เราเอาเสียงบ่นนั้นแหละมาทำเป็นเรื่องงานซะ งานนี้ก็ไม่ใช้เงินด้วย สุดท้ายคือมันใช้แค่ตามอง ใช้ใจฟังกับเด็ก เรื่องลงไปหาเด็ก เดี๋ยวเราช่วยกัน แค่แม่ชี้เป้ามา เคสหนักก็ว่ากันไป เคสเบาคุยได้เราก็คุย”

งานที่ตั้มหมายถึง คือการพลิกมุมมองของผู้ใหญ่บ้านจากการมองเด็กเป็นภาระที่ต้องปราบปราม มาเป็นการมองผ่านกระบวนการช่วยเหลือและหนุนเสริม โดยใช้ศูนย์การเรียนรู้ชุมชนคนหนุ่มสาวทำหน้าที่เป็นตัวกลางในการสลายการตีตราและเชื่อมชุมชนกับเด็ก 

เพื่อไม่ให้งานพัฒนาเยาวชนเป็นเพียงกิจกรรมชั่วครั้งชั่วคราว ตั้มเลือกที่จะไม่สร้างโครงสร้างใหม่ขึ้นมาให้เป็นภาระ แต่ใช้วิธีแทรกเข้าไปในกลไกทางอำนาจและการทำงานที่มีอยู่แล้วของผู้ใหญ่บ้าน

“ปีแรกที่ดึงผู้ใหญ่บ้านมา มันต้องปรับวิธีคิดเยอะมาก เรื่องการทำงานกับเด็ก เขาไม่เคยคุยกันแบบทางการเลย เราพยายามแทรกให้มันไปอยู่ในกลไกของเขา ให้เป็นเรื่องปกติให้ได้ โดยเฉพาะการประชุมประจำเดือนของผู้ใหญ่บ้านทุกเดือน จากเดิมที่ไม่เคยคุยเรื่องเด็ก คุยแค่ว่าเดือนหน้าจะตัดหญ้าที่ไหน จิตอาสารอบนี้ไปวัดอะไร เราขอเสนอให้เอาเรื่องเด็กและเยาวชนเข้าไปเป็นวาระด้วย ให้พ่อๆ แม่ๆ ได้มีเรื่องมาเล่า แล้วมาดูว่าเราจะหนุนเสริมกันอย่างไร มีเด็กแว้นเท่าไหร่ยังไงก็ว่ามา เราไม่ได้จับผิด แต่จะไปช่วยกันแก้ปัญหา”

การเปลี่ยนผ่านทางความคิดของผู้ใหญ่ในชุมชนไม่ได้เกิดขึ้นในวันเดียว ในช่วงเริ่มต้น ตั้มและศูนย์ฯ เคยถูกผู้ใหญ่บ้านบางคนตั้งคำถามและมองด้วยสายตาหวาดระแวง ถึงขั้นถูกกล่าวหาว่าเป็นเอเย่นต์มารวบรวมเด็กติดยา แต่ตั้มเลือกที่จะโต้ตอบอคติต่างๆ ด้วยการพาเด็กออกไปสร้างคุณค่าให้ชุมชนได้เห็นด้วยตาเนื้อ

“เมื่อก่อนเขาพูดเลยว่าเอเย่นต์มาแล้ว ผมก็บอกว่าก็แล้วแต่จะมองยังไงก็มองไป แต่พอกลับกลายเป็นว่า เราพาเด็กแก๊งนั้นไปช่วยทาสีโรงเรียนถึง 11 โรงเรียน ไปเป็นจิตอาสา เอาเรื่องนี้สื่อสารออกไป ในมุมของผู้ใหญ่เขาก็เริ่มเห็นศักยภาพเด็ก จนกระทั่งมีอยู่ปีหนึ่ง อำเภออยากได้เด็กไปอบรมเรื่องยาเสพติด ซึ่งเด็กไม่ยอมไปเพราะกลัวโดนบล็อก ผู้ใหญ่บ้านถึงขั้นทักมาหาผม ‘ตั้ม ไปบอกน้องๆ ในหมู่บ้านให้หน่อยว่าไปอบรมให้พ่อได้ไหม’ กลายเป็นผู้ใหญ่บ้านมาขอให้เราช่วย”

การขับเคลื่อนงานกับเด็กและชุมชนจะเกิดขึ้นไม่ได้เลย หากขาดการจัดวางกระบวนการทำงานภายในที่ยืดหยุ่นและเป็นธรรมชาติ

“เรื่องใหม่ที่เราได้เรียนรู้ คือการทำให้เรื่องของเด็กไปอยู่ในวงของผู้ใหญ่ ดันเข้าสู่เรื่องนโยบายชุมชนที่ผู้ใหญ่ทุกคนต้องพูด ไม่ใช่พูดแค่ว่าจะเอาเด็กมาช่วยงานยังไง แต่ต้องพูดในมุมที่เด็กหลายคนมีศักยภาพ แล้วเอาศักยภาพของเด็กมาช่วยงานชุมชน ไม่ใช่ถึงวันงานก็แค่เอาเด็กมาช่วยยกโต๊ะยกเก้าอี้ เสร็จแล้วก็เลี้ยงเหล้าเลี้ยงเบียร์”

สุดท้ายแล้ว เมื่อเด็กเข้ามามีบทบาทมากขึ้น ชุมชนจะเข้าหาเด็กและเด็กจะเข้าหาผู้ใหญ่ โดยที่ตั้มแทบไม่ต้องเข้าไปทำงานเลยด้วยซ้ำ สิ่งนี้ยั่งยืนกว่าระเบียบการที่ NGO เสนอให้ชุมชนเป็นไหนๆ 

“เด็กต้องเข้ามามีส่วนร่วมตั้งแต่ช่วยเตรียมประชุม เตรียมงาน มองบทบาทการมีส่วนร่วม ไม่ใช่ในฐานะคนถูกใช้งาน แต่ร่วมคิด ออกแบบ และวางแผนพัฒนาชุมชน ไม่จำเป็นต้องเป็นเด็กจบ 4.00 หรือเด็กเรียนเก่ง เด็กที่ไม่เรียนหนังสือที่อยู่ในชุมชนน่ะ มีแนวคิดดีทั้งนั้นแหละ แต่เขาไม่มีพื้นที่ที่ถูกรับฟังความคิด ถ้าเราให้บทบาททางใจและทางความคิดเขาได้ กายเขามีอยู่แล้ว ชุมชนก็จะได้คนมีศักยภาพมาช่วยพัฒนาบ้านเกิดตัวเองอย่างแท้จริง”

ใช้ตามอง ใช้ใจฟัง จนรู้ว่าเด็กไม่ใช่ผ้าขาว 

แนวคิดดั้งเดิมที่ว่า “เด็กคือผ้าขาวที่รอผู้ใหญ่แต่งแต้ม” อาจใช้ไม่ได้กับบทบาทการทำงานกับเด็กนอกระบบหรือเด็กกลุ่มเสี่ยงในยุคปัจจุบัน เพราะเด็กทุกคนต่างแบกรับปัญหาสภาพแวดล้อม ประสบการณ์ชีวิต ปมในใจ และเฉดสี ที่ติดตัวมาจากครอบครัวและสังคมรอบข้างตั้งแต่วันแรกที่เดินเข้ามา

ตั้มไม่ได้มองเด็กเป็นผ้าขาวบริสุทธิ์ที่ต้องจับมาสั่งสอนหรือดัดให้เป็นไปตามพิมพ์นิยมของผู้ใหญ่ แต่มองเด็กบนพื้นฐานของความเป็นมนุษย์ที่เต็มไปด้วยประสบการณ์ชีวิตที่แตกต่างกัน การเข้าใจว่าเด็กแต่ละคนมีเฉดสี มีบาดแผล และมีความต้องการที่ไม่เหมือนกัน ทำให้กระบวนการทำงานของศูนย์ฯ ไม่ได้ตั้งอยู่บนการบังคับหรือคะยั้นคะยอให้เด็กต้องเปลี่ยนทันทีทันใด

“ให้เวลากับเขาแค่นั้นแหละ บางทีเด็กมาแล้วบอกพี่ผมขอนั่งอยู่เฉยๆ ใช่ เราไม่คะยั้นคะยอถาม เขาอยากบอกเดี๋ยวเขาก็บอกเอง วันดีคืนดีเขาก็จะเดินมาเล่าให้ฟัง สิ่งที่เราทำได้คือสร้างประสบการณ์ให้กับเขานั่นแหละ”

การดำเนินกิจกรรมของศูนย์ฯ จึงพยายามแบ่งบทบาทเด็กอย่างยืดหยุ่น โดยไม่ตัดสินหรือกดทับศักยภาพของใคร

“เด็กที่นี่มีทั้ง ‘แกนนำ’ คือกลุ่มเด็กดี เด็กในระบบ ที่พูดเก่ง จับไมค์ได้ ประชาสัมพันธ์ได้ กับอีกกลุ่มคือ ‘แกนนอน’ พวกที่ไม่กล้าอยู่ในวง แต่อยู่รอบๆ คอยซัพพอร์ตงาน ยกโต๊ะ ถือป้าย เดินรณรงค์ เราไม่ได้แบ่งชั้น แต่แบ่งบทบาทให้ทุกคนมีส่วนร่วม ทุกคนไม่จำเป็นต้องนำเหมือนกัน นำกันคนละแบบ”

ตั้มมองว่าพัฒนาการของเด็ก โดยเฉพาะกลุ่มเด็กแกนนอนที่สังคมอาจมองว่าเกเรหรือไม่มีอนาคตนั้นเป็นสิ่งที่ต้องใช้เวลาและไม่สามารถประเมินผลได้เพียงชั่วข้ามคืน

“พัฒนาการของเด็ก มันอาจจะไม่เห็นชัด ณ ตอนนี้ แต่ผมว่ามันจะชัดในอนาคต มันจะเห็นจากการตัดสินใจ ความโตขึ้นของเขา ซึ่งต้องใช้เวลาและประสบการณ์ เด็กวัยนี้เป็นวัยที่อยากรู้อยากลอง สิ่งที่เราทำได้คือสร้างสเปซและเปิดโอกาสให้เขาเติบโตในแบบของตัวเอง”

สำหรับตั้ม การขับเคลื่อนของ ‘ศูนย์การเรียนรู้ชุมชนคนหนุ่มสาว’ โจทย์สำคัญที่สุดของการทำงานกับเยาวชน ไม่ใช่การที่องค์กรพัฒนาเอกชนหรือนักวิชาการเข้าไปทำตัวเป็นฮีโร่เพื่อเนรมิตการเปลี่ยนแปลงจากภายนอก แต่คือการถอยออกมามองมนุษย์อย่างเข้าใจ แล้วสร้างสภาวะแวดล้อมที่เอื้อต่อการเรียนรู้ โดยมี ‘ชุมชน’ เป็นฐานสำคัญ

เพราะท้ายที่สุดแล้ว ไม่ว่าโครงการพัฒนาจะสิ้นสุดลงเมื่อใด หรือองค์กรภายนอกจะถอนตัวออกไปวันไหน สิ่งที่จะคงอยู่และดูแลเด็กๆ ต่อไปได้ในชีวิตจริงคือ 

“ชุมชนที่พร้อมจะเติบโตไปพร้อมกับเด็กๆ ของพวกเขาเอง”

The post ใช้ตามอง ใช้ใจฟัง มีแกนนำ ก็ต้องมีแกนนอน ตีโจทย์ทำงานแบบ ‘ศูนย์เรียนรู้ชุมชนคนหนุ่มสาว’ first appeared on กสศ..

การเติบโตในครอบครัวที่มีคุณพ่อเป็นนักร้องวงหมอลำ ภาพบรรยากาศที่ผู้คนคลาคล่ำเดินทางมาชมมหรสพยามค่ำคืนเต็มหน้าเวที ความตื่นเต้นที่ยังจำได้ดีเมื่อได้รับโอกาสยืนบนเวทีเคียงข้างคุณพ่อในบางคืน ทำให้เนม (นายรัชชานนท์ หารชมภู) แดนเซอร์ประจำวงอีสานนครศิลป์ ค่อย ๆ ซึมซับ “ความเป็นลูกหลานหมอลำ” เข้ามาอยู่ในเนื้อในตัวตั้งแต่วัยเด็ก

งานเลี้ยงย่อมมีวันเลิกรา ในวันที่เส้นทางการเป็นหมอลำของคุณพ่อสิ้นสุดลง ทำให้เนมจำเป็นต้องเดินทางจากบ้านเกิดมหาสารคาม มาใช้ชีวิตร่วมกับคุณแม่ที่จังหวัดขอนแก่น ภาพบรรยากาศวัยเด็กที่อัดแน่นไปด้วยแสงสีเสียงและผู้คนก็ค่อย ๆ เลือนรางลงตามกาลเวลา ถูกแทนที่ด้วยหน้าที่ความรับผิดชอบในฐานะนักเรียนระดับชั้นมัธยมศึกษาตอนปลาย

จริง ๆ ผมเป็นคนที่ค่อนข้างตั้งใจเรียนนะ แต่การเรียนในบางวิชามันเป๊ะมาก จนทำให้เรารู้สึกตึงตัว

ระบบการศึกษากระแสหลักของประเทศไทยในปัจจุบัน จัดการเรียนการสอนผ่านหลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน ปีพุทธศักราช 2551 (ฉบับปรับปรุง พ.ศ. 2560) ที่ตั้งอยู่บนฐานคิดแบบ “หลักสูตรอิงมาตรฐาน (Standard-based Curriculum)” ทำให้การจัดการเรียนรู้ในห้องเรียนนั้นถูกล็อคเอาไว้ด้วยมาตรฐานการเรียนรู้และตัวชี้วัดจำนวนมาก แม้ว่าจะเปิดโอกาสให้ผู้สอนได้ตีความและออกแบบการจัดการเรียนรู้ให้สอดคล้องกับมาตรฐานที่กำหนด แต่ก็ยังไม่เปิดกว้างมากพอที่จะรองรับความต้องการที่หลากหลายของผู้เรียน

ศาสตร์การแสดงอย่างวิชานาฏศิลป์จึงถูกจัดวางเพียงแค่หนึ่งในสาระสำคัญในกลุ่มสาระการเรียนรู้ศิลปะ และถูกกำหนดกรอบเอาไว้อย่างชัดเจนว่าจะต้องจัดการเรียนรู้ให้ผู้เรียนในหัวเรื่องใดบ้าง ด้วยวิธีการอย่างไร ภาพจำของผู้เรียนที่มีต่อวิชาการแสดงจึงปรากฏภาพของการแต่งกายด้วยผ้าแดง การท่องจำนาฏยศัพท์ หรือการดัดมือเพื่อทำการฟ้อนรำ

เมื่อเนื้อหาและเป้าหมายการเรียนรู้ถูกกำหนดเอาไว้จากส่วนกลางด้วยความแข็งตัว ความชื่นชอบของเนม (และผู้เรียนอีกหลายคน) ที่ต้องการฝึกฝนทักษะในฐานะนักเต้นคัฟเวอร์แดนซ์ ฝึกร้องเพลงเพลงสากล และความฝันในการประกอบอาชีพครูสอนเต้นจึงค่อย ๆ หล่นหายในระบบแบบไม่มีใครทันสังเกตเห็น เนื่องจากสิ่งเหล่านี้ไม่อนุญาตให้ปรากฏขึ้นในห้องเรียนตามที่หลักสูตรกำหนดไว้

มันเหมือนเกือบถึงเส้นชัยแล้ว อีกนิดเดียว

เมื่อสิ่งที่เรียนไม่สอดคล้องกับสิ่งที่ฝัน ประกอบกับปัญหางานที่คั่งค้างในหลายวิชา ทำให้เส้นทางการศึกษาของเนมถูกหยุดเอาไว้ที่วุฒิการศึกษาภาคบังคับ (ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3) แม้ว่าเส้นชัยตรงหน้าจะอยู่เพียงแค่เอื้อม แต่เมื่อเงื่อนไขของการจบการศึกษาถูกกำหนดเอาไว้อย่างชัดเจน เนมจึงตัดสินใจเปลี่ยนทิศทางการก้าวเดินของชีวิต  มุ่งหน้าสมัครเข้าทำงานในโรงงานตุ๊กตาปั้นเพื่อเลี้ยงชีพด้วยวุฒิการศึกษาล่าสุดที่ตนเองมี พร้อมกับความรู้สึกผิดในใจที่ไม่สามารถทำตามความคาดหวังของครอบครัวได้

สายพานของโรงงานเคลื่อนผ่านไปในแต่ละวัน เนมเริ่มตั้งคำถามกับตัวเองว่าชีวิตของเราเป็นไปได้มากกว่านี้หรือไม่ เมื่อเห็นเพื่อนในโซเชียลมีเดียแชร์โพสต์รับสมัครแดนเซอร์หมอลำ จึงตัดสินใจลองสมัครเข้าทำงานในฐานะอดีตลูกหลานหมอลำคนหนึ่ง

เหตุการณ์นี้ไม่ได้เกิดขึ้นกับเนมเพียงคนเดียวเท่านั้น วันใหม่ (อนันตญา ชุมเสนา) นักร้องจากวงสาวน้อยลำเพลินโชว์ ก็เป็นคนหนึ่งที่ต้องหันหลังให้กับระบบการศึกษาเนื่องจากพบเจอกับทางแยกระหว่าง “ความมั่นคงในอนาคต” กับ “การเป็นเสาหลักของครอบครัวในปัจจุบัน” ทำให้วันใหม่จำเป็นต้องตัดสินใจลาออกจากโรงเรียนในระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 เดินทางมุ่งหน้าจากบุรีรัมย์สู่มหาสารคามเพื่อออดิชั่นเข้าวงหมอลำในตำแหน่งศิลปินหน้าใหม่ (นิวเจน)

หนูรู้อยู่แล้วว่าถ้าออดิชั่นผ่าน ก็จะไม่ได้เป็นครูนาฏศิลป์

แม้จะต้องเผชิญหน้ากับเสียงคัดค้านของผู้ปกครอง แต่การเห็นโอกาสที่จะได้เป็นเสาหลักในการดูแลครอบครัวผ่านการประกอบอาชีพที่ตัวเองหลงใหล แม้รู้ว่าการออดิชั่นครั้งนี้จะทำให้ความฝันในการเป็นครูนาฏศิลป์ต้องหล่นหายไป แต่เมื่อโอกาสในชีวิตปรากฏขึ้นตรงหน้าแล้วก็จำเป็นจะต้องคว้าเอาไว้ บอกกับตัวเองว่าไม่ใช่ทุกคนที่จะพบเจอกับโอกาสแบบนี้

ด้วยประสบการณ์ในการเป็นนักร้องนำของวงโปงลางประจำโรงเรียนในจังหวัดบุรีรัมย์ทำให้วันใหม่ผ่านการออดิชั่นเข้ามาอยู่ในวงหมอลำ “สาวน้อยเพชรบ้านแพง” ในวัย 13 ปี ท่ามกลางความเป็นห่วงของคุณครู วันใหม่ขอพิสูจน์ตัวเองผ่านความทุ่มเทอย่างหนักในฤดูกาลแรก แม้ว่าจะต้องอดหลับอดนอนหรือกินข้าวไม่ตรงเวลา

การเปลี่ยนผ่านจาก “ห้องเรียน” มาใช้ชีวิตอยู่บน “เวทีหมอลำ” วันใหม่เล่าให้ฟังว่าสองพื้นที่นี้ไม่แตกต่างกันเท่าไร จากการเรียนกับคุณครูประจำวิชา กลายเป็นคุณครูที่สอนตามศาสตร์สาขาเฉพาะทาง ไม่ว่าจะเป็นครูสอนร้อง ครูสอนเต้น หรือครูสอนฟ้อนรำ ภาพการเรียนรู้ที่เคยนั่งท่องจำเนื้อหาภายในห้องเรียน เปลี่ยนเป็นการใช้วิชาครูพักลักจำเทคนิคท่าเต้นจากรุ่นพี่และบรมครูในวง ภาคการศึกษาถูกแทนที่ด้วยคำว่าฤดูกาล แตกต่างก็ตรงที่ว่าต้องเดินทางไปมอบความสุขให้กับผู้คนในแต่ละสถานที่

แต่ละวันเคลื่อนผ่านไปอย่างรวดเร็ว กิจวัตรที่ต้องตื่นขึ้นมาเตรียมชุด ซ้อมเต้น แต่งตัว แต่งหน้า เตรียมอุปกรณ์ ทำให้วันใหม่ไม่มีช่องว่างทางความคิดในการทบทวนเรื่องราวที่ผ่านมาหรือเงยหน้ามองหาโอกาสอื่น ๆ ในอนาคต การกลับไปเรียนต่อเพื่อให้ได้วุฒิจึงไม่เคยผุดขึ้นมาในความคิดเลยสักครั้ง แม้ว่าจะแอบทดเอาไว้ในใจว่าอาชีพในปัจจุบันนั้นอาจจะไม่ได้อยู่กับเราตลอดไป

บ่จักมื้อนี่ล่ะ เฮาก็ต้องมีการอิ่มตัว มีการเบื่อ แม้ว่ามันเป็นสิ่งที่เฮามัก

นอกจากภาวะอิ่มตัวในการทำงานแล้ว การประกอบอาชีพหมอลำนั้นเต็มไปด้วยความท้าทายในอีกหลากหลายมิติ ไม่ว่าจะเป็นปัญหาด้านสุขภาพ เนื่องจากจะต้องใช้ชีวิตท่ามกลางฝุ่นควันและทำงานหลายวันติดต่อกัน หรือความไม่มั่นคงทางอาชีพการงานที่ต้องฝากความหวังไว้กับการจ้างงานของผู้ว่าจ้าง หรือช่วงเวลาปิดฤดูกาลที่อาจจะไม่ได้รับค่าตอบแทน การมีวุฒิการศึกษาจึงเป็นทางเลือกสำรองในชีวิตในการศึกษาต่อในระดับปริญญาหรือสมัครเข้าทำงานในสายอาชีพอื่น ๆ อย่างการทำงานในโรงงาน หรือพนักงานเสิร์ฟในร้านอาหาร ในช่วงที่การแสดงหยุดพักในช่วงฤดูฝน 2-3 เดือน ในวันที่ตื่นมาพร้อมกับตารางภารกิจตั้งแต่บ่ายจนถึงเช้าของวันถัดไป ทำให้สมาชิกในวงหมอลำหลายคนไม่สามารถกลับเข้าสู่เส้นทางการเรียนรู้ได้อีกครั้ง

สอดคล้องกับผลสำรวจจาก “มูลนิธิปัญญากัลป์” พบว่าสมาชิกวงหมอลำจำนวน 250 คน จาก 29 คณะในพื้นที่ภาคอีสาน ร้อยละ 12.5 ยังไม่จบการศึกษาภาคบังคับ (ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3) และร้อยละ 30 ยังไม่จบการศึกษาขั้นพื้นฐาน (ชั้นมัธยมศึกษา ปีที่ 6) เนื่องจาก “วิถีชีวิตการทำงาน” กับ “โครงสร้างเวลาเรียนของระบบการศึกษา” ที่สวนทางกัน อาชีพหมอลำที่ต้องทำงานในช่วงกลางคืนและต้องใช้เวลาส่วนมากไปกับการเดินทางไปมาในแต่ละพื้นที่ ตารางชีวิตในลักษณะนี้ทำให้ผู้เรียนไม่สามารถตื่นนอนตอนเช้าไปโรงเรียนเหมือนกับผู้เรียนทั่วไปที่ไม่จำเป็นต้องหารายได้จากการทำงาน

ความท้าทายที่เกิดขึ้นกลายเป็นจุดเริ่มต้นที่ทำให้มูลนิธิปัญญากัลป์ ร่วมมือกับกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) และมหาวิทยาลัยในภาคอีสาน ขับเคลื่อนการศึกษายืดหยุ่นภายใต้หลักสูตร “หมอลำศึกษา” เพื่อให้เด็กและเยาวชนที่ทำงานในวงหมอลำสามารถกลับเข้าสู่การเรียนรู้และทำงานควบคู่กันไปจนได้รับวุฒิการศึกษา

อย่างไรก็ตาม เสียงตอบรับแรกของผู้เรียนหลายคนที่มีต่อหมอลำศึกษากลับไม่ใช่ความตื่นเต้นในโอกาสในการกลับเข้าสู่เส้นทางการเรียนรู้ แต่คือความประหลาดใจกับนวัตกรรมการเรียนรู้ที่เกิดขึ้น

ตอนนั้นไม่เชื่อเท่าไรครับ คิดว่ามันเวอร์ไป (หัวเราะ)

ความคิดแรกที่ผุดขึ้นหลังจากที่ ยืน (นายโชคชัย โสมะมี) แดนเซอร์จากวงเสียงอิสาน รับรู้ว่ามีหลักสูตรการเรียนรู้ที่สามารถทำงานควบคู่ไปกับการเรียนได้ หลังจากสมัครงานในโรงงานพลาสติกด้วยวุฒิประถมศึกษาปีที่ 6 เนื่องจากการเรียนที่ไม่สอดคล้องกับความสนใจ ประกอบกับปัญหาทางการเงินที่บ้าน ทำให้ยืนตัดสินใจลาออกจากโรงเรียนมาหางานทำเพื่อที่จะช่วยเหลือครอบครัวหารายได้

แต่เมื่อศึกษาเพิ่มเติมในสื่อออนไลน์ และสอบถามเพิ่มเติมจากรุ่นพี่หลักสูตรหมอลำศึกษาในรุ่นก่อนหน้า พบว่ารูปแบบการเรียนรู้และเนื้อหารายวิชาต่าง ๆ สอดคล้องกับบริบทชีวิตและความต้องการของตัวเองมากกว่าเมื่อเทียบกับการเรียนในระบบ

ทั้งการเรียนในรูปแบบออนไลน์ที่สามารถนัดเวลาพบกลุ่มกับคุณครูตามช่วงเวลาที่สอดคล้องกับการทำงานในวงหมอลำ การเรียนใน 8 กลุ่มสาระการเรียนรู้ผ่านใบงานที่ถูกปรับเนื้อหาให้สอดคล้องกับวิถีชีวิตประจำวันของผู้เรียนมากยิ่งขึ้น ทำให้ยืนตัดสินใจสมัครเข้าเรียนโดยไม่รู้สึกลังเล

ใบงานที่เขาให้มาจะเป็นเกี่ยวกับหมอลำเลยครับ ไฟเวทีต้องเปิดขนาดไหน ขนาดเวทีต้องวัดยังไง หรือว่าผู้ชมที่อยู่หน้าเวที เราจะต้องทำยังไงถึงจะทำให้เขามีความสุขได้

วิชาคณิตศาสตร์ที่ชวนให้ผู้เรียนคำนวณขนาดเวทีที่ต้องขึ้นไปทำการแสดงในแต่ละวัน (ขนาดของเวทีจากฝั่งหนึ่งไปถึงอีกฝั่งหนึ่งมีความยาวเท่าไร) วิทยาศาสตร์ที่สร้างการเรียนรู้ผ่านความสัมพันธ์ระหว่างอุณหภูมิของอากาศกับความรู้สึกของผู้ชม (คนดูหมอลำในช่วงเวลาใดถึงจะอารมณ์ดีที่สุด) หรือการคำนวณองศาการปรับไฟเวทีเพื่อส่องไปยังแดนเซอร์ (ปรับไฟอย่างไรเพื่อทำให้แสงไฟส่องไปถึงแดนเซอร์บนเวทีอย่างครอบคลุม)

ทำให้ยืน นักเรียนที่เคยรู้สึกว่าการเรียนในโรงเรียนไม่สนุก กลับมามีรอยยิ้มและความมั่นใจอีกครั้ง

นอกจากนี้ยังมี “วิชาเพิ่มเติม” ที่ช่วยเสริมทักษะที่จำเป็นในอาชีพหมอลำ เช่น วิชาร้อง วิชารำ วิชาพัฒนาบุคลิกภาพ หรือวิชาแต่งหน้า รวมไปถึง วิชากลอนลำทางสั้น หมอลำหมู่ หมอลำพื้นฐาน ที่สอนโดยบรมครูและศิลปินต่างชาติ ทำให้บางรายวิชาได้รับความสนใจเป็นจำนวนมากจากผู้เรียน เพราะเป็นสิ่งที่เด็ก ๆ มองเห็นแนวทางการนำไปใช้จริงในชีวิต

สำหรับการประเมินการเรียนรู้ หากโรงเรียนมีการสอบปลายภาคเพื่อตัดสินผลการเรียนในช่วงท้าย หมอลำศึกษานั้นมี “หมอลำนิพนธ์” การประเมินด่านสุดท้าย ค่ายปัจฉิมนิเทศที่ออกแบบมาเพื่อประเมินการเรียนรู้ของผู้เรียนหลังจากที่ผ่านเส้นทางการเรียนรู้ตลอด 1 ฤดูกาลที่ผ่านมา โดยผู้เรียนจะต้องนำองค์ความรู้ ทักษะ และเจตคติมาบูรณาการและต่อยอดให้กลายเป็นผลงานการแสดงบนเวทีจริง โดยมีทีมอาจารย์และผู้เชี่ยวชาญที่เกี่ยวข้องทำหน้าที่เป็นผู้ประเมินการเรียนรู้

หากมองในมิติด้านการศึกษา ผลงานหมอลำนิพนธ์ไม่ต่างอะไรกับการประเมินสมรรถนะของผู้เรียน (Competency-based Assessment) ในหลักสูตรฐานสมรรถนะ (Competency-based Curriculum) ที่คุณครูออกแบบสถานการณ์ให้ผู้เรียนได้ดึงศักยภาพทั้งหมดที่ได้เรียนรู้ออกมาเพื่อพิชิตภารกิจที่กำหนดเอาไว้

รู้สึกว่ามันก็ถือว่าง่ายขึ้นครับ เพราะว่ามันเป็นการใช้ชีวิตประจำวันของเราอยู่แล้วครับ เราสามารถ นำชีวิตประจำวันของเรานี้มาสามารถตอบลงได้

ความสนุกในการเรียนรู้ของยืนฟื้นคืนกลับมาอีกครั้ง เด็กคนหนึ่งที่เคยมองว่าการเรียนรู้กับชีวิตจริงไม่มีความเกี่ยวข้องกัน ยืนเล่าให้ฟังด้วยแววตาตื่นเต้นเมื่อมองเห็นตัวเองสามารถตอบคำถามลงในใบงานลงไปด้วยความง่ายดาย เพราะทุกสิ่งทุกอย่างที่คุณครูสอนนั้นปรากฏอยู่รายล้อมตัวเขาตลอดเวลา และไม่เคยคิดว่าเส้นทางที่นำไปสู่ “ใบรับรองชีวิต” จะทำให้เขาสนุกได้ถึงขนาดนี้

ผมเปลี่ยนไปเยอะมากเลยครับ จากเป็นเด็กที่ดูเหมือนจะไปไม่รอด รู้สึกมั่นใจมากยิ่งขึ้น

จากคนที่ไม่ค่อยกล้ายืนอยู่หน้ากล้อง หลังจากการเรียนรู้ตลอด 1 ฤดูกาล ประกอบกับการทำหมอลำนิพนธ์ร่วมกับเพื่อน ๆ ในรุ่นเดียวกัน เนมกลายเป็นคนที่ไม่กลัวการถือไมค์บนเวทีอีกต่อไป เนมได้ท้าทายตัวเองด้วยการขยับบทบาทจากแดนเซอร์เป็นนักร้องในการแสดงหมอลำนิพนธ์ในครั้งที่ผ่านมา

เส้นชัยที่เกือบถูกพิชิตในอดีตกำลังจะถูกข้ามผ่าน ภาพฝันในการเป็นครูสอนเต้นที่เคยเลือนลางถูกทำให้ชัดเจนขึ้นอีกครั้ง แถมมาด้วยความมุ่งมั่นในการศึกษาต่อด้านการเงิน แรงบันดาลใจที่ได้จากการเรียนคลาสการเงินของ SET Thailand ในหลักสูตรหมอลำศึกษา

ถ้าเป็นไปได้หนูอยากเรียนปริญญาโทเลยค่ะ อยากเป็นเหมือนคุณแม่ที่เคยสอนหนู

หลังจากได้สมัครเรียนกับมูลนิธิปัญญากัลป์ ท่ามกลางชีวิตที่อัดแน่นไปด้วยตารางการทำงานแบบวันต่อวัน วันใหม่แอบเห็นภาพตัวเองในอนาคตที่ได้มีโอกาสเรียนต่อจนจบปริญญาโทสายนาฏศิลป์ และการเป็นวิทยากรด้านนาฏศิลป์ให้กับผู้คนที่สนใจอยากเรียนรู้

ประโยคที่เคยพูดกับตัวเองว่า “อย่างน้อยให้จบวุฒิ ม.6 ก็พอแล้ว” การได้เห็นบรมครูด้านต่าง ๆ ที่ผลัดเปลี่ยนเวียนกันมาสอนในหลักสูตรหมอลำศึกษา กลายเป็นแรงบันดาลใจที่ทำให้วันใหม่ตั้งหลักทางความคิดและชัดเจนกับตัวเองว่าความฝันของฉันคือการได้เป็นเหมือนกับคุณครูที่ถ่ายทอดวิชาให้กับตัวฉันในวันนี้

หมอลำศึกษาพิสูจน์ให้เห็นว่าเมื่อระบบการศึกษาถูกออกแบบให้ยืดหยุ่นมากเพียงพอ ความสนุกในการเรียนรู้จะมอบคืนสู่ผู้เรียนที่มีบริบทชีวิตที่แตกต่างกัน ความฝันของเด็ก ๆ ที่เคยหล่นหายในระหว่างการเดินทางบนระบบการศึกษากระแสหลัก ถูกรื้อฟื้นให้กลับมามีชีวิตอีกครั้ง ความฝันที่ไม่เคยกล้าฝันกลับกลายเป็นเรื่องที่เป็นไปได้ พร้อมกับการแสดงบนเวทีที่ยังดำเนินต่อไปเพื่อมอบความสุขให้กับทุกคนที่อยู่หน้าเวที

The post แม้ไฟหน้าฮ้านดับลง แต่ชีวิตยังคงส่องสว่าง รื้อฟื้นความฝันที่หล่นหายระหว่างทาง ด้วยการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่นผ่านหลักสูตร “หมอลำศึกษา” first appeared on กสศ..

หยกจำคำพูดเหล่านั้นได้ดี

มันเป็นถ้อยคำที่ตามมาติดๆ กับคำตัดสินอีกหลายอย่าง …เรียนไม่จบ เป็นแม่ตั้งแต่อายุยังน้อย ออกจากบ้านมาทำงานในวงหมอลำ ฝากลูกไว้ให้ครอบครัวช่วยเลี้ยง และคงทำได้เพียงเต้นกินรำกินไปวันๆ

สำหรับคนพูด นั่นอาจเป็นเพียงประโยคที่หลุดออกมาแล้วผ่านเลยไป แต่สำหรับ ‘หยก’ วิภาภรณ์ ฟองลม มันติดอยู่ในความทรงจำ เหมือนใครบางคนเอาเส้นมาขีดไว้ล่วงหน้า ว่าชีวิตของผู้หญิงคนหนึ่งควรไปได้ไกลแค่ไหน

หยกไม่ได้เถียงยืดยาว เธอตอบเพียงว่า “อย่าเพิ่งตัดสินในตอนนี้ ลองรอดูอีกสองปีข้างหน้า”

วันนี้ หยกยังคงเป็นแดนเซอร์อยู่กับวงสาวน้อยเพชรบ้านแพง ยังคงแต่งหน้า สวมชุดการแสดง และขึ้นฮ้านไปตามจังหวะดนตรีเหมือนหลายปีที่ผ่านมา

ส่วนอีกหนึ่งบทของชีวิต เธอเป็นนักศึกษาคณะศิลปศาสตร์ สาขาการแสดง มหาวิทยาลัยชินวัตร เรียนทั้งนาฏศิลป์และศาสตร์การแสดงแขนงต่างๆ โดยผลงานชิ้นล่าสุดในมหาวิทยาลัยของเธอ คือการนำหมอลำไปแสดงต่อหน้าเพื่อนนักศึกษา ซึ่งส่วนใหญ่เป็นชาวจีน หมอลำที่ครั้งหนึ่งเคยถูกใช้เป็นเหตุผลตัดสินว่าเธอไม่มีอนาคต วันนี้กลับกลายเป็นความรู้ที่หยกนำติดตัวเข้าไปในมหาวิทยาลัย

แต่ระหว่างวันวานจนถึงกับวันนี้ ความฝันของหยกเลยหายไปจากชีวิตของเธอนานหลายปี

เมื่อการตั้งครรภ์ทำให้ประตูโรงเรียนปิดลง

ย้อนไปเมื่อตอนเรียนชั้น ป.6 หยกเคยทดลองกับตัวเองด้วยวิธีประหลาดตามประสาเด็ก เธอตัดสินใจไม่ไปฟ้อนรำในงานหนึ่งของโรงเรียน เพื่อดูให้แน่ใจว่า ตัวเองชอบนาฏศิลป์จริงๆ หรือเพียงหลงใหลไปชั่วคราว

แต่พอเห็นเพื่อนแต่งตัวสวย เตรียมออกไปแสดงโดยที่ตัวเองไม่ได้ไปด้วย หยกกลับรู้สึกน้อยใจ โหยหา และอยากยืนร่ายรำเหมือนภาพตรงหน้า ความรู้สึกในวันนั้นให้คำตอบว่า นาฏศิลป์ไม่ใช่งานอดิเรกที่ทำหรือไม่ทำก็ได้ หากเป็นสิ่งที่เธออยากอยู่ด้วยจริงๆ

นับจากนั้น เมื่อใครถามว่าโตขึ้นอยากเป็นอะไร หยกจะตอบอย่างไม่ลังเลว่า  “อยากเป็นครูนาฏศิลป์ค่ะ”

ก่อนเข้าเรียนมัธยมต้น เธอเริ่มตามรุ่นพี่เข้าไปอยู่ในวงหมอลำโดยไม่มีตำแหน่ง ไม่มีค่าจ้าง และยังไม่ได้ขึ้นแสดง หยกเพียงอยากอยู่ใกล้สิ่งที่ตัวเองชอบ จึงเสนอตัวช่วยทุกอย่างเท่าที่เด็กคนหนึ่งจะทำได้ ตั้งแต่เก็บชุด ดูแลเครื่องหัว ช่วยรุ่นพี่แต่งตัว ไปจนถึงนั่งมองการเต้นอยู่ข้างฮ้าน

“ตอนนั้นยังไม่มีใครจ้างค่ะ เรียกว่าเราไปเสนอหน้าขอเขาทำเองมากกว่า เพราะอยากอยู่ในทีม บอกเขาว่าทำอะไรก็ได้ อยากหาเงินด้วย ก็เลยไปช่วยเก็บชุด ช่วยพี่ๆ แต่งตัว แล้วก็นั่งดูเขาเต้นอยู่ข้างฮ้าน”

จนวันหนึ่ง เมื่อแดนเซอร์รุ่นพี่ตั้งครรภ์และต้องหยุดแสดง โอกาสจึงมาถึง เด็กหญิง หยกได้ขึ้นไปเต้นแทน ก่อนจะกลายเป็นแดนเซอร์ประจำวงเต็มตัวในช่วงชั้น ม.3

ระหว่างเรียนมัธยม เธอพยายามรักษาชีวิตสองด้านไว้พร้อมกัน กลางคืนทำงานกับวง บางครั้งกลับถึงบ้านเกือบเช้า ก่อนเปลี่ยนจากชุดการแสดงเป็นเครื่องแบบแล้วไปโรงเรียนต่อ หยกยังมีเกรดเฉลี่ยมากกว่าสาม เป็นเด็กกิจกรรม และเป็นตัวแทนด้านนาฏศิลป์ของโรงเรียน

แต่เมื่อหยกตั้งครรภ์ในช่วง ม.4 การเรียนในรูปแบบเดิมก็ไปต่อไม่ได้ แม้ครูนาฏศิลป์จะพยายามช่วยพูดคุยกับโรงเรียน สุดท้ายเธอต้องหยุดเรียน แล้วหันมาทำงานเต็มตัวเพื่อดูแลตัวเอง ครอบครัว และลูกที่เธอเรียกว่า ‘ของขวัญ’ กำลังจะเกิดมา

ความฝันที่จะเป็นครูนาฏศิลป์จึงเลือนหาย เพราะประตูที่จะพาเธอไปถึงความฝันนั้นปิดลง

“มันมืดไปหมดเลยค่ะ ตอนนั้นมองไม่เห็นอะไรแล้ว มันตื้อไปหมด ยังไม่กล้าบอกแม่ด้วยตอนแรก เราแตกสลาย เพราะเราเลือกแล้วว่าจะเดินไปทางนาฏศิลป์ จะไปให้ถึงฝัน แต่มันดันมีเรื่องนี้เกิดขึ้นก่อน” 

เธอยังรำได้ ยังเต้นได้ และยิ่งทำงานนานขึ้นก็ยิ่งมีประสบการณ์มากขึ้น แต่ต่อให้ร่างกายจดจำท่วงท่าได้มากเพียงใด ต่อให้ผ่านเวทีมาแล้วนับครั้งไม่ถ้วน หยกก็ยังไม่มีวุฒิ ม.6 สำหรับใช้สมัครมหาวิทยาลัย

กระทั่งหมอลำศึกษาพาเธอกลับมาเรียนอีกครั้ง

โรงเรียนที่ไม่ขอให้เธอทิ้งการรำไว้ข้างหลัง

ในตอนแรก หยกไม่ได้มองเส้นทางนี้ด้วยความหวังมากนัก ตรงกันข้าม เธอระแวงคนจากศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ที่คอยโทรตามให้ส่งใบสมัคร เข้าเรียน และส่งงาน จนอดคิดไม่ได้ว่า คนเหล่านี้เป็นมิจฉาชีพหรือเปล่า

“ตอนแรกก็ห้าสิบห้าสิบค่ะ กลัวว่าจะไม่จบจริง โรงเรียนอะไรก็ไม่รู้ แล้วเราเป็นรุ่นแรกด้วย จะจบไหมวะ”

ระหว่างที่หยกยังลังเล ‘พี่ออม’ ณัฐการณ์ รัตตะกุญชร หนึ่งในทีมงานของศูนย์การเรียนบอกกับเธอเพียงว่า “ลองเปิดใจดูก่อน” หยกจึงยอมลอง

หยกเล่าว่าช่วงนั้นเธอไม่ได้ทำงานอยู่ในวงหมอลำแล้ว แต่เปลี่ยนไปทำงานประจำที่ร้านอาหาร เมื่อปัญญากัลป์แจ้งว่าจะมีค่ายเรียนรู้เข้มข้นเป็นเวลาห้าวัน หยกจึงเข้าไปขอลางานกับหัวหน้า พร้อมอธิบายว่าจะไปเรียน

คำตอบที่ได้รับกลับมาคือ “ถ้าจะลาหลายวันขนาดนั้น ก็ลาออกไปซะ”

หยกฟังแล้วถามกลับว่า “แค่จะลาไปเรียนถึงกับต้องให้ออกจากงานเลยหรอ” เมื่ออีกฝ่ายยังยืนยันคำเดิม เธอจึงขอใบลาออกมาเซ็น ก่อนเดินออกจากร้านอาหารแห่งนั้น

“หนูไม่ชอบคนพูดประชด หนูก็เลยบอกว่าเอาใบลาออกมาเลยค่ะ แล้วหนูก็เซ็น แล้วเดินออกไปเลย” เธอเล่าวีรกรรมยิ้มๆ

การกลับเข้าสู่การศึกษาของหยกจึงไม่ได้ราบรื่น แต่เริ่มจากการยอมปล่อยมือจากรายได้ที่อยู่ตรงหน้า ทั้งที่ยังไม่แน่ใจด้วยซ้ำว่าเส้นทางใหม่จะพาเธอไปถึงไหน

วันรุ่งขึ้น หยกมาถึงค่ายพร้อมกับข่าวว่างานเพิ่งหายไปเพราะเลือกมาเรียน เธอเล่าเรื่องทั้งหมดให้คุณครู คล้ายต้องการยืนยันว่า “เห็นไหมล่ะว่าหนูตั้งใจมาเรียนแค่ไหน” 

ครูไม่อาจทำให้งานที่หายไปกลับคืนมา หรือชดเชยรายได้ที่หยกต้องเสียไป สิ่งที่ทำได้ในตอนนั้นคือพยายามไม่ให้เธอจมอยู่กับความเครียด และเมื่อเจ้าของร้านโทรตามให้ไปรับค่าจ้าง ‘พี่ออม’ ก็เดินทางไปเป็นเพื่อนเธอด้วย

สำหรับหยก นั่นอาจเป็นความแตกต่างเล็กๆ แต่มีความหมาย ระหว่างโรงเรียนที่มองเห็นเพียงว่าเด็กมาเรียนหรือขาดเรียน กับพื้นที่การศึกษาที่มองเห็นว่า ชีวิตหนึ่งชีวิตต้องแบกอะไรติดตัวเข้ามาในห้องเรียนบ้าง

ตลอด 5 วันของค่าย หยกเข้าร่วมกิจกรรม ทำงาน และช่วยเหลือทุกอย่างที่พอทำได้ ความระแวงในวันแรกค่อยๆ คลายลงทีละน้อย จนเมื่อการทำโครงงานชิ้นสุดท้ายสิ้นสุดลง คนที่เคยถามว่า “โรงเรียนอะไรก็ไม่รู้” กลับไม่อยากให้ค่ายจบ

“ตอนจบโปรเจกต์ไม่อยากกลับเลยค่ะ ยังอยากอยู่ในค่ายต่อ อยากอยู่กับอาจารย์ต่อ รู้สึกเหมือนอยู่กับครอบครัว ทุกคนไม่ได้ทำให้รู้สึกว่า คนนี้เป็นครู คนนี้เป็นผู้อำนวยการ”

สำหรับ ดร.ศุภชัย ไตรไทยธีระ หรือ ‘อาจารย์ใหม่’ ประธานศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ มองว่า การเรียนรู้ไม่จำเป็นต้องถูกกำหนดด้วยสถานที่และเวลาแบบเดียวกันทั้งหมด การศึกษานอกระบบมีความเป็นไปได้ตรงที่สามารถเก็บเกี่ยว ‘ทุกประสบการณ์ ทุกช่วงจังหวะชีวิต ทุกแรงจูงใจ และทุกความฝัน’ มาอธิบายใหม่ในฐานะการเรียนรู้ได้

นั่นหมายความว่า การกลับมาเรียนของหยกไม่จำเป็นต้องเริ่มต้นจากการย้อนกลับไปเป็นเด็กนักเรียนคนเดิม เธอไม่ต้องวางบทบาทแม่ไว้หน้าประตู ไม่ต้องทำเหมือนหลายปีในวงหมอลำไม่เคยเกิดขึ้น และไม่ต้องทิ้งความรู้ซึ่งสะสมอยู่ในมือ สายตา และร่างกาย เพื่อแลกกับการได้รับการยอมรับจากระบบการศึกษา

สิ่งที่ศูนย์ทำเพียงแค่ขยับพื้นที่เรียนรู้ให้เข้ามารองรับชีวิตอย่างที่มันเป็นจริงๆ

เด็กทุกคนไม่ได้เริ่มจากศูนย์ 

เมื่อหยกก้าวกลับเข้ามาเรียน เธอไม่ได้เข้ามามือเปล่า

หลายปีหลังฮ้านได้ฝากความรู้จำนวนมากไว้ในตัวเธอ ตั้งแต่การดูแลชุดและเครื่องหัว การเตรียมตัวก่อนขึ้นแสดง การอ่านจังหวะเพลง จดจำท่าเต้น ไปจนถึงการสังเกตว่าคนแต่ละฝ่ายต้องขยับตัวอย่างไร เพื่อให้การแสดงหนึ่งคืนผ่านไปได้โดยไม่สะดุด

โดยระหว่างเรียนหมอลำศึกษา หยกยังต้องทำใบงานวิชาพื้นฐานเหมือนนักเรียนทั่วไป ทั้งคณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์ ภาษาไทย และภาษาอังกฤษ เพียงแต่โจทย์ไม่ได้วางชีวิตของเธอทิ้งไว้ข้างนอก แล้วชวนให้จินตนาการถึงสถานการณ์ที่ไม่เคยพบเจอ

โจทย์วิทยาศาสตร์ข้อหนึ่งถามว่า ‘หากเครื่องทำควันบนเวทีตั้งอยู่ทางซ้าย แต่ลมพัดมาจากทางขวา ควรจัดวางอุปกรณ์อย่างไร’

หยกไม่ได้รู้คำตอบในทันที เธอจึงเดินไปถามพี่คอนวอยที่ทำงานกับเวที แสง และอุปกรณ์เหล่านี้อยู่ทุกคืน

“หนูก็ถามว่า ‘อ้ายเฮ็ดจั่งได๋’ เขาก็บอกว่า ถ้าลมพัดมาทางนี้ก็ไม่ต้องเปิดฝั่งซ้าย ให้ย้ายไปเปิดอีกฝั่ง หนูก็เอาคำตอบมาเขียน”

บางข้อถามถึงน้ำหนักและความยาวของเหล็ก หยกก็ยกใบงานไปหาคนที่จับเหล็กเหล่านั้นอยู่จริง ถามว่าเหล็กชิ้นนี้หนักเท่าไร ยาวแค่ไหน และใช้งานอย่างไร

เธอเรียกวิธีของตัวเองอย่างขบขันว่าเป็นการ “ฉลาดแกมโกง” เพราะไม่ได้หาคำตอบอยู่คนเดียว บางครั้งถาม Google บางครั้งถามพี่ๆ ในวง จนอีกฝ่ายสงสัยว่าเธอกำลังเรียนอะไร ทำไมจึงมีคำถามมาถามได้ทุกวัน

“เขาถามว่าเรียนอีหยัง เรียนด็อกเตอร์ติ หนูก็ถามแกทุกวันจนแกชิน พอหนูเรียนจบแล้วไม่ได้ถาม แกกลับถามว่า ‘บ่ถามแล้วติมื้อนี้’”

หากมองแบบการเรียนในห้องทั่วไป วิธีนี้อาจดูคล้ายการไปขอคำตอบจากคนอื่น แต่หากมองผ่านชีวิตของหยก มันคือช่วงเวลาที่คนทำงานรอบตัวเธอเริ่มมีสถานะเป็นครู และสถานที่ทำงานซึ่งไม่เคยถูกเรียกว่าโรงเรียน เริ่มเผยให้เห็นบทเรียนที่ซ่อนอยู่

คำตอบไม่ได้ลอยมาจากตำราเพียงทางเดียว แต่มาจากคนที่ผ่านการติดตั้งเวทีมาแล้วนับร้อยครั้ง มาจากช่างที่อ่านทิศทางลมโดยไม่ต้องท่องนิยาม มาจากประสบการณ์ซึ่งถูกลองผิดลองถูกอยู่หลังฮ้านแทบทุกคืน

หยกไม่ได้เพียงนำคำตอบของคนอื่นมาเติมลงในช่องว่างของใบงาน ระหว่างถาม เธอต้องกลับไปมองสิ่งที่เคยเห็นจนชินด้วยสายตาใหม่ เหล็กที่เคยเป็นเพียงของชิ้นหนึ่งเริ่มมีน้ำหนัก ความยาว และความสัมพันธ์กับโครงสร้างเวที ควันที่เคยลอยผ่านสายตาเริ่มเชื่อมเข้ากับทิศทางลม ขณะที่แสง เสียง และการเคลื่อนไหวบนเวทีต่างมีหลักการบางอย่างรองรับอยู่เบื้องหลัง

วิชาที่ครั้งหนึ่งอาจดูห่างไกลจึงค่อยๆ เผยตัวอยู่ในงานที่เธอทำมาตลอด

สำหรับอาจารย์ใหม่ การนับคุณภาพการเรียนรู้ของเด็กกลุ่มนี้จึงไม่ใช่เฉพาะวันที่พวกเขาเปิดใบงานหรือเดินเข้าค่าย เพราะก่อนหน้านั้น เด็กจำนวนมากใช้เวลาทำงานอยู่ในวงปีละกว่าสองร้อยคืน แต่ละคืนเต็มไปด้วยการสังเกต จดจำ ทดลอง แก้ปัญหา และเรียนรู้จากคนที่มีประสบการณ์มากกว่า

“เราต้องไม่ลืมเวลา 200 กว่าวันที่เด็กเรียนรู้จากการทำงานจริง นั่นคือการเรียนรู้ของเขา ถ้าจะถามว่ามาเข้าค่าย 5 วันแล้วจะมีคุณภาพได้อย่างไร ก็ต้องเอา 200 กว่าวันนั้นมานับรวมด้วย”

หมอลำศึกษาจึงไม่ได้ย่นระยะการเรียนด้วยการแจกวุฒิให้แก่ประสบการณ์ทุกอย่างโดยอัตโนมัติ แต่เริ่มจากการยอมรับว่า การเรียนรู้ของมนุษย์ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในเวลาที่ระบบกำหนดไว้

สิ่งที่หยกพบ เห็น และทำซ้ำอยู่หลายปีไม่ใช่ความว่างเปล่า หากเป็นทุนความรู้ที่สะสมอยู่เงียบๆ รอให้ใครสักคนช่วยหยิบขึ้นมา ตั้งคำถาม และเชื่อมต่อกับสิ่งที่กว้างกว่าเดิม

จากรำได้ สู่รู้ว่ากำลังรำอะไร

หยกเรียนเต้นด้วยการมองมาตั้งแต่ยังไม่มีตำแหน่งในวง

เธอนั่งอยู่ข้างฮ้าน เฝ้าดูรุ่นพี่วางแขน ก้าวเท้า เอียงตัว และขยับไปตามจังหวะ ก่อนนำภาพเหล่านั้นกลับไปจดจำด้วยร่างกาย เมื่อได้รับโอกาสให้ขึ้นแสดงแทนแดนเซอร์รุ่นพี่ เธอก็อาศัยสิ่งที่เฝ้ามองมาตลอดพาตัวเองขึ้นไปยืนบนเวที

การทำงานซ้ำคืนแล้วคืนเล่าทำให้หยกรำได้คล่องขึ้น รู้ว่าจังหวะไหนต้องเคลื่อนตัวไปตรงไหน และต้องปรับท่าทางอย่างไรให้ทันคนอื่น ทักษะชนิดนี้ไม่ได้เกิดขึ้นง่ายๆ หากต้องผ่านการฝึกฝน ความผิดพลาด สายตาของผู้ชม และการปรับตัวอยู่ตลอดเวลา

แต่ความชำนาญจากการทำงานมีข้อจำกัดของมัน

ในวงหมอลำ เป้าหมายสำคัญของแต่ละคืนคือทำให้การแสดงดำเนินไปให้ได้ คนที่เข้ามาใหม่จึงมักเริ่มจากการจำและทำตาม รุ่นพี่สอนท่าใดก็ฝึกท่านั้น ครูเต้นจัดแถวอย่างไรก็เคลื่อนตัวไปตามตำแหน่ง ส่วนคำถามว่าท่วงท่าเหล่านั้นมาจากไหน มีความหมายอย่างไร หรือเกี่ยวข้องกับขนบแบบใด อาจไม่มีเวลาถูกหยิบขึ้นมาพูดถึง

ผศ.ดร.ศิริเพ็ญ อัตไพบูลย์ ผู้เชี่ยวชาญด้านท่าฟ้อนอีสาน ศิลปะการแสดงพื้นบ้านเพื่อการศึกษา และการขับลำในวัฒนธรรมลุ่มน้ำโขง หรือที่เด็กๆ เรียกว่า ‘แม่เพ็ญศิริ’ หนึ่งในผู้สอนของหมอลำศึกษา อธิบายว่า เด็กหลายคนเข้าวงแล้วเริ่มเรียนรำ เรียนเต้น และแต่งหน้าเพื่อขึ้นแสดงทันที แต่ยังไม่เคยรู้จักเส้นทางที่อยู่เบื้องหลังสิ่งเหล่านั้น ตั้งแต่พิธีไหว้ครู ความสัมพันธ์ระหว่างศิษย์กับครู ไปจนถึงรากของท่าฟ้อนแต่ละแบบ

“เขาฟ้อนได้ แต่ไม่รู้ที่มาที่ไปว่าท่านั้นมาจากอะไร คนสอนให้รำอย่างไรก็รำไป สอนให้เต้นอย่างไรก็เต้นไป แต่เมื่อเข้าค่าย เด็กจะได้รู้ลึกลงไปว่าท่าฟ้อนมีแม่แบบ มีรากเหง้า และมีองค์ความรู้อยู่ข้างใต้”

เด็กๆ ได้ย้อนกลับไปเรียนท่าแม่บทอีสาน เรียนรู้ท่าฟ้อนอัตลักษณ์ของศิลปินแห่งชาติ และสังเกตว่า ศิลปินแต่ละคนมีวิธีใช้ร่างกายบอกตัวตนอย่างไร ท่าบางท่าที่หยกอาจเคยผ่านตาอยู่หลายครั้ง แต่ไม่เคยรู้ว่ามีชื่อหรือมีที่มา ก็เริ่มปรากฏรายละเอียดขึ้น

ความรู้เรื่องรากไม่ได้มีไว้เพื่อแช่แข็งหมอลำให้อยู่ในรูปเดิม หรือบังคับให้เด็กรุ่นใหม่รำเหมือนคนรุ่นก่อนทุกกระเบียด หากช่วยให้การเปลี่ยนแปลงไม่กลายเป็นการเคลื่อนไปโดยไร้ที่มา

ในความหมายของแม่เพ็ญศิริคือ ก่อนจะดัดแปลง เด็กต้องรู้ว่ากำลังดัดแปลงจากอะไร ก่อนจะสร้างท่าใหม่ ต้องมองเห็นภาษาของร่างกายที่คนรุ่นก่อนหน้าสั่งสมไว้ และก่อนจะพาหมอลำไปพบผู้ชมกลุ่มใหม่ ต้องเข้าใจเสียก่อนว่า หัวใจของสิ่งที่กำลังพาไปนั้นคืออะไร

ผศ.ดร.พชญ อัครพราหมณ์ หรือ ‘อาจารย์ต้อง’ รองคณบดีฝ่ายวิจัย นวัตกรรม และศิลปวัฒนธรรม ณ คณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น ผู้เชี่ยวชาญด้านศิลปะการแสดง ละครประยุกต์ และวัฒนธรรมอีสาน มองว่า เด็กในวงมีทักษะชีวิตและวัตถุดิบสร้างสรรค์ติดอยู่ในตัวมากมาย เพียงแต่การทำงานอยู่ในรูปแบบเดิมซ้ำๆ อาจทำให้พวกเขายังมองไม่เห็นว่าประสบการณ์เหล่านั้นสามารถนำไปสร้างความเป็นไปได้อื่นได้อีกมากมาย

“ประสบการณ์ของเขาตกผลึกอยู่ในเนื้อตัวทุกปี คำถามคือทำอย่างไรให้น้องรู้ว่าเขามีของ และสามารถดึงมันออกมาทำอย่างอื่นได้ เขาไม่ได้เป็นเพียงคนทำงานอยู่ตรงนี้ แต่เป็นศิลปิน เป็นนักสร้างสรรค์ และเดินทางต่อด้วยตัวเองได้”

ในชั้นเรียนของอาจารย์ต้อง เด็กไม่ได้รับเพียงคำสั่งว่าให้รำท่าไหน หากต้องเริ่มจากคำถามว่าอยากเล่าอะไร อยากให้ผู้ชมรู้สึกอย่างไร และประสบการณ์แบบใดในชีวิตของพวกเขาจะถูกหยิบมาเป็นวัตถุดิบของการแสดง

บางความคิดใช้ได้ บางความคิดเมื่อลองทำแล้วอาจยังไม่ไปถึงสิ่งที่ต้องการ แต่พื้นที่ศิลปะเปิดโอกาสให้พวกเขาทดลองใหม่ โดยไม่รีบตัดสินว่าคำตอบมีเพียงถูกหรือผิด

อาจารย์ต้องเรียกกระบวนการนี้ว่า การชวนคิด ชวนถาม ชวนทำ และ “ปลุกระดมไอเดีย” เพื่อให้เด็กนำวัตถุดิบจากชีวิตออกมาใช้ การเรียนจึงเคลื่อนจากการเรียนซ้ำ ไปสู่การประยุกต์และสร้างบางสิ่งที่ยังไม่เคยมีมาก่อน

สำหรับหยก ความเปลี่ยนแปลงนี้มีความหมายมากกว่าการเต้นได้เก่งขึ้น

ตลอดหลายปีในวง เธอเคยอยู่ในฐานะคนรับท่า จดจำ และทำให้ตรงตามสิ่งที่ทีมต้องการ แต่เมื่อการเรียนพาให้เธอเห็นรากของท่ารำ เข้าใจองค์ประกอบของการแสดง และเริ่มตั้งคำถามกับสิ่งที่ตัวเองทำ ความสัมพันธ์ระหว่างเธอกับหมอลำก็ค่อยๆ เปลี่ยนไป

จากคนที่เคยรอว่าคืนนี้ต้องเต้นเพลงอะไร หยกเริ่มคิดได้ว่า หากเป็นผู้สร้าง เธออยากเล่าเรื่องใด จากคนที่เคยทำให้ท่ารำสวยงาม เธอเริ่มถามว่าท่านั้นกำลังสื่อสารอะไร และจากประสบการณ์ที่เคยติดอยู่กับร่างกายของเธอเพียงคนเดียว มันเริ่มกลายเป็นความรู้ที่สามารถอธิบาย ออกแบบ และถ่ายทอดแก่ผู้อื่นได้

การศึกษาจึงไม่ได้เข้ามาบอกว่าความรู้เดิมของหยกยังไม่ดีพอ แต่ทำให้เธอมองเห็นของที่มีอยู่ในตัวเองชัดขึ้น พร้อมกับเปิดพื้นที่ให้ลองใช้มันในฐานะผู้คิดและผู้สร้างงาน

วุฒิไม่ได้สร้างความสามารถ แต่สร้างเปิดประตู

ในช่วงที่หยกเริ่มหาเงินจากการเต้นได้จริง วุฒิการศึกษาแทบไม่มีน้ำหนักในชีวิตของเธอ

ค่าตัวแดนเซอ์คืนละ 500-800 บาท ยังไม่รวมทิป บางคืนที่คนดูเอ็นดู เด็กสาวตัวเล็กเพียงคนเดียวในทีมอาจได้เงินเพิ่มอีกหลายพัน หยกจำได้ว่างานหนึ่งที่เขมราฐ เธอได้รับทิปมากกว่า 5,000 บาท 

“ตอนนั้นหนูคิดว่าอนาคตคงไปไม่ได้แล้ว ก็เลยปล่อยวาง ถ้าจะเรียนก็คงเรียนไปนานแล้ว หนูบอกเพื่อนเลยว่า ‘กูไม่เรียนแล้ว กูจะทำงาน’”

อีกทั้งการทำงานในวงหมอลำก็ไม่เคยถามว่าเธอจบ ม.3 หรือ ม.6 หากถามว่าจำท่าได้หรือไม่ เต้นทันหรือเปล่า รับงานไหวแค่ไหน และทำให้ผู้ชมมองมาที่เวทีได้หรือไม่ ตราบใดที่ร่างกายยังแข็งแรง มีงานให้เล่น และรายได้ยังเข้ามา หยกก็ไม่เห็นชัดนักว่าวุฒิการศึกษาจะช่วยอะไรเธอได้มากกว่านั้น

แต่รายได้ที่ได้มาด้วยร่างกายย่อมมีเงื่อนไข หยกอาจเต้นได้ดีขึ้นตามประสบการณ์ ทว่าร่างกายไม่อาจอยู่บนเวทีได้ตลอดไป วันหนึ่งเธออาจเหนื่อย อิ่มตัว หรือเพียงอยากเลือกชีวิตอีกแบบ เมื่อถึงวันนั้น วุฒิการศึกษาจึงกลายเป็นสิ่งที่ช่วยให้เธอมีทางเลือกมากกว่าเดิม

ปัญหาคือ ในวันที่อยากเปลี่ยนทาง ความสามารถซึ่งเคยทำเงินให้เธอได้ทุกคืน อาจไม่เพียงพอสำหรับเปิดประตูบางบาน และความฝันที่จะเป็นครูนาฏศิลป์คือประตูบานนั้น

กระทั่งวันที่ได้รับวุฒิ ม.6 จากการเรียนหมอลำศึกษาที่ศูนย์การเรียนรู้ปัญญากัลป์ สิ่งที่เคยมองไม่เห็นจึงค่อยๆ ปรากฏเป็นเส้นทางขึ้นมาอีกครั้ง

“พอได้วุฒิ ม.6 มาถือไว้ ความฝันที่จะเป็นครูนาฏศิลป์ซึ่งเคยมองว่าไกลมาก ก็เหมือนขยับเข้ามาใกล้ขึ้นค่ะ เพราะอย่างน้อยเราก็มีสิ่งที่จะพาไปต่อได้แล้ว”

วุฒิไม่ได้ทำให้ความฝันกลับมาเพราะมันมีคุณค่าขลังในตัวเอง หากเพราะเป็นหลักฐานชิ้นหนึ่งที่ระบบการศึกษายอมรับ และทำให้หยกมีสิทธิยืนอยู่หน้าประตูเดียวกับคนอื่น

ไม่นานหลังจากนั้น ป้าของหยกส่งข้อมูลหลักสูตรด้านศิลปะตะวันออกและการแสดงของมหาวิทยาลัยชินวัตรมาให้ทางแชต เนื้อหาเกี่ยวพันกับสิ่งที่เธอคุ้นเคย ทั้งหมอลำ นาฏศิลป์ และศาสตร์การแสดง

หยกตัดสินใจลองสมัคร แม้ในใจจะไม่ได้คิดว่าตัวเองมีโอกาสมากนัก ภาพของมหาวิทยาลัยเอกชนที่มีนักศึกษานานาชาติจำนวนมากยังดูห่างจากชีวิตของ แดนเซอร์ในวงหมอลำอยู่ไม่น้อย

“ตอนยื่นก็คิดว่าตัวเองไม่ติดนะคะ เพราะเขาเป็นนานาชาติ เป็นมหาวิทยาลัยเอกชน เราก็คิดอะไรไม่รู้ ลองดูก็ไม่เสียหาย”

เอกสารสำคัญที่เธอส่งไปในวันนั้นไม่ใช่แฟ้มผลงานหนาหลายหน้า เธอยังไม่ได้แนบพอร์ตเพื่อบอกว่าผ่านเวทีใดมาบ้าง หรือเต้นมาแล้วกี่ปี แต่ “ยื่นวุฒิอย่างเดียวค่ะ”

วันต่อมา มหาวิทยาลัยแจ้งผลตอบรับกลับมา 

“พอวันต่อมาเขาแจ้งว่ารับ หนูก็งง อึ้ง คิดในใจว่า ‘เฮ้ย ได้แล้วเหรอวะ’ 

“ตอนหลังหนูถามอาจารย์ว่าทำไมถึงรับหนู แกบอกว่า เห็นผลงานที่หนูทำในวงมาก่อนแล้ว  ในมหาวิทยาลัยมีคนเก่งทางวิชาการมากอยู่แล้ว แต่อยากได้คนที่มีประสบการณ์จริงแบบหนู”

กระดาษแผ่นเดียวไม่ได้สร้างแดนเซอร์คนใหม่ขึ้นมาในชั่วข้ามคืน ไม่ได้สอนให้หยกรำเป็น และไม่ได้ทำให้ประสบการณ์หลายปีหลังฮ้านมีค่าขึ้นมาอย่างฉับพลัน ความสามารถทั้งหมดมีอยู่ในตัวเธอก่อนหน้านั้นแล้ว แต่สิ่งที่วุฒิทำคือพาความสามารถนั้นผ่านด่านซึ่งฝีมืออย่างเดียวผ่านไปไม่ได้

เมื่อครั้งยังหาเงินจากการเต้นได้เป็นกอบเป็นกำ หยกเคยมองไม่เห็นความจำเป็นของวุฒิ วันนี้เธอไม่ได้ปฏิเสธความคิดของตัวเองในเวลานั้น เพราะรู้ดีว่าเด็กในวงจำนวนมากกำลังอยู่ในจังหวะชีวิตเดียวกัน เงินที่ได้รับในวันนี้เป็นเรื่องจริง ขณะที่อนาคตหลังเวทียังอยู่ไกลเกินกว่าจะนึกถึง

เธอจึงไม่บอกเด็กรุ่นน้องให้เลิกทำงาน หรือสรุปว่าทางที่พวกเขาเลือกอยู่ไม่มีความมั่นคง หยกเพียงชวนให้พกทางเลือกอีกหนึ่งทางติดตัวไว้

“หนูบอกน้องว่า ตอนนี้เขาอาจยังไม่เห็นค่าของวุฒิ แต่วันหนึ่งถ้าไม่ได้เต้นแล้ว ไม่ใช่เพราะเต้นไม่ไหว แต่อาจเพราะอิ่มตัวและอยากไปทำอย่างอื่น ถ้ามีแค่วุฒิ ม.3 หรือ ป.6 ทางเลือกก็จะน้อยลง หนูเลยอยากให้น้องเรียนต่อ อย่างน้อยมีปริญญาติดตัวไว้ เวลาไปสมัครงานก็ยังมีโอกาสมากขึ้น และอาจได้ค่าตอบแทนที่ดีกว่าเดิม”

วันนี้หยกยังขึ้นฮ้าน ยังทำงานเป็นแดนเซอร์และยังหาเลี้ยงครอบครัวจากความสามารถเดิม ขณะเดียวกันก็ต้องจัดสรรเวลาให้การเรียนมหาวิทยาลัย โดยตั้งใจว่าจะไม่ปล่อยให้ชีวิตด้านใดด้านหนึ่งเสียไป

“รู้สึกว่าเป็นผู้ใหญ่มากขึ้นค่ะ จากที่เป็นผู้ใหญ่อยู่แล้ว ความรับผิดชอบก็เพิ่มขึ้น เราต้องแบ่งเวลาให้ได้ จะไม่ให้เสียทั้งสองฝ่าย”

จากความฝันที่เคยมองว่าไกล วันนี้หยกบอกว่า มันเริ่มขยับเข้ามาใกล้แล้ว

คำว่า ‘รอดูอีกสองปี’ ที่เธอเคยพูดไว้ จึงเป็นเหมือนการขอเวลาให้ชีวิตได้เดินต่อ ก่อนจะถูกสรุปจากความผิดพลาดเพียงช่วงหนึ่ง จากวุฒิที่ขาดหาย หรือจากอาชีพที่คนภายนอกเคยมองเห็นเพียงเปลือกนอก

เพราะเมื่อได้เดินต่อจริงๆ หยกพิสูจน์ว่า การเป็นแม่ เป็นแดนเซอร์ และเป็นนักศึกษา ไม่จำเป็นต้องหักล้างกัน ชีวิตหนึ่งชีวิตอาจมีหลายบทบาท และการศึกษาไม่ควรบังคับให้คนต้องตัดส่วนใดส่วนหนึ่งของตัวเองทิ้งจึงจะมีสิทธิไปถึงอนาคต

อนาคตของหมอลำ อยู่ในชีวิตคนหลังฮ้าน

การแสดงหมอลำหนึ่งคืนอาจจบลงเมื่อเสียงดนตรีเงียบ ไฟหลากสีบนฮ้านดับลง และผู้ชมทยอยเดินทางกลับบ้าน

นักแสดงเช็ดเครื่องสำอางออกจากใบหน้า เครื่องแต่งกายถูกถอดและเก็บกลับเข้าที่ ทีมคอนวอยเริ่มรื้อเวที ยกเหล็ก และขนอุปกรณ์ขึ้นรถ เพื่อเคลื่อนขบวนไปยังสถานที่แสดงแห่งต่อไป 

แต่ชีวิตของคนในวงจะเดินทางไปทางไหน นั่นอีกเรื่องหนึ่ง

ใครคนหนึ่งอาจเข้าวงมาตั้งแต่อายุ 14-15 ปี เริ่มจากเก็บชุด ยกของ หรือเต้นอยู่ท้ายแถว ก่อนค่อยๆ เติบโตขึ้นพร้อมฝีมือ ค่าจ้าง และประสบการณ์ที่สะสมคืนแล้วคืนเล่า บางคนอยู่ต่อจนกลายเป็นตัวหลักของวง บางคนเดินออกไปเมื่อร่างกายเริ่มไม่ไหว ขณะที่อีกหลายคนเพียงรู้สึกว่า ถึงเวลาต้องลองใช้ชีวิตแบบอื่น

จากวันแรกถึงวันนั้นอาจผ่านไปห้าปี สิบปี หรือยาวนานกว่านั้น คำถามคือ นอกจากประสบการณ์ที่ติดตัวมา พวกเขามีอะไรช่วยพาไปยังชีวิตบทถัดไปบ้าง

สำหรับ ‘อาจารย์ใหม่’ หมอลำศึกษาจึงไม่ควรหยุดอยู่เพียงการพาเด็กคนหนึ่งกลับมาเรียนให้จบ หรือมอบวุฒิไว้ใช้สมัครงานในวันข้างหน้า หากความเป็นไปได้ของมันกว้างกว่านั้นมาก

“เรามองไปไกลกว่าการที่เขาจะเติบโตเป็นแค่แดนเซอร​์ หรือกลับมาเป็นครู แต่ยังมองถึงการขับเคลื่อนอุตสาหกรรมบันเทิงที่อาจมีมูลค่าสูงขึ้นในอนาคต เพราะมันตั้งอยู่บนความเชี่ยวชาญเฉพาะพื้นถิ่น มีความเป็นมนุษย์สูง ทั้งวัฒนธรรม ความเชื่อ และประเพณี ซึ่งเป็นสิ่งที่ AI ทำแทนได้ยาก”

ถ้ามองเช่นนี้ หมอลำศึกษาไม่ได้กำลังสร้างบันไดให้เด็กปีนออกจากวงการหมอลำ แต่กำลังเติมขั้นบันไดให้คนในวงขยับไปยังตำแหน่งอื่นได้ โดยไม่จำเป็นต้องทิ้งความรู้เดิมไว้ข้างหลัง

แดนเซอร์ที่เคยรับท่าจากครูเต้น อาจพัฒนาไปเป็นนักออกแบบท่าและผู้กำกับการแสดง คนดูแลชุดอาจก้าวไปเป็นนักออกแบบเครื่องแต่งกาย นักร้องอาจเขียนกลอนลำ แต่งเพลง หรือสร้างผลงานของตัวเอง ส่วนเด็กคอนวอยที่เคยประกอบเวทีตามคำสั่ง อาจเรียนต่อด้านโครงสร้าง ระบบแสง หรือวิศวกรรม แล้วกลับมาพัฒนาเวทีที่แข็งแรงและปลอดภัยกว่าเดิม

คนคนเดิมยังอยู่ในหมอลำ แต่ไม่ได้ถูกตรึงไว้ในตำแหน่งเดิมตลอดชีวิต

ด้าน ‘อาจารย์ต้อง’ มองว่า ผู้ประกอบการและคนดูแลวงจำเป็นต้องเห็นชีวิตของคนทำงานไกลออกไปกว่าฤดูกาลแสดงตรงหน้า เพราะคนที่อยู่ในวงวันนี้ไม่ได้หยุดเติบโตตามตำแหน่งที่ได้รับ

“อีกห้าปีหรือสิบปีข้างหน้า คนที่เราได้ดูแลอยู่จะต้องเติบโตและมีชีวิตในแบบของเขา หลายคนอาจยังอยู่ที่นี่ แต่อีกหลายคนอาจต้องเดินทางต่อไปตามช่วงชีวิต ประสบการณ์บนเวทีและหลังเวทีเขามีแน่นอยู่แล้ว แต่บ้านเรายังให้ความสำคัญกับคุณวุฒิและการยอมรับจากองค์กรต่างๆ สิ่งเหล่านี้จึงตัดทิ้งไม่ได้”

การศึกษาในความหมายนี้จึงไม่ได้มีไว้เพื่อบอกว่าคนทำงานยังรู้น้อย หากช่วยให้ของที่มีอยู่แล้วถูกมองเห็นจากมุมใหม่ ถูกต่อยอด และเปลี่ยนเป็นเครื่องมือสำหรับออกแบบอนาคตของตัวเอง

แต่อนาคตของวงการหมอลำไม่ได้ขึ้นอยู่กับการสร้างศิลปินหรือคนเรียนจบเพิ่มขึ้นเพียงอย่างเดียว เพราะเบื้องหลังความอลังการของเวที ยังมีโจทย์พื้นฐานจำนวนมากที่วงการเผชิญซ้ำมานาน ทั้งการทำงานกลางคืน การพักผ่อนไม่เพียงพอ การเดินทางต่อเนื่อง อุบัติเหตุของรถขนฉากและรถนักแสดง ไปจนถึงโครงสร้างเวทีที่ต้องประกอบและรื้อถอนใหม่แทบทุกวัน

“ผมเห็นภาพเวทีถล่มแต่ละครั้งแล้วรู้สึกว่า เราทำงานกันอยู่บนความเสี่ยงมาก ทุกชีวิตต้องปลอดภัย ถ้าเป็นต่างประเทศ เรื่องแบบนี้เขาให้ความสำคัญมาก เพราะหนึ่งชีวิตมีความสำคัญ” อาจารย์ต้องกล่าว

เขามองว่า เบื้องหลังหมอลำยังมีพื้นที่อีกมากสำหรับความรู้ซึ่งไม่เคยถูกเชื่อมเข้ามาอย่างจริงจัง ตั้งแต่วิศวกรรมโครงสร้าง การบริหารจัดการวง การวางระบบไม่ให้ขาดทุน ไปจนถึงการออกแบบประสบการณ์ของผู้ชม

เมื่อลองมองผ่านสายตานี้ เวทีหมอลำไม่ใช่เพียงพื้นที่ร้อง รำ และสร้างความบันเทิง แต่เป็นเมืองขนาดย่อมที่ต้องเคลื่อนย้ายตัวเองอยู่ตลอดเวลา

เมืองแห่งนี้ต้องมีคนออกแบบโครงสร้าง ต้องมีระบบไฟและเสียง มีการขนส่ง อาหาร ที่พัก การเงิน การตลาด ความปลอดภัย และการดูแลผู้คนหลายร้อยชีวิตให้ทำงานร่วมกันได้

เมื่อถอดหมอลำออกมาเป็นแผนการเรียน จะเห็นว่าความรู้ในวงไม่ได้มีเพียงการร้องหรือการรำ ทว่ารายวิชานั้นครอบคลุมตั้งแต่ประวัติศาสตร์และความเชื่อ ดนตรี การประพันธ์กลอนลำและบทเพลง ไปจนถึงการออกแบบท่า ออกแบบชุด ระบบเสียง เวที การกำกับการแสดง การผลิตสื่อ การตลาด การเงิน และบัญชี 

รายวิชาเหล่านี้ทำให้ตำแหน่งงานในวงเริ่มมองเห็นเป็นเส้นทางวิชาชีพมากขึ้น แดนเซอร์อาจเติบโตไปเป็นนักออกแบบท่าหรือผู้กำกับการแสดง เด็กคอนวอยอาจต่อยอดไปสู่งานเวที แสง และเสียง ขณะที่คนทำงานหลังบ้านก็สามารถเดินต่อไปสู่งานสื่อ การตลาด หรือการบริหารวงได้

ทั้งหมดนี้ไม่ใช่เพื่อทำให้หมอลำทุกวงใหญ่โตขึ้นเรื่อยๆ หากเพื่อทำให้ระบบข้างในแข็งแรงพอที่จะดูแลทั้งงานและคน

“อุตสาหกรรมหมอลำมีโอกาสไปได้ไกลกว่านี้ เราอาจมีขนาดที่เล็กลง แต่มีจำนวนมากขึ้น และมีคุณภาพที่แข็งแรงขึ้น เพื่อเติมเต็มระบบนิเวศของหมอลำให้เดินทางออกจากพื้นที่อีสาน ไปสู่พื้นที่ที่กว้างขึ้นระดับโลก”

อาจารย์ต้องยอมรับว่าเขาไม่ชอบคำว่า ‘เต้นกินรำกิน’ เพราะถ้อยคำสั้นๆ นี้ทำให้การทำงานด้านศิลปะดูคล้ายสิ่งที่ไม่ต้องอาศัยความรู้หรือความพยายาม ทั้งที่การแสดงเพียงห้าหรือสิบนาทีบนเวที อาจแลกมาด้วยการซ้อมอย่างหนักต่อเนื่องหลายเดือน

“ศิลปะการแสดงต้องฝึกฝน ต้องทุ่มเท และต้องใช้เวลา คนดูเห็นเราอยู่บนเวทีไม่กี่นาที แต่ไม่เห็นว่าเราซ้อมมาทั้งคืนกี่เดือน ผมคิดว่าถึงเวลาที่คนในอุตสาหกรรมหมอลำต้องช่วยกันพลิกวิธีคิด ทำให้งานนี้เป็นอาชีพที่มีเกียรติและศักดิ์ศรีจริงๆ”

การศึกษาจึงมีความหมายมากกว่าการเพิ่มวุฒิให้คนคนหนึ่ง แต่มันอาจช่วยเปลี่ยนสถานะของความรู้หลังฮ้าน จากเรื่องที่ใครๆ คิดว่าทำตามกันมาก็พอ ให้กลายเป็นความรู้ที่ศึกษา ทดลอง และพัฒนาต่อได้

เปลี่ยนสถานะของคนทำงาน จากผู้มีเพียงแรงและพรสวรรค์ ให้เป็นผู้เชี่ยวชาญซึ่งมีสิทธิได้รับความปลอดภัย ค่าตอบแทน และอนาคตที่เหมาะสม

และเปลี่ยนวิธีอนุรักษ์หมอลำ จากการเก็บท่วงท่า เสียงร้อง และรูปแบบเวทีเอาไว้ ให้กลายเป็นการดูแลคนซึ่งจะพาศิลปะแขนงนี้เดินทางต่อไป

หยกเป็นหลักฐานหนึ่งของความเป็นไปได้นั้น

เด็กหญิงที่เคยถูกตัดสินว่า ชีวิตคงไปได้ไกลเพียงวุฒิ ม.3 วันนี้ยังคงเต้นอยู่ในวงหมอลำ ขณะเดียวกันก็พาความรู้จากหลังฮ้านเข้าไปถึงมหาวิทยาลัย และขยับเข้าใกล้ความฝันที่จะเป็นครูนาฏศิลป์

แต่คุณูปการที่ไกลกว่าชีวิตของหยก คือการทำให้คนในวงเริ่มมองเห็นว่า ตำแหน่งซึ่งยืนอยู่ในวันนี้ไม่จำเป็นต้องเป็นคำตัดสินสุดท้ายของชีวิต และทำให้สังคมเริ่มเห็นว่า อนาคตของหมอลำไม่ได้ขึ้นอยู่เพียงว่าเวทีจะใหญ่ขึ้น ไฟจะสว่างขึ้น หรือคนดูจะมากขึ้นเพียงใด

แต่อาจอยู่ที่ว่า เมื่อเพลงสุดท้ายจบลงและไฟหน้าฮ้านดับ คนทุกชีวิตที่อยู่เบื้องหลังเวทีนั้น ยังมีหนทางให้เดินต่อไปได้ไกลแค่ไหนนับจากนี้ 

The post จากหลังฮ้านถึงมหาวิทยาลัย ตามหาความฝันที่เคยหล่นหายของ ‘เด็กในวงหมอลำ’ first appeared on กสศ..

แต่สำหรับ ‘แก้ม’ ปนัดดา หม่องคำอ้น ห้าโมงเย็นคือเวลาเริ่มต้นวันใหม่

หลังตื่นขึ้นมาบนรถบัส แก้มจะรีบอาบน้ำ ก่อนเข้าไปหลังเวทีราวหกโมงเย็น หาอะไรกิน ไลฟ์สด และเริ่มแต่งหน้าเตรียมขึ้นแสดงกับวงสาวน้อยลำเพลินโชว์ในเวลาประมาณสามทุ่ม

ตลอดทั้งคืน เธอต้องสลับไปมาระหว่างการร้องเพลงและการเต้น เปลี่ยนชุด รีบขึ้นเวที แล้วกลับลงมาเตรียมตัวสำหรับการแสดงชุดต่อไป วนอยู่เช่นนี้กระทั่งเสียงดนตรีเงียบลงราวหกโมงเช้าของอีกวัน จากนั้นจึงเก็บของ อาบน้ำ และขึ้นรถเดินทางไปยังสถานที่แสดงแห่งถัดไป

กว่าจะได้นอนจริงๆ ก็ประมาณเก้าโมงเช้า บนรถบัสที่กำลังเคลื่อนตัวไปยังเวทีแห่งใหม่

“เก้าโมงเช้าถึงห้าโมงเย็นคือเวลานอนของเรา วนลูปอย่างนี้เลย”

แก้มอธิบายชีวิตหนึ่งวันของตัวเองอย่างง่ายๆ เพียงแต่หนึ่งวันของเธอเดินสวนทางกับนาฬิกาของคนส่วนใหญ่ 

ในฤดูกาลแสดงที่ผ่านมา วงของแก้มมีงานมากกว่า 120 คืน ชีวิตเช่นนี้จึงไม่ได้เกิดขึ้นเป็นครั้งคราว แต่ดำเนินซ้ำๆ จากจังหวัดหนึ่งไปอีกจังหวัดหนึ่งตลอดฤดูกาล

หลังฮ้านอีกมุมหนึ่ง ‘เจเลอร์’ วุฒิพงษ์ แซ่ตั้ง เขาเป็นเด็กคอนวอย (Convoy) ทำงานติดตั้งเวทีและระบบแสง ตั้งแต่ยกอุปกรณ์ ขึงโครง ติดตั้งไฟ ปรับทิศทางแสง ตั้งค่าอุปกรณ์ ไปจนถึงเตรียมระบบให้พร้อมก่อนการแสดงเริ่ม

หากนักร้องและนักเต้นเริ่มทำงานเมื่อขึ้นฮ้าน เจเลอร์กับทีมคอนวอยต้องเริ่มก่อนหน้านั้นหลายชั่วโมง จนเมื่อทุกอย่างเข้าที่และการแสดงเริ่มต้น ช่วงเวลาที่คนอื่นกำลังทำงานจึงกลายเป็นเวลาว่างของเขา

เจเลอร์ใช้เวลานั้นหยิบโทรศัพท์ขึ้นมาทำใบงาน

ห้องเรียนของเขาไม่มีโต๊ะ ไม่มีเก้าอี้ และไม่มีเสียงกริ่งบอกเวลาเข้าเรียน มีเพียงโทรศัพท์หนึ่งเครื่อง งานที่ส่งมาในกลุ่มออนไลน์ และแสงจากเวทีหมอลำที่สาดไปมาอยู่ไม่ไกล

เด็กบางคนเรียนก่อนแต่งหน้า บางคนเรียนหลังติดตั้งเวทีเสร็จ บางคนเปิดบทเรียนระหว่างเดินทางข้ามจังหวัด ส่วนบางคืน งานบนฮ้านและหลังฮ้านยาวนานจนแทบไม่เหลือเวลาให้เปิดหน้าจอ

นี่คือชีวิตประจำวันของนักเรียนศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ ใน ‘ห้องเรียนหมอลำศึกษา’ ห้องเรียนที่ไม่มีเวลาเข้าเรียนพร้อมกัน ไม่มีอาคารประจำ และเดินทางไปกับวงหมอลำจากจังหวัดหนึ่งสู่อีกจังหวัดหนึ่ง

ในห้องเรียนนี้ การร้อง การเต้น การติดตั้งเวที และการควบคุมแสงไม่ได้อยู่แยกจากคณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์ ภาษา หรือศิลปะ ประสบการณ์ทำงานของเด็กถูกนำกลับมาเชื่อมกับหลักสูตร การประเมิน และวุฒิการศึกษา

แต่ก่อนจะเห็นว่าห้องเรียนนี้คืออะไร เราอาจต้องย้อนกลับไปดูก่อนว่า เหตุใดพวกเขาจึงไม่ได้อยู่ในโรงเรียนเฉกเช่นเด็กคนอื่นๆ 

ก่อนจะเป็นเด็กนอกระบบ

ชีวิตของเด็กที่เดินคนละจังหวะกับโรงเรียน คือกลุ่มที่ศูนย์การเรียนปัญญากัลป์พยายามออกแบบการศึกษาให้รองรับ

ศูนย์การเรียนแห่งนี้ดำเนินงานภายใต้มูลนิธิปัญญากัลป์ จัดการศึกษาให้เด็กและเยาวชนที่ขาดโอกาสหรืออยู่ในภาวะเปราะบาง ทั้งเด็กในกระบวนการยุติธรรม เด็กเร่ร่อน ตลอดจนเด็กที่ไม่สามารถเรียนต่อในโรงเรียนตามเส้นทางปกติได้

ก่อนพัฒนา ‘ห้องเรียนหมอลำศึกษา’ ดร.ศุภชัย ไตรไทยธีระ หรือ ‘อาจารย์ใหม่’ ประธานศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ เคยร่วมทำงานกับกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา หรือ กสศ. เพื่อติดตามเด็กนอกระบบราว 900 คนใน 9 จังหวัดภาคอีสานเมื่อปี 2563

ประสบการณ์ครั้งนั้นทำให้เขาเห็นว่า เด็กไม่ได้มีเงื่อนไขชีวิตแบบเดียวกัน และการพาทุกคนกลับไปนั่งในห้องเรียนเดิมอาจไม่ใช่คำตอบ บางคนออกมาเพราะครอบครัวไม่มีเงินส่งเรียน บางคนต้องเริ่มทำงานหาเลี้ยงคนในบ้าน บางคนรู้แล้วว่าตัวเองอยากเป็นศิลปิน ขณะที่บางคนเดินออกมาพร้อมบาดแผลจากครูและโรงเรียน

ท่ามกลางเด็กนอกระบบหลากหลายกลุ่ม ยังมีเด็กอีกกลุ่มหนึ่งซึ่งอาจถูกแสงสีบนเวทีบดบังอยู่ข้างหลัง นั่นคือเด็กและเยาวชนที่ทำงานอยู่ในวงหมอลำ

‘หยก’ วิภาภรณ์ ฟองลม เติบโตมากับนาฏศิลป์และเริ่มทำงานในวงหมอลำตั้งแต่ยังเรียน เธอช่วยเก็บชุด ดูแลเครื่องแต่งกาย และเฝ้าดูรุ่นพี่เต้นอยู่ข้างฮ้าน ก่อนจะได้ขึ้นแสดงเต็มตัวในช่วง ม.3

หยกพยายามประคองทั้งการเรียนและการทำงานไปพร้อมกัน บางคืนกลับถึงบ้านเกือบเช้า แล้วไปโรงเรียนต่อในวันรุ่งขึ้น เธอยังรักษาเกรดเฉลี่ยมากกว่าสาม เป็นทั้งเด็กกิจกรรมและตัวแทนนาฏศิลป์ของโรงเรียน

กระทั่งตั้งครรภ์ในช่วง ม.4 เส้นทางการเรียนจึงต้องหยุดลง แม้ครูนาฏศิลป์จะพยายามขอให้โรงเรียนอนุโลม แต่ภายใต้กฎระเบียบในเวลานั้น หยกไม่สามารถเรียนต่อในรูปแบบเดิมได้ เธอจึงหันไปทำงานเต็มตัว เพื่อดูแลตัวเอง ครอบครัว และลูกน้อยที่กำลังจะเกิดมา

ส่วน ‘เจเลอร์’ วุฒิพงษ์ แซ่ตั้ง เรียกตัวเองว่าเป็นเด็กหลังห้อง เขาชอบวิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์ แต่เมื่อเรียนถึง ม.3 เขามีผลการเรียนติดศูนย์ถึง 24 วิชา

เจเลอร์พยายามตามแก้จนเหลือเพียงวิชาศิลปะเป็นตัวสุดท้าย ก่อนความขัดแย้งระหว่างเขากับครูจะทำให้ความพยายามนั้นเดินมาถึงทางตัน เขาตัดสินใจไม่กลับไปโรงเรียนอีก แม้ลึกๆ จะยังเสียดายที่ไม่ได้เรียนจบพร้อมเพื่อน

หลังออกจากโรงเรียน เจเลอร์เข้าสู่งานติดตั้งเวทีและระบบแสงเต็มตัว รายได้จากงานช่วยให้เขาดูแลตัวเอง ส่งเงินให้น้องเรียน และแบ่งเบาค่าใช้จ่ายในครอบครัว

อีกคนคือ ‘แก้ม’ ปนัดดา หม่องคำอ้น เธอเลือกออกจาก ม.4 หลังได้รับโอกาสให้เป็นนักร้องประจำวงสาวน้อยลำเพลินโชว์

การตัดสินใจของเธอเกิดจากทั้งความฝันและความจำเป็น แก้มอยากเป็นนักร้องหมอลำ ขณะเดียวกัน แม่ของเธอป่วย และพ่อต้องหารายได้เลี้ยงครอบครัวเพียงคนเดียว ประกอบกับบ้านยังมีหนี้สินกองพะเนินเทินทึก

แม้ช่วงแรกแก้มจะเสียดายเมื่อเห็นเพื่อนเรียนต่อ แต่เมื่อรายได้จากหมอลำช่วยเลี้ยงตัวเองและครอบครัวได้จริง แก้มจึงเลือกเก็บความคิดเรื่องการเรียนไว้ก่อน โดยหวังว่าวันหนึ่งเมื่อมีโอกาส เธออาจกลับมาเรียนได้อีกครั้ง

เราจะเห็นได้ว่าทั้ง หยก เจเลอร์ และแก้ม เดินออกจากโรงเรียนผ่านคนละประตู คนหนึ่งต้องหยุดเรียนหลังตั้งครรภ์ คนหนึ่งหมดแรงจะอยู่ต่อหลังความขัดแย้งกับครู ส่วนอีกคนเลือกโอกาสในการทำงาน เพื่อช่วยแบ่งเบาภาระของครอบครัว

จากการพูดคุยกับเด็กในวงหมอลำ อาจารย์ใหม่พบเงื่อนไขเช่นนี้ซ้ำๆ โดยกลุ่มใหญ่ที่สุดออกมาเพราะครอบครัวไม่มีเงินและต้องเริ่มหารายได้ บางคนมีความฝันอยากเป็นศิลปิน บางคนมีความสามารถด้านนาฏศิลป์ เป็นตัวแทนไปเต้นหรือรำสร้างชื่อให้โรงเรียน แต่กลับติดศูนย์ในวิชาอื่น ขณะที่เด็กบางคนถูกตำหนิเรื่องทรงผม การแต่งกาย หรือถูกทำร้ายจากครู จนไม่อยากกลับไปโรงเรียนอีก

คำว่า ‘เด็กหลุดจากระบบ’ จึงอาจทำให้เข้าใจว่า เด็กเป็นฝ่ายปล่อยมือแล้วร่วงหล่นมาเอง ทั้งที่บางคนไม่ได้อยากหลุด บางคนถูกผลัก ถูกชีวิตเร่งให้โต และบางคนเพียงเลือกสิ่งจำเป็นที่สุดในเวลานั้น

คำถามสำคัญที่เราจะพาไปค้นหาถัดจากนี้คือ ประเทศไทยจะออกแบบการศึกษาอย่างไรให้พวกเขายังเรียนต่อได้ โดยไม่ต้องละทิ้งงาน รายได้ และชีวิตคนข้าหลังที่กำลังแบกรับอยู่

จากเพลงหนึ่งเพลง สู่ห้องเรียนทั้งฮ้าน

เด็กตาดำๆ กอดวุฒิ ม.3 จบ กศน. 
ภาพจำคือหน้าแม่พ่อ กับน้องที่ยังลำบาก
ออกเดินตามฝัน เพื่อหวังสักวันให้คนที่ฮัก 
ได้มีที่พึ่งที่พัก มีชีวิตดีกว่านี้

จุดเริ่มต้นของห้องเรียนหมอลำศึกษา เริ่มขึ้นจากเพลงหมอลำเพลงหนึ่ง

ระหว่างนั่งทำงาน อาจารย์ใหม่ได้ยินเนื้อร้องจากเพลง ‘หอบฝันมาหลังฮ้าน’ ที่เล่าถึงเด็กคนหนึ่งหอบวุฒิ ม.3 เข้ามาตามความฝันในวงหมอลำ ประโยคนั้นทำให้เขาเกิดคำถามว่า เด็กและเยาวชนที่ทำงานอยู่ในวงหมอลำส่วนใหญ่เรียนจบถึงระดับใด และมีอีกกี่คนที่กำลังทำงานอยู่บนฮ้านหรือหลังฮ้าน โดยไม่มีโอกาสเรียนต่อ

อาจารย์ใหม่จึงเริ่มชวนทีมงานส่งแบบสำรวจไปยังวงหมอลำต่างๆ ผลที่ได้พบว่า ในกลุ่มผู้ตอบแบบสำรวจ มีราว 30 เปอร์เซ็นต์ที่ยังเรียนไม่จบการศึกษาขั้นพื้นฐานหรือระดับ ม.6 และราว 13 เปอร์เซ็นต์ เรียนไม่จบระดับ ม.3

ตัวเลขดังกล่าวชวนให้มองเห็นความย้อนแย้งบางอย่าง ด้านหนึ่ง หมอลำเป็นอุตสาหกรรมสร้างสรรค์ที่มีเงินหมุนเวียนกว่า 6,600 ล้านบาท  และวงขนาดใหญ่หนึ่งวงอาจมีผู้คนร่วมทำงานและใช้ชีวิตอยู่ 400–600 คน แต่อีกด้านหนึ่ง เด็กและเยาวชนจำนวนหนึ่งในอุตสาหกรรมกลับไม่มีวุฒิการศึกษาติดตัว และแทบไม่มีรูปแบบการเรียนที่เดินทางไปพร้อมกับชีวิตของพวกเขา

เมื่อแนวคิดเริ่มเป็นรูปเป็นร่าง อาจารย์ใหม่จึงนำไปพูดคุยกับผู้ใหญ่ในวงหมอลำ พร้อมชวนครูและอาจารย์จากมหาวิทยาลัย 12 แห่งในภาคอีสานมาช่วยกันตอบคำถามว่า หากจะออกแบบหลักสูตรให้เด็กกลุ่มนี้ พวกเขาควรได้เรียนรู้อะไรบ้าง

“เราไม่ได้เริ่มจากการเอาหลักสูตรแกนกลางมาตั้ง แล้วพยายามยัดหมอลำเข้าไป แต่เริ่มจากการเข้าไปดูว่า ในหนึ่งคืนของการแสดง ตั้งแต่ก่อนเปิดฮ้าน ระหว่างแสดง ไปจนถึงหลังจบงาน มีองค์ความรู้และทักษะอะไรเกิดขึ้นบ้าง แล้วค่อยนำสิ่งเหล่านั้นกลับมาถอดเป็นหลักสูตร” อาจารย์ใหม่อธิบาย

วิธีการคือ อาจารย์ใหม่และทีมงานได้เข้าไปคลุกคลีอยู่กับวงอีสานนครศิลป์ ตั้งแต่ช่วงเตรียมเวทีไปจนถึงจบการแสดง ก่อนจะพบว่า ระบบนิเวศของหมอลำแบ่งเป็นพื้นที่การเรียนรู้ขนาดใหญ่ได้สามส่วน

ส่วนแรกคือ ‘หลังฮ้าน’ พื้นที่ของการเตรียมงานก่อนเปิดการแสดง ตั้งแต่งานเวที แสง เสียง เครื่องแต่งกาย การเตรียมชุด ไปจนถึงการไหว้ครู ความเชื่อ จารีต กฎเกณฑ์ และวิธีอยู่ร่วมกันของคนในวง

ส่วนที่สองคือ ‘บนฮ้าน’ พื้นที่ของการร้อง การรำ การเต้น การแสดง การออกแบบท่า การประพันธ์เพลง การจัดองค์ประกอบศิลป์ แสง ดนตรี รวมถึงการแสดงของทีมตลกและละครลำเรื่อง

ส่วนสุดท้ายคือ ‘หน้าฮ้าน’ ซึ่งไม่ได้มีเพียงผู้ชม แต่รวมถึงการขายบัตร ประชาสัมพันธ์ การตลาด การถ่ายทอดสด การควบคุมภาพและเสียง ตลอดจนการรับมือกับปัญหาเฉพาะหน้าเมื่อผู้คนจำนวนมากมารวมตัวกัน

“เราก็ไปนั่งดูว่าเด็กทำอะไรกันบ้าง เขาทำอะไรกันบ้างในวง เราก็เห็นตั้งแต่เริ่มเตรียมจัดเวที ไหว้ครูก่อนขึ้นแสดง เห็นเด็กคอสตูมมาเตรียมชุด โอ้ ความรู้มันเยอะไปหมดเลย เราก็คัดๆ มาว่า หลังเวทีมันมีความรู้อะไรบ้าง แล้วเด็กจะเกิดทักษะอะไรบ้าง หรือมีทัศนคติต่อการเรียนรู้เหล่านั้นอย่างไร”  อาจารยใหม่เล่า 

เขาพบว่าเด็กที่อยู่ในวงจึงไม่ได้เพียงทำตามคำสั่ง แต่กำลังเรียนรู้จากการสังเกต การถาม การลองผิดลองถูก และการทำงานร่วมกับคนที่มีประสบการณ์มากกว่าอยู่ทุกวัน เพียงแต่ความรู้เหล่านี้ไม่เคยถูกจัดหมวดเป็นรายวิชา หรือแปลออกมาเป็นผลลัพธ์การเรียนรู้ที่ระบบการศึกษารับรอง

จากนั้นทีมออกแบบหลักสูตรจึงนำสิ่งที่พบกลับมาถอดเป็นองค์ความรู้ ตั้งแต่พื้นฐานนาฏศิลป์ไทยและนาฏศิลป์พื้นบ้าน การสร้างการแสดง การกำหนดแนวคิดและเนื้อหา การออกแบบเครื่องแต่งกาย ดนตรี การประพันธ์เพลง การจัดการ การตลาด และการสื่อสาร

หลักสูตรหมอลำศึกษาจึงไม่ได้เกิดจากการนำวิชาสำเร็จรูปจากส่วนกลางมาครอบชีวิตของเด็ก แต่เริ่มจากการมองว่า ในอาชีพ วัฒนธรรม และผู้คนที่อยู่รอบตัวเด็ก มีความรู้อะไรซ่อนอยู่บ้าง

และนี่คือความหมายหนึ่งของการจัดการศึกษาโดยใช้พื้นที่เป็นตัวตั้ง ไม่ใช่การลดความสำคัญของวิชาพื้นฐาน แต่เป็นการเริ่มต้นจากชีวิตจริงของผู้เรียน แล้วเชื่อมสิ่งที่พวกเขารู้และทำอยู่ทุกวันเข้ากับการศึกษาที่ได้รับการรับรอง

หมอลำก็เป็นวิชาได้

อ่านมาถึงตรงนี้ แน่นอนว่าคำถามสำคัญหลังจากนั้นคือ หากนำหมอลำมาเป็นฐาน เด็กจะยังได้เรียนคณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์ ภาษา และวิชาพื้นฐานเหมือนนักเรียนคนอื่นหรือไม่

คำตอบคือ หมอลำศึกษาไม่ได้ตัดวิชาพื้นฐานออก แต่ผู้เรียนยังต้องเรียนตามโครงสร้างของหลักสูตรแกนกลาง เพียงแต่ครูนำเนื้อหาเหล่านั้นมาออกแบบใหม่ ให้เชื่อมกับงานและประสบการณ์ที่เด็กคุ้นเคยอยู่แล้ว

วรรณรินทร์ วุฒิพรหม หรือ ‘ครูปูเป้’ ครูประจำศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ อธิบายว่า 

“ตัวเนื้อหายังเหมือนเดิมกับในโรงเรียนค่ะ สิ่งที่ปรับคือใบงานและโจทย์ อย่างวิชาภาษาอังกฤษ ถ้าเดิมเป็นการอ่านบทความ เราก็ปรับให้เป็นเรื่องประวัติ ความสำคัญ หรือเนื้อหาของเพลงหมอลำ พอเด็กอ่านก็จะรู้สึกว่า อ๋อ โอเค เป็นเรื่องใกล้ตัวเขา”

ตัวอย่างเช่น ในวิชาคณิตศาสตร์ เด็กจะได้เรียนผ่านการวัดความกว้างและความยาวของเวที คำนวณจำนวนแผ่นพื้น ระยะห่างของไฟ หรือใช้เรขาคณิตอธิบายลวดลายและการปักชุดหมอลำ

โจทย์บางข้อพาเด็กเดินจากหน้าฮ้านไปถึงหลังฮ้าน นับจำนวนก้าว วัดระยะ ก่อนนำตัวเลขกลับมาคำนวณและอธิบายวิธีคิด

ส่วนวิทยาศาสตร์ปรากฏอยู่ในเรื่องของเสียง แสง กลศาสตร์ และการเคลื่อนไหวของร่างกาย รวมถึงปัญหาเฉพาะหน้าที่คนทำงานต้องพบ เช่น ‘หากเปิดเครื่องทำควันแล้วลมพัดสวนทาง ควรวางอุปกรณ์อย่างไรจึงจะทำให้ควันกระจายไปยังตำแหน่งที่ต้องการ’ 

หรือกระทั่งภาษาอังกฤษ ก็ถูกผูกเข้ากับคำศัพท์และสถานการณ์สื่อสารที่เกิดขึ้นจริงในวง ส่วนภาษาไทยอาจเชื่อมกับการเขียนเรื่อง สร้างเนื้อหา แต่งบท หรืออธิบายกระบวนการทำงานของตัวเอง

“ผู้เรียนกลุ่มนี้จะสนใจเรื่องที่เกี่ยวข้องกับตัวเอง และสามารถดึงประสบการณ์ที่มีอยู่มาใช้ในการเรียนรู้ได้ พอใบงานพูดถึงเด็กหมอลำ นักเต้น หรือสิ่งที่เขาพบเจอในวง มันจึงดึงดูดความสนใจและทำให้เขาตั้งใจทำมากขึ้น” ครูปูเป้อธิบาย

หลักคิดนี้เห็นได้ชัดจากใบงานของเจเลอร์ ซึ่งทำงานติดตั้งเวทีและระบบแสงอยู่หลังฮ้าน โดยโจทย์คณิตศาสตร์ไม่ได้ให้เขาคำนวณตัวเลขที่ลอยอยู่บนกระดาษ แต่ชวนหาพื้นที่ของเวที กะระยะการวางอุปกรณ์ และคำนวณว่า หากเวทีมีขนาดเท่านี้ ต้องใช้พรมกี่ผืนจึงจะปูได้พอดี

บางโจทย์จำลองสถานการณ์ว่า หากพื้นที่จัดงานแคบกว่าปกติ ควรปรับขนาดและองศาของเวทีอย่างไร ส่วนวิทยาศาสตร์เชื่อมโยงกับงานระบบแสง ตั้งแต่การเลือกใช้เลนส์ มุมที่ใช้ส่องนักแสดง ไปจนถึงการหักเหของแสง

“มันเป็นสายตรงที่เราทำทุกวันอยู่แล้วครับ ก็เลยดูน่าเรียนรู้ครับ” เจเลอร์อธิบาย

สำหรับเขา โจทย์เหล่านี้ไม่ใช่เพียงเรื่องใกล้ตัว แต่เป็นปัญหาที่ต้องพบและแก้จริงอยู่หลังฮ้านแทบทุกคืน ความรู้ในวิชาคณิตศาสตร์และวิทยาศาสตร์จึงไม่ได้ถูกลดทอนลง เพียงถูกวางไว้ในบริบทที่ทำให้เขามองเห็นว่าจะนำไปใช้กับงานของตัวเองอย่างไร

อย่างไรก็ตาม การเรียนรู้ผ่านชีวิตจริงไม่ได้หมายความว่าเพียงทำงานอยู่ในวงหมอลำก็จะได้รับวุฒิโดยอัตโนมัติ

เพราะก่อนเริ่มเรียน ผู้เรียนแต่ละคนจะถูกพิจารณาจากทั้งผลการเรียนเดิม ความรู้ และประสบการณ์ที่มีอยู่ เพื่อเทียบโอนและจัดแผนการเรียนให้เหมาะกับแต่ละคน จากนั้นจึงเรียนผ่านหลายรูปแบบ ทั้งการเรียนด้วยตนเอง การทำโครงงาน การพบครูประจำกลุ่มสัปดาห์ละ 1–2 ครั้ง และการเรียนออนไลน์สำหรับวันที่ติดงานหรือเดินทางไปกับวง 

อีกทั้งการวัดผลก็ไม่ได้พึ่งข้อสอบอย่างเดียว โดยจากคะแนนเต็ม 100 คะแนน จะถูกแบ่งเป็นข้อสอบวัดความรู้ 35 คะแนน การสัมภาษณ์รวบยอดตามตัวชี้วัด 45 คะแนน และแฟ้มผลงานหรือหลักฐานการเรียนรู้จากประสบการณ์อีก 20 คะแนน ซึ่งอาจรวมถึงชิ้นงาน บันทึกการเรียนรู้ ใบรับรองการอบรม หรือชั่วโมงการทำงานจริง 

นอกจากนี้ เด็กๆ ยังต้องเข้าค่ายเข้มข้นเป็นเวลา 5 วัน เพื่อเรียนรู้และทำงานร่วมกับครูผู้เชี่ยวชาญจากหลายสาขา

ความยืดหยุ่นของหมอลำศึกษาจึงไม่ได้หมายถึงการลดมาตรฐาน แต่คือการยอมรับว่า เด็กแต่ละคนอาจเดินไปถึงมาตรฐานเดียวกันด้วยเส้นทางที่ไม่เหมือนกัน

“หลักสูตรเราใช้เวลาเรียนหนึ่งปี แต่ด้วยวิถีชีวิตของเด็ก ช่วงที่พอจะเรียนออนไลน์ได้ส่วนใหญ่อยู่ระหว่างแต่งหน้า ราวห้าโมงเย็นถึงสองทุ่ม เพราะกลางวันคือเวลานอนของเขา เราจึงเห็นว่าการเรียนออนไลน์เพียงอย่างเดียวยังไม่เข้มข้นพอ และต้องมีค่ายเข้มข้นเข้ามาเสริม” อาจารย์ใหม่อธิบาย

ค่ายดังกล่าวใช้เวลา 5 วัน และเด็กต้องเรียนตั้งแต่แปดโมงเช้าถึงสี่ทุ่ม ผ่านองค์ความรู้ 11 ด้าน ตั้งแต่นาฏศิลป์ ดนตรี การแสดง การสร้างเนื้อหา เครื่องแต่งกาย การจัดการ การตลาด ไปจนถึงการสื่อสาร ฯลฯ ก่อนปิดท้ายด้วยด่านที่ 12 คือ ‘หมอลำนิพนธ์’

ค่ายเข้มข้นจึงไม่ใช่เพียงการนำเด็กมารวมตัวหรือจัดกิจกรรมเสริมจากการเรียนออนไลน์ แต่เป็นช่วงเวลาที่ผู้เรียนต้องนำความรู้จากวิชาพื้นฐาน ประสบการณ์ทำงาน และองค์ความรู้ด้านหมอลำมาประกอบกันเป็นงานจริง ภายใต้เวลาจำกัดและการประเมินจากครูผู้เชี่ยวชาญที่โปรไฟล์ไม่ธรรมดาจากทั้งโลกวิชาการและวงการหมอลำตัวจริง ตัวอย่างเช่น 

ในพิธีไหว้ครู เด็กได้เรียนรู้จากศิลปินแห่งชาติอย่าง ป.ดร.ฉลาด ส่งเสริม และ ดร.ราตรีศรีวิไล บงสิทธิพร ขณะที่วิชาการขับลำ ดนตรี และกลอนลำ มีทั้งอาจารย์มหาวิทยาลัย นักวิชาการด้านศิลปะการแสดง และคนทำงานเพลงร่วมสมัยมาถ่ายทอดความรู้

ด้านนาฏศิลป์ เด็กไม่ได้เรียนเพียงท่าเต้นที่ใช้บนเวที แต่ได้ย้อนกลับไปทำความเข้าใจตั้งแต่รำแม่บท นาฏศิลป์พื้นบ้านอีสาน ไปจนถึง Contemporary Dance ผ่านผู้สอนจากมหาวิทยาลัยขอนแก่น วิทยาลัยนาฏศิลป์ และนักเต้นร่วมสมัย

ส่วนการสร้างการแสดง มี ผศ.ดร.พชญ อัครพราหมณ์ หรือ ‘อาจารย์ต้อง’ รองคณบดีฝ่ายวิจัย นวัตกรรม และศิลปวัฒนธรรม ณ คณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น ผู้เชี่ยวชาญด้านศิลปะการแสดง ละครประยุกต์ และวัฒนธรรมอีสาน มาช่วยวางเรื่องธีมและการออกแบบการแสดง ร่วมกับผู้เชี่ยวชาญด้านการถ่ายทอดอารมณ์ ตลอดจนทีมงานด้านภาพ แสง สี และเสียง ซึ่งทำให้เด็กเห็นว่า การแสดงหนึ่งชุดไม่ได้เกิดจากความสามารถเฉพาะตัวของนักร้องหรือนักเต้นเท่านั้น แต่ต้องอาศัยการคิด การวางแผน และการประสานงานระหว่างคนหลายฝ่าย

เนื้อหาในค่ายยังขยายออกไปถึงทักษะที่จำเป็นต่อการทำงานจริง ทั้งความรู้ทางการเงิน การสื่อสารและการตลาดออนไลน์ การออกแบบเครื่องแต่งกาย การแต่งหน้าและบุคลิกภาพ รวมถึงการจัดการเส้นทางอาชีพของตัวเอง

คุณภาพของค่ายยังสร้างความประหลาดใจให้หยก ซึ่งช่วงแรกไม่ได้คิดด้วยซ้ำว่าจะเรียนต่ออย่างจริงจัง แต่เมื่อได้เข้าค่าย เธอกลับพบว่าผู้สอนหลายคนคือพ่อครูแม่ครูและผู้เชี่ยวชาญระดับศิลปินแห่งชาติที่หาโอกาสเรียนด้วยได้ยาก

“หลักสูตรนี้ได้เรียนตัวต่อตัวกับพ่อครูแม่ครู ซึ่งหาเรียนที่ไหนไม่ได้ค่ะ ถ้าต้องไปเรียนเอง ห้าหมื่นบาทก็เอาไม่อยู่” หยกกล่าว

จากกระบวนการทั้งหมดจะเห็นว่า เด็กๆ ต้องผ่านทั้งข้อสอบเทียบประสบการณ์และข้อสอบวัดระดับซึ่งอิงมาตรฐานของสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน แต่ปรับเนื้อหาให้สัมพันธ์กับหมอลำในแต่ละสาระวิชา ควบคู่กับการวัดผลจากการลงมือทำจริงในค่าย โดยระหว่างทำกิจกรรม ผู้สอนและทีมประเมินจะติดตามทั้งความรู้ ทักษะ และทัศนคติของผู้เรียนเป็นรายคน เด็กยังประเมินตัวเองและเพื่อนร่วมกลุ่ม ก่อนนำหลักฐานทั้งหมดมาประกอบกับผลงานหมอลำนิพนธ์

ชวนชมหมอลำนิพนธ์ได้ที่ [Live] กสศ. “หมอลำนิพนธ์” ผ่านกิจกรรม “ความหวัง โอกาส หมอลำนิวเจน”

โดยหลักสูตรยังอยู่ภายใต้การประกันคุณภาพการศึกษา โดยทำงานร่วมกับศึกษานิเทศก์และสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาที่ติดตามกระบวนการจัดการศึกษาเป็นประจำทุกปี

ดังนั้น ความยืดหยุ่นของหมอลำศึกษาจึงไม่ได้อยู่ที่การลดจำนวนวิชา ลดเกณฑ์การประเมิน หรือแจกวุฒิให้กับผู้มีประสบการณ์ทำงาน แต่สิ่งที่ถูกเปลี่ยนคือเวลา สถานที่ เนื้อหาของโจทย์ และวิธีที่เด็กใช้แสดงว่าตัวเองเรียนรู้อะไร

กล่าวคือ มาตรฐานยังคงอยู่ เพียงแต่เส้นทางไปถึงมาตรฐานนั้นไม่ได้ถูกบังคับให้มีเพียงทางเดียว

วุฒิหนึ่งใบ กับทางไปต่อหลายแบบ

หากวัดจากปลายทาง รุ่นแรกของหมอลำศึกษามีผู้เรียนจบหลักสูตรทั้งหมด 6 คน

4 คนเรียนต่อมหาวิทยาลัย อีกหนึ่งคนกลับมาเรียนระดับ ม.ปลายกับศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ ส่วนอีกคนเคยสอบเข้ามหาวิทยาลัยขอนแก่นได้แต่ขอพักการเรียนไว้ก่อน หลังตัดสินใจย้ายวงและกังวลว่าจะจัดเวลาเรียนกับการทำงานไม่ลงตัว

โดยเฉพาะสำหรับหยก ผู้หญิงที่เคยคิดว่าชีวิตของตัวเองคงไปได้ไกลที่สุดเพียงการเป็น แดนเซอร์ในวงหมอลำและเลี้ยงลูกไปพร้อมกัน วันนี้เธอเรียนจบ ม.6 และกำลังศึกษาต่อคณะศิลปศาสตร์ สาขาการแสดง มหาวิทยาลัยชินวัตร เส้นทางครูนาฏศิลป์ที่เคยรู้สึกว่าอยู่ไกลเกินเอื้อม จึงค่อยๆ ขยับกลับมาอยู่ในระยะที่มองเห็นอีกครั้ง

แต่เรื่องของเจเลอร์และแก้ม  ทั้งสองยังอยู่ระหว่างเรียน จึงเร็วเกินไปหากจะนับเป็นผลสำเร็จของหลักสูตร แต่สิ่งที่เห็นในเวลานี้เป็นเพียงการขยับของความคิดบางอย่าง

เจเลอร์เริ่มมองเห็นว่า ความรู้เรื่องเวทีและระบบแสงซึ่งใช้ทำงานอยู่ทุกวันสามารถต่อยอดไปสู่การเรียนด้านเทคนิคได้ จากเดิมที่คิดว่าจะทำงานอยู่ในวงต่อไปเรื่อยๆ วันนี้เขาตั้งใจเรียนให้จบ ม.6 และเริ่มมองตัวเองไกลกว่าการเป็นแรงงานติดตั้งอุปกรณ์

“ถ้าได้วุฒิ ม.6 ผมก็ไปเรียนต่อมหาวิทยาลัยแน่ครับ เล็งไว้ที่สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าเจ้าคุณทหารลาดกระบัง เป็นสาขาที่เกี่ยวกับการแสดงโดยตรง พวกงาน OB เพราะผมเคยไปทำงานให้เขาบ่อย มันตรงกับงานที่เราทำอยู่ ก็เลยอยากลองสักครั้งหนึ่งครับ”

ส่วนแก้มยังคงฝันถึงการเป็นศิลปิน แต่เริ่มเห็นว่าวุฒิการศึกษาอาจเป็นอีกสิ่งที่ควรพกติดตัวไว้ ไม่ใช่เพราะต้องเลิกเป็นนักร้องหมอลำ แต่เพราะชีวิตข้างหน้าอาจไม่ได้เปิดประตูไว้เพียงบานเดียว

“ก็อยากเป็นศิลปินค่ะ หนูชอบพี่อุ๋งอิ๋ง เพชรบ้านแพง เพราะพี่เขาสู้ กว่าจะได้มาออดิชั่นก็ต้องพยายามมาก พอเข้าวงแล้วก็ยังเจอดราม่าอีก แต่พี่เขาก็สู้ เก่ง แล้วก็พัฒนาตัวเองตลอด” แก้มกล่าว 

ตลอดสองรุ่นที่ผ่านมา หมอลำศึกษายังอยู่ในช่วงเรียนรู้และพัฒนารูปแบบ รุ่นแรกเริ่มต้นด้วยผู้เรียน 15 คน มี 6 คนสำเร็จการศึกษา และ 4 คนเดินต่อเข้าสู่มหาวิทยาลัย ส่วนรุ่นที่ 2 มีผู้สมัคร 88 คน โดยผู้เรียนส่วนหนึ่งมีกำหนดสำเร็จการศึกษาในเดือนตุลาคมนี้ 

ตัวเลขเหล่านี้อาจยังไม่มากพอจะเรียกหมอลำศึกษาว่าเป็นสูตรสำเร็จ แต่ก็แสดงให้เห็นว่า การศึกษาที่ยืดหยุ่นตามชีวิตสามารถพาเด็กในวงหมอลำกลับเข้าสู่เส้นทางการเรียนได้จริง พร้อมทิ้งบทเรียนให้ทีมงานนำไปปรับทั้งวิธีสอน การติดตามผู้เรียน และการประเมินผลให้ตอบโจทย์เด็กได้ดียิ่งขึ้นในรุ่นถัดไป

ก่อนเด็กจะเดินออกจากประตูโรงเรียน

สองปีแรก หมอลำศึกษาออกตามหาเด็กที่เดินออกจากโรงเรียนไปแล้ว บางคนอยู่บนฮ้าน บางคนทำงานหลังฮ้าน บางคนมีรายได้มากพอจะเลี้ยงครอบครัว จนการชวนให้กลับไปนั่งในห้องเรียนแบบเดิมแทบไม่มีความหมาย

อาจารย์ใหม่เรียกการทำงานเช่นนี้ว่า การทำงานกับ ‘ปลายทาง’ 

“ที่ผ่านมาเราทำงานกับปลายทาง แต่ถ้าเราจะเปลี่ยนระบบ เราต้องทำตลอดทั้งเส้นทาง ปีนี้จึงขยับมาทำงานกับต้นทางมากขึ้น” เขาอธิบาย

ต้นทางที่ว่าคือโรงเรียน แทนที่จะรอให้เด็กซึ่งชอบร้อง รำ เต้น หรือทำงานด้านเวทีติดศูนย์ ทะเลาะกับครู หมดแรงจะอยู่ต่อ แล้วค่อยหาวิธีพากลับมา หมอลำศึกษากำลังทดลองอีกทางหนึ่ง นั่นคือขยับโรงเรียนเสียก่อนที่เด็กจะเดินออกไป

ในเดือนกรกฎาคมที่ผ่านมา ครูจากโรงเรียน 30 แห่งในภาคอีสานเข้ามาร่วมแลกเปลี่ยนและทดลองออกแบบการเรียนรู้จากต้นแบบของหมอลำศึกษา โดย ปริมประภา สุวรรณพรม หรือ ‘ครูปริม’ ผู้อำนวยการศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ เล่าว่า โรงเรียนเหล่านี้มีต้นทุนต่างกัน

“โรงเรียนที่เข้าร่วมมีอยู่สามกลุ่มค่ะ กลุ่มแรกมีพื้นฐานเรื่องหมอลำอยู่แล้ว มีการจัดการเรียนการสอนที่เกี่ยวข้องอยู่บ้าง กลุ่มที่สองอาจไม่ได้มีหมอลำโดยตรง แต่มีวงดนตรี วงโปงลาง หรือทีมนาฏศิลป์ของโรงเรียน ส่วนอีกกลุ่มคือโรงเรียนที่สนใจและอยากเรียนรู้ไปพร้อมกับเรา”

จากการทำเวิร์กช็อปร่วมกัน ครูปริมมองเห็นแนวทางหลักสองแบบ แบบแรกคือการพัฒนาเป็น ‘ห้องเรียนหมอลำ’ หรือเปิดเป็นรายวิชาเพิ่มเติมในโรงเรียน ส่วนอีกแบบคือการนำหมอลำไปเป็นฐานของหน่วยการเรียนรู้บูรณาการ เชื่อมเข้ากับรายวิชาที่มีอยู่แล้ว

คณิตศาสตร์อาจอยู่ในงานออกแบบเวที วิทยาศาสตร์อยู่ในระบบแสงและเสียง ภาษาอยู่ในกลอนลำและการสื่อสาร ขณะที่ศิลปะสามารถเชื่อมไปถึงการจัดการ การตลาด และเส้นทางอาชีพ

แต่ความสนใจของโรงเรียนไม่ได้เกิดจากต้นทุนทางวัฒนธรรมเพียงอย่างเดียว ครูบางคนเข้าร่วมเพราะมองเห็นเด็กที่ตนเองดูแลกำลังยืนอยู่ตรงรอยต่อเดียวกับหยก เจเลอร์ และแก้ม

“คุณครูบางโรงเรียนเจอเด็กที่มีเงื่อนไขชีวิตคล้ายกันค่ะ คือเด็กต้องออกไปทำงานหาเงิน และมีความชอบด้านหมอลำ จนอาจต้องเลือกระหว่างเรียนกับไปทำงานเลย ถ้ามีระบบหรือรูปแบบการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่นเหมือนห้องเรียนหมอลำ ก็อาจช่วยให้เด็กกลุ่มนี้เรียนไปด้วย ทำงานไปด้วยได้”

อย่างไรก็ตาม กระบวนการกับ 30 โรงเรียนยังอยู่ในระยะเริ่มต้น การพบกันครั้งนี้เป็นเพียงการทำความเข้าใจหลักสูตร ทดลองออกแบบ และนำแนวคิดกลับไปปรับให้เหมาะกับบริบทของแต่ละแห่ง ยังไม่อาจกล่าวได้ว่าโรงเรียนใดเปิดใช้ห้องเรียนหมอลำเต็มรูปแบบแล้ว

“ถ้าจะปรับรูปแบบหรือพัฒนาหลักสูตร ยังต้องทำความเข้าใจกับทั้งครู ผู้บริหาร และเขตพื้นที่ค่ะ เพราะมีหลายส่วนเกี่ยวข้อง รวมถึงมาตรฐานการจัดการศึกษาและตัวชี้วัดของโรงเรียน วันที่เราเจอกันจึงยังเป็นกระบวนการแลกเปลี่ยนและพัฒนาร่วมกัน”

สิ่งที่ยากจึงไม่ใช่แค่การเพิ่มชั่วโมงร้อง รำ หรือเล่นดนตรีลงในตารางเรียน แต่คือการทำให้โรงเรียนมองเห็นว่า ความสนใจและประสบการณ์ของเด็กสามารถเป็นจุดเริ่มต้นของการเรียนได้

สำหรับครูปริม เป้าหมายปลายทางไม่ใช่การพาเด็กทุกคนเข้าสู่ศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ แต่คือการทำให้โรงเรียนเดิมยังเดินทางไปพร้อมกับเด็กได้ แม้ชีวิตของเขาจะออกนอกกรอบตารางเรียน

“ปริมไม่อยากให้เด็กมองว่าโรงเรียนเป็นพื้นที่น่าเบื่อ แต่อยากให้มองว่าเป็นพื้นที่ที่ทำให้เขาเติบโตได้ ไม่ว่าเขาจะอยู่ตรงไหนหรือไปทำอะไร โรงเรียนและครูยังติดตามและสนับสนุนเขาไปจนถึงฝั่ง”

เพราะชีวิตการทำงานในวงหมอลำอาจสร้างรายได้และเปิดพื้นที่ให้เด็กแสดงความสามารถ แต่ก็ไม่ได้มั่นคงตลอดไป วันที่ร่างกายยังมีแรง เด็กอาจขึ้นแสดงได้มากกว่าสองร้อยงานต่อฤดูกาล แต่เมื่อหยุดงานหนึ่งวัน รายได้ก็อาจหายไปหนึ่งวันเช่นกัน

“เราอยากให้ระบบการศึกษาติดตามเด็กไปทุกที่ และช่วยให้เขาไปถึงปลายทางที่ตัวเองวาดฝันไว้ โดยไม่ต้องกังวลว่าจะเลือกเรียนแล้วไม่มีเงิน หรือทิ้งการเรียนแล้วออกมาทำงานเลย อยากให้สองอย่างนี้ไปด้วยกัน เพราะมันจะช่วยปกป้องเด็กคนหนึ่งให้มีชีวิตที่งอกงามได้”

ห้องเรียนหมอลำในโรงเรียนทั้ง 30 แห่งจึงยังไม่ใช่ผลสำเร็จ แต่เป็นการทดลองขยับจากการตามเด็กกลับมาเรียน ไปสู่การทำให้โรงเรียนยืดหยุ่นพอที่เด็กจะไม่ต้องเดินออกไปตั้งแต่แรก

The post ห้องเรียนหลังฮ้าน: เมื่อการศึกษาออกเดินทางไปพร้อมชีวิตเด็กหมอลำ first appeared on กสศ..

ในเวลานั้น เธอคิดเพียงว่า การเรียนรู้และพัฒนาการของเด็ก ๆ จะต้องไม่ขาดช่วง ขณะเดียวกันก็ต้องดูให้แน่ใจว่า ท่ามกลางเสียงปะทะและความไม่แน่นอน เด็ก ๆ จะได้รับการประคับประคองจิตใจ เพื่อให้เมื่อเหตุการณ์ผ่านพ้นไป ร่องรอยจากวิกฤตจะทิ้งค้างหลงเหลืออยู่ในความทรงจำของพวกเขาน้อยที่สุด

ปี 2569 ไม่มีเสียงระเบิด ไม่มีการปะทะ ศูนย์อพยพชั่วคราวทุกแห่งปิดลง ผู้คนกลับบ้าน โรงเรียนเปิดสอนตามปกติ และเด็ก ๆ ได้กลับคืนสู่ห้องเรียน

ดูเหมือนว่าวิกฤตจะผ่านพ้นไปแล้ว

แต่การเปิดประตูโรงเรียนอีกครั้ง ไม่ได้หมายความว่าทุกอย่างจะกลับคืนสู่จุดเดิม เพราะเมื่อเสียงระเบิดเงียบลง ‘ครูหนูดี’ กลับเริ่มมองเห็นร่องรอยบางอย่างที่ยังหลงเหลืออยู่ ทั้งในชีวิต ความเป็นอยู่ และหัวใจของเด็ก ๆ

เราได้พบ ‘ครูหนูดี’ เสาวณีย์ สุขแสนศรี ครูรัก(ษ์)ถิ่น รุ่น 2 จากโรงเรียนนิคมสร้างตนเองปราสาท 2 ตำบลแนงมุด อำเภอกาบเชิง จังหวัดสุรินทร์ ในวันที่เธอขี่มอเตอร์ไซค์ออกจากบ้านแต่เช้ามืด เดินทางกว่า 40 กิโลเมตร เพื่อมาร่วมกิจกรรมธนาคารโอกาสและถนนครูเดิน ที่โรงเรียนเชื้อเพลิงวิทยา อำเภอปราสาท กิจกรรมที่ กสศ. และภาคีจัดขึ้นเพื่อส่งต่อทรัพยากรการศึกษาให้โรงเรียนในพื้นที่ห่างไกลและขาดแคลน เพื่อให้ครูนำกลับไปเติมโอกาสการเรียนรู้ให้เด็ก ๆ ที่กำลังรออยู่

ท่ามกลางครูจากโรงเรียนกว่า 70 แห่งที่กำลังเลือกสิ่งของจำเป็นกลับไปให้ลูกศิษย์ ครูหนูดีเล่าถึงความแตกต่างระหว่าง ‘ปีนี้’ กับ ‘ปีก่อน’ ว่าแทบไม่มีอะไรเหมือนกันเลย

“ตอนนี้เราไม่ต้องคิดแล้วว่า พรุ่งนี้จะให้เด็ก ๆ นั่งเรียนตรงไหน ไม่ต้องกังวลว่าสมุดดินสอจะพอกับจำนวนเด็ก ๆ หรือไม่ เราไม่ต้องมองหาเด็กที่เงียบไป หรืออาจหลบไปนั่งตัวสั่นเพราะกลัวเสียงปืนเสียงระเบิด เพื่อจะคอยกอดเขา อยู่เป็นเพื่อนเขา เพราะเทอมนี้เราได้อยู่ในโรงเรียนที่ห้อมล้อมด้วยชุมชน ไม่ต้องพะวงเรื่องเสียงระเบิด เรามีห้องเรียน มีอุปกรณ์การเรียนให้เด็ก ๆ เราได้จัดงานวันแม่ มีสัปดาห์วิทยาศาสตร์ ได้เตรียมงานกีฬาสี ซึ่งทั้งหมดทำไม่ได้เลยเมื่อปีก่อน”

“…เหมือนวันนี้โรงเรียนกลับมาเป็นปกติแล้ว เราไปสอนที่โรงเรียนทุกวัน ได้เห็นเด็ก ๆ วิ่งเล่น กินข้าวกลางวันในโรงอาหาร ได้ทำกิจกรรม ซึ่งเชื่อว่าครูทุกคนก็คงวาดภาพไว้ไม่ต่างกัน ว่าความหมายของโรงเรียนควรจะเป็นแบบนี้”

ใต้ ‘ความปกติ’ ยังมีบางสิ่งที่ไม่เหมือนเดิม

หากมองลึกลงไปใน ‘ความปกติ’ นั้น ครูหนูดีกลับพบสัญญาณบางอย่างที่น่ากังวลซ่อนอยู่ลาง ๆ ทั้งจำนวนลูกศิษย์ในปีการศึกษาใหม่ ความเปลี่ยนแปลงเล็ก ๆ ในพฤติกรรมของนักเรียน และความไม่แน่นอนของวิถีชีวิตในชุมชน ซึ่งอาจส่งผลต่อเส้นทางการศึกษาของเด็กในระยะต่อไป

“อย่างแรก ปีนี้จำนวนนักเรียนลดลงชัดมาก จากโรงเรียนเราที่เคยมีเด็กราว 170 ปีนี้ลดลงมาเหลือ 120 คน หลายคนที่หายไปคือเด็กที่ติดตามผู้ปกครองไปอยู่ที่อื่นตั้งแต่ตอนที่สถานการณ์รุนแรง แล้วเมื่อปีการศึกษาใหม่เปิดขึ้น เราพยายามติดตาม จนรู้ว่าบางคนได้ไปเข้าเรียนต่อที่โรงเรียนใหม่แล้ว แต่มีอีกบางคนที่ติดต่อไม่ได้เลย จึงยังไม่รู้ว่าปีนี้เขาได้เรียนไหม”

แม้เหตุปะทะจะผ่านไป แต่แรงสั่นสะเทือนยังคงอยู่ในชุมชน ทั้งเรื่องปากท้อง เศรษฐกิจ และสภาพจิตใจของผู้คน ก่อนส่งผลต่อเนื่องเข้ามาถึงโรงเรียนและเด็กที่ยังเรียนอยู่ที่เดิม

“ข้อเท็จจริงผ่านสายตา คือเด็กที่ส่วนใหญ่อยู่กับปู่ย่าตายายซึ่งไม่มีรายได้ประจำ ความขาดแคลนเสื้อผ้าอุปกรณ์การเรียนซึ่งเดิมมีอยู่แล้ว ก็ยิ่งขาดแคลนเพิ่มขึ้น เทอมนี้เห็นชัด เด็กไม่มีชุดนักเรียน ไม่มีสมุดดินสอ ไม่มีเงินมาโรงเรียน แล้วจุดเล็ก ๆ นี้เอง ที่เราประเมินได้ว่าจะยิ่งเพิ่มโอกาสเสี่ยงหลุดจากระบบการศึกษา ไม่ว่าตรงกลางทาง หรือตรงรอยต่อระหว่างชั้น”

ยังมีผลกระทบอีกด้านที่ไม่อาจมองเห็นได้จากจำนวนเด็กหรือสิ่งของที่ขาดแคลน หากต้องอาศัยการสังเกตและเอา ‘หัวใจของครู’ เข้าไปสัมผัส

ครูหนูดีพบพฤติกรรมของเด็ก ๆ ที่เปลี่ยนไป เด็กบางคนขาดสมาธิ อยู่ไม่นิ่ง หรือไม่เชื่อฟัง พฤติกรรมเล็ก ๆ เหล่านี้อาจกำลังบอกถึงความรู้สึกไม่แน่นอนและความวิตกกังวลที่ยังหลงเหลืออยู่ แม้สถานการณ์รอบตัวจะสงบลงแล้ว

“ในความปกติของการกลับมาเรียน เราเห็นความสวิงขึ้น ๆ ลง ๆ ผ่านอารมณ์และการแสดงออกจากเด็ก ซึ่งปัจจัยหนึ่งมาจากการกลับคืนสู่ชีวิตปกติรอบนี้ หลายสิ่งรอบตัวเขาไม่เหมือนเดิม แล้วถึงที่โรงเรียนครูทุกคนจะพยายามช่วยกันประคับประคองรอบด้าน ทั้งจิตใจ การเรียน พัฒนาการ แต่เมื่อเด็กอยู่บ้าน ในท่ามกลางช่วงเวลาที่แทบทุกครอบครัวต้องกอบกู้วิกฤตจากการทำมาหากิน จากความเสียหายของที่พักอาศัย หรือจากความสูญเสียอื่น ๆ ที่ยังทิ้งร่องรอยไว้ เด็ก ๆ จึงเหมือนถูกปล่อยให้ต่อสู้ด้วยตัวเอง”

เมื่อนั้น ภารกิจของโรงเรียนจึงไม่ใช่เพียงการฟื้นฟูการเรียนรู้ แต่ยังหมายถึงการสร้างจุดเชื่อมต่อระหว่าง โรงเรียน–บ้าน–ชุมชน เพื่อช่วยกันประคับประคองเด็กให้กลับมาตั้งหลักได้อีกครั้ง

“ถ้าใจเด็กยังไม่นิ่งพอ ก็ไม่มีทางจะเติมอะไรลงไปได้”

ประสบการณ์หลายเดือนในฐานะ ‘คุณครูในศูนย์พักพิง’ ทำให้ครูหนูดีพบว่า ก่อนจะพาเด็กกลับไปสู่บทเรียน สิ่งสำคัญกว่าคือการช่วยให้พวกเขา ‘กลับมารู้สึกมั่นคงในจิตใจ’

“ทั้งปีนี้และปีต่อ ๆ ไป งานของครูในพื้นที่ปะทะตรงชายแดน เรามีโจทย์ของการพาเด็กไปให้ตรงกับความคาดหวังมากมาย ทั้งจากความห่างหายไปนานจากบทเรียนมาตรฐาน เรามีเด็กที่กลับมาแล้วยังไม่พร้อมเรียน หรือตามบทเรียนไม่ทัน ข้อแม้พวกนี้ทำให้เรายังไม่ต้องพูดถึงการยกระดับผลการเรียนรู้ เพราะการจัดการเรียนรู้ในศูนย์อพยพให้บทเรียนสำคัญกับเราว่า ถ้าใจเด็กยังไม่นิ่งพอ ก็ไม่มีทางจะเติมอะไรลงไปได้”

เมื่อตระหนักแล้วว่า ภารกิจฟื้นฟูการศึกษาต้องเริ่มจาก ‘การดูแลหัวใจ’ ครูหนูดีจึงนำบทเรียนจากช่วงเวลาที่สอนในศูนย์พักพิงกลับมาใช้ทบทวนในห้องเรียน โดยในทุก ๆ วันจะต้องมีช่วงเวลาสำหรับ ‘สำรวจความรู้สึกและรับฟังเด็ก ๆ’

ก่อนเข้าสู่บทเรียน เด็ก ๆ จะได้พูดคุยเรื่องทั่วไป เล่าเหตุการณ์ที่พบเจอ หรือแบ่งปันสิ่งที่อยู่ในใจ เพื่อให้ครูมองเห็นไปไกลกว่าสิ่งที่เกิดขึ้นในห้องเรียนว่า เด็กคนหนึ่งกำลังเผชิญอะไร ชีวิตที่บ้านเป็นอย่างไร และในสถานการณ์เหล่านั้น ครูหรือโรงเรียนจะเข้าไปเป็นที่พึ่งให้เขาได้อย่างไร

“เรามองย้อนไปว่าทุกความรุนแรงของปัญหา ล้วนเริ่มขึ้นจากสิ่งเล็ก ๆ ที่สะสมในตัวเด็กคนหนึ่ง ฉะนั้นก่อนไปถึงบทเรียน เราจะพยายามชวนเด็กคุยเรื่องทั่วไป หรือคุยกันถึงเหตุการณ์ประจำวันรอบตัว แล้วใครอยากจะพูด อยากแสดงความรู้สึก เขาจะต้องได้ทำ ซึ่งเราจะตั้งใจฟังทุกเรื่องทุกเสียง ไม่ว่าเรื่องนั้นจะเล็กน้อยแค่ไหน”

สำหรับครูหนูดี เรื่องเล็ก ๆ ที่เด็กเล่าอาจไม่ได้เป็นเรื่องเล็กเสมอไป เพราะในถ้อยคำหรือความรู้สึกเหล่านั้น อาจมีบางสิ่งที่เด็กกำลังพยายามบอกผู้ใหญ่

“เราเชื่อว่าในเรื่องราวที่เหมือนไม่มีแก่นสารอะไร มันมีบางสิ่งที่เด็กต้องการสื่อสาร ทุกสิ่งที่เด็กพูดหรือรู้สึก มันกำลังบอกถึงสิ่งที่เขาเผชิญ ไม่ว่าสถานการณ์ทางบ้านเป็นยังไง หรือมีความกังวลกดดันอะไรซ่อนอยู่ เด็กบางคน เราไม่รู้เลยว่าประสบการณ์จากช่วงการปะทะตรงชายแดนยังทิ้งรอยค้างไว้มากน้อยแค่ไหน ในฐานะครูจึงต้องทำให้เขาเชื่อว่า เราคือคนที่เขาคุยได้ทุกเรื่องทุกเวลา แล้ววิธีนี้อาจช่วยให้เรายับยั้งอีกหลายปัญหาได้ ก่อนที่มันจะเกิด”

เมื่อสิ่งของคือ ‘กำลังใจที่จับต้องได้’

เรื่องราวจากครูหนูดีทำให้ภาพของ ‘ห้องเรียนปกติ’ ในโรงเรียนพื้นที่ชายแดนมีความหมายต่างออกไป

การที่เด็กกลับมานั่งเรียน วิ่งเล่น กินข้าวกลางวัน และทำกิจกรรมร่วมกับเพื่อนอีกครั้ง อาจเป็นสัญญาณว่าสถานการณ์ภายนอกกำลังกลับคืนสู่ความปกติ แต่ไม่ได้หมายความว่าร่องรอยของวิกฤตในชีวิตเด็กจะหายไปพร้อมกับเสียงระเบิด

ก่อนเดินเลือกสิ่งของจำเป็นใน ‘ถนนครูเดิน’ กลับไปให้ลูกศิษย์ ครูหนูดีฝากคำขอบคุณถึงทุกฝ่ายที่ร่วมกันส่งต่ออุปกรณ์การเรียน สื่อการสอน เสื้อผ้า รองเท้า ชุดนักเรียน ของเล่น สมุดดินสอ และคอมพิวเตอร์มายังพื้นที่

สำหรับเธอ สิ่งของเหล่านี้ไม่ได้มีความหมายเพียงการเติมทรัพยากรที่ขาดแคลนหรือลดความเหลื่อมล้ำเฉพาะหน้า แต่ยังเป็น ‘กำลังใจที่จับต้องได้’ สำหรับเด็ก ครู และโรงเรียนที่กำลังพยายามกลับมาตั้งหลักอีกครั้ง

เพราะหลังเสียงระเบิดเงียบลง การเปิดประตูโรงเรียนอาจเป็นเพียงจุดเริ่มต้น

ภารกิจที่ยังดำเนินต่อไปของครู คือการค่อย ๆ ช่วยให้เด็กเชื่ออีกครั้งว่า ห้องเรียนเป็นพื้นที่ที่พวกเขารู้สึกมั่นคง มีคนพร้อมรับฟัง และสามารถกลับมาเรียนรู้ เติบโต และมองไปข้างหน้าได้อีกครั้ง

เพื่อให้ไม่เพียงตัวเด็กที่ได้กลับสู่ห้องเรียน แต่ ‘หัวใจของเด็ก’ ได้กลับมาพร้อมกันด้วย

The post หลังเสียงระเบิดเงียบลง ภารกิจของครูคือพา ‘หัวใจเด็ก’ กลับสู่ห้องเรียน first appeared on กสศ..

พื้นที่ศูนย์การเรียนรู้ชุมชนคนหนุ่มสาวที่เรายืนอยู่ ไม่มีกำแพง ไม่มีรั้วกั้น มีเพียงรั้วต้นไม้ที่วางตั้งไว้ติดถนนลาดยาง รถยนต์และมอเตอร์ไซต์สามารถมาจอดเทียบแล้วเดินเข้ามาได้โดยไม่ต้องผ่านจุดคัดกรอง ทั้งที่ส่วนหนึ่งของที่ดินแปลงนี้เป็นบ้านของตั้มและครอบครัว

“เราไม่ซีเรียส เด็กอยากมานอนก็ได้ ก็หอบเสื้อผ้ามา เราก็จะมีตรงระเบียงที่นอนได้ มีเต็นท์ 4-5 หลังให้กางนอน แต่ถ้ายุงกัดก็ตัวใครตัวมัน (หัวเราะ) ถ้าเขามาแล้วสบายใจ ผมว่ามันไม่ได้มีพิษมีภัย” ตั้มอธิบาย

ตั้มเล่าว่าพื้นที่จะมีเด็กเข้ามาเรื่อยๆ มากน้อยขึ้นอยู่กับช่วงปิดเทอม-เปิดเทอม เพราะเด็กในระบบเองก็ชอบเข้ามานั่งเล่นที่นี่ บางคนให้เหตุผลกับตั้มว่ามานั่งฮีลใจ ส่วนเด็กนอกระบบก็ผลัดเวียนกันเข้ามาใช้พื้นที่โดยตลอด แบบที่ตั้มจะไม่ไปบังคับให้เข้ามา แต่จะปล่อยให้ลื่นไหลตามธรรมชาติของเด็ก

ซึ่งศูนย์การเรียนรู้ชุมชนคนหนุ่มสาวเกิดขึ้นจากความตั้งใจที่จะสร้างพื้นที่สร้างสรรค์และแหล่งเรียนรู้สำหรับเด็ก เยาวชน และคนรุ่นใหม่ เพื่อพัฒนาศักยภาพและเติบโตเป็นผู้ใหญ่ที่มีคุณภาพในท้องถิ่นของตนเอง ระยะ 12 ปีที่จัดตั้งศูนย์การเรียนรู้แห่งนี้ขึ้นมาจึงทำให้คนในชุมชนรู้จักสถานที่นี้เป็นอย่างดี และทำให้เกิดการบอกต่อปากต่อปาก เวลามีเรื่องอะไรที่เกี่ยวกับเด็กขึ้นมา ศูนย์การเรียนรู้แห่งนี้ก็จะเป็นที่แรกๆ ที่คนนึกถึง

และเมื่อพัฒนามาเป็นโครงการเสริมสร้างสุขนิเวศน์การเรียนรู้สร้างสรรค์ และพัฒนาสมรรถนะเด็ก เยาวชนนอกระบบการศึกษา โดยการสนับสนุนของ กสศ. ก็เกิดการตั้งเป้าหมายใหม่ในการโอบรับเด็กนอกระบบให้ได้มากขึ้น ทั้งเด็กที่เดินเข้ามาเอง และเด็กที่ต้องใช้กลไกผู้ใหญ่บ้านในการค้นหา รวมถึงการสนับสนุนช่องทางการศึกษาที่มีมากกว่าการเรียนในระบบโรงเรียน

“มันก็มีประเด็นเล็กๆ น้อยๆ ของเด็กอยู่บ้าง มีเด็กบางคนมาบอกว่าที่ไม่เข้ามาหาวันนี้เพราะเห็นว่ามีอีกกลุ่มนั่งอยู่ มันทำให้เห็นว่าลึกๆ แล้วเขาอยากมา แต่เห็นว่าแก๊งเด็กผู้ชายอยู่ ก็เลยไม่กล้าเข้า ไว้พรุ่งนี้มาใหม่ เราก็ปล่อยไปตามธรรมชาติ เพราะเคมีของเด็กแต่ละคนไม่เหมือนกัน เราไม่บังคับ”

เด็กที่มาที่นี่จึงมีหลายรูปแบบ บ้างก็มาคนเดียว บ้างก็มาเป็นคู่ บ้างก็ยกโขยงมาเป็นกลุ่ม แถมบางคนที่เคยมาหรือมาเป็นประจำก็จะเป็นคนชักจูงเพื่อนหน้าใหม่เข้ามาให้ตั้มและทีมงานเห็นหน้าเห็นตา ศูนย์การเรียนรู้ก็จะได้เจอเด็กโดยที่ไม่ต้องออกไปค้นหา ส่วนเด็กก็จะได้ทั้งเพื่อนใหม่และพื้นที่ปลอดภัย เมื่อเขาเริ่มรู้สึกว่าที่นี่ให้อิสระกับเขา

เพราะตั้มบอกว่า ที่นี่ไม่มีกติกาอะไร เว้นเสียแต่ ‘ปาน’ ภรรยาของตั้มและ 1 ในทีมงานอาจจะบ่นหน่อยถ้ากินแล้วไม่ล้างจาน

“เมื่อคืนมีหน้าใหม่มา 2 คน เพื่อนชวนมานั่งกินหมูกระทะ เราเลยให้ตังค์เขาไปซื้อแล้วปล่อยให้เขานั่งคุยกัน เพราะถ้าเราเข้าไปก็จะเป็นการปิดกั้นเด็ก แต่เดี๋ยวเราก็จะหาจังหวะคุยกับเด็กที่พาเพื่อนมาว่าเพื่อนเป็นอะไรยังไง พอเป็นแบบนี้เด็กก็จะมาเรื่อยๆ ได้เพื่อนใหม่เรื่อยๆ ”

ซึ่งพื้นที่ที่ใครก็สามารถวิ่งทะลุหน้าออกหลังได้ตลอด อาจมาพร้อมความกังวลในสายตาบางคนว่าจะมีการลักเล็กขโมยเกิดขึ้นหรือเปล่า ซึ่งตั้มยอมรับว่าเคยมี แต่เป็นเรื่องที่ผ่านมานานแล้ว และเมื่อปรับวิธีคิดให้กับเด็กไป ก็ไม่มีปัญหาทำนองนี้เกิดขึ้นซ้ำอีก

“เราได้ยินเสียงก๊อกแก๊ก พอเราเปิดไฟก็เห็นมีดวางอยู่ ที่ไหนได้ เด็กมาขโมยเอาไผ่ไปทำบ้องกัญชา พอเรารู้ตัวคนเราก็เรียกมาคุย บอกว่าทีหลังไม่ต้องขโมย ให้เข้ามาขอแล้วเอาไปได้เลย เราปรับวิธีคิดเขาใหม่ว่า ถ้าอยากได้อะไรอย่าไปขโมย เพราะถ้าเป็นคนอื่นจะโดนจับนะ” ตั้มเล่า

พอเด็กสบายใจที่จะมา มาแล้วพัฒนาตัวเองให้ดีขึ้น พ่อแม่ก็เบาใจถึงขั้นถ้าตั้มไปหาเด็กที่บ้าน แม่ก็จะบอกให้ตั้มขึ้นไปปลุกได้เลย ส่วนถ้าเด็กกลับบ้านดึกดื่นแต่บอกไว้ก่อนว่าอยู่กับตั้ม พ่อแม่ก็จะไม่ว่าอะไร เพราะรู้ว่าตั้มจะมาส่งลูกตัวเองที่บ้านแน่นอน

มุมหลากหลาย ตามใจผู้ใช้สอย

หากกวาดสายตามองรอบๆ นอกจากความเขียวขจีและร่มเงาของต้นไม้แล้ว ที่ดินแปลงนี้ยังมีการจัดสรรพื้นที่โดยแบ่งเป็นมุมต่างๆ เพื่อทำกิจกรรมที่หลากหลาย เช่น มุมร้านกาแฟ มุมอ่านหนังสือ มุมม้าโยกสำหรับเด็กเล็ก มุมผ่อนคลายริมน้ำ และมุมปลูกต้นไม้

ซึ่งตั้มเล่าว่า การจัดสรรพื้นที่เพื่อใช้สอยอย่างหลากหลายนี้ ไม่ได้เกิดขึ้นจากความตั้งใจตั้งแต่ริเริ่มทำศูนย์การเรียนรู้ แต่เกิดจากการฟังเสียงของเด็กๆ ที่เข้ามาในพื้นที่นี้ว่าต้องการอะไร แล้วค่อยๆ ปรับตามความต้องการ

เช่น เด็กอยากไปคาเฟ่ จากเดิมต้องขับออกไปคาเฟ่ด้านนอก เสียเงินหลายบาท ถ้าไม่มีเงินก็ไปไม่ได้ ก็เปลี่ยนเป็นมานั่งคาเฟ่ที่มีปานเป็นบาริสต้า แถมน่าจะเป็นมิตรกว่า เพราะถ้ารอนาน เด็กๆ ไม่ต้องโวยวายกับพนักงาน แต่สามารถเต้น ‘เอื้อยค้าบ’ เป็นการส่งสัญญาณให้มือชงได้เลย

“เด็กๆ มาบอกเราว่าอยากมีมุมหนังสือ อยากมีมุมนั่งเล่น อยากไปคาเฟ่ งั้นถ้าเปิดเองแล้วมานั่งที่นี่แล้วกัน ผมเคยเปิดร้านกาแฟ เคยเปิดร้านต้นไม้ ก็เอาสกิล เอาสิ่งที่เราเคยมีมาทำ สอนน้องปานทำกาแฟ ยกต้นไม้มาทำให้ที่มันร่มรื่นขึ้น”

จากเดิมที่ศูนย์การเรียนรู้ทำกิจกรรมกันอยู่ในบ้านดินที่ปัจจุบันเป็นลานปูนกว้าง ก็ขยับขยายด้วยการถมบ่อปลาเพิ่มพื้นที่ใช้สอย จากเดิมที่ทางเข้าพื้นที่เป็นป่าทึบก็ถางและจัดที่ทางให้ดูสบายตาขึ้น

การปรับเปลี่ยนของพื้นที่โดยรับฟังเสียงของผู้ใช้งานอย่างเด็กๆ ที่แวะเข้ามาจึงไม่ได้ส่งผลแค่หน้าตาของศูนย์การเรียนรู้ที่เปลี่ยนไป แต่ทำให้เด็กกลุ่มใหม่กล้าที่จะเข้ามามากขึ้น เกิดการไหลเวียนของเด็กกลุ่มต่างๆ เพราะพวกเขาเห็นและเข้าใจแล้วว่าพื้นที่ไร้รั้วนี้กำลังทำอะไรอยู่ และมีอะไรให้ทำบ้าง

จะมานั่งวาดรูป นั่งร้องเพลง หรือจะมาผูกเปลนอนเฉยๆ เพราะไม่อยากอยู่ที่บ้านก็ทำได้ เลือกมุมเอาเองได้เลย

เรียนรู้จากการช่วยงาน

ระหว่างรอปาน บาริสต้ามือหนึ่งของศูนย์การเรียนรู้ชุมชนคนหนุ่มสาวชงกาแฟ ก็มีมอเตอร์ไซต์ของเด็กในพื้นที่ขับผ่านไปผ่านมา บางคันก็หยุดจอดเพื่อสอดส่องว่ามีใครกำลังทำอะไรในพื้นที่บ้าง ก่อนจะขับออกไปเพราะเห็นว่าวันนี้มีผู้ใหญ่มาเยอะ

ภาพแบบนี้เป็นภาพปกติที่ปานเห็นเป็นประจำ เพราะเวลาเด็กๆ เข้ามาในศูนย์การเรียนรู้ นอกจากจะมาช่วยงาน เช่น แจกเอกสาร จัดเก้าอี้ ทำความสะอาด เด็กก็จะมานั่งคุย นั่งกินขนม นั่งตกปลา ถ้าผู้ใหญ่อยู่เยอะเกินไปก็จะรู้สึกว่ายังไม่อยากเข้ามา

ซึ่งถ้ามีงานอะไรให้ทำ ปานก็จะใช้ช่องทางเฟซบุ๊กติดต่อเด็กๆ ให้มาช่วยงาน เพราะเด็กที่นี่ไม่ค่อยตอบไลน์ ไม่เหมือนพวกผู้ใหญ่ที่ตั้งกรุ๊ปไลน์ทำงานกันไม่รู้กี่กลุ่มต่อกี่กลุ่ม

โดยงานที่ให้ทำก็จะช่วยพัฒนาทักษะของเด็กอย่างไม่บีบบังคับ ไม่ได้เป็นใบงานจริงจังแบบในห้องเรียน แต่จะเป็นกิจกรรมที่ทำให้เด็กได้มีปฏิสัมพันธ์กับคนในสังคมและได้ปลูกฝังจิตอาสา อย่างการช่วยจัดสถานที่และแจกเอกสาร ที่ทำให้เด็กเรียนรู้วิธีเข้าสังคม วิธีเข้าหาผู้ใหญ่ หรือถ้าเป็นกิจกรรมนอกพื้นที่อย่างรณรงค์เรื่องบุหรี่ไฟฟ้าที่ถนนคนเดิน ก็จะมีทั้งเด็กที่พัฒนาทักษะการสื่อสารจากการได้จับไมค์พูด

ซึ่งการมาร่วมกิจกรรมกับทางศูนย์ในบางครั้งก็จะได้ค่าตอบแทนเป็นค่าเดินทาง แต่ปานเล่าว่า มีบางครั้งที่เด็กเดินเข้ามาขอทำงานจุกจิก

“เด็กบางคนมาแล้วถามว่ามีอะไรให้ทำบ้าง อยากได้ตังค์ไปใช้ เราก็จะมีอะไรเล็กๆ น้อยๆ ให้ทำ แบบเทดินถุงละ 2 บาท อะไรแบบนี้ เขาก็ทำนะ 10 ถุงก็ 20 แล้ว แล้วบางทีเขาก็กินข้าวที่นี่ พอจะกลับบ้านก็ห่อข้าวกลับไปกินที่บ้านเขาด้วย” ปานอธิบาย

พื้นที่รับฟัง มีปัญหามาได้เลย

ตั้มเล่าว่า ที่นี่เป็นศูนย์การเรียนรู้สำหรับเด็กและเยาวชน แต่ไม่ได้มีการจำกัดว่าผู้ใหญ่เข้าไม่ได้ เช่นเดียวกับการไม่ได้จำกัดว่าเด็กที่มาที่นี่ได้ต้องเป็นเด็กนอกระบบเท่านั้น จึงมีผู้ใหญ่หลายคนแวะเข้ามาสั่งกาแฟ มานั่งเล่น จนไปถึงภรรยาอุ้มลูกมานั่งเล่นบนม้านั่ง เพราะทะเลาะกับสามีที่บ้าน

“การที่มีพื้นที่เชิงกายภาพมันช่วยในการหนุนเสริมเด็ก ทำให้เขารู้สึกมีพื้นที่จริงๆ ที่เราไปรับฟังไปคุยด้วยได้ แต่ไม่ใช่แค่เด็กนะ พื้นที่ตรงนี้มันมีไว้รองรับ ไว้เป็นที่ระบาย จะมาปรึกษาหรือมานั่งเฉยๆ ให้สบายใจก็ได้” ตั้มเสริม

เด็กที่มาที่นี่จึงมีความหลากหลาย บางคนมาเพราะปัญหาที่แบกไว้เต็มบ่า บางคนมาเพราะอยากเจอเพื่อนใหม่ หรือบางคนมาที่นี่เพราะไม่อยากอยู่บ้าน เช่นกรณีของ ‘กรอบ’ วัย 16 ที่ยังมีชื่ออยู่ในระบบ ยังไปโรงเรียน แต่รำคาญลูกพี่ลูกน้องตัวจิ๋ว เลยหนีมานอนเล่นที่ศูนย์ฯ ดีกว่า

“เด็กที่นี่มีปัญหาหลากหลาย ความเสี่ยงส่วนใหญ่ของเขามาจากเพื่อน จากรุ่นพี่ ที่เป็นกลุ่มอยากรู้อยากลองใช้ยาเสพติด ซึ่งเราไม่ได้มีปัญหากับหัวหน้ากลุ่มนะ เพราะก็คุยอยู่หลังบ้าน ถามข้อมูลเรื่องยา เพราะเราพยายามหาข้อมูลไปยืนยันกับผู้นำชุมชนว่า ที่เด็กรวมกลุ่มใช้ยาเสพติดเพราะเขาไม่มีที่ไป”

เวลาเด็กไม่ไปโรงเรียน อยู่แต่ในบ้าน คนในบ้านก็จะไล่ให้ไปหาอะไรทำ พอเด็กออกนอกบ้านก็ไม่มีอะไรให้ทำ เพราะไม่มีพื้นที่ในการจัดกิจกรรมให้พวกเขา ไม่มีงานที่รองรับ แต่พอเด็กกลับบ้านช้า ก็จะโดนดุด่าว่าไปมั่วสุมเล่นยา ทั้งที่เด็กอาจจะไปทำกิจกรรมอย่างอื่นมา

ทำให้การรวมกลุ่มมั่วสุมในที่ที่ไกลจากสายตาผู้ใหญ่กลายเป็นพื้นที่ของความสบายใจแทนที่บ้านของตัวเอง ศูนย์การเรียนรู้ชุมชนคนหนุ่มสาวจึงพยายามทำให้พื้นที่แปลงนี้เป็นบ้านอีกหลังก่อนที่เด็กจะหลุดไปยังพื้นที่มั่วสุม

“สิ่งที่เราพยายามทำก็คือทำให้ตรงนี้เป็นบ้านอีกหลังหนึ่งก่อนที่จะไปตรงนั้น ถ้าน้องไม่ไหวจริงๆ ก็ไปได้ เราไม่ว่า แต่ถ้าไปค้นพบอะไร เจออะไรมา เล่าสู่กันฟังได้นะ พวกแก๊งลายเต็มตัวบางทีก็มาจอดแล้วยกมือไหว้เรา มันเป็นเรื่องปกติเลย เด็กมาถามว่า กัญชาหรือยาบ้าดีกว่ากัน เราก็ตอบว่าไม่เคยลองยาบ้านะ แต่กัญชาคงฟินๆ ดี เด็กก็บอกเราว่าผมจะเบาๆ ลงนะพี่”

เมื่อรู้สึกสบายใจที่จะมา เด็กก็จะมาซ้ำ อย่าง ‘กล้า’ เด็กนอกระบบเพื่อนซี้ของกรอบ เด็กในระบบ วัย 16 ที่เป็นขาประจำของที่นี่ ก็มาทำกิจกรรมกับศูนย์ฯ บ่อยครั้ง ทั้งที่จุดเริ่มต้นมาจากการที่เพื่อนชวนมา แต่พอมาแล้วรู้สึก ‘ติดใจ’ เลยกลายเป็นขาประจำของที่นี่

“มาที่นี่แล้วสบายใจ เวลามีอะไรเครียดๆ เราก็มานอนเล่นอยู่ที่นี่ นอนฟังเสียงแมกไม้ มาที่นี่มันสบายใจเพราะได้ตัดขาดจากเรื่องเครียดๆ อย่างเรื่องครอบครัว มุมที่ผมชอบที่สุดคือตรงต้นมะขามครับ” กล้าอธิบายพร้อมรอยยิ้ม

The post ตกปลาก็ได้ นั่งเล่นก็ดี ช่วยงานก็มา : ศูนย์การเรียนรู้ชุมชนคนหนุ่มสาว พื้นที่ ‘สบายๆ ’ ไร้รั้วเชิงกายภาพและทางใจของเด็กและผู้ใหญ่ในตำบลโพนแพง first appeared on กสศ..

“กลัวค่ะ เพราะตอนที่สงครามเกิดมันใกล้กับบ้านหนูพอดี เรียนไม่ได้แต่โรงเรียนก็เปิดอยู่ มีคนไปเรียนด้วย แต่ก็ไม่กล้าไปเรียน ครูถามว่าทำไมไม่มาเรียนก็เลยบอกว่าได้ยินเสียงปืน เขาบอกว่าไม่ขนาดนั้นหรอก มาเรียนเถอะไม่เป็นไร” 

‘คินตันโบ’ เด็กสาวพม่าเชื้อสายกะเหรี่ยงวัย 15 กับเพื่อนๆ อย่าง กชกร, นุช ,พลอย และ นิดหน่อย เล่าให้ฟังว่าทำไมต้องย้ายมาเรียนที่เมืองไทยพร้อมครอบครัว และอยู่กับ ‘ครูแอ๋ว’ ลัดดาวัลย์ หลักแก้ว ที่ศูนย์การเรียนมูลนิธิเพื่อเยาวชนชนบท (มยช.) 

นุชเสริมอีกว่า ขุดหลุมไว้ใกล้ๆ โรงเรียน วันไหนมีระเบิดก็ซ่อนอยู่ในนั้น 

บรรยากาศมันจึงไม่เหมาะกับการเรียน เพราะสิ่งที่สำคัญกว่าคือการรักษาชีวิตให้รอดก่อน 

‘แชมป์’ เด็กหนุ่มวัย 14 ที่มาจากทวาย ก็บอกอย่างตรงไปตรงมาว่ากลัว ถึงแม้ตอนนั้นจุดทิ้งระเบิดจะไม่ใกล้โรงเรียน แต่แค่เฮลิคอปเตอร์บินวนไปมาเหนือหัว ก็กลัวแล้ว 

“ไม่มีสมาธิในการเรียนด้วย กลัว” ‘นนท์’ สาวมอญวัย 15 ที่มากับแชมป์ก็บอก 

แล้วถ้ายังเรียนที่นั่นต่อ จะเป็นยังไงบ้าง 

“ก็อาจตายก็ขึ้นสวรรค์ ได้ไปที่ชอบที่ชอบ (หัวเราะ)” ‘อ้าย’ น้องสาวของนนท์วัย 13 พูดติดตลก 

ตลกเพราะมันไม่เกิดขึ้นจริง นนท์ อ้าย และแชมป์ ย้ายเข้ามาเรียนที่เมืองไทยได้อย่างปลอดภัย แต่ก็ไม่ถึงกับ 100% เพราะจู่ๆ ศูนย์การเรียนที่ทั้งสามเคยเรียนก่อนหน้านี้ถูกสั่งปิดเมื่อปลายปีที่แล้ว เพราะได้รับการร้องเรียนจากชุมชนละแวกนั้น 

“เสียใจ ทำไมโรงเรียนเราต้องโดนปิดด้วย เราเลยไม่ได้เรียนอีกแล้ว” แชมป์ย้อนความรู้สึกวันนั้น 

เด็กๆ ลูกหลานแรงงานข้ามชาติกลุ่มนี้ มีพ่อแม่ทำอาชีพหลากหลาย ซึ่งล้วนเป็นฟันเฟืองสำคัญในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจ ไม่ว่าจะเป็น เย็บผ้า เจ้าหน้าที่รักษาความปลอดภัย (รปภ.) ทำงานในโรงงานเหล็ก โรงงานพลาสติก ฯลฯ 

และเด็กทุกคนไม่ว่าพม่า มอญ กะเหรี่ยง ไทใหญ่ หรือมาจากเมืองไหน ต่างบอกเหมือนกันว่าการศึกษาสำคัญ 

“เด็กก็คืออนาคต ถ้าหนูไม่ได้เรียน หนูจะโง่หรือเปล่าก็ไม่รู้ ถ้าไม่ได้เรียน เค้าเขียนอะไรมา เราจะรู้ได้ยังไงว่าความหมายคืออะไร แยกแยะไม่ออกว่าอะไรดี อะไรไม่ดี” นนท์บอก

ส่วนคิโบตันบอกว่าถ้าไม่ได้เรียนก็จะอ่านไม่ได้แล้วไม่เข้าใจความหมาย เวลาใครพูดอะไรก็ไม่รู้เรื่อง ถ้าอ่านไม่ออกก็ฟังไม่รู้เรื่อง 

“ถ้าโกงเราเราจะได้เรารู้ทัน จะได้ไม่ต้องขอความช่วยเหลือกับคนอื่น” 

‘นุช’ เพื่อนที่มากับคิโบตัน บอกในอีกมุมหนึ่งว่าถ้าไม่ได้เรียน ก็จะสื่อสารลำบากและยากไปหมดทุกเรื่อง 

“เราพูดไม่เป็น เขาก็จะบอกว่าเราไร้มารยาท ไปที่ไหนก็อ่านป้ายไม่ออก ซื้อของราคาเท่าไหร่ก็ไม่รู้ มันลำบากมากๆ จะกินยาพาราเซตามอลยังไม่รู้จักเลย กลัวกินมั่ว อย่างปู่หนูเขากินนู่นกินนี่แล้วก็ปวดท้อง ท้องเสีย เขาพูดภาษาไทยไม่เป็น ท้องเสียก็เลยไปซื้อยาบอกว่าปวดท้อง ปวดท้องอะไรเขาก็ตอบไม่ได้ คนที่ไม่ได้รับการศึกษา ลำบากมากๆ ค่ะ” นุชพยายามพูดภาษาไทยอย่างชัดเจนที่สุด 

ชวนเด็กๆ มองโลกในแง่ร้ายสุด ถามว่าถ้าโรงเรียนที่นี่โดนปิดอีก กลับไปบ้านเกิดก็ยังไม่ได้เพราะรบพุ่งไม่หยุด เด็กๆ จะเป็นอย่างไร 

นุชบอกว่า หนูน่าจะไปเป็นพนักงานโรงงานเย็บผ้า เช่นเดียวกับเพื่อนร่วมศูนย์การเรียนมูลนิธิเพื่อเยาวชนชนบทอย่าง ‘นิดหน่อย’ ที่อาจจะไปเป็นช่างเย็บผ้าอย่างแม่ 

“มาเมืองไทยแรกๆ ยังไม่ได้เรียน หนูทำงานหนักมาก เย็บผ้าตั้งแต่เช้าถึงสามทุ่ม แต่ตอนนี้หนูได้เรียนแล้ว แม่บอกไม่ให้ทำงานเยอะแล้ว แม่บอกว่าการศึกษาสำคัญ หนูโชคดีที่หนูได้เจอโรงเรียนนี้ (ศูนย์การเรียนมูลนิธิเพื่อเยาวชนชนบท) ถ้าหนูไม่ได้เจอ แม่น่าจะให้หนูทำงาน”

เหมือนกันกับอ้ายที่ตอนนี้ได้มาเรียนในโรงเรียนเอกชนที่ถูกต้องตามกฏหมายอย่างโรงเรียนไอเวิลด์ (iworld) ที่ผลักดันโดย มูลนิธิเครือข่ายส่งเสริมคุณภาพชีวิตแรงงาน (LPN) พร้อมๆ กับแชมป์และอ้าย 

“หนูอยากเรียนให้สูงที่สุด สุดจนไม่มีอะไรให้เรียนแล้ว” คือความฝันตอนนี้ของอ้าย

โรงเรียนที่ปลอดภัยทางกายและทางใจ 

‘อ้อน’ ปฏิมา ตั้งปรัชญากูล มูลนิธิเครือข่ายส่งเสริมคุณภาพชีวิตแรงงาน (LPN) ปัจจุบันปฎิมาทำโครงการเยียวยาและพัฒนาศักยภาพเด็กกลุ่มเปราะบางผู้ถูกกระทำความรุนแรงจากครอบครัวและสังคม’ และเป็น 1 ใน 34 หน่วยการทำงานของโครงการพัฒนาการเรียนรู้สำหรับเยาวชนนอกระบบการศึกษา กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) 

พี่อ้อนของเด็กๆ เป็นกำลังสำคัญผลักดันการศึกษาของเด็กเยาวชนลูกหลานแรงงานข้ามชาติมากว่า 20 ปี และล่าสุดก็ร่วมผลักดันให้เกิด ‘โรงเรียนไอเวิลด์ (iworld)’ โรงเรียนเอกชนแห่งแรกของลูกหลานแรงงานข้ามชาติได้สำเร็จ 

“โรงเรียนไอเวิลด์เริ่มต้นจากความตั้งใจของพ่อแม่ที่เคยเป็นลูกศิษยของโรงเรียนที่ถูกปิดไป เค้าอยากจัดการเรียนการสอนให้ลูกหลานได้เรียนทั้งภาษาไทยและภาษาแม่ แต่เดิมตั้งใจทำเป็นศูนย์การเรียนรู้ แต่พอมีกระแสชาตินิยมและการตรวจสอบ ทำให้โรงเรียกถูกสั่งปิด และส่งผลกระทบต่อจิตใจเด็กๆ อย่างมาก ก็เลยพยายามกันใหม่ ดึงผู้เชี่ยวชาญต่างๆ มาเป็นที่ปรึกษา จนตอนนี้จดทะเบียนเป็นโรงเรียนเอกชนอย่างถูกต้อง มีผู้บริหารเป็นคนไทย ไม่พึ่งพางบประมาณจากรัฐ” 

ปัจจุบันโรงเรียนไอเวิลด์  มีนักเรียนเกือบ 500 คน โดยจัดการเรียนการสอนที่เชื่อมโยงกับหลักสูตรต่างประเทศ (ไทย พม่า อังกฤษ) ค่าเรียนรวมกับค่าหอคิดเป็นรายเดือนสนนเดือนละหลักพัน 

“พ่อแม่พอจ่ายได้ ลูกได้เรียนที่ปลอดภัย ถ้าใครไปกลับก็มีรถรับส่ง เพราะคนก่อตั้งที่นี่เคยเป็นเด็กที่เรียนกับเรามาก่อน ลูกหลานเขาอยู่ที่นี่เยอะ เขาก็เลยคิดว่ามันต้องมีโรงเรียนเฉพาะที่แบบเขาได้สอนเอง เขาอยากจัดการเรียนการสอนที่มันตอบโจทย์ชีวิต และไม่แน่ใจว่าการเมืองประเทศเขามันจะเป็นอย่างงี้อีกนานมั้ย” 

เด็กบางคนที่หนีสงครามมา พี่อ้อนและ LPN ก็พามาเรียนรู้ทักษะชีวิตต่างๆ ช่วงเสาร์-อาทิตย์ ที่เน้นเรื่องการปรับตัว สร้างพื้นที่ปลอดภัย พร้อมกับเยียวยาจิตใจไปด้วย 

“เด็กหนีสงครามมาพร้อมกับภาวะ Culture Shock บางคนหนีระเบิดมาแล้วมาอยู่ที่นี่ หลายคนความฝันพังทลายไปแล้ว แต่เราบอกว่า เฮ้ย เธอมีโอกาส เธอทำสิ่งนี้ได้นะ โลกมันกว้าง เธออนุญาตให้ตัวเองฝันได้นะ อยากทำอะไรก็ได้ ดึงเค้าออกมาจากหอไปทำกิจกรรมต่างๆ ก็คือโครงการเรามันจะไปเยียวยาข้างในเขาแบบนี้ด้วยการชวนเค้ามาฝึก Life Skill (ทักษะชีวิต)” 

นอกจากการดูแลเด็กแล้ว LPN ยังเข้าไปอบรมครูในโรงเรียนเรื่องระบบการคุ้มครองเด็ก (Child Protection) เพื่อให้แน่ใจว่าเด็กจะไม่ถูกละเมิดหรือทำร้ายอีกด้วย 

ด้วยความเป็นโรงเรียนเอกชนจึงไม่พึ่งพางบประมาณภาครัฐ กิจกรรมทั้งในและนอกโรงเรียน จึงเป็นพื้นที่ปลอดภัยของเด็กๆ และมั่นใจว่าจะไม่ถูกแทรกแซงจากภาครัฐได้อีก 

การศึกษา = ภาษี ? อีกหรือ

ขณะที่ผู้ใหญ่หลายคนพยายามสร้างนิเวศการเรียนรู้ที่ปลอดภัยให้เด็กภายใต้ความเชื่อว่าเด็กทุกคนบนโลกควรเข้าถึงการศึกษา แต่ในอีกด้านก็ยังมีอีกหลายคนที่ไม่ได้คิดเช่นนี้ และเชื่อมโยงกับภาษี งบประมาณที่เสียไป 

“ความจริงคือ ในเมืองใหญ่เช่น เชียงใหม่ โรงเรียนหลายแห่งมีสัดส่วนของเด็กชาติพันธุ์และแรงงานข้ามชาติเกิน 50% หรือบางแห่งสูงถึง 70% ความหลากหลายนี้มาเคาะอยู่หน้าประตูแล้ว” ผศ.ดร.พิสิษฐ์ นาสี อาจารย์ประจำคณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ให้ความเห็นพร้อมข้อมูลเรื่องนี้ไว้ในรายการ ชั่วโมงนี้ไม่มีคำตอบ 

เสริมทัพอย่างหนักแน่นด้วยกฏหมายและหลักสิทธิมนุษยชน มติคณะรัฐมนตรี 5 กรกฎาคม 2548 และประกาศกระทรวงศึกษาธิการ 31 ตุลาคม 2562 ที่กำหนดไว้ว่า เด็กทุกคนที่อยู่ในประเทศไทย ไม่ว่าจะมีสัญชาติหรือไม่ ต้องได้รับสิทธิในการศึกษาอย่างเท่าเทียมกัน 

“ภาษีมันไม่ได้มาจากคนไทยอย่างเดียว คนที่อยู่ในประเทศนี้จ่ายภาษีในหลายมิติมาก โดยเฉพาะ vat จากการจับจ่ายใช้สอยซื้อของ” 

อ.พิสิษฐ์ ยังชวนให้ลองถอดคำว่าชาติพันธุ์และถอดความหลากหลายออก 

“เขาคือมนุษย์ ที่จะกลายมาเป็นทรัพยากรสำคัญในการพัฒนาประเทศต่อ ถ้าเรามีการศึกษาที่ดี เค้าจะกลายเป็นทรัพยากรที่ดีมาก สำหรับโลกใบนี้ ซึ่งใครได้ประโยชน์ ก็พวกเราทั้งหมด ลูกหลานกลุ่มนี้มาอยู่กับเราตั้งแต่เด็ก ยังไงเค้าก็ต้องอยู่ที่นี่ เค้าเติบโตที่นี่ เป็นคนที่นี่โดยวัฒนธรรม”

ด้านเด็กๆ เองก็ได้ยินได้ฟังเรื่องเหล่านี้มาไม่น้อยทั้งจากข่าวและคนที่พบเจอ แชมป์ อ้าย นนท์ ก็เคยเจอปิดโรงเรียน พวกเค้าแค่ตั้งคำถามว่า เด็กทุกคนเรียนด้วยกันไม่ได้เหรอ 

“เราอยากได้ความรู้ อยากได้อนาคตดีๆ จะได้ไปทำงานดี ตอนนี้เรายังกลับไม่ได้ค่ะ อยากมีอนาคตดีๆ ที่นี่” นิดหน่อยบอก 

เช่นเดียวกับความรู้สึกว่าตัวเองแตกต่างที่ นิดหน่อย นุช อ้าย นนท์ แชมป์ คินตันโบ ต่างมี และส่งผลพอต่อใจพอสมควร 

“เราอยากเรียนแบบมีความสุขบ้าง” อ้ายบอก 

ส่วนน้องสาวอย่างนนท์เลือกที่จะกดความรู้สึกเอาไว้แล้วบอกให้ตัวเอง ไม่รู้สึกดีกว่า 

“ถ้ารู้สึก … มันก็ไม่ดี ถ้าหนูรู้สึกคือ มันไม่เท่ากัน หนูเลยไม่ใส่ใจ ถ้าหนูใส่ใจคงเครียด นอนไม่หลับแน่ (ยิ้ม)” 

และเป็นยิ้มที่ติดตา ติดใจเรามาจนถึงตอนนี้

The post เราอยากตื่นไปโรงเรียนเพราะเสียงนาฬิกามากกว่าเสียงปืน คุยกับเด็กๆ ลูกหลานแรงงานที่อยากไปโรงเรียนทุกวัน first appeared on กสศ..

ในความเป็นจริง ปัญหาเด็กตกหล่น ออกกลางคันในพื้นที่ไม่ได้ง่ายดายหรือเกิดจากความขี้เกียจของเด็กเพียงอย่างเดียว หากแต่มีความซับซ้อนและสัมพันธ์กับโครงสร้างทางเศรษฐกิจ สังคม และข้อจำกัดของระบบการศึกษา 

“หนึ่งคือระบบราชการและระบบโรงเรียนเรายังรักษาเด็กไว้เพื่องบรายหัว เพราะเด็กทั้งที่จริงเด็กแขวนลอยเนี่ย อยู่ตามชุมชนเรามีครับ แต่รายชื่อเขา เลข 13 หลักเขาจริงๆ ยังอยู่ในโรงเรียนอยู่ ทาง สกร. ก็อยากรับก็รับไม่ได้เพราะมันยังแขวนรอไว้อยู่อะ” 

วีรศักดิ์ หะติง นักพัฒนาชุมชนชํานาญการ ผู้รับผิดชอบโครงการการจัดการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่นเพื่อสร้างพื้นที่ปลอดภัยสําหรับการพัฒนากลุ่มเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษา (อบต.นาเลียง) เล่าถึงข้อจำกัดทางโครงสร้างของระบบการศึกษาให้ฟัง 

ความย้อนแย้งนี้สะท้อนว่า หากหน่วยงานท้องถิ่นอย่างอบต. ไม่ยื่นมือเข้ามาเป็นคนกลางในการประสานงานระหว่างโรงเรียนเดิม สกร. และผู้ปกครอง เด็กกลุ่มนี้จะกลายเป็น ‘คนไร้ตัวตนในระบบการศึกษา’ ไปโดยปริยาย 

จึงกลายเป็นโครงการการจัดการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่นเพื่อสร้างพื้นที่ปลอดภัยสําหรับการพัฒนากลุ่มเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษา (อบต.นาเลียง) ร่วมกับกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) เพื่อ ‘รื้อ’ และ ‘สร้าง’ พื้นที่ปลอดภัยสำหรับการเรียนรู้ใหม่ก็เกิดขึ้นได้จริง

ในการทำงานก้าวแรก อบต. นาเลียง จึงเริ่มต้นจากการสลายอคติ โดยใช้กระบวนการทางสังคมและกิจกรรมดึงเด็กออกจากบ้านเข้าสู่พื้นที่ส่วนรวม เพื่อทำให้ชุมชนเปิดรับและเลิกมองเด็กนอกระบบด้วยสายตาหวาดระแวง 

“ปีแรกเรายังไม่เน้นเรื่องวุฒิการศึกษา เราเน้นเรื่องการมีรายได้ ให้เด็กมีรายได้ หรือให้เด็กค้นหาตัวตนที่ชอบก่อน”

กิจกรรมอย่างการฝึกทำกระจกและอะลูมิเนียม ซึ่งเป็นอาชีพหลักในท้องถิ่น การทำพิมเสน การแปรรูปผลิตภัณฑ์ชุมชน ไปจนถึงการขายของออนไลน์ กลายเป็นเครื่องมือสร้างพื้นที่ปลอดภัยทางจิตใจที่ทำให้ผู้ใหญ่ในชุมชนเห็นว่า เด็กนอกระบบไม่ได้เป็นปัญหา แต่คือลูกหลานที่มีศักยภาพ หากได้รับการหนุนเสริมที่ถูกต้อง

หัวใจสำคัญที่ทำให้เด็กยอมก้าวเดินเข้ามาหา อบต. นาเลียง คือหลักการ ‘เด็กนำ ผู้ใหญ่หนุน’ ซึ่งเป็นความพยายามตั้งต้นที่ให้เด็กเป็นผู้กำหนดเป้าหมายชีวิตของตนเอง 

“เด็กนำคือให้เด็กเลือก ในกลุ่มมีทั้งสภาเด็ก เด็กนอกระบบ เด็กวัยแรงงาน มาออกแบบร่วมกัน ส่วนผู้ใหญ่หนุนคือ หนุนเสริมเรื่องที่เขาเสนอมา แนะนำให้อยู่ในทางที่ถูกต้อง เช่น เด็กอยากทำม็อกเทล อยากฝึกงานร้านกาแฟ อยากออกไปศึกษาดูงานข้างนอก เราไม่บอกว่าไม่ดี แต่ประคบประหงม หนุนให้เด็กเป็นคนคิดออกแบบ แล้วพาเขาออกไปเห็นโลก”

ตามอำนาจหน้าที่เดิม อบต. มีภารกิจจัดการศึกษาโดยตรงเพียงระดับศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก (ก่อนอนุบาล) แต่ อบต.นาเลียง เลือกที่จะขยายขอบเขตการทำงานโดยอาศัย พ.ร.บ. กำหนดแผนและขั้นตอนการกระจายอำนาจ ให้ครอบคลุมการพัฒนาคุณภาพชีวิตและการส่งเสริมการเรียนรู้ตลอดชีวิต

“พอเรารู้แล้วว่าปีแรกเราทำ เรายังไม่รู้บทบาทตัวเองว่าจะทำอะไร พอมาปีสองเรามองบริบทเราว่าถ้าเราเป็นฮับ จะทำให้เด็กประสบความสำเร็จหรือเด็กมามากกว่า เราเลยเป็นฮับเพื่อส่งต่อ สกร. โคกับโรงเรียนพระซองสามัคคีวิทยาที่จัด 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ และเชื่อมกับศูนย์การเรียน CYF ที่ยืดหยุ่นเพื่อเทียบโอนประสบการณ์”

สุดท้ายสิ่งที่เปลี่ยนไปคือการทำงานร่วมกันโดยไม่แบ่งแยกหน่วยงาน อบต.นาเลียงมองว่าหากปล่อยให้เด็กหลุดระบบ ปัญหาก็จะวนกลับมาที่งานสวัสดิการของอบต. อยู่ดี

“ถ้ากลุ่มนี้ไม่เรียนหนังสือ สุดท้ายมามันก็ตกอยู่กับอบต. เหมือนเดิม ทุกอย่างมันพันไปหมด ตั้งแต่แรกเกิดไม่ได้เรียน รายได้ไม่มี อบต. ก็ต้องเข้าไปช่วยเรื่องสวัสดิการ กลับมาที่ปัญหาของชุมชนอยู่ดี”

ความสำเร็จของนาเลียงจึงมาจากการที่ท้องถิ่นกล้าลุกขึ้นมาปรับ ‘มายด์เซ็ต’ (Mindset) ทั้งของชุมชน ระบบการศึกษา และกลไกราชการ บทบาทของ อบต. จะไม่ได้หยุดอยู่แค่การดูแลศูนย์พัฒนาเด็กเล็กหรือดูแลลูกบ้านตามกฎหมาย แต่ยังสามารถเปลี่ยนผ่านไปสู่การเป็น ‘ฮับการเรียนรู้’ (Learning Hub) ที่คืนโอกาสและศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ให้แก่เด็กทุกคนได้ 

The post ‘เด็กนำ ผู้ใหญ่หนุน’ อบต.นาเลียง กับการ ‘รื้อ’ และ ‘สร้าง’ พื้นที่ปลอดภัยสำหรับการเรียนรู้ใหม่ที่เกิดขึ้นได้จริง first appeared on กสศ..

ในการเปิดเวทีรับฟังความคิดเห็นภายใต้แนวคิด “ก้าวไปด้วยกัน สู่ทศวรรษที่ 2 ของความเสมอภาคทางการศึกษา” ศาสตราจารย์วุฒิสาร ตันไชย ประธานกรรมการบริหาร กสศ. ได้กล่าวเน้นย้ำถึงบทบาทขององค์กรตลอด 8 ปีที่ผ่านมา นับตั้งแต่วันจัดตั้งตาม พ.ร.บ. กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา พ.ศ. 2561 ว่า กสศ. วางตำแหน่งเป็น “ตัวเร่งการเปลี่ยนแปลงและจุดคานงัด” ที่เชื่อมโยงข้อมูล งานวิจัย นวัตกรรม และภาคีเครือข่ายเข้าด้วยกัน เพื่อเปลี่ยนผลสำเร็จจากโครงการต้นแบบไปสู่การเปลี่ยนแปลงเชิงระบบของประเทศ

“กสศ. ชี้ให้เห็นว่า ปัจจุบันความเหลื่อมล้ำทางการศึกษากำลังเผชิญความท้าทายรอบด้าน ทั้งการเติบโตของ AI เทคโนโลยี โครงสร้างประชากร ภาวะเศรษฐกิจผันผวน และภัยธรรมชาติ โจทย์ของการศึกษาจึงเปลี่ยนจากการพาเด็กเข้าเรียน ไปสู่การสร้างระบบการเรียนรู้ที่ทำให้เด็กสามารถดำรงชีวิตและเติบโตได้ในโลกยุคใหม่ หรือการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่น” ประธานกรรมการบริหาร กสศ. กล่าว

ศาสตราจารย์วุฒิสาร กล่าวด้วยว่า เพื่อสร้างความเข้าใจเชิงรูปธรรม กสศ. ได้เปรียบเทียบระบบการศึกษาเหมือน “รถไฟขบวนหนึ่ง” ที่มีผู้โดยสาร 3 กลุ่ม ซึ่งต้องการกลยุทธ์การช่วยเหลือที่แตกต่างกัน ประกอบด้วย 1.เด็กในระบบการศึกษา (ขึ้นอยู่บนรถไฟ) ต้องยกระดับคุณภาพการเรียนรู้ทั้งระบบ ไม่ว่าจะนั่งอยู่ชั้นใด ให้ได้รับความรู้เพียงพอต่อการบรรลุเป้าหมายชีวิต 2.เด็กที่จำเป็นต้องออกจากระบบกลางคัน (ลงระหว่างทาง) ต้องทำให้ทุก “สถานี” ที่ลงไป เป็นสถานีแห่งโอกาส ผ่านระบบการเรียนรู้ตลอดชีวิต (Life-long Learning) และพัฒนาทักษะอาชีพ 3.เด็กกลุ่มหลุดออกจากระบบ (ตกจากขบวนไปแล้ว) เด็กกลุ่มนี้อาจเผชิญความยากจน ปัญหาครอบครัว ปัญหาสุขภาพ การตั้งครรภ์ในวัยเรียน หรือเงื่อนไขอีกหลายอย่างที่เขาไม่ได้เป็นผู้เลือก หลายครั้งเด็กไม่ได้อยากลงจากรถไฟ แต่ถูกสถานการณ์บังคับให้ต้องลง ดังนั้น โจทย์สำคัญของเด็กกลุ่มนี้จึงอยู่ที่ว่า เราจะสร้างกระบวนการช่วยเหลือและเสริมพลังให้เขามีทางเลือกได้อย่างไร และหากในที่สุดเขาต้องลงจากรถไฟจริง ๆ เราจะทำอย่างไรให้เขาไม่บอบช้ำจนเกินไป มีสถานีรองรับ และยังสามารถดำรงชีวิต และเดินทางต่อไปได้อย่างมีศักดิ์ศรี และเด็กกลุ่มนี้เป็นเด็กที่ยังเข้าไม่ถึงโอกาส (ไม่เคยขึ้นรถไฟ) เป็นโจทย์ที่สำคัญของการขับเคลื่อนงานผ่านแนวทาง Thailand Zero Dropout Plus โดยร่วมมือกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและชุมชน ออกไปค้นหา ติดตาม ช่วยเหลือ และนำโอกาสทางการเรียนรู้ไปให้ถึงตัวเด็ก

“ความเสมอภาคทางการศึกษา ไม่ใช่การทำให้ทุกคนนั่งรถไฟชั้นเดียวกัน แต่คือการทำให้ทุกคนมีโอกาสเดินทางไปถึงปลายทางของชีวิตด้วยเส้นทางที่เหมาะสมกับศักยภาพและเงื่อนไขของตนเอง และเมื่อระบบหนึ่งไม่สามารถตอบโจทย์ได้ ก็ต้องมีเส้นทางอื่นรองรับ ไม่มีใครควรถูกทิ้งไว้ข้างหลัง”  ศาสตราจารย์วุฒิสาร กล่าว

ประธานกรรมการบริหาร กสศ. กล่าวทิ้งท้ายว่า กสศ. เชื่อมั่นว่าการจัดทำแผนกลยุทธ์ 5 ปีข้างหน้า ไม่ใช่การทำงานขององค์กรใดองค์กรหนึ่งเพียงลำพัง จึงขอเชิญชวนภาคีเครือข่าย ผู้ทรงคุณวุฒิ ผู้ทำงานด้านการศึกษา ชุมชน ตลอดจนประชาชนทั่วไป ร่วมเสนอแนะข้อคิดเห็น เพื่อร่วมกันตอบคำถามว่า “อีก 5 ปีข้างหน้า เราอยากเห็นการศึกษาไทยเป็นอย่างไร” และ “กสศ. ควรทำหน้าที่อย่างไรในการเป็นกลยุทธ์เชื่อมโยงความร่วมมือ”

สามารถส่งความคิดเห็นและข้อเสนอแนะได้ตั้งแต่วันนี้ ถึงวันที่ 30 ก.ย. 2569 ผ่านระบบออนไลน์ได้ที่เว็บไซต์ https://www.eef.or.th/public-hearing/ และทุกช่องทางออนไลน์ของ กสศ. ในทุกความคิดเห็นและข้อมูลทั้งหมดจะถูกนำไปสังเคราะห์เพื่อยกร่างแผนกลยุทธ์ กสศ. พ.ศ. 2571–2575 ให้เกิดผลสัมฤทธิ์เป็นรูปธรรมและตอบโจทย์ความต้องการอย่างแท้จริง

The post กสศ. ร่วมกับภาคีเครือข่าย Kick Off เปิดเวทีรับฟังความคิดเห็นภาคีเครือข่ายทั่วประเทศ เพื่อจัดทำร่างแผนกลยุทธ์ 5 ปี เดินหน้าขับเคลื่อน ก้าวไปด้วยกัน สู่ทศวรรษที่ 2 ของความเสมอภาคทางการศึกษา first appeared on กสศ..

‘นับ’ สุนิสา ตอบ หลังหันไปถามแฝดน้อง ‘ตน’ สุนิตา เมื่อได้รับคำถามว่า ‘ความฝันตอนนี้ของตัวเองอะไร’ เหมือนกับตนที่ยังคงกระอักกระอ่วนเมื่อตอบคำถาม

“หนูอยากเป็นทนาย เพราะว่าหลานค่อนข้างอยู่ในสังคมที่เสี่ยงยาเสพติด หนูอยากเป็นทนายความเพราะอยากช่วยปรับปรุงหลาน”

ความอึดอัดปรากฏขึ้นในดวงตาของทั้งคู่วัย 17 เพราะเธอก็ไม่รู้ว่าวันนี้ ‘สิทธิที่จะได้ฝัน’ นั้นมีมากน้อยแค่ไหน หลังจากที่บ้านขอร้องให้ทั้งคู่ออกจากโรงเรียนตอน ม.2 เพราะความจน และต้องใช้ชีวิตอยู่ในความว่างเปล่าเกือบ 3 ปี แทนที่จะได้วิ่งตามความฝันในห้องเรียนแบบคนอื่นเขา จวบจนปีนี้ในวัยที่ควรจบมัธยมปลาย นับและตน ได้กลับเข้ามาเรียนอีกครั้งในชั้น ม.4 

ก้าวออกจากรั้วโรงเรียน

นับและตน รู้ดีว่าสิ่งที่เกิดขึ้นกับชีวิตตัวเองคงไม่มีใครอยากให้เกิดถ้าที่บ้านมีเงินมากพอ สำหรับครอบครัวที่มีฐานะพร้อม ‘การศึกษา’ อาจเป็นเส้นทางตรงสายที่เด็กทุกคนเดินไปตามช่วงวัยอย่างราบรื่น แต่สำหรับครอบครัวนับและตน ในจังหวัดสตูล การส่งลูกเรียนหนังสือกลับเป็นเหมือนการแบกรับต้นทุนชีวิตที่หนักอึ้ง

ย้อนกลับไปตอนอายุ 14 ปี ทั้งคู่เรียนในโรงเรียนเอกชนสอนศาสนาควบคู่สามัญแห่งหนึ่ง 

“ตอนนั้นเครียดค่ะ มันไม่สนุกกับการเรียนเท่าไหร่ ด้วยความที่เราเป็นเด็กหลังห้อง พอยกมือถามครูก็ไม่ค่อยสนใจ จะสนใจแต่เด็กหน้าห้องมากกว่า” นับตอบ 

สภาพแวดล้อมในห้องเรียน ไม่ได้เอื้อให้พวกเธอรู้สึกสนุกกับการเรียนรู้เท่าไร นับกับน้องสาว พร้อมเพื่อนๆ ส่วนหนึ่งเลยกลายเป็นเด็กหลังห้อง ที่มีผลการเรียนติดลบ 

“พ่อกับแม่บอกว่าไม่มีเงินแล้วนะ จะเอายังไง แล้วหนูก็มีปัญหาเรื่องการเรียนด้วย เรียนไม่ค่อยทันเพื่อน ชอบโดดบ่อยๆ ติด ร เยอะ พอเป็นแบบนี้ก็เลยได้ออกจากโรงเรียนทั้งคู่ ก็รู้สึกเสียใจ กับรู้สึกเสียดายที่ไม่ได้เรียนแล้ว”

วิกฤตการเงินในครอบครัวใหญ่ที่มีพี่น้องถึง 7 คน ที่ทั้งคู่เป็นลูกคนสุดท้อง พ่อและแม่วัยใกล้ 60 ปี มีอาชีพรับจ้างกรีดยางตอนกลางคืน มีรายได้ที่ไม่แน่นอนเพียงวันละ 200-300 บาทเท่านั้น 

อาชีพรับจ้างกรีดยางในตอนกลางคืนของพ่อและแม่ ไม่ใช่การเป็นเจ้าของสวนเอง รายได้จึงขึ้นอยู่กับหยาดเหงื่อและสภาพดินฟ้าอากาศ ในคืนที่ฝนตกก็ขาดรายได้ วันไหนโชคดีก็ได้เงินกลับมา ซึ่งเมื่อนำมาหารเฉลี่ยกับปากท้องของคนในบ้านและหลานๆ อีกหลายชีวิต เงินจำนวนนี้แทบไม่พอกับค่ากับข้าวในแต่ละวัน

นับจำได้ดีว่ามะ (แม่) เดินมาพูดด้วยความจำใจว่า “ตอนนี้มะยังไม่มีเงินเลย เดี๋ยวรอให้มะมีเงินก่อนได้ไหม” ทั้งคู่รู้ดีว่าในความเป็นจริง คำว่า ‘รอให้มีเงิน’ ของมะ มันช่างห่างไกลเหลือเกิน และเมื่อบวกกับความกดดันในห้องเรียนที่พวกเธอมักถูกมองข้ามเพราะเป็นเด็กหลังห้อง สุดท้ายทั้งคู่จึงตัดสินใจเดินออกจากระบบการศึกษาตอนจบ ม.2 ทันที เพราะรู้ดีว่าเงินทุกบาทที่จ่ายเป็นค่าเทอมหมายถึงปากท้องของคนทั้งบ้านที่ต้องประหยัดลง

มรดกความจนที่ได้รับ

โลกของนับและตน ที่เคยใช้ชีวิตส่วนใหญ่อยู่ในห้องเรียน ถูกพลิกมาเป็นโลกแห่งการทำมาหากินเพื่อแบ่งเบาภาระครอบครัวในทันทีตลอด 3 ปีที่หลุดออกจากระบบ 

“เหนื่อยค่ะ เหนื่อยกว่าการเรียนมากๆ” ทั้งคู่ประสานเสียงเมื่อพูดถึงช่วงเวลา 3 ปีที่หายไป

นับ ไปช่วยพี่สาวขายปลาหมึกย่างและลูกชิ้นย่างที่หน้าเซเว่น รูทีนชีวิตเริ่มต้นตั้งแต่ช่วงเย็น อยู่กับไอร้อนของเตาไฟจนถึงสี่ทุ่ม

“หนูนอนตีสองเป็นเรื่องปกติเลย ตื่นอีกทีสิบโมง แล้วร้านปิดสี่ทุ่ม กลับบ้านมาพักผ่อนร่างกาย นอนเล่นโทรศัพท์จนถึงตีสอง”

ส่วนตน รับหน้าที่แบ่งเบาภาระงานบ้านทั้งหมด คอยล้างจาน ดูแลความสะอาด และช่วยเลี้ยงหลานอยู่ที่บ้านเพื่อประหยัดค่าใช้จ่ายในการจ้างคนดูแล

รายได้วันละ 200-300 บาทที่นับหามาได้จากการขายของ และเงินไม่เกินร้อยบาทที่ตนใช้ซื้อของกินในเซเว่น กลายเป็นวงจรชีวิตที่พวกเธอคิดว่านี่คงคือทั้งหมดของชีวิตแล้ว

“ยอมรับว่าเครียด แล้วก็เบื่อๆ ช่วงนั้นหนูไม่ค่อยพูดกับใคร อย่างพี่ยังได้ไปร้านขายของ แต่หนูอยู่บ้าน ไม่ค่อยไปไหน” ตนบอก

เมื่อครอบครัวคือกำแพง

ทั้งคู่ยอมรับว่าความยากจนไม่เพียงแต่พรากโอกาสในการเรียนรู้ แต่ยังพรากช่วงเวลาที่ควรจะได้วิ่งเล่น พรากสังคมเพื่อนฝูง โดยเฉพาะตนที่ต้องอยู่บ้านตลอดเวลา 

แถวบ้านที่อาศัยอยู่ ปัญหายาเสพติดรายล้อมจนกลายเป็นเรื่องปกติในสายตา หลานชายของพวกเธอเคยถูกจับกุมจนต้องขึ้นศาลเยาวชน นี่เลยเป็นที่มาความฝันของตน ที่อยากเป็นทนาย และข้างๆ กันนับก็อยากเป็นผู้พิพากษา 

“คือลึกๆ หนูอยากทำให้ตรงข้ามกับสิ่งที่พ่อพูด พ่อเป็นคนที่เก่ง แบบเก่งจนไม่ค่อยฟังใครเลย เขาถือว่าเขาเป็นหัวหน้าครอบครัวใหญ่ที่สุดของบ้าน”

นับพูดแบบตรงไปตรงมาถึงครอบครัวของตัวเอง 

“เพราะบางครั้งหนูอยากทำอันนี้ อยากเป็นอันนี้ แต่พ่อกับแม่ไม่ให้ เวลาหนูพูดอะไรมักจะไม่ค่อยฟัง บ้านหนูชอบซ้ำเติม ตอนนี้มีปัญหาอะไรหนูเลยไม่ค่อยบอกครอบครัว”

นับและตนรู้สึกตรงกันว่า บ้านเป็นพื้นที่ปลอดภัยให้ได้เพียงแค่ 50% เท่านั้น เพราะเวลาที่พวกเธอมีความฝัน หรืออยากลองทำอะไรใหม่ๆ มักจะไม่ได้รับความเห็นชอบ หรือคำชื่นชมจากพ่อแม่ แต่กลับได้รับคำพูดที่บั่นทอนความมั่นใจแทน โดยเฉพาะตนที่อยากเป็นทนายความ และโดนพ่อแม่ปรามาสไว้ว่าคงทำไม่ได้

คำพูดบั่นทอนความฝันจากครอบครัวไม่ได้เกิดขึ้นกับแค่ครอบครัวของนับและตน 

อัพดอล-อัพดอล พงค์สวัสดิ์ ผู้รับผิดรับโครงการกลไกชุมชนสู่การสร้างพื้นที่ปลอดภัยที่เอื้อต่อการเรียนรู้ของเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษา จังหวัดสตูล โดยการสนับสนุนของกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) อธิบายสถานการณ์ที่เด็กในพื้นที่สตูลเจอว่าที่นี่มักมีวัฒนธรรมเงียบในบ้าน เพราะถ้าผู้ปกครองไม่ฟังเสียงเด็กดีๆ เสียงนี้ก็จะไม่ได้ยิน และถ้าไม่ได้ยินบ่อยๆ มันก็จะไม่พูดออก 

โอกาสที่สองของชีวิต

ในวัย 17 ปี นับตนได้กลับเข้ามาเรียนโรงเรียนอีกครั้ง จุดเปลี่ยนสำคัญเริ่มต้นขึ้นเมื่อแกนนำเครือข่ายเยาวชน ‘เมล็ดพันธุ์เกตรี’ ชักชวนพวกเธอเข้ามาร่วมกิจกรรมของกลุ่ม ‘The GUERRILLA’ โครงการกลไกชุมชนสู่การสร้างพื้นที่ปลอดภัยที่เอื้อต่อการเรียนรู้ของเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษา จังหวัดสตูล โดยการสนับสนุนของกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.)

นับและตนได้ฟังประสบการณ์เรื่องราวชีวิตจากเพื่อนๆ และรุ่นพี่ โดยเฉพาะบทเรียนเรื่องพิษภัยของยาเสพติด ซึ่งเป็นสิ่งระบาดหนักในชุมชนที่พวกเธออาศัยอยู่ มันกลายเป็นเกราะป้องกันทางความคิดและจุดประกายความฝันที่อยากจะมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น

อีกด้านหนึ่งโรงเรียนอันซอเรียะห์อัดดีนียะห์ โรงเรียนเอกชนสอนศาสนาอิสลามควบคู่สามัญ เป็นโรงเรียนการกุศลที่เข้าร่วมโครงการกลไกชุมชนสู่การสร้างพื้นที่ปลอดภัยที่เอื้อต่อการเรียนรู้ของเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษาจังหวัดสตูล เพื่อเปิดโอกาสให้เด็กที่หลุดจากระบบการศึกษาได้กลับมาเรียนอีกครั้ง

หลังจากนั้น กาศมา นาคกระวัศ ผู้อำนวยการโรงเรียน พร้อมด้วยทีมงาน สุกรี นาคกระวัศ ผู้จัดการโรงเรียน ได้เดินทางมาเคาะประตูบ้านเพื่อชวนพวกเธอกลับเข้าสู่ระบบโรงเรียนอีกครั้ง 

“ตอนแรกหนูวิ่งหนีไปหลังบ้านเลยค่ะ หลบหน้า ผอ. ตลอด เพราะไม่อยากคุยเรื่องเรียน มันยากมากที่จะกลับไปหลังจากหลุดไปตั้งสองสามปีแล้ว” 

แต่คนที่ซัพพอร์ตและดึงมือให้เดินหน้าต่อก็คือมะที่เอ่ยปากขอร้องลูกสาวว่า 

“ไม่อยากให้ลูกต้องมากรีดยางรับจ้างเหมือนมะ มันลำบากและไม่แน่นอน ทนอีกนิดนึงเดี๋ยวก็ชิน” 

ควบคู่ไปกับพลังของความเป็นฝาแฝดที่นับบอกว่า 

“ถ้าไม่มีน้องมาด้วย หนูก็ไม่มา แต่อย่างน้อยจับมือมาเจออะไรที่ไม่รู้ด้วยกัน มันก็ทำให้กล้าสู้”

แม้จะมีความขัดแย้งในใจหรือรู้สึกอึดอัดกับท่าทีของพ่อ แต่อุดมการณ์ลึกๆ ของนับในการกลับมาเรียนหนังสือครั้งนี้ ส่วนหนึ่งคือเธออยากจะเติบโตขึ้นไปเป็นคนที่มีความรู้เท่าทัน เพื่อที่จะสามารถหันหน้ากลับมาคุยกับพ่อด้วยเหตุและผลในฐานะผู้ใหญ่คนหนึ่งได้

“หนูอยากเอาความรู้ที่แท้จริงไปคุยกับพ่อเพราะเขาไม่เคยฟังใครเลย”

ขณะเดียวกัน ตน เองก็อยากใช้ความสำเร็จในอนาคตเพื่อพิสูจน์ให้พ่อเห็นว่าพวกเธอทำได้

“หนูก็อยากพิสูจน์ให้เขารู้ว่าสมองหนูก็ถึง ยังไงหนูก็เป็น (ทนาย) ให้ได้ค่ะ”

ถ้าโรงเรียนยืดหยุ่นมากพอ

ปัจจุบัน นับและตนกลับเข้ามาเรียนในชั้น ม.3 และกำลังเข้าสู่ ม.4 ได้ประมาณ 4 เดือนแล้วที่โรงเรียนอันซอเรียะห์อัดดีนียะห์ แม้ช่วงแรกจะต้องปรับตัวอย่างหนัก 

“วันแรกหนูบอกน้องว่ากลับบ้านไหม ไม่รู้จักใครเลย พรุ่งนี้ไม่อยากมาแล้ว แต่น้องมันลากมาเลยต้องมา ถ้าน้องไม่มาเรียนหนูก็ไม่มา อย่างน้อยก็มีน้องมาด้วยกัน จับมือมาเจออะไรที่ไม่รู้ด้วยกัน” นับเล่า

สำหรับเด็กคนหนึ่งที่หลุดออกจากระบบโรงเรียนไปนานถึง 3 ปีเต็ม การผลักประตูรั้วโรงเรียนกลับเข้ามาอีกครั้ง ไม่ใช่แค่เรื่องของการหยิบกระเป๋านักเรียนมาสะพาย แต่คือการเปลี่ยนวิถีชีวิต ความคิด และการปรับตัวที่ต้องใช้ต้นทุนทางจิตใจอย่างสูง

ความท้าทายขั้นต่อมาของการปรับตัวคือ ‘ช่องว่างระหว่างวัยและสถานะ’ ในห้องเรียน ในวัยใกล้ 18 ปีที่ต้องมานั่งเรียนร่วมชั้น ม.3 กับเด็กที่อายุห่างกัน 2-3 ปี ซ้ำร้ายแก๊งเด็กในห้องยังรู้จักและเติบโตด้วยกันมาตั้งแต่มัธยมต้น ทำให้นับและตนกลายเป็นสิ่งแปลกปลอมของห้องเรียนในช่วงแรก

ความอายและการกลัวสายตาคนจ้องมองทำให้ฝาแฝดขังตัวเองไว้ในกลุ่มสองคน นั่งกินข้าวด้วยกันตอนพักกลางวัน และเมื่อเริ่มปรับตัวได้ระดับหนึ่ง ก็ต้องเจอกับวิกฤตน้ำท่วมใหญ่จนโรงเรียนต้องหยุดยาว ปิดกั้นช่องทางการติดต่อเพราะยังไม่มีเบอร์หรือโซเชียลมีเดียของเพื่อนๆ ทำให้หลังน้ำลด ทั้งคู่ต้องกลับมาเริ่มต้นนับหนึ่งในการปรับตัวใหม่อีกครั้ง

“ตอนเรียน ม.สอง คือกดดันเพราะวิชามันยาก มีตั้งแปดถึงสิบวิชา แต่ที่นี่มีแค่ห้าหกวิชา ครูเป็นกันเอง น่ารักและใจดีมาก ค่อยๆ สอน ไม่ดุไม่ด่าเหมือนโรงเรียนอื่น ไม่เข้าใจตรงไหนก็ยกมือถาม ครูก็จะสอนให้ตัวต่อตัวเลย ครูบอกว่าไม่ต้องไปถามเพื่อน ถามครูนี่ ครูสอนได้”

แต่เพราะโรงเรียนนี้ แตกต่างจากที่เดิม

“ที่นี่ครูเป็นกันเอง น่ารักและใจดีมากค่ะ ค่อยๆ สอน ไม่ดุไม่ด่า ถ้าไม่เข้าใจตรงไหนครูจะสอนให้ตัวต่อตัวเลย ครูบอกว่าไม่ต้องไปถามเพื่อน ให้ถามครูได้เลย มันทำให้เราจากเด็กหลังห้องที่ไม่เคยมีใครสนใจ กล้าที่จะเรียนรู้”

จากที่เคยต้องเรียนถึง 8-10 วิชาจนกดดัน ที่นี่ปรับโครงสร้างให้ยืดหยุ่นและตอบโจทย์ศักยภาพเหลือเพียง 5-6 วิชา และมีการประเมินผลผ่านกิจวัตรความดี ตอนนี้กลายเป็นเด็กที่สนุกกับวิชาวิทย์คำนวณ และมีเพื่อนสนิทอย่างอามีนาและมาริน่าที่คอยเข้ามาสร้างเสียงหัวเราะ

เหมือนจะไปได้ไกล แต่ก็อาจจะไปไม่ถึง

สิ่งที่ทำให้นับและตนยังไม่หลุดออกจากระบบไปเป็นครั้งที่สอง เพราะทั้งคู่เริ่มสนุกกับการเรียนในรอบ 4 เดือนที่ผ่านมา ที่ ‘ตัวระบบโรงเรียน’ และ ‘ครู’ ลดเงื่อนไขความกดดันลง แตกต่างจากโรงเรียนเอกชนดั้งเดิมที่เคยเรียน

ที่อันซอเรียะห์อัดดีนียะห์ ไม่ได้เรียนเพียงวิชาการ แต่เรียนรู้ผ่านหลักสูตรฐานสมรรถนะ ที่เน้นการลงมือปฏิบัติจริง จัดการเรียนการสอนแบบบูรณาการ ใช้กระบวนการ I+STEAM Education ประเมินผลจากสมรรถนะที่ผู้เรียนสามารถปฏิบัติได้จริงตามที่กระทรวงศึกษาธิการกำหนด นอกจากนี้ โรงเรียนยังส่งเสริมการปลูกฝัง 9 กิจวัตรความดีตามแบบอย่างของท่านศาสดามูฮัมหมัด (ซ, ล) เพื่อพัฒนาผู้เรียนให้เป็นทั้งคนดีและคนเก่ง พร้อมทั้งเปิดโอกาสให้เรียนรู้ด้านอาชีพร่วมกับวิทยาลัยเทคนิคสตูล เพื่อสามารถนำความรู้ไปประกอบอาชีพและพึ่งพาตนเองได้ในอนาคต

แต่นับก็ยอมรับว่า ตัวเองไม่อยากเรียนต่อแล้ว อยากออกไปหาเงินมากกว่า เพราะมีอิสระและได้เงิน 

ไม่ผิดที่นับจะคิดอย่างนั้น อัพดอลบอกว่าหนึ่งในคำถามที่คนทำงานมักได้รับจากเด็กๆ คือ 

“ผมจะฝันถึงอะไรเหรอพี่? เพราะเด็กนอกระบบในสตูลจำนวนมากเผชิญภาวะไร้ความฝัน ไม่ใช่เพราะพวกเขาไม่อยากมีอนาคตที่ดี แต่เป็นเพราะโครงสร้างเศรษฐกิจในจังหวัดสตูลปิดตายจินตนาการของพวกเขา”

ฟาลัก บีลาล เส็นจิต เจ้าหน้าที่โครงการเล่าว่า ที่สตูลมีเพียงโรงงานปลากระป๋อง ซึ่งรับเฉพาะแรงงานหญิง และโรงงานปาล์มน้ำมันที่ต้องการแรงงานผู้ใหญ่และงานหนัก

ส่วนงานราชการหรืองานออฟฟิศก็มีจำกัดและการแข่งขันสูง แม้รัฐจะพยายามผลักดันการท่องเที่ยว แต่ก็ไม่ได้เติบโตจนสร้างงานในตัวจังหวัดได้อย่างทั่วถึง สุดท้ายคนสตูลที่เรียนจบสูงๆ หรืออยากลืมตาอ้าปากได้เลยต้องไปทำงานที่หาดใหญ่ ภูเก็ต กระบี่ หรือกรุงเทพฯ และแทบไม่มีใครกลับมาพัฒนาบ้านเกิด

เมื่อเด็กๆ มองเห็นภาพชัดเจนว่า “เรียนไปก็ไม่มีงานทำที่บ้าน เก่งไปก็ไม่มีทางให้เดินต่อ” แรงจูงใจในการเรียนรู้จึงกลายเป็นศูนย์ 

อย่างน้อยก็ยังมีตนที่บอกว่าหนูอยากเรียนต่อให้ไกลได้ที่สุด 

“หนูตอบแบบไม่ลังเลเลยว่าอยากเรียนต่อ เพราะอยากมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น หนูอยากให้ปัจจุบันตัวเองได้พัฒนาไปได้ไกลขึ้น ไม่หยุดอยู่แค่นี้ ต่อให้พี่ไม่มาด้วย หนูก็มา ยังไงก็จะมาเพราะอยากเรียนอยู่” ตนเล่าด้วยแววตาที่เป็นประกาย

วันนี้คำตอบของนับคือไม่อยากเรียนต่อแล้ว ไม่แน่ในอนาคตคำตอบอาจจะเปลี่ยนไป แต่อย่างน้อยวันนี้พวกเธอทั้งคู่ก็ยังคงเรียนระดับชั้น ม.4 อยู่ที่อันซอเรียะห์อัดดีนียะห์

เรื่อง : มยุรา ยะทา
ภาพถ่าย : อธิคม แสงไชย
ภาพประกอบ : ภัทราภรณ์ สงสาร

The post โอกาสที่สอง นับ-ตน ฝาแฝดที่มรดกความจน ทิ้งให้ต้องดิ้นรนเพื่อการศึกษา first appeared on กสศ..