ปัญหาหลักของเด็กและเยาวชนในพื้นที่บ้านอูแบ ต.บาเจาะ อ.บันนังสตา จ.ยะลา รวมถึงสามจังหวัดชายแดนใต้ คือ ปัญหาปากท้อง ที่ทำให้โอกาสด้านการศึกษาถูกตัดออกไปด้วย

 “เรียนในระบบถึงชั้น ม.2 หลังจากนั้นก็ไม่ได้เข้าเรียนเลย เพราะไม่มีงบจะเรียนต่อ” ซัน เฟาชาน อาแว วัย 21 เล่า

ข้อมูลจากสำนักงานสถิติจังหวัดยะลาบอกว่า รายได้เฉลี่ยของประชากรในยะลาอยู่ที่ประมาณ 108,108 บาทต่อคนต่อปี สาเหตุโดยอ้อมที่ส่งผลต่อการลืมตาอ้าปากของคนในพื้นที่ คือ การเป็นจังหวัดภายใต้กฎหมายพิเศษด้านความมั่นคง ได้แก่ พระราชบัญญัติกฎอัยการศึก พ.ศ. 2457 พระราชกำหนดการบริหารราชการในสถานการณ์ฉุกเฉิน พ.ศ. 2548 และพระราชบัญญัติการรักษาความมั่นคงภายในราชอาณาจักร พ.ศ. 2551

“อาชีพแถวนี้จะเป็นทำสวน สวนยาง สวนทุเรียน บ้านที่รวยจะทำสวนทุเรียน เด็กก็จะไปเรียนในเมืองไม่ก็มาเลเซีย ถ้าเป็นผู้หญิง การหลุดออกจากระบบเขาไม่ได้เดือดร้อน มันมีชุดความคิดว่า พอแต่งงานไปผู้ชายต้องส่งเสียเลี้ยงดูผู้หญิง” สูรียาอธิบาย

ส่วนปัญหารองลงมา คือ ‘ความปลอดภัย’ ของพื้นที่ที่ถูกนิยามว่าเป็นพื้นที่สีแดง มีทั้งยาเสพติด การกระทำที่ผิดกฎหมาย และความรุนแรงในพื้นที่ที่กระทบต่อความมั่นคงของรัฐ

‘สูรียา อาแว’ ครูตาดีกา นักวิชาการสาธารณสุขชำนาญการ อบต.บาเจาะ และหัวหน้าคณะทำงานโครงการสานพลังร่วมกันการจัดการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่นและสร้างพื้นที่ปลอดภัยสำหรับเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษาตำบลบาเจาะ บอกว่า เด็กๆ นอกระบบของบ้านอูแบต้องเผชิญความเสี่ยงหลายอย่าง

“เมื่อก่อนเขาอยู่ในแหล่งยาเสพติด 12 ชั่วโมงเลย อยู่ตรงนั้นตั้งแต่ค่ำถึงเช้า”

ทว่า สูรียาก็ย้ำว่า สำหรับเด็กบ้านอูแบ โรงเรียนไม่ใช่พื้นที่ปลอดภัย แม้ว่าการศึกษาภาพรวมจะมีทั้งระบบโรงเรียนสามัญแบบที่เราคุ้นเคย ปอเนาะหรือโรงเรียนที่เน้นสอนศาสนา และโรงเรียนแบบกึ่งกลางที่มีทั้งการเรียนการสอนแบบสามัญและศาสนา

และการที่สูรียาเป็นครูตาดีกา เขารู้ดีว่าการผลักเด็กเข้าสู่ระบบเพื่อกลับไปเป็นเด็กดีในสายตาคนในชุมชนไม่ใช่วิธีการที่ยั่งยืน เพราะท้ายที่สุดแล้วเด็กก็จะหลุดออกมาเหมือนเดิม

โจทย์แรกของ สูรียา อาแว จึงเป็นการทำให้เด็กในพื้นที่นี้มีพื้นที่ปลอดภัยในการพัฒนาศักยภาพโดยไม่จำเป็นต้องเป็นโรงเรียน

“พี่เชื่อว่าน้องทุกคนมีดีในตัว แต่ไม่มีพื้นที่ให้เขาแสดงศักยภาพให้คนอื่นเห็น พอคนอื่นไม่เห็น บุคคลภายนอกก็มองว่าเป็นเด็กไม่เอาไหน”

แต่การสร้างพื้นที่ให้เด็กวางใจที่จะเข้ามาไม่ใช่เรื่องง่าย ในฐานะหน่วยการเรียนรู้การจัดการการศึกษาเชิงพื้นที่ (ABE) จึงไม่ได้มีแค่คณะทำงานเท่านั้น แต่ต้องประกอบไปด้วยกลไกอื่นๆ ในสังคมที่เรียกว่า 4 เสาหลัก คือ ผู้นำชุมชน ผู้นำศาสนา ฝ่ายท้องถิ่น รวมถึงแกนนำเด็กและเยาวชน

• เปิดโอกาสให้เด็กอยู่ในสายตา ผ่านกลไกศาสนา 

ที่หมู่บ้านอูแบ การไม่ไปเรียนหรือเข้าไม่ถึงการศึกษา ไม่ใช่นิยามทั้งหมดของ ‘เด็กไม่ดี’ “เด็กไม่ดีคือเด็กที่หลงผิด เราไม่อยากให้เกิดสิ่งไม่ดีในหมู่บ้าน จึงต้องหันหน้าเข้าหาศาสนา” ดาโอะ ลาโฮยา โต๊ะอิหม่ามกล่าว

กลไกแรกที่สูรียาดึงเข้ามา คือ กลไกศาสนา สำหรับพื้นที่ที่ผู้คนนับถืออิสลามเกือบ 100% โดยใช้พื้นที่ตาดีกาที่เป็นโรงเรียนศาสนาในการจัดกิจกรรม และชวนโต๊ะอิหม่าม ผู้นำศาสนาเข้ามาทำงานกับเด็กด้วยการเติมความรู้ด้านศาสนา และเป็นกระบอกเสียงให้กับชุมชนว่า กิจกรรมที่เกิดขึ้นจะเป็นไปตามกรอบของศาสนาเพื่อสร้างความสบายใจให้กับคนในพื้นที่

ก่อนที่หน่วยจะจัดกิจกรรมให้กับเด็กในโครงการ วันธรรมดาของตาดีกาบาโงยือแรจะไม่มีคนเข้ามาในพื้นที่ เพราะเด็กไปโรงเรียน ส่วนวันเสาร์-อาทิตย์ที่มีการเรียนการสอน ก็จะมีแค่คนที่ตั้งใจมาเรียน กับผู้ปกครองที่เข้ามาส่งลูกหลานของตัวเองเท่านั้น สูรียาและคณะทำงานจึงตั้งใจทำให้พื้นที่ตาดีกากลายเป็นพื้นที่เปิดกว้างทำกิจกรรมร่วมกัน ให้ใครก็ได้เข้ามาใช้บริการ และชวนเด็กนอกระบบมามีส่วนร่วม

“เราพยายามเปิดพื้นที่ โดยไม่ใช่พื้นที่เฉพาะให้สอนศาสนาอย่างเดียว แต่เป็นพื้นที่เปิดกว้างทำกิจกรรมร่วมกัน หลังๆ อบต. จะจัดโครงการอะไรก็พยายามดึงเข้ามาจัดที่ตาดีกา และพี่ดึงเด็กเยาวชนนอกระบบไปมีส่วนร่วมในการทำกิจกรรม ให้เขามีกิจกรรมอย่างต่อเนื่อง”

ก่อนหน้านี้เด็กนอกระบบจะอยู่กระจัดกระจายเป็นกลุ่มเป็นแก๊ง บ้างก็ไปบิดมอเตอร์ไซต์เที่ยวไปเรื่อย บ้างก็อยู่ตามกระท่อม พอลูกไม่กลับบ้าน พ่อแม่ก็ไม่รู้ว่าลูกไปที่ไหน เกิดความกังวลมากมายตามมา ทั้งกลัวว่าลูกจะเกิดอันตราย เพราะเส้นทางกลับบ้านมีแต่ความมืด ไม่มีแสงไฟ ทั้งกลัวว่าลูกจะหันหน้าเข้าหายาเสพติด

พอเด็กนอกระบบถูกชักชวนมาช่วยงาน มาทำกิจกรรมในพื้นที่ตาดีกา ตลอดจนมานั่งเล่นไวไฟฟรีในพื้นที่นี้ ในขณะที่ห้องเรียนของตาดีกาก็เปิดสอนตามปกติ ทำให้เด็กทุกคน ‘อยู่ในสายตา’ โดยที่คนในชุมชนไม่จำเป็นต้องจ้องมองตลอดเวลา แต่รู้ว่าเด็กอยู่ที่ไหน

“เราเล่าให้ผู้ปกครองฟังว่า ดึกๆ ลูกเขามานั่งเล่นเกมตรงนี้นะ จากเมื่อก่อนที่ไปแว้นมอเตอร์ไซต์ในตัวเมือง เขาก็สบายใจว่าอย่างน้อยๆ ที่ตรงนี้ลูกเขาก็ไม่ยุ่งกับยาเสพติด เพราะลูกเขาเกรงใจเราที่เป็นครู ลูกเขาอยู่ในสายตาเรา” สูรียาเล่า

กิจกรรมในช่วงแรกจะเป็นกิจกรรมที่สร้างความผ่อนคลาย ที่แทรกเรื่องศาสนาเข้าไปอย่างไม่บีบบังคับให้เด็กค่อยๆ ซึมซับ และเมื่อติดใจ เด็กก็จะกลายเป็นฝ่ายเอ่ยปากถามถึงกิจกรรมครั้งต่อไปโดยที่ทีมพี่เลี้ยงไม่ต้องชวน

“จะดึงเด็กมาเรียนศาสนาเลยไม่ได้ มันจะกลายเป็นกับดักเพราะเขาไม่ชอบ เราเลยให้เขาทำกิจกรรมที่สนใจแล้วเอาศาสนาเข้าไปแทรกเพื่อให้เขาซึมซับ จะตัดศาสนาออกเลยก็ไม่ได้เพราะมันเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตเขา” สูรียาอธิบาย

หนึ่งในการเปลี่ยนแปลงที่เห็นชัดในสายตาคนในชุมชน โดยเฉพาะกับผู้นำศาสนา จึงเป็นการละหมาดที่เด็กๆ ไปละหมาดที่มัสยิดมากขึ้น เพราะถึงจะเป็นเรื่องเล็กๆ น้อยๆ แต่เมื่อก่อนเด็กไม่ดีของบ้านอูแบไม่ละหมาด ไม่ให้ความสนใจกับศาสนา การที่เห็นว่าเด็กละหมาดมากขึ้น มาทำกิจกรรมศาสนา มาทำกิจกรรมกับชุมชนมากขึ้น จึงเป็นการเปลี่ยนแปลงที่น่าชื่นใจ

“รู้สึกภูมิใจที่มีโครงการนี้ เพราะจากเมื่อก่อนเด็กที่ไม่รู้ศาสนา แต่งตัวก็ไม่ได้ดีเท่าไหร่ พอเข้าโครงการก็ดูสะอาด ดูเป็นผู้เป็นคนมากขึ้น มีวินัย ก็รู้สึกภูมิใจ และถ้าเป็นไปได้ก็อยากให้มีโครงการต่อไป” โต๊ะอิหม่ามกล่าว

พอเด็กๆ ที่มาทำกิจกรรมรู้สึกผ่อนคลายและสบายใจที่จะมาอยู่ในพื้นที่ตาดีกากับเพื่อนๆ และพี่เลี้ยง ทีมพี่เลี้ยงจึงเปิดโอกาสให้เด็กๆ เสนอสิ่งที่ตัวเองอยากทำ จนกลายมาเป็นร้านน้ำชาที่เป็นแลนด์มาร์คของเด็กในพื้นที่นี้ในยามค่ำคืน แทนที่คาเฟ่ในตัวเมืองที่ต้องบิดมอเตอร์ไซต์เป็นชั่วโมงกว่าจะไปถึง

บางคนอาจเรียกที่นี่ว่าพื้นที่ปลอดภัยที่เปิดโอกาสให้เด็กได้ทำกิจกรรมที่สนใจ และเปิดโอกาสให้เด็กเสนอสิ่งที่อยากทำ แต่พื้นที่แห่งนี้ยังเป็น ‘พื้นที่ถ่วงเวลา’ ที่อย่างน้อยก็ทำให้การมั่วสุมนอกสายตา กลับมาอยู่ในสายตาของผู้ใหญ่

“ที่นี่เป็นพื้นที่ถ่วงเวลาที่ใช้กับเด็กที่ติดยาเสพติด และเด็กที่ครอบครัวเสี่ยงติดยาเสพติด เมื่อก่อนเขาอยู่ในแหล่งยาเสพติด 12 ชั่วโมงเลย อยู่ตรงนั้นตั้งแต่ค่ำถึงเช้า เราดึงเขาพยายามคุยกับเขาว่ามาอยู่ตรงนี้นะ”

สูรียาเล่าว่า เด็กกลุ่มนี้ในช่วงแรกจะใช้เวลาอยู่ในตาดีกาแค่ชั่วโมงเดียว แต่พอมาบ่อยครั้ง เด็กก็เริ่มปรับพฤติกรรม พูดคุยกับเพื่อนและผู้ใหญ่รอบตัวมากขึ้น ใช้เวลาในตาดีกามากขึ้น ซึ่งเด็กหลายคนบอกกับพี่เลี้ยงว่า หากให้เลิกใช้ยาเสพติดโดยทันทีเป็นเรื่องยาก ขอพยายามด้วยการแบ่งเวลาให้กับพื้นที่ตาดีกามากกว่าพื้นที่ที่มียาเสพติด

“เขาบอกจะแบ่งเวลาให้เรามากกว่าอีกฝั่ง ยังไม่ได้เลิก แต่อยู่ในสายตาเรา มาให้เราได้มองเห็นเขา”

• จากใจกลางตาดีกา สู่ความร่วมมือจากรอบนอก 

การสร้างพื้นที่สักพื้นที่หนึ่งให้คนสบายใจที่จะมาอยู่อย่างต่อเนื่องเป็นเรื่องยาก และยิ่งอยู่ภายใต้ข้อจำกัดที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ยิ่งยากไปกันใหญ่ สูรียาก็รู้สึกแบบนั้นเช่นกัน

การอยู่ภายใต้กฎหมายพิเศษทำให้การขยับตัวทำอะไรสักอย่างของคนในพื้นที่ เป็นเรื่องที่ต้องระมัดระวังเป็นพิเศษ โดยเฉพาะการรวมตัวกันของเยาวชน การทำกิจกรรมระหว่างชายหญิง หากไม่แยกผู้ปกครองจะไม่สบายใจที่จะให้เด็กนอกระบบเข้าโครงการ อีกทั้งอาจถูกมองว่าจะมีการปลุกปั่นหรือทำกิจกรรมไม่เหมาะสม ซึ่งหากฝ่ายความมั่นคงของรัฐมองว่าเป็นปัญหา ก็สามารถถูกยุติได้ตลอดเวลา ผู้นำจึงเป็นกระบอกเสียงสร้างความเชื่อมั่นกับบุคคลภายนอกว่า กิจกรรมที่ทำเด็กและเยาวชนนอกระบบได้ประโยชน์

ทำให้ในระยะที่สองของโครงการที่มีการขยายกลุ่มเป้าหมายเพิ่มเติมเป็นเด็กที่มีความเสี่ยงหรือเกี่ยวข้องกับยาเสพติด การชวนเด็กมาทำกิจกรรมเป็นเรื่องที่ยากมากขึ้น เพราะผู้ปกครองหลายบ้านไม่เห็นด้วยที่จะให้บุตรหลานของตัวเองเกี่ยวข้องกับเด็กมีปัญหากลุ่มนี้ แม้ว่าคนที่เข้าไปพูดคุยทำความเข้าใจและขอความเชื่อใจจะเป็นทีมพี่เลี้ยงที่เป็นคนในพื้นที่ก็ตาม

“มันเกิดการเหมารวมขึ้น เพราะพี่มีเด็กกลุ่มนึงที่ครอบครัวเขายุ่งเกี่ยวกับยาเสพติด เด็กไม่ได้ไปเรียน เสี่ยงต่อการติดยา ครอบครัวอื่นเลยสั่งห้ามไม่ให้ลูกเขาไปยุ่งกับบ้านนี้ เลยเกิดเสียงค้านขึ้นเพราะกลัวลูกหลานเขาจะไปยุ่งกับยาเสพติดด้วย”

ข้อมูลจากสำนักงานสาธารณสุขและแพทย์ในพื้นที่จังหวัดยะลาระบุว่า ในปี 2568 มีผู้เข้ารับการบำบัดเรื่องยาเสพติดอยู่ที่ประมาณ 2,000 – 3,000 คน แต่ สวท.ยะลา คาดว่า มีผู้ติดยาเสพติดกว่า 45,000 คน เพราะเป็นพื้นที่ที่มีการลำเลียงยาเสพติด

ปัญหายาเสพติดไม่ใช่ปัญหาของใครคนใดคนหนึ่ง และยิ่งเกิดขึ้นกับเด็กในชุมชน ยิ่งต้องอาศัยความร่วมมือจากหลายภาคส่วน สูรียาและคณะทำงานจึงต้องดึงฝ่ายปกครองและฝ่ายท้องถิ่น ที่ทำงานโดยตรงเกี่ยวกับปัญหายาเสพติดและความปลอดภัยเข้ามาผสานพลัง

“เราต้องสร้างความเข้าใจกับครอบครัวที่เด็กมาอบรมทำกิจกรรม คุยกับพ่อแม่ว่าเด็กคนนี้มาอยู่ในกิจกรรม ช่วงบ่ายก็ออกกำลังกายห่างไกลยาเสพติด กลางคืนมีกิจกรรมทำสิ่งดีๆ” ลาเต๊ะ อภิบาลแบ ผู้ช่วยฝ่ายปกครองอธิบาย

ส่วนเรื่องความปลอดภัย เมื่อกิจกรรมเกิดขึ้นในหมู่บ้าน หากมีปัญหาผู้นำในพื้นที่ต้องรับผิดชอบ ฝ่ายปกครองและท้องถิ่นจึงเข้ามาช่วยดูแลด้านความปลอดภัย ช่วยพูดคุยกับคนในชุมชนผ่านเสียงตามสาย และประสานหน่วยความมั่นคงของรัฐในทุกครั้งที่มีการจัดกิจกรรมขึ้น

การที่ท้องถิ่นให้ความสำคัญในการประชาสัมพันธ์กิจกรรม ทำให้หมู่บ้านข้างเคียงให้ความสนใจ โดยเฉพาะผลสำเร็จจากคาเฟ่ที่เกิดขึ้นในพื้นที่ตาดีกาบาโงยือแร ที่เปลี่ยนมุมมองว่า เด็กไม่ดีก็สามารถเปลี่ยนแปลงตัวเองได้ และอยากให้หน่วยขยายพื้นที่การทำงานเพื่อให้ลูกหลานของตัวเองได้มีส่วนร่วม

“ในฐานะผู้นำชุมชน ได้พูดคุยกับกำนันผู้ใหญ่บ้านแต่ละหมู่ เขาเห็นความแตกต่างเด็กบ้านอูแบกับเด็กบ้านอื่น สมัยก่อนเขาลือกันว่าเด็กบ้านอูแบเนี่ยมันดื้อ เป็นเด็กไม่ดี พอมามีโครงการนี้มีการเปลี่ยนแปลงเยอะ ผู้ใหญ่บ้านแต่ละหมู่อื่นก็ถามว่ามีกิจกรรมนี้ทำยังไง” ลาเต๊ะ อภิบาลแบ ผู้ช่วยฝ่ายปกครองเล่า

•  เยาวชนเปลี่ยนแปลง ผู้ปกครองยินดี ชุมชนภูมิใจ

ในตอนนี้ พื้นที่ตาดีกา โรงเรียนศาสนาในชุมชนที่คนนอกมองว่าเข้าถึงยาก และเป็นสถานที่ที่คนในชุมชนเลือกจะไม่แวะเวียนมาหากไม่ได้สนใจที่จะเรียนศาสนา กลายเป็นพื้นที่เปิดกว้างให้คนในชุมชนเข้ามาใช้พื้นที่ กลายเป็นพื้นที่ที่สร้างความสบายใจให้กับคนในชุมชน รวมไปถึงเด็กในโครงการที่แวะเวียนเข้ามาอย่างต่อเนื่อง

บางคนก็เข้ามานั่งขับร้องอานาเซด ดีดกีตาร์ กับเพื่อนที่ร้านน้ำชาในทุกค่ำคืน เพราะร้านน้ำชาตั้งต้นมาจากความต้องการของเด็กที่อยากทำ เมนู การตกแต่ง และบรรยากาศจึงเป็นสิ่งที่เด็กในพื้นที่ชอบ

“พอเขามาร่วมกิจกรรมกับเราก็ให้เขาเต็มที่ อยากขับร้องอานาเซดเราก็ให้ จะกี่เพลงก็แล้วแต่เขา จนสุดท้ายบอกไม่ไหวแล้วเจ็บคอ แสดงว่าเขาเอ็นจอยสุดๆ โต๊ะอิหม่ามก็เห็นด้วย ชอบที่จะเห็นคนรุ่นใหม่กล้าแสดงออกมากขึ้น การขับร้องอานาเซดกับการเล่นกีตาร์บางทัศนะบอกว่าได้ ไม่ผิดหลักศาสนา” สูรียาเสริม

หรือทุกวันศุกร์ ที่นี่ก็จะมีการขายข้าวยำโดยกลุ่มเด็กผู้หญิงและพี่เลี้ยงหญิง เมื่อไหร่ที่มีการโพสต์ในกลุ่มเฟซบุ๊กบ้านอูแบว่าจะมีการขายข้าวยำ ชาวบ้านในชุมชนก็จะบิดมอเตอร์ไซต์เข้ามาจอดหน้าตาดีกาเพื่อซื้อข้าวยำไปรับประทาน บางครั้งก็มีการรับออเดอร์ขนมที่กลุ่มเด็กผู้หญิงได้ฝึกจากการร่วมกิจกรรมของหน่วยอีกด้วย

ซึ่งร้านข้าวยำ เกิดจากความตั้งใจที่จะให้เด็กผู้หญิงมีอาชีพแบบเดียวกับเด็กผู้ชายที่ทำร้านน้ำชา เพราะข้าวยำเป็นอาหารที่เด็กคุ้นเคย วัตถุดิบก็หาไม่ยาก มีอยู่ในพื้นที่ และเด็กผู้หญิงไม่สามารถรวมกลุ่มกับเด็กผู้ชาย โดยเฉพาะในยามวิกาลที่เด็กผู้ชายจะมานั่งรวมกลุ่มกัน การแยกร้านข้าวยำออกมาจึงเป็นกิจกรรมที่ทำให้ในชุมชนเห็นว่ามีการแบ่งหญิงชายอย่างถูกต้องตามหลักศาสนา

ทั้ง 2 กิจกรรมนี้ เป็นความสนใจและความตั้งใจของเด็กๆ ที่หน่วยไม่ได้บังคับว่าต้องทำ แต่ช่วยผลักดันผ่านทุนทรัพย์และองค์ความรู้ เพราะการส่งเสริมให้พวกเขาต่อยอดจากสิ่งที่สนใจ จะทำให้เด็กๆ มองเห็นตัวเองชัดขึ้น

พอเด็กมีพื้นที่ให้มาอยู่ในสายตา ค่อยๆ เปลี่ยนแปลงตัวเองให้เห็น พ่อแม่ก็เบาใจ

“เมื่อก่อนเวลาแม่ป่วย เขาไม่เคยเฝ้า แต่เดี๋ยวนี้เวลาแม่เข้าโรงพยาบาลหรือ ICU เขาจะไปดูแลตลอด ทั้งเช็ดตัวและช่วยเหลือทุกอย่าง” มาศีเต๊าะพูดทั้งน้ำตา

มาศีเต๊าะ สาเมาะ วัย 46 ปี แม่ของบุ๊ค (นามสมมติ) เยาวชนในโครงการเล่าว่า ก่อนรู้จักโครงการนี้ ลูกของตนจบแค่ชั้น ม.1 ลูกไม่สนใจที่จะเรียน อยู่บ้านก็ไม่พูดคุยกับคนในครอบครัว ใช้เวลาส่วนใหญ่ไปกับเพื่อน ต้องคอยโทรตามให้กลับบ้านเสมอ

ตอนแรกที่บุ๊คเข้าร่วมโครงการ มาศีเต๊าะก็กังวลเรื่องยาเสพติดเหมือนกับผู้ปกครองคนอื่นๆ แต่พอได้เห็นว่ากิจกรรมของหน่วยมีอะไรบ้างจากการอธิบายของผู้นำชุมชน ได้เห็นลูกหิ้วคาราเมลลาเต้กลับมาฝากจากร้านน้ำชาที่ทำกับเพื่อน ความวางใจจึงเพิ่มขึ้น

และในตอนนี้ ลูกของเธอน่ารักขึ้นมาก 

“ภูมิใจในตัวเขา เขามีความคิดเป็นผู้ใหญ่มากขึ้น รู้หน้าที่ กลับบ้านเป็นเวลา มีความรับผิดชอบทางศาสนามากขึ้น ละหมาดสม่ำเสมอ หากพลาดก็จะละหมาดชดเชยเอง ถ้าเป็นเมื่อก่อนเขาจะปล่อยผ่าน” มาศีเต๊าะเล่าพร้อมรอยยิ้ม

สำหรับผู้ใหญ่ในชุมชน การที่เด็กไม่เอาไหนกลุ่มนี้กลายเป็นเด็กดี อาจมีเกณฑ์เป็นการละหมาด และการเข้าร่วมกิจกรรมของชุมชน เพราะเมื่อไหร่ที่มีการทำกิจกรรมวันสำคัญทางศาสนา เช่น งานอาชูรออ์ งานเมาลิดนบี หรือบ้านไหนแต่งงาน จะมี (อดีต) เด็กไม่ดีเป็นจิตอาสา ไปช่วยงานอย่างสม่ำเสมอ

แต่สำหรับเด็กกลุ่มนี้ สิ่งที่เปลี่ยนไป คือ การรู้จักตัวเองมากขึ้น การมีพื้นที่ให้เป็นตัวของตัวเอง และทักษะความรู้ที่มากขึ้น ที่ทำให้พวกเขากลับมาอยากเรียนรู้เพื่ออนาคตของตัวเองในฐานะส่วนหนึ่งของชุมชนอีกครั้ง

“อยากให้เรียนรู้ไปเรื่อยๆ ไม่อยากให้ทำตัวไร้สาระ หาความรู้ด้วยตัวเอง เข้าหาผู้ใหญ่ ค่อยๆ ไปถามผู้ใหญ่ในเรื่องที่เราอยากรู้” ซันกล่าว

The post แบ่งเวลามาอยู่ในสายตา มีโรงเรียนสอนศาสนาเป็นที่ปลอดภัย : ‘ตาดีกาบาโงยือแร’ พื้นที่เก่าในบันนังสตา ที่มีร้านน้ำชาและข้าวยำไว้เล่าเรื่องใหม่ของเด็กนอกระบบ first appeared on กสศ..

บนเวทีคือพื้นที่ให้พวกประสบการณ์สูงทวนท่อนรับส่งบทร้องกลอนลำ ส่วนน้อง ๆ ที่มาใหม่และยังไม่ปรากฎทักษะใดพิเศษ จะเริ่มบทเรียนแรกกับครูฝึกหางเครื่อง 

…ราวหกโมงเย็น จึงเป็นเวลาของโชว์ประจำวัน และจากนั้นคือการแสดงตลอดค่ำคืน ที่จะไหลผ่านไปจบลงตรงเกือบรุ่งเช้า  

กิจวัตรนี้ดำเนินต่อกันเป็นสัปดาห์ เป็นเดือน เสร็จอำเภอหนึ่งย้ายไปอีกอำเภอ ล่องไปบนถนน กินนอนบนรถบัสประจำวง จากตอนบนสุดของภาคอีสาน เลาะริมน้ำโขงลงมาถึงอำเภอเล็ก ๆ สุดชายแดน   

กระทั่งคิวงานอันยาวนานหมดลง จึงเป็นช่วง ‘พักวง’ ที่เหมือนกับ ‘จุดมาร์กตำแหน่งในความทรงจำ’ ว่าปีเก่ากำลังผ่าน ขณะที่ฤดูกาลใหม่เวียนมาถึง 

ระหว่างนั้นคือการเติบโตเงียบ ๆ ทั้งภายนอกภายในของสมาชิกนับร้อยที่ใช้ชีวิตอยู่ร่วมกัน ใน ‘คณะหมอลำ’

ภาพวิถีการทำงานที่เวียนไปแต่ละปี ถูกเปรียบเปรยโดยผู้บริหารคณะหมอลำว่าคือ ‘วงจรของโรงเรียนประจำ’ ที่ผู้คนเข้ามาทำงานเลี้ยงชีพและใช้ชีวิต เรียนรู้สิ่งใหม่ด้วยกันทุกวัน จนค่อย ๆ ซึมซับความมีวินัย ความรับผิดชอบ การฝึกสมาธิ หรือไหวพริบการรับมือปัญหาเฉพาะหน้า พร้อมกับทักษะเฉพาะทางที่ทำซ้ำจนชำนาญ จะค่อย ๆ หล่อหลอมความเข้าใจในงาน จนเกิดการเติบโตเป็นลำดับขั้น 

กระทั่งการเกิดขึ้นของ ‘หลักสูตรหมอลำศึกษา’ โดยศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ ร่วมกับกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) และคณะหมอลำต่าง ๆ ซึ่งใช้หลักการจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่น เข้ามาถอด-ประกอบชิ้นส่วนต่าง ๆ ของคณะหมอลำ เพื่อพัฒนาหลักสูตรที่จะทำให้ทุกวันเดือนปีของการทำงานและใช้ชีวิตในวง เปลี่ยนเป็นชั่วโมงเรียนรู้ที่มีปลายทางคือวุฒิการศึกษา ทั้งระดับชั้น ม.ต้น และ ม.ปลาย และคือการขับเน้นสถานะสถานศึกษาของวงหมอลำให้เต็มความหมาย

ณ โอกาสที่หมอลำศึกษาย่างสู่ปีที่สอง ซึ่งปีนี้มีสมาชิกคณะหมอลำรุ่นใหม่สมัครเรียนเกือบหนึ่งร้อยคน กสศ. ชวนฟังเสียงจากน้อง ๆ ว่า ชีวิตในคณะหมอลำของแต่ละคน เฉียดใกล้กับความหมายของ ‘โรงเรียน’ สักแค่ไหน แล้วอะไรคือสาเหตุให้น้อง ๆ ตัดสินใจสมัครเรียนหมอลำศึกษา หรือเมื่อเข้ามาเรียนแล้ว ชีวิตและการทำงานประจำวันจะต่างไปจากเดิมอย่างไร เพื่อที่เรื่องราวเหล่านี้อาจช่วยแต่งเติมภาพของ ‘โรงเรียนหมอลำ’ ให้สมบูรณ์ยิ่งขึ้น

“เพิ่งรู้ว่าชีวิตประจำวันคือส่วนหนึ่งของวิชาเรียน” 

‘ฟลุ๊ค’ เริ่มวันเต็มตาราวบ่ายสามโมงกว่า เขาชอบใช้เวลาสั้น ๆ ทบทวนโชว์ของเมื่อคืน บันทึกบทเรียนในใจ และบางครั้งก็ถ่ายเป็นคลิปวิดีโอสั้นไว้เล่าเรื่องราวทั้งเบื้องหน้าเบื้องหลังเวที เขาบอกว่านอกจากหมอลำ ‘งานคอนเทนต์ครีเอเตอร์’ (Content Creator) คืออีกสิ่งที่สนใจอยากเรียนรู้ 

“ผมชอบเล่าเรื่องชีวิตประจำวันในวง ปกติจะถ่ายคลิปไว้บ้าง เอามาฝึกทำคอนเทนต์ ก่อนหน้านี้ก็เรียนรู้ด้วยตัวเอง แต่พอมาเรียนหมอลำศึกษาที่มีสอนเกี่ยวกับการสื่อสารผ่านเรื่องเล่า (Digital Communication) ตัวตนบนโซเชียลมีเดีย (Social Media Identity) หรือการบริหารอุตสาหกรรมบันเทิง (Entertainment Management) ก็ยิ่งช่วยให้เข้าใจสิ่งที่ทำมากขึ้น และทำให้แน่ใจว่าสิ่งที่ทำอยู่จะเอาไปต่อยอดกับเรื่องอื่น ๆ ได้”

บทเรียนที่มาในรูปแบบของการวิเคราะห์ทำความเข้าใจชีวิตประจำวัน ยังช่วยให้ฟลุ๊คมองเห็นความรู้หรือทักษะที่ซ่อนอยู่ในงานได้ชัดขึ้น 

“…เราเพิ่งรู้ว่าสิ่งที่ทำอยู่คือส่วนหนึ่งของวิชาเรียน เช่นการหาความกว้างความยาว หรือหามุมหาสัดส่วนของเวที เพื่อจะกำหนดตำแหน่งการยืนระหว่างแสดง เหล่านี้คือสาระของวิชาคณิตศาสตร์ และมันทำให้เราสนุก ส่วนอีกวิชาที่ตอนนี้ชอบมาก คือภาษาอังกฤษ เพราะเราเรียนได้จากทุกอย่าง แล้วคำศัพท์ก็จะถอดมาจากส่วนประกอบของหมอลำทั้งหมด นอกจากนั้นในใบงานยังมีเรียนเรื่องไวยากรณ์ มีแบบฝึกหัดให้ฝึกฟัง พูด อ่าน เขียน เติมคำ จนพื้นฐานเราค่อย ๆ ดีขึ้น” 

‘ฟลุ๊ค’ ที่ปีนี้วัยย่าง 18 ย้อนรอยเส้นทางหนึ่งปีที่ผ่านว่าคือช่วงได้เข้ามาอยู่กับวง ‘อีสานนครศิลป์’ เขาบอกว่าเพียงเวลาไม่นานก็คลิกกับรูปแบบชีวิตในคณะหมอลำ โดยเฉพาะบรรยากาศภายในวงที่ทำให้รู้สึกปลอดภัยสบายใจ ฟลุ๊คมองว่าที่นี่เหมือนเป็นบ้าน หรือเป็นครอบครัว ที่มีพ่อ ๆ แม่ ๆ พี่ ๆ เพื่อน ๆ และน้อง ๆ ซึ่งดึงดูดให้เขาอยากอยู่กับวงไปนาน ๆ และกล้าฝากอนาคตไว้ที่นี่   

“ผมทำงานตั้งแต่จบ ม.3 ใจก็อยากเรียนต่อ แต่ที่บ้านไม่พร้อม จากวันนั้นก็ผ่านมาสองปีแล้ว เพิ่งจะมีที่นี่ (วงอีสานนครศิลป์) ที่อยู่นานที่สุด ทีแรกเราไม่ได้มีความคิดเลยว่าจะมาอยู่วงหมอลำ จนเห็นวงเปิดรับสมัคร เลยลองเข้ามา งานแรกที่ได้คือขึ้นเต้นบนเวทีเลย ทั้งที่เราไม่รู้อะไรสักอย่าง แล้วก็ได้ไปช่วยงานหลังเวทีบ้าง คือส่วนใหญ่คนเข้ามาใหม่จะได้ลองทำหลายอย่าง จนกว่าจะเจอสิ่งที่ชอบหรือถนัดจริง ๆ ซึ่งของเราก็มาพบว่างานแสดงคือสิ่งที่ทำได้ดี    

“งานในวงหมอลำ ผมว่ามันสนุกที่ได้เดินทาง ได้เรียนรู้ลองทำทุกอย่าง ยิ่งพอเจองานที่ใช่ เราจะอยากทำให้ดีขึ้น อยากรู้มากขึ้น อีกอย่างคือสังคมที่นี่ เราดูแลกันเป็นครอบครัว ต่างคนต่างช่วยกันสนับสนุนให้แต่ละคนเจองานที่ถนัด ฉะนั้นสำหรับเราแล้ว การเข้ามาอยู่ในวง มันเหมือนได้มาเจอที่เจอทางของตัวเองจริง ๆ” 

“เป็นครั้งแรกที่แผนอนาคต จะมีทางเลือกมากกว่าหนึ่งหรือสอง” 

“วันหนึ่งช่วงซ้อมก่อนขึ้นแสดง มีครูจากศูนย์การเรียนมาถามว่าเรียนจบชั้นไหน พอบอกว่าจบ ม.3 แล้วไม่ได้เรียนต่อ เขาก็แนะนำให้สมัครเรียนหมอลำศึกษา ก็เอ๊ะนิดนึงว่าเราอยู่กับวงหมอลำแล้วทำไมต้องเรียน จนมารู้ว่าเขากำลังจะเปลี่ยนสิ่งที่เราทำกันทุกวันให้เป็นวุฒิการศึกษา เราก็อ๋อทันที แล้วรีบลงชื่อเลย”     

ฟลุ๊คเล่าถึงวันรู้จักหลักสูตรหมอลำศึกษา และบอกว่าข้อมูลที่ได้ยินจากครูศูนย์การเรียนปัญญากัลป์วันนั้น ฟังดูแทบไม่น่าเชื่อ แต่ก็ไม่ลังเลจะเข้าร่วม เพราะหลังพ้นจากโรงเรียนออกมา เขายังเชื่อลึก ๆ ว่าโอกาสอาจจะยังไม่หมดเสียทีเดียว          

“ผมคิดเสมอเรื่องเรียนต่อ รู้ว่ายากแต่ไม่เคยเลิกหวัง และแม้จะชอบชีวิตที่เป็นตอนนี้ แต่มันมีอะไรที่เราอยากรู้ อยากเรียน อยากทำอีกมากมาย ซึ่งสิ่งที่จะช่วยให้ไปถึงตรงนั้นได้ก็คือวุฒิ ผมถึงสมัครเรียนแบบไม่ต้องคิดเลย แล้วถึงตอนนี้ก็คิดว่าตัดสินใจถูก เพราะนี่เป็นครั้งแรกที่เราจะวางแผนอนาคตได้ โดยมีทางเลือกมากกว่าหนึ่งหรือสองทางด้วยวุฒิ ม.6 จะทำให้เรามั่นใจกับการทำงานไปก่อน หรือจะเรียนต่อเมื่อไหร่ก็ได้”

“เวลางานคือชั่วโมงการเรียนรู้ ส่วนใบงานกับแบบฝึกหัดคือการถอดและทบทวนเพื่อรีดเอาทุกความทรงจำมาวัดประเมินความเปลี่ยนแปลงในตัวเรา” 

‘ซัน’ วัย 22 จากวง ‘ศิลปินภูไท’ เป็นอีกคนที่เรียนถึงชั้น ม.3 แต่พลาดจากการรับวุฒิ ด้วยพลัดมาอยู่ในวงหมอลำเสียก่อน จากนั้นแต่ละวันก็โฟกัสกับงาน จนเรื่องเรียนค่อย ๆ ขยับออกไปไกลจากความคิด แต่หลังจากห้าปีผ่านมา เมื่อซันได้ยินว่ามีหลักสูตรหมอลำศึกษา การศึกษาที่ค้างคาจึงได้สานต่อ

“ชีวิตประจำวันตอนนี้ บางทีก็รู้สึกคล้าย ๆ อยู่ในโรงเรียน ยิ่งนึกถึง 4-5 ปีก่อน เราเข้ามาใหม่ต้องฝึกเต้น เรียนรู้ที่จะทำงานตามตารางเวลา ทำความเข้าใจกับเรื่องที่ไม่เคยทำมาก่อน แล้วธรรมชาติของวงหมอลำเราต้องเปลี่ยนที่แสดงไปเรื่อย ๆ เจอหน้างานหลายแบบ มันก็เหมือนเราได้ฝึกแก้ปัญหา ปรับตัว ต้องพัฒนาทักษะสื่อสารด้วย ส่วนหน้าที่ประจำคือการร้องการแสดง เราก็ต้องทำให้ดีขึ้นทุกวัน พยายามหาวิธีใหม่ ๆ มาทำให้คนดูมีความสุข  

“วันแรกถึงตอนนี้ เราเห็นตัวเองเปลี่ยนไปมาก จากเต้นไม่ได้ ร้องเพลงไม่เป็น กลายเป็นเดี๋ยวนี้ทุกวันต้องขึ้นเวที ต้องร้อง ต้องเต้น ต้องแสดง ทั้งหมดคือเพิ่งมาฝึกเอาในวงหมดเลย หนูว่าสิ่งเหล่านี้ทำให้เราโตขึ้น ชำนาญขึ้น ทีนี้พอได้ยินเรื่องหลักสูตรหมอลำที่เขาจะเปลี่ยนประสบการณ์ของเราให้เป็นวุฒิ ก็ดีใจ และคิดว่าเป็นโอกาสที่ดีมาก ๆ กับคนอีกมากมายในแวดวงหมอลำ ที่มีเป้าหมายตรงกันคืออยากมีการศึกษาไว้ต่อยอดชีวิต” 

แวบหนึ่งก่อนสมัครเรียน ซันคิดถึงวงจรชีวิตที่แทบไม่มีอะไรอื่น นอกจากเวทีแสดงและการเดินทาง จึงถามครูด้วยความสงสัย ว่าเธอจะเอาเวลาจากไหนมาเพิ่มสำหรับการเรียน แต่คำตอบจากครูก็ทำให้ซันมั่นใจ เพราะมันช่างเรียบง่าย และเข้าใจได้ทันที

“ครูบอกว่าจะให้งานมาทำ ในนั้นมีวิชาต่าง ๆ ที่ดัดแปลงจากหน้าที่ในวงหมอลำ …แต่จริง ๆ แล้ว ครูให้เราคิดว่าทุกเวลาที่ทำงานคือชั่วโมงการเรียนรู้ ส่วนใบงานกับแบบฝึกหัด เป็นแค่การถอดและทบทวน เพื่อจะรีดเอาทุกความทรงจำมาวัดประเมินความเปลี่ยนแปลงในตัวเรา ฉะนั้นไม่ว่าการแสดงบนเวที งานเบื้องหลัง การเตรียมงานประจำวัน ทั้งหมดล้วนพาเราไปสู่ผลลัพธ์ได้ทั้งนั้น แล้วใบงานเราจะทำตอนไหนก็ได้ที่ว่าง ซึ่งตัวหนูจะชอบใช้เวลาตอนนั่งบนรถบัส เพราะเป็นช่วงที่มีสมาธิที่สุด”  

“โรงเรียนของผมอยู่บนนั่งร้าน”

และ ‘เจ’ วัย 21 ทีมขนย้ายติดตั้งเวที-ไฟ-เครื่องเสียง หรือ ‘คอนวอย’ (Convoy) คณะหมอลำ ‘ซานเล้าบันเทิงศิลป์’ ที่เปรียบโรงเรียนของเขาว่า ‘อยู่บนนั่งร้าน’ เพราะทุกทักษะหาเลี้ยงชีพทุกวันนี้ เจเรียนรู้ลักจำจากรุ่นพี่ แล้วเอามาสอนตัวเองผ่านการลงมือทำ ขณะปีนขึ้นไปอยู่บนโครงเหล็กชั่วคราวที่ต่อขึ้นเพื่อประกอบสร้างเวที  

“ผมเรียนถึง ม.3 แต่ไม่จบ มีติดศูนย์ไม่ได้กลับไปแก้ ก็เลยไม่มีวุฒิครับ เสียดายเหมือนกัน” 

เจพูดถึงอดีตที่เขาพยายามบอกตัวเองว่า ‘อะไรผ่านแล้วให้ผ่านเลยไป’ แล้วเผยเส้นทางนับแต่หันหลังให้โรงเรียนว่ากระโดดเข้ามาในวงการคอนเสิร์ตโดยไม่รู้อะไรเลย ก่อนจะค่อย ๆ เรียนรู้สั่งสมทักษะ แล้วผันตัวมาอยู่กับวงหมอลำ 

“แรก ๆ ผมขนของอย่างเดียวเพราะไม่ต้องใช้ความรู้ ระหว่างนั้นก็คอยแอบดูพี่ ๆ เขาทำไฟกับเครื่องเสียง พอเริ่มเป็นก็ขยับมาช่วยติดตั้งไฟกับงานซาวด์เอ็นจิเนียร์ (Sound Engineer) กว่าจะทำได้ก็ลองถูกลองผิดอยู่นาน คิดว่าคงนับได้หลายร้อยชั่วโมงอยู่ครับกับเวลาที่หมดไปบนนั่งร้าน”   

ใจที่เชื่อในการเรียนรู้ เมื่อมาประจวบเหมาะกับหลักสูตรการศึกษาที่ไม่ยึดติดว่า ‘โรงเรียน’ ต้องหมายถึงสิ่งก่อสร้าง หรือคือห้องสี่เหลี่ยมประตูสองบาน มีกระดานไวท์บอร์ดติดผนัง ทักษะความรู้ที่เจสั่งสม จึงกลายมาเป็น ‘บทเรียนเฉพาะตัวซึ่งใช้หาเงินได้’ 

“เรียนมาสามเดือน ผมเริ่มเข้าใจว่าบนนั่งร้าน ในสายไฟ หรือบนแผงมิกเซอร์ผสมเสียง มีคณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์ มีภาษาอังกฤษ และวิชาอื่น ๆ รวมกันอยู่ตรงนั้น ถ้าครูไม่ชี้ให้เห็นเราคงไม่รู้ ตั้งแต่เรียนผมเริ่มมองงานที่ทำต่างจากเดิม กลายเป็นระหว่างทำงานเหมือนเราเรียนอยู่ด้วย แล้วก่อนนอนทุกวัน ผมจะสรุปเอาสิ่งที่ทำลงไปในใบงาน เพื่อจะบอกตัวเองให้ได้ว่าทุก ๆ วันเราได้รู้อะไรเพิ่มขึ้นบ้าง” 

เจบอกว่าถ้าจะจำกัดความแบบแผนชีวิตในวงหมอลำว่าคือการ ‘เรียนไปด้วยทำงานไปด้วย’ ก็ไม่ผิดอะไร เพราะทั้งสองสิ่งกลืนจนเป็นเนื้อเดียวกัน แล้วไม่ใช่แค่ตัวเขา แต่เจเชื่อว่าถ้าเพื่อนพี่น้องชาวหมอลำทุกคนนึกย้อนไปตอนเข้ามาในวงใหม่ ๆ ทุกคนจะเห็นความเปลี่ยนแปลงของตัวเองในทุกฤดูกาลที่เปลี่ยนไป  

“ผมถึงดีใจที่วันนี้มีหลักสูตรหมอลำเข้ามา เพราะมันกำลังจะทำให้เราไปไกลกว่านั้นคือการมี ‘วุฒิที่จับต้องได้’”   

และนี่เป็นครั้งแรกนับแต่ออกจากโรงเรียน หรืออาจเป็นครั้งแรกในชีวิต ที่เจเพ่งมองเรื่องการศึกษาของตัวเองอย่างจริงจัง และเริ่มเกิดความคิดว่า “บางที …ถ้าหากได้วุฒิ ม.3 มาแล้ว ผมอาจจะเรียนต่อให้จบมัธยมปลาย” เพราะเจตระหนักแล้วว่า ‘สิ่งที่เรียนรู้ทุกวันนั้นมีความหมาย’ และคือ ‘การศึกษาที่ใช้ได้ในชีวิตจริง’

The post หลังเวที บทกลอนลำ บนนั่งร้าน แผงมิกเซอร์… ‘ทุกฤดูกาลในโรงเรียนหมอลำ คือการเรียนรู้ที่ใช้ได้ในชีวิตจริง’ first appeared on กสศ..

คำบอกเล่าของ ‘ครูซี’ ฟูอาดี เอียดหวัง ข้าราชการครูรัก(ษ์)ถิ่น รุ่นที่ 2 สะท้อนความหมายของการ “กลับบ้าน” ได้ชัดเจนที่สุด

สำหรับครูซี การกลับมาเป็นครูที่โรงเรียนชุมชนบ้านนาทับ อำเภอจะนะ จังหวัดสงขลา ไม่ใช่เพียงการเริ่มต้นชีวิตราชการ แต่คือการกลับมารับผิดชอบบ้านเกิด ในฐานะเด็กคนหนึ่งที่เคยได้รับโอกาสจากชุมชน และวันนี้พร้อมส่งต่อโอกาสนั้นให้กับลูกหลานรุ่นต่อไป

เพราะเชื่อว่า… 

คนที่เข้าใจความยากลำบากของเด็กในชุมชนที่สุด คือคนที่เคยอยู่ตรงนั้น
คนที่เข้าใจชุมชนที่สุด คือเด็กที่เติบโตจากที่นั่น
และคนที่อยากให้ชุมชนพัฒนาที่สุด ก็คือคนที่เรียกชุมชนนั้นว่าบ้านจริง ๆ

เมื่อ “ชุมชน” กลายเป็นห้องเรียนที่ใหญ่ที่สุด

ด้วยความเชื่อนั้น ตลอด 4 ปีในฐานะนักศึกษาครู ครูซีพยายามค้นหารูปแบบการเรียนรู้ที่เหมาะกับเด็กในชุมชนบ้านนาทับ จนค้นพบคำตอบว่า “ภูมิปัญญาท้องถิ่น” คือทรัพยากรทางการศึกษาที่มีคุณค่าที่สุด

เขาเชื่อว่าการเรียนรู้ที่มีคุณภาพไม่จำเป็นต้องเริ่มต้นจากตำราเสมอไป แต่สามารถเริ่มต้นจากผู้คน วิถีชีวิต และเรื่องราวที่อยู่รอบตัวเด็ก

“หลายปีของการเป็นนักศึกษาครู ผมเรียนรู้ว่าการเรียนรู้ที่มีคุณภาพ เราสร้างขึ้นได้จากทุนทรัพยากรในชุมชน โดยชุมชนจะเป็นห้องเรียนใหญ่ และมีครูภูมิปัญญาที่มาจากคนในชุมชนเป็นผู้ถ่ายทอด”

เมื่อได้ทดลองจัดการเรียนรู้ในรูปแบบ “ห้องเรียนชุมชน” เขาได้เห็นทั้งประกายตาของผู้เฒ่าผู้แก่ที่ได้ถ่ายทอดองค์ความรู้ และความตื่นตัวของเด็ก ๆ ที่ค้นพบว่า เรื่องราวรอบตัวที่เคยมองข้าม ล้วนเป็นองค์ความรู้ที่มีคุณค่า

พลังคนรุ่นใหม่ที่รัก ผูกพัน ภาคภูมิใจ และอยากเติบโตขึ้นมาเป็นกำลังสำคัญของการพัฒนาบ้านเกิด คือ  “หัวใจของครูรัก(ษ์)ถิ่น ” ที่ครูซีได้ซึมซับ

“ทุกพื้นที่มีเรื่องราว มีวัฒนธรรม มีประวัติศาสตร์ และมีทักษะชีวิตที่ส่งต่อกันจากรุ่นสู่รุ่น เมื่อคุณค่าเหล่านี้ถูกมองเห็น สิ่งที่ตามมาจึงเป็นความรักความภูมิใจที่จะพาเด็ก ๆ ไปไกลกว่าการอ่านออกเขียนได้ แต่เขายังได้เข้าใจตัวเองและสังคมชุมชนของเขา”

บทเรียนที่ไม่มีอยู่ในหนังสือเรียน

หนึ่งในบทเรียนที่ครูซีตั้งใจผลักดันให้พัฒนาเป็นหลักสูตรท้องถิ่น คือการเรียนรู้ประวัติศาสตร์ชุมชนบ้านนาทับ โดยพานักเรียนเรียนรู้ประวัติศาสตร์ชุมชน ชวนเด็ก ๆ กอบเก็บเรื่องราวจากรอบตัว ทั้งจากผู้คนเก่าแก่ สิ่งก่อสร้าง สิ่งของ เมนูอาหาร หรือจากกิจวัตรในชุมชนที่เด็ก ๆ เห็นอยู่ทุกวัน จนเด็ก ๆ ค่อย ๆ รับรู้ความเป็นมาของพื้นที่ ของชื่อหมู่บ้านและตำบล ได้บันทึกภาพความเปลี่ยนแปลงตามกาลเวลาของชุมชน อย่างเข้าใจ และนำข้อมูลเหล่านั้นมาจัดทำเป็นบทเรียนเฉพาะตัว อย่างที่ไม่เคยมีบันทึกในหนังสือเรียนเล่มไหน

“พอมีรากของเรื่องราว เด็ก ๆ จึงตื่นเต้นกับที่มาของประวัติศาสตร์ชุมชนที่ส่งต่อกันมานับร้อยปี แล้วที่น่าสนใจคือบทเรียนของเราจะไม่เป็นแบบปลายปิด แต่มันยังเปิดโลกการเรียนรู้ให้พร้อมค้นหาข้อมูลใหม่ เพื่อนำมาวิเคราะห์แลกเปลี่ยนหรือหักล้าง ตั้งคำถามกับข้อมูลใหม่ ๆ ได้เสมอ”

สำหรับครูซี นี่คือแก่นของการศึกษาในโลกปัจจุบัน ที่ผู้เรียนต้องสามารถแสวงหาความรู้จากหลายแหล่ง และพร้อมเรียนรู้ตลอดชีวิต

ขณะเดียวกัน บทเรียนเหล่านี้ยังเชื่อมโยงสาระวิชาต่าง ๆ เข้าด้วยกัน ผ่านกิจกรรมสร้างสรรค์ เช่น การแสดงจำลองเหตุการณ์ การออกแบบฉาก การเรียบเรียงเรื่องราว และการตีความประวัติศาสตร์ เพื่อให้เด็กเข้าใจอดีต เชื่อมโยงกับปัจจุบัน และมองเห็นอนาคตของชุมชนที่พวกเขาอยากร่วมกันสร้าง

“ในฐานะครู เราคือผู้พาเขาไปหาความรู้และพยายามออกแบบการเรียนรู้ที่จะบูรณาการสาระวิชาต่าง ๆ เอาไว้ เช่น การตีความเรื่องราวให้เป็นภาพผ่านกิจกรรมการแสดงจำลองสถานการณ์ที่เด็ก ๆ ต้องช่วยกันคิดฉาก ตัวละคร ลำดับเหตุการณ์ย้อนรอยจากอดีตมาถึงปัจจุบัน เพื่อให้เด็ก ๆ รับรู้เรื่องราวจากหลายมิติ และเข้าใจความหมายของการเกิดขึ้นและหายไปของสิ่งต่าง ๆ แล้วมันจะพาพวกเขาไปสู่อนาคตว่าอยากจะให้ชุมชนของเขาเป็นยังไงต่อไป”

เครื่องแบบสีกากี กับคำสัญญาที่ไม่ต้องเอ่ยออกมา

นอกจากการเปลี่ยนบทบาทจากนักศึกษาครูสู่ข้าราชการครูแล้ว สิ่งที่เปลี่ยนไปอย่างชัดเจนคือสายตาของผู้คนในชุมชน

“เครื่องแบบใหม่เหมือนมอบสถานะใหม่ให้กับเรา เพราะมันช่วยเปลี่ยนสายตาที่เด็ก ๆ และชุมชนเคยเห็นตัวเราจากนักศึกษาครูคนหนึ่ง หรือพี่ซีของน้อง ๆ วันนั้นที่มาฝึกสอนที่ยังต้องเทียวไปมาระหว่างโรงเรียนบ้านนาทับกับมหาวิทยาลัย แต่เมื่อเราใส่ชุดข้าราชการมาที่โรงเรียน เด็ก ๆ เห็นก็ดีใจกันมากครับ เพราะเขารับรู้ได้ว่าต่อจากนี้เราจะอยู่ที่นี่และไม่จากไปไหนแล้ว”  

สำหรับครูซี เครื่องแบบสีกากีจึงไม่ใช่เพียงเครื่องแบบของวิชาชีพ แต่เป็นสัญลักษณ์ของความมั่นคง ความไว้วางใจ และคำสัญญาที่มีต่อชุมชนว่า เขาจะอยู่เคียงข้างเด็ก ๆ ในฐานะครูของบ้านเกิด

ทุกคำแสดงความยินดีจากชาวบ้าน ทุกสายตาที่เปี่ยมด้วยความหวัง ยิ่งทำให้เขาตระหนักว่าหน้าที่ของครูคนหนึ่ง ไม่ได้มีเพียงการถ่ายทอดความรู้ แต่คือการสร้างอนาคตของชุมชนไปพร้อมกับลูกศิษย์’

ความหวังจากพื้นที่เล็ก ๆ

ครูซีเชื่อว่า การเริ่มต้นจากโรงเรียนเล็ก ๆ ในบ้านเกิด อาจเป็นเพียงจุดเล็ก ๆ บนแผนที่ประเทศไทย

แต่หากมีครูรัก(ษ์)ถิ่นจำนวนมากที่เลือกกลับไปพัฒนาชุมชนของตัวเอง ความเปลี่ยนแปลงเล็ก ๆ เหล่านี้จะค่อย ๆ เชื่อมโยงกัน จนกลายเป็นพลังในการยกระดับคุณภาพการศึกษาของประเทศ

“ท้ายสุดผมเชื่อว่าการเริ่มต้นที่บ้านเกิดของเรา อาจเป็นแค่จุดเล็ก ๆ จุดหนึ่งของประเทศไทย แต่ถ้าพื้นที่เล็ก ๆ หลายแห่งรวมกันด้วยครูรัก(ษ์)ถิ่นแต่ละรุ่น ที่หอบเอาความฝันความตั้งใจกลับไปยังบ้านเกิด มันก็อาจเป็นจุดเริ่มของความหวัง ว่าเราอาจทำให้การศึกษาที่มีคุณภาพ หยั่งรากลงในทุกพื้นที่ของประเทศได้จริง ในสักวันหนึ่ง”     

กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ขอแสดงความยินดีกับ ‘ครูซี’ ฟูอาดี เอียดหวัง ข้าราชการครูรัก(ษ์)ถิ่น รุ่นที่ 2 ที่ได้รับการบรรจุเป็นข้าราชการครูในปีการศึกษา 2568 และขอร่วมส่งกำลังใจให้ครูซีประสบความสำเร็จบนเส้นทางวิชาชีพ พร้อมสร้างโอกาสทางการศึกษาให้กับเด็ก ๆ และชุมชนบ้านเกิดอย่างที่ตั้งใจไว้

The post “เมื่อใส่ชุดข้าราชการครูมาที่โรงเรียน เด็ก ๆ ก็รับรู้ว่าจากนี้เราจะอยู่ที่นี่และไม่จากไปไหนแล้ว” first appeared on กสศ..

“ที่มาของร้านน้ำชาหรือคาเฟ่แห่งนี้ เริ่มต้นจากความคิดของน้องๆ เยาวชนนอกระบบเองเลยครับ”

• ร้านน้ำชาแห่งใหม่ เปลี่ยนจากความเสี่ยง ไปสู่การสังสรรค์ในที่สว่างกว่าเดิม 

เยาวชนนอกระบบที่สูรียาเอ่ยถึงคือเด็กที่ไม่ได้เรียนอยู่ใน 3 กลุ่มนี้ ซึ่งไม่ว่าจะด้วยเหตุผลด้านทุนทรัพย์หรือปัญหาส่วนตัว เมื่อเด็กๆ หลุดออกจากระบบการศึกษา หากไม่ทำงานช่วยที่้บ้าน ความจริงส่วนหนึ่งมักจะไปรวมกลุ่มตามมุมมืด แหล่งมั่วสุมไร้แสงไฟที่อบอวลไปด้วยกลิ่นอายของอบายมุขและยาเสพติด 

คำบอกเล่าของสูรียา ทำให้เห็นว่าเด็กบางคนใช้ชีวิตจมดิ่งอยู่ในพื้นที่เสี่ยงยาวนานถึง 12 ชั่วโมงต่อวัน เพียงเพราะไม่มีที่ไปและไม่มีใครเปิดใจรับ

ตาดีกา โรงเรียนที่เน้นสอนจริยธรรม จึงยิ่งไม่ใช่พื้นที่ของเด็กนอกระบบเข้าไปใหญ่ 

“โรงเรียนในระบบอาจจะมีกำแพง มีกฎเกณฑ์ที่ปฏิเสธพวกเขา แต่ที่นี่เราต้องการสร้างเซฟโซนที่ปฏิเสธวงจรปัญหาแบบเดิมๆ” 

สูรียาเล่าถึงแรงผลักดันในการเปลี่ยนพื้นที่ตาดีกาให้เป็นพื้นที่ของเด็กๆ ที่ตั้งต้นจากความคิดริเริ่มของน้องๆ เยาวชนนอกระบบเองที่อยากมีพื้นที่ทำมาหากินและทำกิจกรรมร่วมกัน เขาจึงตั้งร้านขึ้นมาและให้เด็กบริหารกันเอง โดยใช้งบจากการจัดสรรกันเองภายในหน่วย ABE

การเปิดร้านน้ำชาในพื้นที่ทางศาสนาอาจฟังดูแปลกใหม่ แต่เขาอยากให้อย่างน้อยในหมู่บ้านมี ‘พื้นที่ถ่วงเวลา’ ที่เด็กๆ จะหันหน้าออกมาจากความเสี่ยงบ้างสักหนึ่งหรือสองชั่วโมงเป็นการเริ่มต้น 

“เรามี WIFI ฟรี ใครก็มานั่งได้ ร้านน้ำชาก็ขายแก้วละ 20-30 บาท ไฟก็สว่าง พ่อแม่รู้ว่ามาที่นี่เขาก็ปล่อยให้มาเพราะอย่างน้อยก็ปลอดภัย”

วัฒนธรรมการดื่มชาหลังพระอาทิตย์ตกดินของวิถีชีวิตชาวไทยมุสลิมถูกฝังรากมาอย่างแข็งแรง ร้านน้ำชาจึงกลายเป็นจุดดึงดูดให้เด็กๆ มานั่งรวมกลุ่มกันตอนเย็น แทนที่จะไปรวมกลุ่มกันที่อื่น เปลี่ยนจากการนั่งในมุมมืดมานั่งล้อมวงในพื้นที่สว่าง ที่นี่พวกเขาสามารถนั่งเล่นเกม ดีดกีตาร์ร้องเพลงร่วมกัน หรือระบายความเครียดในชีวิตได้อย่างสบายใจ

ปัจจุบัน ร้านน้ำชาแห่งนี้ไม่ได้มีเพียงแค่วัยรุ่น แต่กลายเป็นพื้นที่ส่วนกลางที่คนทุกเพศทุกวัย ตั้งแต่ผู้ปกครอง คณะกรรมการมัสยิด ไปจนถึงผู้นำชุมชน แวะเวียนมานั่งล้อมวงดื่มน้ำชา พูดคุยสารทุกข์สุกดิบ และอุดหนุนฝีมือของเด็กๆ

ซัน-เฟาชาน อาแว วัย 21 มือชงที่ร้านน้ำชา บอกว่าเมนูขายดีที่สุดคือ ‘ชาเย็นเงาะ’ ที่ใช้น้ำเงาะกระป๋องมาเป็นเบสของเมนูผสมด้วยชาไทย 

• ร้านข้าวยำเฉพาะกิจประจำวันศุกร์เย็น มื้ออาหารแห่งการทลายอคติ

“ตั้งแต่ ม.1 หลังจากนั้นก็คือไม่เข้าเรียนเลย เพราะว่าไม่มีงบจะเรียนต่อ แล้วก็ขาดเสาหลักด้วย”

ฮูดา-นูรุลฮูดา นิชอ วัย 20 ปี กำลังเล่าเรื่องตัวเองที่โต๊ะม้าหินอ่อน หลังจากที่เธอขายข้าวยำฉบับบ้านอูแบไปจนลูกค้าบางตาลง 

ฮูดาหลุดออกจากระบบการศึกษาหลังจบชั้นมัธยมปีที่หนึ่ง ไม่ใช่เพราะไม่อยากเรียน แต่เพราะวิกฤตเศรษฐกิจในครอบครัวและความจำเป็นเรื่องปากท้องบังคับ ปัจจุบันฮูดาพยายามเรียน กศน. จนจบ ม. 6 จากแรงผลักของสูรียา

สำหรับฮูดาและเด็กผู้หญิงหลายๆ คนในหมู่บ้าน การไม่มีเงินเรียนต่อมักตามมาด้วยสภาวะสุญญากาศในชีวิต ไม่มีงานทำ ไม่มีรายได้ และไร้ที่ยืนในสังคม โดยเฉพาะในชุมชนชนบทที่วางบทบาทให้ผู้หญิงเป็นช้างเท้าหลังตลอดเวลา 

รายได้เลี้ยงปากท้อง คือปัญหาหลักที่สามารถแก้ไขได้เฉพาะหน้า ในเมื่อร้านน้ำชาสำหรับเด็กผู้ชายสามารถตั้งในตาดีกาได้ การขายข้าวยำสำหรับส่งเสริมเด็กผู้หญิงก็ไม่ใช่เรื่องยาก หากจะตั้งขายในตาดีกาเหมือนกัน 

สูรียา ปล่อยให้เด็กๆ เป็นเจ้าของกิจการร้านข้าวยำ กรือโป๊ะ ลูกชิ้นทอด ข้าวต้ม มาวางขายเฉพาะกิจที่จะขายทุกวันศุกร์เย็น โดยมีทีมพี่เลี้ยงผู้หญิงเป็นคนดูแล ไม่ต่างจากร้านน้ำชา

“ก่อนหน้านี้หนูรู้สึกว่าพอเวลาถามอะไร หนูไม่ยกมือนะ หนูให้คนอื่นตอบบ้าง ฉันไม่อยากตอบ ฉันไม่มีความกล้าแสดงออกขนาดนั้นจะกล้าก็แค่กับพวกคนในบ้าน แล้วก็กับเพื่อนๆ” 

ฮูดา เล่าถึงความกลัวในอดีตของตัวเอง ร้านข้าวยำ ไม่ได้ให้แค่รายได้ แต่ยังมีผลพลอยได้อย่างการสร้างตัวตน รักษาบาดแผลทางใจ 

การหยิบยกเมนูข้าวยำ ที่เป็นอาหารพื้นบ้านง่ายๆ ทำง่าย กินง่าย และเป็นเมนูในใจของคนพื้นที่ มาเป็นตัวชูโรง ทำให้ซุ้มขายอาหารแห่งนี้กลายเป็นสะพานเชื่อมคนทุกกลุ่มในหมู่บ้าน ไม่ว่าจะเป็นผู้ปกครอง ฝ่ายปกครอง หรือผู้นำศาสนา ต่างแวะเวียนมาอุดหนุนและพูดคุยกับเด็กๆ

สำหรับสูรียา ในอดีตภาพจำของเยาวชนที่หลุดจากระบบมักถูกเคลือบแคลงด้วยสายตาแห่งความไม่ไว้ใจจากสังคม แต่เมื่อผู้ใหญ่ได้เข้ามาเห็นเด็กๆ ทำงานอย่างขยันขันแข็ง ได้ชิมรสมือ และได้เห็นความตั้งใจในการทำมาหากิน อคติเหล่านั้นก็ค่อยๆ ถูกทลายลงด้วยความเข้าใจ

“ทุกคนในหมู่บ้านจะรู้ว่าวันนี้เด็กจะมาขายข้าวยำ เขาก็จะรอมาซื้อมานั่งกิน ไม่ไปซื้อร้านอื่น หลังละหมาดใหญ่เป็นอันรู้กัน อาจจะเพราะเราทำอร่อยด้วย ขายถูกด้วยจานละ 10 บาท เดินไปสั่งแล้วก็ไปนั่งกินที่โต๊ะม้าหินอ่อน” สูรียา เล่า

• ไม่ใช่พื้นที่ของใคร แต่เป็นของทุกคน 

เป็นอันที่รู้กันของชาวบ้านอูแบว่า ในทุกๆ วัน เมื่อความมืดเข้าปกคลุมหมู่บ้าน บานประตูของตาดีกาบ้านอูแบจะเปิดกว้าง แสงไฟอบอุ่นสว่างไสวขึ้นพร้อมเสียงชงน้ำที่ร้านน้ำชา 

และตาดีกาทุกวันศุกร์ตั้งแต่บ่ายสามโมงเป็นต้นไปจะคึกคักเป็นพิเศษ กิจกรรมที่เกิดในพื้นที่จะลากยาวไปจนพลบค่ำ แม้ว่าข้าวยำหมดแล้ว และแสงจันทร์เข้ามาแทนแสงอาทิตย์ นักกีฬา ชาวบ้าน เด็ก เยาวชนก็จะนั่งกันต่อจนกว่าจะถึงเวลา 4-5 ทุ่ม 

ประตูของตาดีกาเปิดกว้างขึ้นและเป็นการเปิดกว้างที่สูรียาคาดหวังไว้ว่าจะไม่ใช่แค่บานประตูที่กว้างขึ้น แต่รวมถึงทัศนคติของคนในชุมชนที่เปิดโอกาสให้เด็กนอกระบบด้วย 

“หน่วยงานบางกลุ่มมองว่าการรวมกลุ่มของวัยรุ่นในสามจังหวัดจะไปเชื่อมโยงกับปัญหาความมั่นคง เราอยากให้เขาพยายามลดความอคติเหล่านั้น แล้วมองตรงนี้เป็นพื้นที่สร้างสรรค์ได้ไหม พื้นที่แห่งโอกาสให้กับน้องๆ ได้ไหม” สุริยาพูดถึงเป้าหมายที่แท้จริง

ทุกวันนี้ ภายใต้หลังคาของตาดีกาบาโงยือแร หากมีสิ่งใดผิดพลาดในการทำงาน สิ่งที่เด็กๆ และคนในทีมงานมอบให้แก่กันไม่ใช่การตำหนิ แต่เป็นคำปลอบโยนที่ว่า 

“ไม่เป็นไร ทำวันนี้ให้ดีที่สุด พรุ่งนี้ค่อยเริ่มใหม่ พรุ่งนี้เริ่มใหม่”

สูรียา บอกว่าตาดีกาแห่งนี้จึงไม่ใช่พื้นที่ของครูสอนศาสนา ไม่ใช่พื้นที่ใคร และไม่ใช่พื้นที่ของเด็กนอกระบบกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง แต่ในทุกเย็นที่มีร้านน้ำชา และในทุกวันศุกร์ที่มีข้าวยำ มันคือพื้นที่ของทุกคน ที่พร้อมจะเปิดประตูต้อนรับและให้โอกาสชีวิตได้เริ่มต้นใหม่อยู่เสมอ 

เรื่อง : มยุรา ยะทา
ภาพถ่าย : อธิคม แสงไชย
ภาพประกอบ : ภัทรภรณ์ สงสาร

The post ศุกร์-สรรค์ ไม่ใช่พื้นที่ของใคร แต่เป็นของทุกคน นิยามใหม่ของตาดีกาบาโงยือแร แห่งบ้านอูแบ first appeared on กสศ..

ถ้อยคำของ ‘ครูเต้’ ชุติพงษ์ ใจ๋ยู้ ข้าราชการครูรัก(ษ์)ถิ่น รุ่นที่ 2 ที่กล่าวในพิธีปฐมนิเทศข้าราชการครู ณ หอประชุมคุรุสภา กระทรวงศึกษาธิการ เปรียบเสมือนคำปฏิญาณของครูคนหนึ่งที่กำลังเริ่มต้นเส้นทางวิชาชีพ พร้อมความตั้งใจแน่วแน่ว่าจะกลับไปสร้างโอกาสทางการศึกษาให้กับเด็ก ๆ บนดอย เช่นเดียวกับที่ครั้งหนึ่งเขาเคยได้รับ

ปลายทางของครูเต้คือ โรงเรียนบ้านกองลอย อำเภอฮอด จังหวัดเชียงใหม่ โรงเรียนบนภูเขาสูง ซึ่งเป็นโรงเรียนเดียวกับที่เขาเคยศึกษาเล่าเรียนจนจบชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3

เมื่อเด็กเรียนดีจากโรงเรียนบนดอย ได้เห็นความเหลื่อมล้ำด้วยตัวเอง

ตลอดช่วงประถมศึกษาจนเรียนจบ ม.3 ครูเต้เป็นนักเรียนที่มีผลการเรียนยอดเยี่ยม ได้อันดับหนึ่งของโรงเรียนมาโดยตลอด เขาเชื่อมั่นว่าการศึกษาจะพาชีวิตก้าวไปข้างหน้า จึงตั้งใจเรียนอย่างเต็มที่

แต่เมื่อย้ายไปเรียนต่อในโรงเรียนขนาดใหญ่ระดับ ม.ปลาย เขาจึงได้พบกับความจริงอีกด้านหนึ่ง

“ผมเป็นเด็กที่ผลการเรียนดีมาตลอด แต่พอขึ้น ม.ปลาย ย้ายไปเรียนโรงเรียนใหญ่ ถึงเพิ่งรู้ว่าสิ่งที่เรียนมามันยังไม่พอจะทำให้เรียนตามเพื่อนทัน หลายวิชามีพื้นฐานที่เพื่อน ๆ รู้กันอยู่แล้ว แต่ผมไม่เคยเรียนมาก่อน”

ประสบการณ์ครั้งนั้นทำให้เขาไม่ได้ตั้งคำถามกับตัวเอง หากแต่เริ่มเข้าใจข้อจำกัดของระบบการศึกษาที่เด็กในพื้นที่ห่างไกลต้องเผชิญ

“ผมรับรู้เสมอว่าโรงเรียนและคุณครูที่บ้านเต็มที่ที่สุดแล้ว แต่ด้วยข้อจำกัดหลายอย่าง ทั้งความห่างไกล การขาดแคลนทรัพยากร และบริบทของพื้นที่ ทำให้โรงเรียนบนดอยไม่สามารถมีโอกาสเท่าโรงเรียนใหญ่ในเมืองได้”

ความรู้สึกที่เคยเป็นเพียงความสงสัย ค่อย ๆ กลายเป็นแรงบันดาลใจสำคัญ เขาตัดสินใจว่า วันหนึ่งจะกลับมาเป็นครูที่โรงเรียนแห่งนี้ เพื่อเป็นส่วนหนึ่งของการเปลี่ยนแปลง

กลับบ้านพร้อมความรู้และแผนพัฒนาการเรียนรู้

ความตั้งใจนั้นพาครูเต้เข้าสู่โครงการ “ครูรัก(ษ์)ถิ่น” โดยศึกษาต่อที่คณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

ระหว่างการเรียน เขาได้ทำความเข้าใจอย่างลึกซึ้งถึงความท้าทายของการจัดการศึกษาในพื้นที่สูง ทั้งความหลากหลายของภาษา วัฒนธรรม ชาติพันธุ์ ตลอดจนข้อจำกัดด้านทรัพยากรและโอกาสในการเรียนรู้

“ผมไม่ได้กลับมาพร้อมความหวังอย่างเดียว แต่กลับมาพร้อมแผนการจัดการเรียนรู้ที่เหมาะกับบริบทของพื้นที่”

ครูเต้ตั้งใจพัฒนาสื่อการเรียนรู้ที่สอดคล้องกับวิถีชีวิตของเด็ก ๆ ใช้เทคโนโลยีเป็นเครื่องมือช่วยการเรียนการสอน และประยุกต์แนวทางจากพื้นที่ต้นแบบต่าง ๆ ให้เหมาะกับโรงเรียนบ้านกองลอย

นอกจากนี้ เขายังมองเห็นโอกาสในการเชื่อมโยงการเรียนรู้กับการดำรงชีวิตจริง ผ่านการพัฒนาผลิตภัณฑ์ชุมชน การเรียนรู้เรื่องกระบวนการผลิต การคำนวณต้นทุนและกำไร การตลาด และการขายออนไลน์ เพื่อให้เด็ก ๆ ได้ฝึกทั้งทักษะวิชาการและทักษะชีวิตไปพร้อมกัน

เมื่อห้องเรียนกลายเป็นพื้นที่แห่งความหวัง

ตลอดระยะเวลากว่าครึ่งปีหลังได้รับการบรรจุ แนวคิดที่ครูเต้วางไว้เริ่มหยั่งรากในห้องเรียนของโรงเรียนบ้านกองลอย

เขาทำงานร่วมกับผู้ปกครอง ส่งเสริมให้เด็กฝึกอ่าน ฝึกเขียนอย่างต่อเนื่อง พร้อมออกแบบสื่อการเรียนรู้ที่เชื่อมโยงกับสิ่งแวดล้อมและวิถีชีวิตของชุมชน เพื่อให้เด็กเข้าใจบทเรียนได้ง่ายขึ้น และเห็นว่าการศึกษาเป็นเรื่องใกล้ตัว

เหนือสิ่งอื่นใด ครูเต้อยากให้เด็ก ๆ มองเห็นว่า การเกิดในพื้นที่ห่างไกลไม่ใช่ข้อจำกัดของความฝัน

“ผมอยากบอกเด็ก ๆ ทุกคนว่า อย่าคิดว่าการเกิดบนดอยหรือในพื้นที่ห่างไกลเป็นข้อจำกัดของชีวิต เพราะถ้าเราพยายามและได้รับการศึกษาที่ดี การเรียนนี่แหละครับจะพาเราไปสู่ความสำเร็จ”

สำหรับครูเต้ คำพูดนี้ไม่ใช่เพียงคำให้กำลังใจ แต่คือเรื่องจริงที่เขาพิสูจน์ด้วยชีวิตของตัวเอง

ส่งต่อโอกาสให้คนรุ่นต่อไป

ครูเต้บอกว่า สิ่งที่ทำให้เขาภูมิใจที่สุด ไม่ใช่เพียงการได้เป็นข้าราชการครู แต่คือการได้กลับมาทำงานในบ้านเกิด ท่ามกลางความยินดีของผู้ปกครองและคนในชุมชนที่เฝ้ามองการเติบโตของเขามาตั้งแต่ยังเป็นเด็ก

“ขอบคุณโครงการครูรัก(ษ์)ถิ่น ที่ทำให้เด็กจากพื้นที่ห่างไกลคนหนึ่งมีโอกาสพัฒนาตัวเอง และได้กลับมาทำงานเพื่อบ้านเกิด”

เขากล่าวว่า นับตั้งแต่วันที่ได้รับการบรรจุเป็นครู เขาตระหนักอยู่เสมอว่าหน้าที่นี้คือความไว้วางใจจากชุมชน ที่ฝากความหวังของคนรุ่นต่อไปไว้ในมือของครู

“ผมอยากให้เด็ก ๆ ได้รับการศึกษาที่มีคุณภาพ ใช้ความใฝ่รู้และความพยายามพาตัวเองไปถึงเป้าหมายของชีวิต และนี่คือภารกิจของครูคนหนึ่ง ที่ผมตั้งใจว่าจะทำให้ดีที่สุดครับ”

เรื่องราวของครูเต้สะท้อนให้เห็นว่า การกลับบ้านของครูคนหนึ่ง อาจไม่ใช่เพียงการกลับไปสอนหนังสือ แต่คือการกลับไปเปลี่ยนแปลงอนาคตของเด็ก ๆ และทั้งชุมชน

กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ขอแสดงความยินดีกับ ‘ครูเต้’ ชุติพงษ์ ใจ๋ยู้ ข้าราชการครูรัก(ษ์)ถิ่น รุ่นที่ 2 ที่ได้รับการบรรจุเป็นข้าราชการครูในปีการศึกษา 2568 และขอร่วมส่งกำลังใจให้ครูเต้ประสบความสำเร็จบนเส้นทางวิชาชีพ พร้อมสร้างโอกาสทางการศึกษาให้กับเด็ก ๆ และชุมชนบ้านเกิดอย่างที่ตั้งใจไว้

The post “ผมมาเป็นครูเพื่อกลับไปบอกเด็ก ๆ บนดอยว่า ทุกคนพัฒนาตัวเองได้ โดยไม่จำกัดว่าใครเกิดที่ไหนหรือโตมาอย่างไร” first appeared on กสศ..

สำหรับเด็กและเยาวชนจากครอบครัวที่ขาดแคลนทุนทรัพย์ การสอบติดมหาวิทยาลัยจึงไม่ใช่จุดสิ้นสุดของความพยายาม หากเป็นอีกด่านสำคัญที่ต้องก้าวผ่านเพื่อรักษาโอกาสทางการศึกษาเอาไว้ หลายคนสามารถสอบติดคณะในฝันได้สำเร็จ แต่กลับไม่สามารถก้าวเข้าไปนั่งในห้องเรียนวันแรกได้ เพราะครอบครัวไม่มีศักยภาพเพียงพอที่จะรับภาระค่าใช้จ่ายที่เกิดขึ้นหลังประกาศผลสอบ

ในวงแลกเปลี่ยน “Open Doors, Open Dreams: เปิดประตูอุดมศึกษา เพื่อความฝันที่ไม่ถูกทอดทิ้ง” ซึ่งจัดขึ้นภายในงานลงนามบันทึกข้อตกลงความร่วมมือ (MOU) การสร้างหลักประกันโอกาสทางการศึกษา สำหรับนักเรียนผู้ขาดแคลนทุนทรัพย์ระดับอุดมศึกษา ระหว่าง กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) สำนักงานปลัดกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม สมาคมที่ประชุมอธิการบดีแห่งประเทศไทย ที่ประชุมคณะกรรมการอธิการบดีมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคล ที่ประชุมอธิการบดีมหาวิทยาลัยราชภัฏ และสมาคมสถาบันอุดมศึกษาเอกชนแห่งประเทศไทย ณ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ เมื่อวันที่ 12 มิถุนายน 2569

ตัวแทนเยาวชน 5 คน ซึ่งล้วนเคยได้รับทุนเสมอภาคจาก กสศ. และสามารถก้าวผ่านเส้นทางสู่มหาวิทยาลัยได้สำเร็จ ขณะที่บางคนคือนักเรียนรุ่นแรกที่จะได้รับประโยชน์จากมาตรการลดหรือยกเว้นค่าสมัครสอบ และระบบความช่วยเหลือที่รวดเร็วยิ่งขึ้นจากความร่วมมือครั้งนี้ ได้ร่วมกันสะท้อนประสบการณ์ตรง พร้อมข้อเสนอสำคัญต่อการพัฒนาระบบ TCAS และระบบสนับสนุนโอกาสทางการศึกษาของประเทศ

แม้รายละเอียดของแต่ละข้อเสนอจะแตกต่างกัน แต่ทั้งหมดสะท้อนปัญหาร่วมกันประการหนึ่ง คือ เด็กจำนวนมากไม่ได้สูญเสียโอกาสทางการศึกษาเพราะขาดศักยภาพ หากแต่สูญเสียโอกาสเพราะขาดข้อมูล ขาดการสนับสนุน และขาดหลักประกันในช่วงรอยต่อสำคัญของชีวิต

จากเสียงสะท้อนของเยาวชนทั้ง 5 คน กสศ. ได้สังเคราะห์เป็นข้อเสนอเชิงระบบสำคัญ 5 ประการ ดังนี้

1. ทำให้ระบบ TCAS เข้าถึงง่าย เข้าใจง่าย และสื่อสารถึงเด็กทุกคน

“เซียน” ศิวะวงค์ เจริญลาภ อดีตนักเรียนทุนเสมอภาคจากจังหวัดลำพูน ปัจจุบันเป็นนักศึกษาชั้นปีที่ 2 สาขาวิชาการระหว่างประเทศ คณะรัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ สะท้อนว่า ระบบ TCAS ยังคงมีความซับซ้อนสำหรับผู้เรียนจำนวนมาก โดยเฉพาะเด็กในพื้นที่ห่างไกลที่อาจเข้าไม่ถึงข้อมูลหรือขาดผู้ให้คำแนะนำอย่างใกล้ชิด

จากประสบการณ์ที่ผ่านการสมัคร TCAS มาแล้วสองรอบ คือ TCAS67 และ TCAS68 เขาพบว่าเด็กจำนวนไม่น้อยพลาดโอกาสเพียงเพราะไม่เข้าใจขั้นตอนการสมัคร ไม่ทราบกำหนดการสำคัญ หรือไม่สามารถติดตามข้อมูลที่เปลี่ยนแปลงในแต่ละปีได้ทัน

ข้อเสนอสำคัญคือ การพัฒนาระบบสื่อสารและแนะแนวที่เข้าถึงตัวผู้เรียนโดยตรง ใช้ภาษาที่เข้าใจง่าย และออกแบบให้สอดคล้องกับความแตกต่างของผู้เรียนแต่ละกลุ่ม เพื่อไม่ให้ศักยภาพของเด็กต้องสูญหายไปเพราะข้อจำกัดด้านข้อมูล

“ผมอยากให้มีรูปแบบการแนะนำเรื่องระบบ TCAS ให้ถึงตัวเด็กและเข้าใจง่าย เพราะบางปีมีความซับซ้อน เด็กแต่ละคนมีความพร้อมและความเข้าใจไม่เหมือนกัน ทำให้เกิดปัญหาตกหล่นเรื่องการสอบหรือการสมัคร อยากให้มีการแนะแนวที่ตรงจุดมากกว่านี้ เพื่อจะได้ไม่เสียบุคคลที่มีศักยภาพไปเพราะไม่สามารถเข้าถึงข้อมูล”

2. ยกระดับระบบแนะแนว ช่วยให้เด็กค้นพบเส้นทางของตนเอง

นอกจากข้อมูลเกี่ยวกับการสมัครเรียนแล้ว เยาวชนหลายคนยังสะท้อนตรงกันว่า ระบบแนะแนวในโรงเรียนยังมีบทบาทไม่มากพอในการช่วยให้ผู้เรียนวางแผนอนาคต

“อั้ม” ศศิวรรณ พุ่มจำปา อดีตนักเรียนทุนเสมอภาคจากจังหวัดสุพรรณบุรี ปัจจุบันเป็นนักศึกษาชั้นปีที่ 2 สาขาอาชีวอนามัยและความปลอดภัย มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา ซึ่งเข้าศึกษาผ่านระบบ TCAS68 มองว่า เด็กจำนวนมากยังไม่เข้าใจภาพรวมของระบบ TCAS และไม่แน่ใจว่าตนเองควรเลือกเส้นทางการศึกษาหรืออาชีพแบบใด

เธอเสนอให้โรงเรียนมีระบบแนะแนวที่เข้มข้นมากขึ้น ทั้งการให้ข้อมูลการศึกษาต่อ การสำรวจความสนใจ ความถนัด และการช่วยให้เด็กค้นพบศักยภาพของตนเองตั้งแต่เนิ่น ๆ เพราะการแนะแนวที่มีคุณภาพไม่เพียงช่วยให้เด็กเลือกคณะได้เหมาะสม ยังช่วยลดต้นทุนด้านเวลา ค่าใช้จ่าย และความเสี่ยงจากการตัดสินใจผิดพลาดในอนาคต

“การแนะแนวสำคัญเพราะจะได้รู้เลยว่าจะไปทางไหน จะได้รู้ตัวเองด้วยว่าชอบอะไร ถนัดทางด้านไหน อยากให้มีเครื่องมือหรือแบบสำรวจให้เด็ก ๆ ได้ลองค้นหาตัวเองก่อนที่จะต้องสมัครจริง”

3. ขยายการสนับสนุนให้ครอบคลุม “ค่าใช้จ่ายที่มองไม่เห็น”

แม้ค่าเล่าเรียนจะเป็นภาระสำคัญ แต่สำหรับเด็กยากจน ค่าใช้จ่ายจำนวนมากเกิดขึ้นก่อนที่จะได้ก้าวเข้าสู่มหาวิทยาลัย

“ใบเตย” ชัญญานุช อยู่เจริญ อดีตนักเรียนทุนเสมอภาคจากจังหวัดศรีสะเกษ ปัจจุบันเป็นนักศึกษาชั้นปีที่ 2 สาขาอาชีวอนามัยและความปลอดภัย มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา สะท้อนว่า ค่าเดินทางไปสอบ ค่าสมัครสอบ ค่าเครื่องแบบ ค่าอุปกรณ์การเรียน และค่าใช้จ่ายอื่น ๆ ที่เกิดขึ้นในช่วงเปลี่ยนผ่านจากมัธยมศึกษาสู่อุดมศึกษา ล้วนเป็นภาระสำคัญสำหรับครอบครัวที่มีรายได้น้อย

ข้อเสนอของเธอคือ การมีระบบทุนหรือมาตรการช่วยเหลือที่ครอบคลุมค่าใช้จ่ายเหล่านี้ เพื่อให้เด็กไม่ต้องกังวลว่าความฝันในการเรียนต่อจะสะดุดเพราะค่าใช้จ่ายที่หลายคนอาจมองว่าเป็นเรื่องเล็กน้อย

“หนูอยากให้มีทุนที่ช่วยเรื่องค่าเทอม ค่าชุด ค่าอุปกรณ์การเรียน และค่าเดินทางไปสอบ เพื่อให้นักเรียนที่ไม่มีทุนทรัพย์ไม่ต้องกังวลเรื่องนี้”

4. สร้างกลไกช่วยเหลือเด็กที่ “สอบติดแล้ว แต่ยังไปต่อไม่ได้”

“ลูกหว้า” จุฬาลักษณ์ เพ็งเรือง นักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 6 จากจังหวัดสุราษฎร์ธานี ผู้เคยได้รับทุนเสมอภาคช่วง ม.ต้น และได้รับทุนก้าวเพื่อน้องต่อเนื่องในระดับ ม.ปลาย สะท้อนภาพที่เกิดขึ้นจริงในหลายพื้นที่ว่า เด็กจำนวนหนึ่งยังต้องพักการเรียนหรือออกไปทำงานก่อน เพราะครอบครัวไม่สามารถรับภาระค่าใช้จ่ายในการศึกษาต่อได้ทันที

ประสบการณ์ดังกล่าวชี้ให้เห็นว่า การสอบติดมหาวิทยาลัยอาจไม่ใช่หลักประกันว่าเด็กจะได้เรียนต่อจริง หากยังขาดกลไกช่วยเหลือในช่วงรอยต่อสำคัญระหว่างการศึกษาขั้นพื้นฐานและอุดมศึกษา

ข้อเสนอที่เยาวชนหลายคนเห็นตรงกัน คือการจัดตั้งระบบหรือกองทุนช่วยเหลือสำหรับนักเรียนที่สอบติดแล้วแต่ขาดแคลนทุนทรัพย์ เพื่อให้ไม่มีใครต้องละทิ้งโอกาสทางการศึกษาเพียงเพราะไม่มีเงินสำหรับค่าใช้จ่ายแรกเข้า

“วัยหนู ควรเป็นวัยที่การเรียนต้องมาก่อน แต่กลายเป็นว่าหลายคนหลายคนต้องเลือกระหว่างเรียนไปด้วยทำงานไปด้วย หรือดรอปการเรียนไว้ก่อน มีทุนแล้วค่อยเรียนต่อ ทั้งที่ทุกคนเชื่อว่าการศึกษาจะช่วยให้มีชีวิตที่มั่นคงขึ้น”

5. เชื่อมต่อระบบกู้ยืมเพื่อการศึกษาให้ครอบคลุมช่วงรอยต่อสู่มหาวิทยาลัย

“ธีร์” เมธี ปัญญาหอม อดีตนักเรียนทุนเสมอภาคจากจังหวัดลพบุรี ปัจจุบันเป็นนักศึกษาชั้นปีที่ 4 สาขาวิศวกรรมเคมี คณะวิศวกรรมศาสตร์ สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าเจ้าคุณทหารลาดกระบัง เข้าศึกษาผ่านระบบ TCAS65 เสนอว่า ระบบกองทุนเงินให้กู้ยืมเพื่อการศึกษา (กยศ.) ควรมีบทบาทในการสนับสนุนค่าใช้จ่ายที่เกี่ยวข้องกับการเข้าสู่มหาวิทยาลัยตั้งแต่ช่วงรอยต่อมัธยมศึกษา

ไม่ว่าจะเป็นค่าสมัครสอบ ค่าเดินทาง หรือค่าใช้จ่ายที่จำเป็นในกระบวนการสมัครเรียนต่อ เพื่อช่วยลดภาระของครอบครัวและลดความจำเป็นที่เด็กต้องหาเงินมาสำรองจ่ายด้วยตนเองก่อนจะได้รับสิทธิการกู้ยืมในระดับอุดมศึกษา

“เป็นไปได้หรือไม่ที่ค่าใช้จ่ายในการสอบ TCAS สามารถจัดสรรผ่าน กยศ. ตั้งแต่ก่อนเข้ามหาวิทยาลัย จะได้ไม่ต้องหาเงินมาสำรองจ่ายจำนวนมาก ถ้าช่วยได้จะช่วยลดภาระของนักเรียนและครอบครัวได้มาก”

จาก “ระบบคัดเลือก” สู่ “ระบบหลักประกันโอกาส”

เมื่อพิจารณาจากเสียงสะท้อนของเยาวชนทั้ง 5 คน จะพบว่าความท้าทายของการเข้าถึงอุดมศึกษาไม่ได้อยู่ที่การสอบแข่งขันเพียงอย่างเดียว หากแต่อยู่ในรายละเอียดรายทางที่อาจทำให้เด็กจำนวนมากหลุดออกจากเส้นทางการศึกษาได้ทุกเมื่อ

ไม่ว่าจะเป็นช่องว่างด้านข้อมูล การแนะแนวที่ยังไม่ทั่วถึง ภาระค่าใช้จ่ายที่มองไม่เห็น หรือการขาดระบบรองรับในช่วงรอยต่อก่อนเข้าสู่มหาวิทยาลัย

ข้อเสนอจากเยาวชนเหล่านี้จึงไม่ได้เรียกร้องสิทธิพิเศษเหนือใคร แต่เป็นข้อเสนอเพื่อทำให้ระบบการศึกษาของไทยมี “หลักประกันโอกาส” มากเพียงพอที่จะช่วยให้เด็กทุกคน โดยเฉพาะเด็กจากครอบครัวที่ขาดแคลนทุนทรัพย์ สามารถก้าวจากห้องเรียนในระดับมัธยมศึกษาไปสู่รั้วมหาวิทยาลัยได้อย่างมั่นคง

ความร่วมมือที่เกิดขึ้นระหว่าง กสศ. สำนักงานปลัดกระทรวง อว. ทปอ. ที่ประชุมอธิการบดีมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคล ที่ประชุมอธิการบดีมหาวิทยาลัยราชภัฏ และสมาคมสถาบันอุดมศึกษาเอกชนแห่งประเทศไทย จึงไม่ใช่เพียงการลดหรือยกเว้นค่าสมัครสอบ TCAS เท่านั้น แต่คือการวางรากฐานของระบบความช่วยเหลือที่ใช้ข้อมูลจาก กสศ. ในการเชื่อมต่อเด็กที่ขาดแคลนทุนทรัพย์เข้าสู่ทุนการศึกษา สวัสดิการ และมาตรการสนับสนุนที่จำเป็น 

เพราะการเปิดประตูอุดมศึกษาที่แท้จริง ไม่ได้หมายถึงการเพิ่มจำนวนที่นั่งในมหาวิทยาลัย หากหมายถึงการทำให้เด็กทุกคนมีโอกาสเดินไปถึงที่นั่งนั้นได้จริง โดยไม่ถูกทิ้งไว้ข้างหลังระหว่างทาง

อ่านข่าว: อว.-กสศ.-ทปอ. ปักธง TCAS70 ‘สร้างหลักประกันโอกาส’ พัฒนาทุนมนุษย์ เชื่อมข้อมูลเด็กขาดแคลนทุนทรัพย์ สู่ทุนการศึกษา-สวัสดิการ ตัดวงจรเหลื่อมล้ำเข้ามหาวิทยาลัย

The post เปิดประตูอุดมศึกษา เพื่อความฝันที่ไม่ถูกทอดทิ้ง: 5 เสียงเยาวชน สู่ข้อเสนอต่อระบบ TCAS และหลักประกันโอกาสทางการศึกษา first appeared on กสศ..

รศ.ดร.ซุกรี หะยีสาแม กรรมการสภามหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์อนุกรรมการจัดการศึกษาเชิงพื้นที่เพื่อลดความเหลื่อมล้ำและพัฒนาเยาวชนและแรงงานนอกระบบ กสศ. เชิญชวนสังคมให้ตระหนักถึงความสำคัญของการศึกษา โดยเน้นย้ำคำอธิบายต่อท้ายว่า การศึกษาจะต้องเปิดกว้าง ยืดหยุ่นและโอบรับทุกโจทย์ชีวิตของเด็ก  และห้องเรียนต้องไม่ถูกจำกัดไว้แค่ในโรงเรียน  เพราะการเรียนรู้เกิดขึ้นได้ทุกที่ ไม่ว่าจะเป็นทุ่งนา ป่ายาง หรือแม้แต่…สนามฟุตบอล

ในหมวกของรองประธานสโมสรปัตตานี เอฟซี (Pattani Fc) รศ.ซุกรี มองว่า ปัจจุบัน ‘ฟุตบอล’ เป็นกีฬายอดนิยมของคนทั่วโลก หากมีการนำฟุตบอลมาเป็นสื่อกลางในการเรียนรู้ จะสามารถดึงเด็กและเยาวชน โดยเฉพาะกลุ่มที่เสี่ยงหลุดจากระบบการศึกษา หรือหลุดจากระบบการศึกษาไปแล้ว ให้กลับมาสู่เส้นทางการเรียนรู้และฝันถึงอนาคตของตนเองได้อีกครั้ง  

“ผมว่าฟุตบอลมันเป็นสิ่งที่มหัศจรรย์นะ เชื่อว่าหลายๆ คนรวมทั้งตัวผมเองยังนึกไม่ออกว่าถ้าไม่มีการเรียนรู้จากการเล่นฟุตบอล เราอาจจะมาไม่ถึงตรงนี้ก็ได้”

“เพราะฉะนั้น ถ้ากสศ.จะทำหลักสูตรฟุตบอล ผมเชื่อว่ามันจะช่วยเปลี่ยนแปลงเด็กหลายคน เพราะฟุตบอล มันไม่ใช่เกมเพื่อการแข่งขันแล้วจบ แต่มันเหมือนเครื่องมือที่จะสร้างคุณค่าร่วมของคน แล้วก็เป็นเครื่องมือสร้างสังคม สร้างเศรษฐกิจต่างๆ ขึ้นมา”

ทั้งนี้ รศ.ซุกรี กล่าวว่าเมื่อนำความสนใจในฟุตบอลมาเชื่อมกับการศึกษายืดหยุ่น เพื่อแก้โจทย์ท้าทาย Thailand Zero Dropout PLus  ของกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) อาจจะต้องมองถึงสาเหตุที่ทำให้เด็กจำนวนหนึ่งหลุดจากระบบการศึกษา ว่านอกเหนือจากปัญหาความยากจนแล้ว  ยังมีอะไรอีกบ้างที่เป็นปัจจัยสำคัญ

เด็กหันหลังให้ระบบการศึกษา เพราะรู้สึกไร้ตัวตนในโรงเรียน ขาดเป้าหมายชีวิต 

“เท่าที่ผมสังเกตนะ นอกจากเศรษฐกิจและการเลี้ยงดูของครอบครัวที่เป็นพื้นฐาน เหตุผลหนึ่งคือเด็กเขาไม่มีเป้าหมายในชีวิต คือเขาไม่รู้ว่าพรุ่งนี้จะเป็นอย่างไร  และถัดมาก็เป็นเรื่องของการที่เขารู้สึกว่าตัวเองไม่มีค่าในจุดที่เขาอยู่ สมมุติว่าเขาอยู่ในโรงเรียน ถ้าเมื่อไหร่เขารู้สึกว่าตัวเองไม่มีตัวตน ส่วนใหญ่ก็จะเริ่มเฟดออก”

ดังนั้น แทนที่จะปล่อยให้เด็กหล่านี้ไปแสวงหาตัวตนในพื้นที่ที่ไม่ปลอดภัย ถ้าเราเปลี่ยนสนามฟุตบอลเป็นพื้นที่เรียนรู้ ที่พวกเขาสามารถปลดปล่อยศักยภาพ และมองเห็นเป้าหมายของตนเอง เราจะรักษาเด็กจำนวนไม่น้อยให้อยู่ในระบบ และดึงเด็กที่หลุดจากระบบไปแล้วให้กลับมาสู่เส้นทางการเรียนรู้ได้ ซึ่งในมุมมองของ รศ.ซุกรี เด็กที่อยู่ในกระบวนการของฟุตบอล ไม่ว่าจะระดับไหน หรือในบทบาทอะไร คุณลักษณะที่ส่งเสริมให้เกิดขึ้นได้ คือ วินัย และน้ำใจนักกีฬา ‘รู้แพ้ รู้ชนะ รู้อภัย’ 

“ผมเชื่อว่า แค่ใช้คำว่า ฟุตบอลเป็นเครื่องมือ มันก็จะเป็นแรงดึงดูดบางอย่างให้เด็กที่เขาเคยหันหลังให้กับระบบการศึกษาปกติ เขาวิ่งเข้ามา แล้วร้อยทั้งร้อยเด็กพวกนี้ในชีวิตเขาไม่ฟังใครแล้ว ยกเว้นโค้ช เพราะฉะนั้นตรงนี้ที่เราคิดว่าพลังของฟุตบอลซึ่งเป็นพลังสากลมันมีแรงดึงดูด  ถ้าเราเอามาใช้ให้เกิดประโยชน์กับเด็ก ผมมั่นใจว่าจะเป็นสิ่งที่สร้างคุณค่าสร้างคุณูปการได้อย่างมากเลยครับ”

เปลี่ยนสนามฟุตบอลเป็นห้องเรียน เปิดทางเลือกสู่อนาคตด้วยหลักสูตรฟุตบอล

สำหรับเด็กบางคน การนั่งนิ่งๆ ในห้องเรียนอาจไม่ตอบโจทย์  อาชีพในฝันสำหรับเขาอาจไม่ใช่การทำงานในห้องแอร์เย็นเฉียบ เส้นทางการเรียนรู้จึงไม่ควรมีเส้นทางเดียว รศ.ซุกรี เสนอให้สร้างจินตนาการใหม่ว่า สนามฟุตบอลคือห้องเรียน หรือโรงเรียนที่ไร้รั้ว

“ถ้าเราเห็นว่าฟุตบอลคือโรงเรียน เราไม่ได้สอนฟุตบอลอย่างเดียวนะ แต่เราเอาฟุตบอลมาเป็นพื้นที่ที่เด็กจะไปรวมกัน แล้วก็สอนอย่างอื่นด้วย ซึ่งผมมองว่าไม่ว่าจะสอนอะไรเด็กก็พร้อมที่จะรับ เพราะว่าใจเขาเปิดแล้ว ผมว่าอันนี้เป็นสิ่งที่น่าสนใจมากเลย มันเป็นแรงดึงดูดของฟุตบอล” 

การใช้ฟุตบอลเป็นสื่อกลางการเรียนรู้ในความหมายนี้ เป้าหมายจึงไม่ใช่การสร้างนักฟุตบอลอาชีพ แต่คือการสร้างเด็กที่เห็นคุณค่าในตัวเอง 

“เราสามารถที่จะสร้างสังคมจากฟุตบอล เด็กจะรู้จักว่าการคบเพื่อนเป็นยังไง มันจะสอนเรื่องอื่นๆ ได้หมดเลย และที่สำคัญก็คือ มันจะสร้างคาแร็กเตอร์ให้เด็ก โดยเฉพาะการสร้างความหวัง …ความหวังระยะสั้นของเขาคือการเล่นฟุตบอล แต่ว่าความหวังที่ยาวกว่านั้น เราสามารถที่จะใส่ไปให้เขาได้จากฟุตบอล  ผมเชื่ออย่างนี้” 

นอกจากการใช้ฟุตบอลเป็นเครื่องมือดึงเด็กเข้าสู่เส้นทางการเรียนรู้ ในส่วนขององค์ความรู้และทักษะที่เกิดขึ้นจากกระบวนการฟุตบอล รศ.ซุกรี มองว่าสามารถนำไปออกแบบเป็น ‘หลักสูตร’ ที่บูรณาการรายวิชาต่างๆ เสริมสร้างเจตคติและพัฒนาทักษะชีวิตได้อย่างรอบด้าน 

“เราอาจจะบวกวิชาทางด้านสังคมศาสตร์  ภาษา วิทยาศาสตร์ คณิตศาสตร์ เรื่องความเร็ว ความสูง การเคลื่อนที่โพรเจกไทต์ของฟุตบอล (Projectile Motion) ได้หมด และจะเป็นประโยชน์อย่างมาก 

ส่วนในเรื่องของทักษะก็ไม่ควรจะเป็นแค่การเล่นฟุตบอลอย่างเดียว เช่น การแป การยิงต่างๆ ระบบการเล่น …ไม่พอ เราอาจจะใส่เรื่องอื่นเข้าไปให้เด็กได้ด้วย โดยเฉพาะเรื่องของจิตวิทยา ยิ่งถ้าเด็กกลุ่มนี้เป็นเด็กที่หลุดจากระบบการศึกษาไปแล้ว ถ้าไม่ทำอะไรเขาจะมีความเสี่ยงมากเลย แต่ถ้าเราบ่มเพาะดีๆ เขาก็จะเป็นอีกคนหนึ่งไปเลย”

“เพราะฉะนั้นหลักสูตรฟุตบอล เรื่องใหญ่เลยคือให้เด็กเขามีความหวัง ให้เขาเห็นค่าในตัวเอง  ถึงไม่ใช่ทุกคนที่จะได้เป็นนักฟุตบอลอาชีพ แต่ก็ยังมีทางเลือกอื่น อาชีพอื่นที่เขาสามารถทำได้ มีอนาคต ผมว่ามันจะเปลี่ยนเส้นทางชีวิตเขาได้พอสมควรเลย”

‘It takes a village to raise a child’  เชื่อมพ่อแม่ โรงเรียน และชุมชน

เช่นเดียวกับภาษิตแอฟริกันที่ว่า ‘It takes a village to raise a child’

รศ. ซุกรี บอกว่าการจะดูแลเด็กคนหนึ่งให้เติบโตและมีคุณภาพต้องใช้คนทั้งหมู่บ้าน ไม่ใช่แค่พ่อแม่ หรือแค่ครอบครัวเท่านั้น

“อันนี้เป็นอุดมคติ แต่ในทางปฏิบัติมันก็ไม่ง่าย ในทางปฏิบัติ  village ที่ว่านี้คือใครบ้าง ในเรื่องเด็กนอกระบบ หนีไม่พ้นก็ผู้นำชุมชนนี่แหละ ที่ต้องเข้าไปดูแลครอบครัว ไปกระตุ้นให้เขารู้สึกว่า เด็กจำเป็นต้องอยู่ในระบบ ด้วยวิธีไหนก็แล้วแต่นะ 

“อย่างทุนเสมอภาคทางการศึกษาที่ กสศ. ให้กับโรงเรียนต่างๆ ให้กับเด็กที่ยากจนพิเศษในพื้นที่ เป้าหมายนี้ของ กสศ. ไม่ได้เพียงแค่เอาเงินไปให้เด็กเพียงอย่างเดียว สิ่งที่เราอยากจะให้น้ำหนักมากกว่าก็คือ เอาเงินนี้เป็นเครื่องมือสานสัมพันธ์ระหว่างโรงเรียนกับเด็ก เพราะฉะนั้นโรงเรียนจะต้องติดตามดูแลเด็ก ในการจ่ายเงินให้เด็ก โรงเรียนก็จะใช้เป็นเครื่องมือสำหรับคุยกับผู้ปกครองให้มากขึ้น อันนี้เป็นแนวทางหนึ่ง”

“ภาคส่วนอื่นๆ ก็ได้แก่หน่วยงานที่เป็นภาครัฐ ภาคประชาสังคม ที่เห็นว่ากิจกรรมพัฒนาเด็กในรูปแบบอื่นๆ มีความจำเป็นมาก เช่น เด็กที่เขาไม่ชอบเรียนเลย แต่เขาอาจจะเก่งอย่างอื่น ทำอย่างไรให้เขารู้สึกว่าตัวเองมีค่า บางคนอาจจะวาดรูปเก่ง บางคนอาจจะจิตอาสาเก่ง บางคนเล่นฟุตบอลเก่ง เล่นกีฬาเก่ง ศิลปะเก่ง แต่ไม่ชอบเรียนหนังสือ เราต้องจัดกิจกรรมให้เด็กเหล่านี้ ให้เขารู้สึกว่าตัวเองมีตัวตน เมื่อไรคนเรารู้สึกว่าตัวเองมีตัวตน เขาก็เริ่มที่จะฝันถึงเป้าหมาย และเมื่อไรที่เขาเห็นเป้าหมาย ผมมั่นใจว่าเขาจะรู้สึกว่า เขาอยากมีอนาคตที่ดีนะ” 

“ความหมายก็คือ ทุกคนในสังคม ทั้งที่เป็นหน่วยงานรัฐ เอกชน หรือเป็นจิตอาสาต่างๆ ที่อยู่ในพื้นที่ ถ้าเรามาช่วยกันตรงนี้มันจะช่วยได้เยอะเลย”

รศ.ซุกรี กล่าวถึงพลังความร่วมมือของทุกภาคส่วนเพื่อสร้างโอกาสทางการศึกษาที่ไม่ทิ้งเด็กคนไหนไว้ข้างหลัง พร้อมฝากไปถึงสังคมว่า ให้เชื่อมั่นว่าการศึกษาเท่านั้นที่จะเปลี่ยนคุณภาพชีวิตของคนๆ หนึ่ง จากสิ่งที่เขามีอยู่ไปสู่อนาคตที่ดีกว่าได้ 

“เราต้องมีการศึกษาที่มีคุณภาพนะ แล้วการศึกษาที่มีคุณภาพ การศึกษาที่ดีนี่มันอาจจะเป็นทั้งการศึกษาในระบบและนอกระบบก็ได้ อันนี้เป็นเรื่องแรกเลยที่คิดว่าอยากจะให้สังคม เชื่อมั่นอย่างนี้ ส่วนที่สอง อยากจะให้สังคมรับรู้ว่าวันนี้เรามีเด็กอีกจำนวนเยอะมาก ตั้งหลายแสนคนเลยนะที่เขาควรจะอยู่ในระบบการศึกษา ไม่ว่าจะในรูปแบบไหนก็ตาม 

เด็กๆ กลุ่มนี้ถ้าเขาไม่ได้รับการเรียนรู้ที่ดี ไม่ได้รับพัฒนาโดยระบบการศึกษาที่ดี กลุ่มนี้ ถ้าเราไม่ช่วยกันดูแลจริงๆ อนาคตประเทศเราก็จะเหนื่อย อนาคตประเทศเราก็จะหนัก ก็เลยอยากจะให้สังคมช่วยกันตระหนักถึงตรงนี้ แล้วก็ร่วมกันชูประเด็นเหล่านี้ว่าเป็นเรื่องสำคัญ 

เมื่อสังคมเห็นว่าเรื่องนี้มันเรื่องสำคัญ ผมเชื่อมั่นว่าทั้งองคาพยพของประเทศนี้ก็จะรับเรื่อง แล้วพอรับเรื่องปุ๊บ ผมว่านโยบายดีๆ ที่เกี่ยวข้องกับการศึกษาก็จะเพิ่มขึ้น แล้วพวกเราก็จะเห็นภาพเด็ก 5-6 แสนคนที่ว่านี้เข้าถึงการศึกษาที่ดีได้นะครับ” 

The post ‘หลักสูตรจักรวาลวิทยาฟุตบอล’ สนามการเรียนรู้ที่โอบรับความต่างและความฝันนอกห้องเรียน first appeared on กสศ..

ทลายระบบสายพาน เมื่อเกรดไม่ใช่มาตรวัดเดียวของชีวิต

ตลอดหลายทศวรรษของการปฏิวัติอุตสาหกรรม ระบบการศึกษาทั่วโลกถูกออกแบบให้มีลักษณะคล้ายสายพานการผลิต ที่มุ่งผลิตกำลังคนเข้าสู่ระบบเศรษฐกิจผ่านการเรียนเป็นรายวิชา และวัดผลด้วยการจัดอันดับคะแนน แต่ในปัจจุบันที่เทคโนโลยีอย่าง ปัญญาประดิษฐ์ (AI), ระบบอัตโนมัติ (Automation) และหุ่นยนต์ สามารถทำงานซ้ำๆ ได้รวดเร็วและแม่นยำกว่ามนุษย์ การทำงานแบบเดิมให้เร็วขึ้นจึงไม่ใช่ทักษะที่โลกต้องการอีกต่อไป ดร.ไกรยส ชี้ให้เห็นว่า ระบบการศึกษาต้องหลุดพ้นจากการเป็นเพียงเครื่องมือป้อนคนเข้าตลาดแรงงาน แต่ต้องหันมามุ่งเน้นการสร้าง “ความเป็นมนุษย์” ทักษะที่เทคโนโลยีไม่อาจทดแทนได้

วิกฤตเด็กเกิดน้อย: ยิ่งน้อยคน ยิ่งต้องทำให้ทุกคนเปล่งแสง

วิกฤตที่น่ากังวล ในปี 2568 คือประเทศไทยมีเด็กเกิดใหม่เพียงราว 410,000 คน สวนทางกับประชากรสูงวัยที่เพิ่มขึ้นนับล้าน และคาดการณ์ว่าในปี 2569 จำนวนเด็กเกิดใหม่อาจลดต่ำลงไม่ถึง 300,000 คน เมื่อตัวเลขเด็กลดลงอย่างมีนัยสำคัญ สังคมไทยจึงต้องเปลี่ยนกระบวนการคัดกรองเด็กด้วยไม้บรรทัดเดียว มาเป็นการเจียระไนเด็กทุกคนเสมือนอัญมณีล้ำค่า ระบบการศึกษาต้องเอื้อให้เด็กแต่ละคนค้นพบตัวตนและได้ “เปล่งแสง” ออกมา ซึ่งพันธกิจนี้ไม่อาจสำเร็จได้ด้วยตัวเด็กเอง แต่ต้องอาศัยกลไกการสนับสนุนร่วมกัน ทั้งจากครอบครัว ครู ระบบการศึกษา สังคม และทุกคนสามารถมีส่วนร่วมได้

ความสำเร็จไม่ได้สร้างเพียงลำพัง: จุดเริ่มต้นอยู่ที่ผู้มองเห็นศักยภาพ

ดร.ไกรยส ยกตัวอย่างบทเรียนจากนักกีฬาระดับโลกอย่าง อลิซา หลิว (Alysa Liu) นักสเก็ตลีลา และ รอรี่ แม็คอิลรอย (Rory McIlroy) นักกอล์ฟแชมป์เมเจอร์ สะท้อนให้เห็นว่า พรสวรรค์จะเติบโตได้ก็ต่อเมื่อมี “ผู้สนับสนุน” ที่มองเห็น เบื้องหลังความสำเร็จของพวกเขาคือพ่อแม่ที่คอยสังเกตความชอบของเด็ก ยอมรับในจังหวะชีวิตที่มีทั้งช่วงพักและก้าวต่อ รวมถึงการเสียสละการทำงานหนักเพื่อแลกกับการสนับสนุนเส้นทางของเด็กและเยาวชน ซึ่งสิ่งเหล่านี้ตอกย้ำว่า ศักยภาพของเด็กจะผลิบานได้อย่างเต็มที่ เมื่อพวกเขาอยู่ในสภาพแวดล้อมที่เอื้อให้เติบโตในแบบที่ตัวเองเป็น

บทบาทครอบครัวที่ต้องเปลี่ยน: จากคนส่งลูกเรียน สู่นักออกแบบการเรียนรู้

ดร.ไกรยส เน้นย้ำ หน้าที่ของครอบครัวไม่ใช่แค่การส่งเด็กไปโรงเรียนให้ทันเวลา แต่คือการสวมบทบาท นักออกแบบการเรียนรู้ (Learning Designer) แม้เด็กจะใช้เวลาในโรงเรียนวันละ 8-10 ชั่วโมง แต่พื้นที่บ้าน กลับกินเวลา 2 ใน 3 ของชีวิต และเป็นพื้นที่สำคัญที่สุดในการค้นหาตัวตน การเปลี่ยนผ่านนี้เริ่มต้นได้จากการปรับวิธีคิด (Mindset) ของครอบครัว:

• เปลี่ยนมาตรวัดความสำเร็จ: เลิกตั้งคำถามถึงตัวเลขคะแนนสอบ แต่หันมาใส่ใจว่าเด็กกำลังก้าวหน้าไปสู่เป้าหมายของเขาหรือไม่
• เปลี่ยนจาก Standardization สู่ Personalization: เลิกกดดันให้เด็กต้องเหมือนกันและแข่งขันกับคนอื่น แต่เปิดพื้นที่ให้เด็กแข่งขันกับเป้าหมายชีวิตของตัวเอง

“Future You” นวัตกรรม AI เพื่อค้นหาตัวตนและลดความเหลื่อมล้ำ

กสศ. ได้ร่วมมือกับสถาบันวิจัยระดับโลกอย่าง MIT และ KBTG เปิดตัวนวัตกรรม “Future You” เครื่องมือแชตบอต AI ที่ถูกออกแบบมาเพื่อช่วยให้เด็กค้นพบความสนใจ ความถนัด และจำลองภาพเป้าหมายชีวิตในอนาคตของตนเองผ่านบทสนทนา เครื่องมือนี้ไม่ใช่เพียงนวัตกรรมทางเทคโนโลยี แต่เป็นนวัตกรรมเพื่อลดความเหลื่อมล้ำ โดยเฉพาะในโรงเรียนพื้นที่ห่างไกลที่ขาดแคลนครูแนะแนว Future You จะช่วยเปิดโลกอาชีพให้เด็กๆ ได้เรียนรู้ว่า “โลกทั้งใบสามารถเป็นห้องเรียนได้” 

สู่อนาคตที่เด็กทุกคน Glow และประเทศ Grow อย่างยั่งยืน

ช่วงท้าย ดร.ไกรยส ตอกย้ำว่า การศึกษาสำหรับอนาคต ไม่ใช่ระบบที่พยายามผลิตคนที่เก่งเหมือนกัน แต่คือระบบนิเวศที่โอบอุ้มให้เด็กแต่ละคนค้นพบตัวเอง และใช้ศักยภาพนั้นสู่เป้าหมายชีวิตที่มีความหมาย เพราะ “การค้นหาตัวเอง” คือจุดเริ่มต้นที่แท้จริงของการวางแผนการศึกษา เมื่อเด็กเห็นเป้าหมายชัดเจน การเรียนรู้จะมีความหมาย และในวันที่เด็กไทยทุกคนสามารถเปล่งแสง (Glow) ในรูปแบบของตนเอง เมื่อนั้นประเทศไทยก็จะสามารถเติบโต (Grow) ไปข้างหน้าได้อย่างแท้จริง

ที่มา: เวทีเสวนา Alpha Skills Summit & Expo 2026 หัวข้อ “Glowing Together : ปลดล็อกศักยภาพเด็กไทยด้วยการค้นหาตัวเอง”  โดย ดร.ไกรยส ภัทราวาท ผู้จัดการกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) 

The post เมื่อการศึกษาไม่ใช่ “สายพานผลิตคน” อีกต่อไป: ชวนสังคมไทยค้นหา “แสง” ในตัวเด็ก ก่อนโลกยุค AI จะนิยามความสำเร็จใหม่ first appeared on กสศ..

สำหรับเยาวชนและคนวัยทำงานในวงการนี้ ‘วุฒิการศึกษา’ มักเป็นความฝันที่ถูกพับเก็บไว้ใต้กระเป๋าเดินทาง พวกเขาถูกโครงสร้างทางสังคมบีบบังคับให้ต้องเลือกระหว่างการหาเงินเลี้ยงปากท้อง กับการไปโรงเรียน แม้หลายคนจะพยายามดิ้นรนเข้าสู่การศึกษานอกระบบ แต่เงื่อนไขของเวลาและสถานที่สอบ ก็มักจะกลายเป็นกำแพงสูงชันที่ผลักพวกเขาออกมาครั้งแล้วครั้งเล่า

ทว่าในวันนี้ ท่ามกลางความมืดมิดของข้อจำกัด แสงสว่างเล็กๆ ได้ถูกจุดขึ้นที่หลังม่านเวทีของคณะหมอลำยักษ์ใหญ่อย่าง ‘เสียงอิสาน’ ผ่านพื้นที่ที่เรียกว่า ‘ห้องเรียนหมอลำ’ นวัตกรรมทางการศึกษาทางเลือกที่ออกแบบมาเพื่อคนสู้ชีวิตโดยเฉพาะ นี่คือเรื่องราวของคนสองวัยที่กำลังพิสูจน์ให้เห็นว่า การเรียนรู้ไม่จำเป็นต้องหยุดนิ่ง และโอกาสสามารถเบ่งบานได้เสมอ ไม่ว่าจะอยู่หลังฉากการแสดงก็ตาม

กศน. กับโจทย์ที่แก้ไม่ตกของคนทำงานกลางคืน

การศึกษาเป็นสิทธิพื้นฐาน แต่สำหรับคนทำงานกลางคืนที่ต้องสัญจรไปมา สิทธินั้นกลับคว้ามาได้ยากลำบาก ยืน–โชคชัย โสมะนี แดนเซอร์รุ่นใหม่ของคณะ คือหนึ่งในภาพสะท้อนของผู้ที่เคยพยายามต่อสู้เพื่อวุฒิการศึกษา แต่ต้องพ่ายแพ้ให้กับระบบทางการศึกษาที่มีอยู่

ยืน เล่าให้เราฟังว่า ในอดีตเขาเคยลงทะเบียนเรียนกับ การศึกษานอกระบบ (กศน.) ปัจจุบันคือ กรมส่งเสริมการเรียนรู้ (กสร.) ซึ่งออกแบบมาเพื่อคนวัยทำงาน ทว่า ในทางปฏิบัติ ระบบดังกล่าวยังคงออกแบบให้ผู้เรียนต้องเดินทางกลับไปทำข้อสอบยังสนามสอบในวันและเวลาที่กำหนด ซึ่งสวนทางกับตารางชีวิตของศิลปินหมอลำที่คาดเดาไม่ได้

“ปกติเราเรียนกับ กศน. อยู่แล้ว แต่เราต้องขี่รถกลับไปสอบ ซึ่งเราเองก็ไม่มีเวลา” ยืนสะท้อนปัญหาเชิงโครงสร้างที่เขาเผชิญ “แต่การเรียนกับห้องเรียนหมอลำไม่จำเป็นต้องกลับไปสอบ เราสามารถเรียนผ่านใบงาน ส่งงานออนไลน์ได้ มันเข้ากับการทำงานของเรามากกว่า” ยืนกล่าวเสริม

เมื่อข้อจำกัดเรื่องเวลาถูกปลดล็อก ยืนพบว่า การเรียนกลายเป็นเรื่องสนุก และสอดคล้องกับชีวิตจริง ครูจากโครงการจะส่งสื่อการเรียนรู้มาให้ทำความเข้าใจ เมื่อยืนแต่งหน้าทำผมเสร็จ และเคลียร์หน้าที่ของตัวเองเรียบร้อย มุมหนึ่งของเต็นท์พักจะกลายเป็นโต๊ะเรียนหนังสือขนาดย่อม

เมื่อข้อจำกัดเรื่องเวลาถูกปลดล็อก ยืนพบว่า การเรียนกลายเป็นเรื่องสนุก และสอดคล้องกับชีวิตจริง ครูจากโครงการจะส่งสื่อการเรียนรู้มาให้ทำความเข้าใจ เมื่อยืนแต่งหน้าทำผมเสร็จ และเคลียร์หน้าที่ของตัวเองเรียบร้อย มุมหนึ่งของเต็นท์พักจะกลายเป็นโต๊ะเรียนหนังสือขนาดย่อม

สิ่งที่น่าสนใจ คือ หลักสูตรของห้องเรียนหมอลำไม่ได้บังคับให้ผู้เรียนต้องท่องจำตำราวิชาการที่ห่างไกลตัว แต่กลับดึงเอาประสบการณ์หน้าเวทีมาเป็นบทเรียน ครั้งหนึ่งยืนได้รับโจทย์ให้ทำรายงานศึกษาความรู้สึกของผู้ชม เขาใช้วิธีสังเกตการณ์หน้าฮ้าน ก่อนจะค้นพบว่า ช่วงโชว์ตลก คือช่วงเวลาที่มวลชนหน้าฮ้านผ่อนคลายและปลดปล่อยความเครียดได้มากที่สุด 

สะพานเชื่อมฝันของดาวรุ่งวัย 17 ปี

หากเรื่องราวของยืนคือการเติมเต็มสิ่งที่ขาดหายในวัยผู้ใหญ่ แต่สำหรับ เท็น–เกียรติศักดิ์ ชาวสวน วัย 17 ปี ห้องเรียนหมอลำคือสะพานคอนกรีตเสริมเหล็กที่จะพาเขาก้าวข้ามไปสู่อนาคต

เท็นเพิ่งจบการศึกษาชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3 จากโรงเรียนหัวตะพานวิทยาคม จ.อำนาจเจริญ ด้วยสายเลือดที่คลุกคลีอยู่กับหมอลำของครอบครัว ประกอบกับความรักในเสียงร้องลำของคณะเสียงอิสาน เขาจึงตัดสินใจเบนเข็มชีวิตก้าวขึ้นสู่เวทีศิลปินเต็มตัวในปีนี้เป็นปีแรก

การเลือกเดินเส้นทางศิลปินตั้งแต่อายุยังน้อย มักมาพร้อมกับคำถามถึงอนาคตทางการศึกษา แต่สำหรับครอบครัวของเท็น เมื่อทราบว่าวงเสียงอิสานมีโครงการรองรับเรื่องนี้ ความกังวลจึงเปลี่ยนเป็นความยินดี

“ที่บ้านดีใจ ดีใจที่ว่า ลูกตัวเองจะเรียนด้วย ทำงานหมอลำไปด้วย ครอบครัวสนับสนุนพร้อมที่จะให้เรียน” เท็นเล่าด้วยน้ำเสียงสดใส

แม้จะต้องยอมรับว่า การโบกมือลาห้องเรียนในโรงเรียน ทำให้เขาอดคิดถึงบรรยากาศการเข้าแถวหน้าเสาธงหรือเสียงออดพักเที่ยงไม่ได้ แต่เท็นมองว่า นี่คือการแลกเปลี่ยนที่คุ้มค่า การทำงานไปด้วยและเรียนไปด้วยในโครงการนี้ ไม่ใช่ความท้าทายที่หนักหนาเกินไปสำหรับเขา

เป้าหมายของเขาชัดเจนและแหลมคม เมื่อได้รับวุฒิการศึกษาจากห้องเรียนหมอลำ เขาตั้งใจจะนำมันไปเป็นใบเบิกทางสู่รั้วอุดมศึกษา เขาบอกกับเราว่า ตนสนใจด้านนิเทศศาสตร์ กับด้านการเต้นหมอลำ และดูมหาวิทยาลัยขอนแก่นเอาไว้

ความฝันที่จะได้เป็นนักศึกษาคณะนิเทศศาสตร์ เพื่อนำศาสตร์แห่งการสื่อสารมาต่อยอดการเล่าเรื่องราวของศิลปะอีสาน ถือเป็นก้าวที่ยิ่งใหญ่ ไม่ต่างจากความฝันสูงสุดบนเวทีของเขาที่อยากจะก้าวขึ้นเป็น ‘ตัวเฟิร์ส’ ที่เขาเองก็ตั้งเป้าหมายในห้องเรียนหมอลำนี้ไว้ หรือที่เรียกว่า นักแสดงตำแหน่งเด่นในโชว์เปิดวง

ปริญญาชีวิตที่ไม่มีวันหมดอายุ

เรื่องราวของยืนและเท็น เป็นเพียงสองหน้ากระดาษจากสมุดบันทึกเล่มใหญ่ของคณะเสียงอิสาน พวกเขาพิสูจน์ให้เห็นว่า เมื่อการศึกษาถูกออกแบบมาให้รับใช้ชีวิตและบริบทของผู้คนอย่างแท้จริง กำแพงแห่งความเหลื่อมล้ำก็สามารถถูกทลายลงได้

ห้องเรียนหมอลำไม่ได้ทำหน้าที่เพียงแค่ประทับตราบนใบประกาศนียบัตร แต่กำลังทำหน้าที่คืนศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ มอบความหวัง และยืนยันว่าคนทำงานเบื้องหลังที่คอยมอบความสุขให้ผู้อื่น ก็สมควรได้รับโอกาสในการสร้างความมั่นคงให้กับชีวิตตัวเองเช่นกัน

เมื่อเราถามเท็นว่า หากวันนั้นมาถึง วันที่วุฒิการศึกษาใบนี้อยู่ในมือ เขาจะนำมันไปอวดใครเป็นคนแรก

“ครอบครัว คนแรกคือ ย่า เพราะอยู่กับปู่กับย่าเป็นส่วนมาก” เท็นตอบด้วยรอยยิ้มที่เปี่ยมไปด้วยความหวัง

ก่อนที่เสียงดนตรีโชว์แรกจะเริ่มบรรเลง และพวกเขาต้องกลับไปสวมบทบาทศิลปินมอบความสุขให้กับผู้คนหน้าเวที เท็นทิ้งท้ายบทสนทนาด้วยประโยคสั้นๆ ที่เขาตั้งใจฝากถึงตัวเองในอนาคต ประโยคที่ไม่ได้ซับซ้อน แต่สะท้อนถึงหัวใจที่เข้มแข็งของหางเครื่องคนเก่ง

“สู้ๆ นะตัวเอง”

บทสัมภาษณ์นี้เป็นความร่วมมือระหว่าง กสศ. และ The Isaan Record
เรื่อง: สุภโชค จันทร์สกุล
ภาพ: ทิพวัลย์ โลหะสาร, ธนภัทร สิงห์โท

The post “รอยต่อของวัย และวุฒิการศึกษา” โอกาสที่เบ่งบานหลังม่านเวทีในห้องเรียนหมอลำเสียงอิสาน first appeared on กสศ..

“นวัตกรรมการจ่ายเงินตามผลลัพธ์” ที่เรียกว่ากลไก “Pay for Success” หรือ “Outcome-Based Contract” อาจฟังดูไม่คุ้นหูนัก เพราะยังเป็นเรื่องใหม่ในประเทศไทย แต่กลไกดังกล่าวได้มีการศึกษาและทดลองจริงแล้วในช่วงที่ผ่านมา ซึ่งผลลัพธ์ที่ได้จากประสบการณ์ของผู้มีส่วนเกี่ยวข้องล้วนเป็นที่น่าพอใจ กลไกนี้จึงอาจเป็นอีกหนึ่งทางเลือกเพื่อผลักดันการแก้ไขปัญหาสังคมอย่างจับต้องได้ และส่งเสริมนิเวศของการลงทุนเพื่อสังคมอย่างยั่งยืนและเกิดผลลัพธ์ตามที่ผู้ให้ทุนคาดหวัง ไม่ว่าจะเป็นภาครัฐหรือภาคเอกชนที่ต้องการลงทุนเพื่อสังคม ก็จะมีแรงจูงใจมากยิ่งขึ้นต่อการลงทุน

กสศ. ขอเชิญชวนผู้อ่าน ติดตามการสรุปจากวงสัมมนา “การเงินเพื่ออนาคต ยกระดับทุนมนุษย์: โอกาสและประสบการณ์ในไทยและต่างประเทศ” ที่สถาบันวิจัยเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา กสศ. จัดขึ้นเมื่อวันพฤหัสบดีที่ 14 พฤษภาคม 2569 

ในวงเสวนา “จากจุดเริ่มต้น…สู่ผู้รับผลประโยชน์: เส้นทางของคุณค่าและผลลัพธ์” วิทยากรจากทั้งภาคท้องถิ่น สถาบันที่แก้ปัญหาสังคม นักวิชาการ และผู้สนับสนุนโครงการ มาร่วมบอกเล่าประสบการณ์จริงที่ได้ใช้กลไก Pay for Success หรือ Outcome-Based Contract กับโครงการพัฒนาเด็กปฐมวัยที่บูรณาการการเรียนรู้ผ่านการเล่น โดยยึดเด็กเป็นศูนย์กลางการเรียนรู้ (Integrated Child – Centered Active Learning project: ICAP) พร้อมทั้งให้มุมมองและแรงบันดาลใจในการนำกลไกไปใช้ต่อในวงกว้าง เพื่อช่วยผลักดันการสร้างสังคมที่ดีขึ้นอย่างเป็นรูปธรรม

ผศ.ดร.ตรีนุช ไพชยนต์วิจิตร นักวิชาการผู้พัฒนาโครงการ กล่าวถึง หนึ่งหัวใจหลักของนวัตกรรมการจ่ายเงินตามผลลัพธ์ คือ การตั้งเกณฑ์เงื่อนไขความสำเร็จเป็นตัวชี้วัด แทนที่ตั้งเป้าหมายกว้าง ๆ ในบริบทการศึกษา ผศ.ดร.ตรีนุช ยกตัวอย่างว่า รูปแบบเดิมอาจเป็นการขยายห้องเรียน การสร้างโรงเรียนเพิ่มเติม การซื้อคอมพิวเตอร์ และคาดหวังว่าเด็กจะเข้ามาใช้อุปกรณ์นั้นเพื่อการศึกษาที่ดีขึ้น แต่ถ้าเป็นโมเดลตามผลลัพธ์ จะมุ่งเน้นที่การตั้งเป้าหมายอย่างเป็นรูปธรรมและระบุเงื่อนไขที่เกี่ยวข้อง เช่น ถ้าต้องการให้เด็กมีการศึกษาที่ดีขึ้น ต้องระบุเงื่อนไขด้วยว่าผ่านเกณฑ์การศึกษาในระดับเท่าไหร่ หรือเด็กจบไปแล้วมีงานทำ หรือได้เรียนต่อในระดับที่สูงขึ้น 

นวัตกรรมดังกล่าวไม่ได้กระตุ้นเพียงแค่ผลลัพธ์เท่านั้น เพราะระหว่างทางของการไปถึงผลลัพธ์ ก็ยังช่วยทำให้ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องในโครงการที่รับโจทย์มีความมุ่งม้่นมากยิ่งขึ้น 

คุณอุไรลักษณ์ ลาภเบญจกุล ผู้บริหารโครงการพัฒนาเด็กปฐมวัย (ICAP) ได้แบ่งปันประสบการณ์จากการเข้าร่วมโครงการนวัตกรรมการเงินแบบจ่ายเงินตามผลลัพธ์ ว่าเดิมโครงการ ICAP เน้นเรื่องการสร้างการเปลี่ยนแปลงได้จริงและเกิดคุณภาพจริงอยู่แล้ว แต่นวัตกรรมนี้ ช่วยกระตุ้นทั้งคนที่เป็นเจ้าของโครงการและคนที่อยู่หน้างาน เพราะหากทำไม่สำเร็จ ก็จะไม่ได้รับเงินกลับมา ระบบนี้มีเงื่อนไขเป็นตัวผลลัพธ์และงบการลงทุนจากภาคส่วนลงทุนในอนาคต คุณอุไรลักษณ์ ยังกล่าวต่อว่าอยากให้นวัตกรรมการเงินแบบจ่ายเงินตามผลลัพธ์ นำไปใช้กับโครงการอื่น ๆ รวมถึงภาครัฐด้วยเช่นกัน เพราะกลไกนี้จะช่วยพลิกวิธีคิดที่เกี่ยวกับเรื่องของการทำงานลงสู่ผลลัพธ์ของกลุ่มเป้าหมายได้แท้จริง

ขยับมาฟังมุมมองจากภาคท้องถิ่นผ่าน คุณสิริดนย์ น้าวิไลเจริญ นายกเทศมนตรีตำบลขุนหาญ จังหวัดศรีสะเกษ มองว่านวัตกรรมการเงินแบบจ่ายเงินตามผลลัพธ์ จะช่วยการจุดประกายการใช้งบอย่างมีประโยชน์ ที่เอื้อให้เกิดผลลัพธ์โดยที่มีตัวชี้วัดที่ชัดเจน อีกทั้งยังช่วยปรับวิธีคิดของคนที่อยู่ในกระบวนนี้ให้คิดว่าจะใช้งบประมาณให้เกิดผลประโยชน์ที่จับต้องได้และเห็นผลชัดเจน ในบริบทของ ICAP นวัตกรรมดังกล่าวเข้ามาช่วยปรับกระบวนการคิด พฤติกรรมเด็กได้ ในขณะเดียวกัน คุณสิริดนย์กล่าวต่อว่า เมื่อครูหรือพี่เลี้ยงเห็นผลลัพธ์ที่ดีและได้ผลจริง ก็ส่งผลให้มีกำลังใจในการทำงานยิ่งขึ้น

นอกจากนี้ คุณสิริดนย์ แบ่งปันความเห็นในระดับภาครัฐว่าสิ่งสำคัญคือ จะทำอย่างไรให้ผู้ที่อยู่ในระดับนโยบายเห็นตรงกันว่าเราควรสร้างสังคมโดยเริ่มที่เด็ก โดยผู้บริหารท้องถิ่น และนายกองค์การบริหารส่วนตำบลควรเข้าใจและมีแรงบันดาลใจเรื่องการสร้างสังคมไปในทางเดียวกัน อย่างไรก็ตามถ้าเกิดไม่มีการนำนวัตกรรมที่มุ่งให้เกิดผลลัพธ์มาใช้ ผ่านไปสามรุ่น เด็กสามรุ่นก็จะเด็กเติบโตไปโดยไม่ผ่านกระบวนการพัฒนาเด็กที่เห็นผลได้จริง

โครงการนวัตกรรมการเงินแบบจ่ายเงินตามผลลัพธ์ เป็นการจุดประกายว่าจะทำอย่างไร ที่จะทำให้เมื่อเราเติมเงินลงไปแล้ว มันวัดผลออกมาได้โดยที่มีตัวชี้วัดที่ชัดเจน แล้วก็ปรับวิธีของคนทำ ปรับวิธีคิดของคนที่อยู่ในกระบวนนี้ ให้คิดว่าจะใช้งบประมาณให้เกิดผลประโยชน์ที่จับต้องได้และเห็นผลชัดเจนอย่างไร ยกตัวอย่างเทศบาลตำบลขุนหาญ ครูศูนย์เด็กเล็กเมื่อก่อน เหมือนพี่เลี้ยงเด็ก เขาจะใช้คำว่าครูพี่เลี้ยงคือคอยดู แต่พอเราปรับวิธีคิดเขา ให้เห็นเป้าหมายว่าเราอยากเห็นคนเติบโตมาแล้วเป็นแบบนี้ ขั้นตอนในการทำให้คนเติบโตมาเป็นแบบนี้จะต้องทำอย่างไรบ้าง

พอครูเห็นผลลัพธ์ที่ดี ครูมีความรู้สึกว่าอยากทำ แล้วได้ทำ มีคนสนับสนุน ทำให้เขามีกำลังใจในการทำ พอได้พรีเซนต์ตัวเองก็มีความภูมิใจที่สิ่งที่เขาทำได้ผลจริงและมีคนสนใจในสิ่งที่เขาทำ

เรื่องการพัฒนาเด็กยังประสบกับความท้าทายหลายข้อ โดยเฉพาะเรื่องของโมเดลระบบการศึกษา คุณสุนิตย์ เชรษฐา กรรมการผู้จัดการสถาบัน Change Fusion เสนอว่าถ้าหากโมเดลระบบการศึกษาไม่นิ่ง ก็ทำให้เด็กในระบบเสียโอกาส ดังนั้นถ้าหากเจอทางออกการศึกษาที่เหมาะสมแล้ว อาจต้องมองหากลไกมาร่วมสนับสนุนที่ช่วยขยายโมเดล 

คุณสุนิตย์ยังกล่าวเสริมว่า สิ่งสำคัญที่ควรเพิ่มคือ จำนวนผู้ลงทุนตั้งแต่ต้นโครงการ เพื่อเสริมสร้างโครงการที่แข็งแรงและง่ายต่อการขยายผลได้เหมือนในต่างประเทศ เรื่องการขยายผลคุณสุนิตย์ ยกตัวอย่างจำนวนห้องเรียนที่ใช้หลักสูตร ICAP เริ่มแรกตั้งต้นจากราว ๆ 100 ห้อง ปัจจุบันมีการขยายหลักสูตรไปจนถึงประมาณ 1,000 ห้อง คุณสุนิตย์เชื่อว่าปลายปีอาจสามารถขยายไปถึง 2,000 ห้อง ซึ่งฟังแล้วดูเหมือนเป็นจำนวนที่มาก แต่ห้องเรียนเด็กปฐมวัยศูนย์พัฒนาเด็กมีประมาณ 20,000 ห้อง ซึ่งเมื่อเทียบแล้ว ยังมีห้องเรียนจำนวนมากที่ต้องการความร่วมมืออยู่

ในมุมมองของผู้สนับสนุนทุน คุณวาทนันทน์ พีเทอร์สิค ผู้ร่วมสนับสนุนโครงการ ICAP เห็นด้วยกับการนำนวัตกรรมการเงินแบบจ่ายเงินตามผลลัพธ์ มาใช้เพื่อให้เกิดความโปร่งใสในเรื่องผลลัพธ์ที่ได้สำเร็จผลจริง แต่อย่างไรก็ตามคุณวาทนันท์มองว่า องค์กรเดียวหรือภาคเดียวไม่สามารถแก้ปัญหาได้ และเน้นย้ำว่าภาคเอกชนซึ่งเป็นฝ่ายมีทรัพยากรมากมาย ควรเข้ามามีบทบาทในการช่วยกันแก้ปัญหาสังคม โดยใช้นวัตกรรมหรือวิธีที่มีประสิทธิภาพ

และนี่คือส่วนหนึ่งของการแลกเปลี่ยนประสบการณ์ของผู้มีส่วนเกี่ยวข้องที่ได้สัมผัสกับนวัตกรรมการจ่ายเงินตามผลลัพธ์ (Pay for Success / Outcome-Based Contract)

สำหรับใครที่สนใจงานสัมมนา การเงินเพื่ออนาคต ยกระดับทุนมนุษย์: โอกาสและประสบการณ์ในไทยและต่างประเทศ สามารถรับชมการถ่ายทอดสดย้อนหลังได้ที่ LIVE การเงินเพื่ออนาคต ยกระดับทุนมนุษย์ – โอกาสและประสบการณ์ในไทยและต่างประเทศ

• อ่านข่าว: ครั้งแรกของการลงทุนไทย! กสศ. พลิกโฉมการศึกษา ใช้ผลลัพธ์นำการจ่ายเงิน “Pay for Success” แก้ปัญหาเด็กพัฒนาการช้า พร้อม MOU ดึงนักลงทุนนานาชาติร่วมแก้ความเหลื่อมล้ำการศึกษาไทย

The post “Pay for Success” เมื่อผลลัพธ์ที่วัดผลได้ คือ ความสำเร็จและเงื่อนไขของการลงทุนทางสังคม first appeared on กสศ..