ภายในงานได้มีพิธีมอบ เกียรติบัตร “รางวัลสมัชชาสภาการศึกษาระดับชาติ” ประจำปี 2568 (National Education Assembly Award) ให้แก่ภาคีจาก 15 จังหวัด ที่เป็นต้นแบบในการพัฒนาการศึกษาเชิงพื้นที่อย่างเข้มแข็งและยั่งยืน

จากนั้น ภาคีเครือข่ายได้ร่วมกันแสดงสัญลักษณ์พลังความร่วมมือ “สังคมมีส่วนร่วมในการจัดการศึกษา” (All for Education) และร่วมรับรอง มติสมัชชาสภาการศึกษาระดับชาติ ครั้งที่ 3 ซึ่งมีสาระสำคัญ 2 ประการ ได้แก่:

1. การสร้างการเรียนรู้เพื่อสร้างรายได้ (Learn to Earn) พัฒนาหลักสูตรระยะสั้นที่ตอบสนองความถนัดและความสนใจของผู้เรียน ควบคู่กับการสร้างช่องทางและฐานข้อมูลเพื่อสนับสนุนการเรียนรู้ตลอดชีวิต
2. ระบบนิเวศการเรียนรู้ (Learning Ecosystem) กำหนด “เมืองแห่งการเรียนรู้ตลอดชีวิต” เป็น วาระแห่งชาติ พร้อมบูรณาการภารกิจ และพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานเพื่อสนับสนุนการเรียนรู้สำหรับทุกคน

ในโอกาสนี้ กสศ. ได้นำเสนอเส้นทางและประสบการณ์จากการดำเนินงาน Thailand Zero Dropout ต่อรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ ผ่านนิทรรศการ “เปิดประตูสู่การเรียนรู้ตลอดชีวิต” ซึ่งนำเสนอแนวคิดการปรับระบบการศึกษาให้ ยืดหยุ่น หลากหลาย และเข้าถึงได้ เพื่อตอบโจทย์ความแตกต่างด้านศักยภาพและเงื่อนไขชีวิตของเด็กเยาวชนทุกกลุ่ม

นอกจากนี้ กสศ. ยังเข้าร่วมเวทีเสวนา “Talk to Transform: พลังเล็ก เปลี่ยนเมืองใหญ่” (Small Sparks, Big Shifts) ในหัวข้อ “การเรียนรู้ที่ไม่ติดกรอบ สู่โอกาสที่ไม่จำกัด” เพื่อนำเสนอ “ผลลัพธ์จากการทำงานที่มีชีวิต” ผ่านเรื่องราวการเปลี่ยนแปลงของเด็กและเยาวชนที่สามารถกลับเข้าสู่ระบบการเรียนรู้ได้จริง จากการจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่น มีทางเลือก และตอบโจทย์ชีวิตอย่างแท้จริง

ศ.ดร.นฤมล ภิญโญสินวัฒน์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ กล่าวปาฐกถาพิเศษในหัวข้อ “Flexible Education การศึกษายืดหยุ่นตอบโจทย์ความหลากหลายของพื้นที่” ว่า การประชุมครั้งนี้ถือเป็นนิมิตหมายที่ดีที่ทุกภาคส่วนได้มีส่วนร่วมในการกำหนดนโยบายและแผนขับเคลื่อนการศึกษาของประเทศร่วมกัน โดยเฉพาะการผลักดันร่างพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติฉบับใหม่ ซึ่งกระทรวงศึกษาธิการได้วางนโยบายสำคัญด้านการปฏิรูปการศึกษา เพื่อรองรับความเปลี่ยนแปลงและความท้าทายในอนาคต

รมว.ศธ. กล่าวต่อว่า แนวคิด Flexible Education จะเป็นกลไกสำคัญในการเปิดโอกาสให้ผู้เรียนทุกกลุ่ม ทุกช่วงวัย สามารถเข้าถึงโอกาสทางการศึกษา และตอบสนองต่อความแตกต่างและความต้องการเฉพาะของแต่ละพื้นที่ได้อย่างแท้จริง โดยมีลักษณะสำคัญ 4 ด้าน ได้แก่

1. ยืดหยุ่นด้านเวลา (Flexible Time)
2. ยืดหยุ่นด้านสถานที่ (Flexible Place)
3. ยืดหยุ่นด้านรูปแบบการเรียนรู้ (Flexible Learning Pathways)
4. ยืดหยุ่นด้านการวัดผล (Flexible Assessment)

ทั้งนี้ ศ.ดร.นฤมล เชื่อว่าการประชุมสมัชชาสภาการศึกษาระดับชาติอย่างต่อเนื่อง จะเป็นเวทีสำคัญในการสะท้อน “เสียงจากพื้นที่” และต่อยอดเป็นข้อเสนอเชิงนโยบายที่ตอบโจทย์ความต้องการของผู้เรียนและสังคม ซึ่งกระทรวงศึกษาธิการ พร้อมสนับสนุนให้ทุกข้อคิดเห็นและแนวทางการทำงานที่เกิดขึ้นสามารถนำไปสู่ผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรม

รศ.ดร.ประวิต เอราวรรณ์ เลขาธิการสภาการศึกษา กล่าวว่าการประชุมสมัชชาสภาการศึกษาระดับชาติ ครั้งที่ 3 ถือเป็นก้าวสำคัญในการขับเคลื่อนนโยบายการศึกษาไทยสู่การเรียนรู้ตลอดชีวิตอย่างมีคุณภาพ ผ่านกลไกการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วน โดยเฉพาะในช่วงเวลาที่ประเทศไทยกำลังเผชิญความท้าทายจากความเหลื่อมล้ำเชิงพื้นที่ และมีเด็กเยาวชนจำนวนหนึ่งที่ยังไม่สามารถเข้าถึงการเรียนรู้ที่ตอบโจทย์ชีวิตได้

สภาการศึกษาจึงมองว่า “การสร้างกลไกสนับสนุนการเรียนรู้ตลอดชีวิตในทุกช่วงวัย” และการพัฒนาการเรียนรู้ใน “บริบทจริงของแต่ละพื้นที่” คือคำตอบสำคัญที่ต้องเร่งผลักดัน โดยสำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา ในฐานะหน่วยงานกำหนดนโยบายด้านการศึกษาและการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ มุ่งขับเคลื่อนระบบการศึกษาแบบ “Smart + Local” ที่ชาญฉลาด ยืดหยุ่น และเข้าใจความแตกต่างของพื้นที่

รศ.ดร.ประวิต ย้ำว่า การเปลี่ยนแปลงการศึกษาไทยต้องเริ่มจาก “การเข้าใจและเชื่อมั่นในพลังของพื้นที่” และการสร้างการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วน เพื่อให้การจัดการศึกษาทันต่อความเปลี่ยนแปลง ขณะเดียวกันยังต้องคำนึงถึงอัตลักษณ์เชิงพื้นที่ ซึ่งเป็นพื้นฐานสำคัญในการยกระดับคุณภาพการศึกษา

ทั้งนี้ การจัดประชุมสมัชชาสภาการศึกษาแห่งชาติ จึงเป็นความร่วมมือระหว่างสำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษาและภาคีเครือข่าย เพื่อสร้างความรู้ความเข้าใจ เกี่ยวกับการจัดการศึกษาเชิงพื้นที่ และเปิดพื้นที่แลกเปลี่ยน เรียนรู้ และเชื่อมโยงเครือข่าย เพื่อพัฒนาคุณภาพการศึกษาที่ตอบโจทย์ผู้เรียนเป็นรายบุคคลต่อไป

นายพัฒนพงษ์ สุขมะดัน ผู้ช่วยผู้จัดการ กสศ. กล่าวบนเวที Talk to Transform: พลังเล็ก เปลี่ยนเมืองใหญ่ ว่า การจัดตั้งสมัชาการศึกษาถือเป็นรอยเท้าแรกของการทำงานภายใต้มาตรการ Thailand Zero Dropout ที่ทำให้วันนี้เกิดสมัชชาสภาการศึกษาใน 15 จังหวัด พร้อมสร้างเครือข่ายความร่วมมือที่แข็งแรงยิ่งขึ้น สิ่งสำคัญที่เกิดตามมาคือ “ดอกผลของงาน” โดยเฉพาะการค้นพบต้นแบบการจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่น ตอบโจทย์รูปแบบชีวิตอันหลากหลาย รองรับเส้นทางการเรียนรู้และการพัฒนาตนเองของเด็กและเยาวชนทุกคน

ผู้ช่วยผู้จัดการ กสศ. กล่าวต่อว่า การขับเคลื่อนตามมาตรการ Thailand Zero Dropout ทำให้เกิดการประยุกต์ทั้งทรัพยากรการเรียนรู้เดิม และนวัตกรรมการศึกษารูปแบบใหม่ มาปรับใช้ในพื้นที่ต่าง ๆ หนึ่งในนั้นคือ การจัดการศึกษา “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” ที่เปิดโอกาสให้ผู้เรียนเลือกเส้นทางการศึกษาให้เหมาะกับชีวิตและข้อจำกัดของตนเอง หลักสูตรนี้ออกแบบให้ยืดหยุ่น ทั้งเวลาเรียน เนื้อหา และการวัดผล โดยมีรากฐานจากพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 มาตรา 15 ที่รองรับ 3 รูปแบบการศึกษา คือ การศึกษาในระบบ การศึกษานอกระบบ และ การศึกษาตามอัธยาศัย

จากต้นแบบเล็ก ๆ ปัจจุบันขยายเป็น 937 โรงเรียนทั่วประเทศ ขณะเดียวกัน แนวร่วมในการจัดการศึกษารูปแบบอื่น ๆ ก็เติบโตควบคู่กัน ไม่ว่าจะเป็น

• ศูนย์การเรียนตามมาตรา 12
• โรงเรียนมือถือ (Mobile School) ที่เปิดโอกาสให้ชุมชนและภาคประชาชนเข้ามาจัดการศึกษา
• การจัดการศึกษาขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ซึ่งสร้างพื้นที่ต้นแบบการเรียนรู้ใหม่ ๆ อย่างต่อเนื่อง

ทั้งหมดนี้ช่วย “เปิดประตูสู่การเรียนรู้ที่ไม่ติดกรอบ สู่โอกาสที่ไม่จำกัด” ให้แก่เด็กและเยาวชนจำนวนมาก

ผู้ช่วยผู้จัดการ กสศ. ระบุว่าการดำเนินงาน Thailand Zero Dropout ทำให้จำนวนเด็กเยาวชนที่ตกหล่นจากระบบการศึกษาลดลงอย่างชัดเจน จาก 1.02 ล้านคนในปี 2566 เหลือ 8.8 แสนคนในปี 2568 และคาดว่าจะลดลงต่อเนื่องตามความร่วมมือจากทุกภาคส่วนในอนาคต

นิทรรศการในครั้งนี้จึงสะท้อนให้เห็น “ผลลัพธ์จากการทำงานที่มีชีวิต” ผ่านการจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่น หลากหลาย และตอบโจทย์ชีวิต ทำให้เด็กและเยาวชนจำนวนมากกลับมาวางแผนอนาคตของตัวเองได้อีกครั้ง ไม่ว่าจะเป็นการกลับเข้าสู่ระบบการศึกษา เรียนรู้ทักษะอาชีพที่สนใจ หรือสร้างรายได้เลี้ยงครอบครัวอย่างมั่นคง โดยตัวอย่างแรงบันดาลใจจากพื้นที่

• “น้องเอิร์ธ” วัย 17 ปี จ.เชียงราย
  เคยหลุดจากระบบการศึกษาเพราะต้องทำงานเลี้ยงครอบครัว จนกลับมาเรียนผ่าน “ห้องเรียนระบบสอง” ภายใต้แนวคิด 1 โรงเรียน 3 รูปแบบของ โรงเรียนห้วยซ้อวิทยาคม ห้องเรียนนี้ยืดหยุ่นเรื่องเวลาและการประเมิน ทำให้เอิร์ธสามารถเรียนและทำงานไปพร้อมกัน ปัจจุบันเขาเชื่อว่า “ทุกที่คือโรงเรียน” และเตรียมต่อยอดสู่สายอาชีพหลังได้รับวุฒิมัธยมปลาย
• “น้องเนส” วัย 22 ปี จ.สุรินทร์
  หลุดจากระบบตั้งแต่ ม.ต้น กระทั่ง อบต.หนองสนิท อำเภอจอมพระ เริ่มทำงานเรื่องการดูแลเด็กเยาวชนในพื้นที่ด้วยการจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่น และชวนเนสกลับมาเรียนผ่าน ศูนย์การเรียนตามมาตรา 12 พร้อมฝึกทักษะอาชีพที่สนใจ ปัจจุบันเขาจบ ม.ต้น ได้รับวุฒิการศึกษา และประกอบอาชีพช่างตัดผมในชุมชน พร้อมมุ่งพัฒนาตนเองต่อไป
• “น้องฮักแพง” วัย 18 ปี จ.ร้อยเอ็ด
  เด็กสาวนักร้องหมอลำที่ฝันอยากเรียนต่อระดับอุดมศึกษา เมื่อศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ พัฒนาหลักสูตร “หมอลำศึกษา” ร่วมกับวงดนตรี ทำให้เธอสามารถเทียบโอนประสบการณ์จากเวทีการแสดงเป็นหน่วยกิต เพื่อสะสมวุฒิการศึกษามัธยมปลาย และเตรียมต่อยอดสู่มหาวิทยาลัย

นอกจากนี้ ยังมีตัวอย่างจากพื้นที่อื่น ๆ เช่น “โรงเรียนในสวนทุเรียน” จ.สุราษฎร์ธานี ที่ช่วยเด็กซึ่งหลุดจากระบบในช่วงวิกฤตโควิด-19 ให้กลับมามีวุฒิการศึกษา ควบคู่ไปกับการสร้างอาชีพและรายได้

ผู้ช่วยผู้จัดการ กสศ. กล่าวว่า การจัดตั้งสมัชชาการศึกษา คือการสร้างเครือข่ายที่มี กระบวนการค้นหา-ดูแลช่วยเหลือ-ส่งต่อ เด็กแต่ละคนให้ได้รับรูปแบบการศึกษาที่เหมาะสมกับชีวิต ซึ่งไม่เพียงช่วยให้เด็ก ๆ กลับเข้าสู่ระบบการเรียนรู้ แต่ยังสร้างความพร้อมในการประกอบอาชีพ และเปิดโอกาสให้พวกเขาพิสูจน์ว่า “ทุกคนทำได้” โดยผลลัพธ์ทั้งหมดนี้จะกลายเป็นต้นแบบของการปฏิรูปการศึกษาของประเทศไทยในระยะยาว

The post กสศ. นำเสนอผลลัพธ์ Thailand Zero Dropout ในเวทีสมัชชาสภาการศึกษาระดับชาติ ครั้งที่ 3 ชูการศึกษาที่ยืดหยุ่น พาเด็กเยาวชนกลับสู่การเรียนรู้อย่างเป็นรูปธรรม first appeared on กสศ..

ดร.ไกรยส ภัทราวาท ผู้จัดการ กสศ. กล่าวว่า ปัจจุบัน ประเทศไทยมีเด็กและเยาวชนที่หลุดจากระบบการศึกษาอายุระหว่าง 3-24 ปี จำนวน 880,463 คน  ลดลงจากปี 2567 ซึ่งมีอยู่ราว 1.02 ล้านคน ยังคงสะท้อนปัญหาเชิงโครงสร้าง จากการสำรวจของ กสศ. เด็กและเยาวชนจำนวนมากที่หลุดจากระบบการศึกษา ไม่มีเป้าหมายทางการศึกษาและอาชีพที่ชัดเจน ร้อยละ 78.23 ของกลุ่มตัวอย่าง 29,452 คน ไม่มีแผนการศึกษาในอนาคต ขณะที่ร้อยละ 49.42 แสดงความต้องการเรียนรู้เพื่อพัฒนาทักษะอาชีพ มากกว่าการเรียนแบบวิชาการในระบบเดิม

แคมเปญ “เพราะทุกที่คือโรงเรียน” เป็นวิสัยทัศน์ร่วมของภาคส่วนต่าง ๆ เพื่อแก้ปัญหาเด็กและเยาวชนหลุดจากระบบการศึกษา ด้วยรูปแบบการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่น (Flexible Learning) ที่สามารถเกิดขึ้นได้ในทุกสถานที่ ทุกเวลา โดยเน้นการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วน ร่วมจัดการเรียนรู้ เด็กไม่จำเป็นต้องเรียนเฉพาะในโรงเรียนแบบเดิม แต่สามารถเรียนรู้ผ่านพื้นที่เรียนรู้หลากหลาย การทำมาหาเลี้ยงชีพ  กิจกรรมในชีวิตจริง บริบทของชุมชน หรือแม้แต่ในสถานประกอบการ นอกจากนี้ยังเปิดโอกาสให้ทุกคนสามารถเป็นครูได้

“เราไม่ได้แค่ดึงเด็กกลับเข้าสู่ระบบเดิม แต่เรากำลังร่วมกันสร้างระบบใหม่ที่ยืดหยุ่นตอบโจทย์ชีวิตของเด็กจริง ๆ” ดร.ไกรยส กล่าวถึงเป้าประสงค์ของโครงการพร้อมย้ำว่า เป้าหมายของการศึกษาคือการเปิดโอกาสให้เด็กเป็นเจ้าของการเรียนรู้ของตนเอง ไม่ใช่เพียงผู้รับความรู้แบบเดิม

“การศึกษา หรือการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่น จะช่วยเป็นตาข่ายรองรับ ความต้องการที่แตกต่าง หลากหลายให้กับผู้เรียนกลุ่มเป้าหมายเฉพาะ เช่น เด็กยากจน ด้อยโอกาสที่หลุดจากระบบการศึกษา ทั้งกลุ่มพ่อแม่วัยรุ่น เด็กและเยาวชนในกระบวนการยุติธรรม เด็กกำพร้า เด็กในพื้นที่ห่างไกล เด็กที่เผชิญกับความเจ็บป่วยและปัญหาสุขภาพ เป็นต้น” 

ภายในงาน ผู้ร่วมกิจกรรมยังได้สัมผัสกับห้องเรียนหลากหลายรูปแบบที่เกิดจากการร่วมมือกันระหว่าง กสศ. และภาคีเครือข่าย ทั้งภาครัฐ เอกชน และชุมชน ภายใต้แนวคิด ทุกคนสามารถเป็นครูได้ และทุกที่คือโรงเรียน  เช่น 

• หมอลำศึกษา นิวเจน  หลักสูตรสร้างโอกาส ต่อยอดความฝัน ให้เยาวชนวงหมอลำ
• โรงเรียนนักขายออนไลน์ Shopee  ของ Sea Thailand  
• โรงเรียนผู้ประกอบการ ของ CJ MORE  
• โรงเรียนสร้างนักข่าวของ The Reporters
• Learn to Earn : Earn to Learn   การศึกษา = ปากท้อง   ของโรงเรียน 3 รูปแบบ จ.ราชบุรี 
• ChickLab ห้องเรียนฟาร์มไก่ เลี้ยงก็ได้ ขายก็เก่ง  ของพลูโตฟาร์ม จ.สุรินทร์
• หนองสนิท BARBER  ห้องเรียน ปั้นช่างตัดผม ขวัญใจคนทั้งหมู่บ้าน
• โรงเรียนนอกกรอบ KFC   สร้างโอกาสใหม่เพื่อเด็กและเยาวชนในกระบวนการยุติธรรม
• เจริญกาแฟและเบเกอรี่  ความรู้กินได้ ของลูกหลานแรงงานไร่ส้ม
• Mobile Media Lab ห้องเรียนสื่อชายแดน หมู่บ้านกองผักปิ้ง  พื้นที่ปลอดภัยในการเรียนรู้ ของเด็ก ๆ ในพื้นที่สีแดง
• ห้องเรียนทุ่งใหญ่ 1.3 ล้านไร่  อิสรภาพในการเรียนรู้ของเด็ก ๆ พื้นที่ห่างไกล

ผู้จัดการ กสศ. เสริมว่า  มาตรการนี้ถูกออกแบบขึ้นมา จากการทำความเข้าใจปัญหาเชิงลึกและมองเห็นคุณค่าของเด็กและเยาวชนจำนวนมากที่ออกจากระบบการศึกษา เพื่อทำงานหารายได้ เพราะตอบโจทย์ความต้องการเร่งด่วนของครอบครัวและตัวเองมากกว่า  บางส่วนจำเป็นต้องออกจากการศึกษาเพื่อดูแลผู้ป่วยในครอบครัว ขณะที่อีกจำนวนไม่น้อย ตั้งข้อสงสัยถึงเป้าหมายของการเรียน  เรียนแล้วได้อะไร หรือแม้แต่การเรียนที่ตอบสนองต่อสิ่งที่ใฝ่ฝัน อยากเป็น อยากทำ ไม่ได้มีอยู่ในระบบการศึกษา

ความร่วมมือของ “หุ้นส่วนการศึกษา” จากทุกภาคส่วน คือหัวใจสำคัญที่จะขยายพื้นที่การเรียนรู้ให้ครอบคลุมเด็กทุกกลุ่ม โดยเฉพาะกลุ่มเปราะบาง เช่น เด็กพิการ พ่อแม่วัยรุ่น เด็กในกระบวนการยุติธรรม เด็กในพื้นที่ห่างไกล หรือเด็กที่มีปัญหาสุขภาพ

“เด็กไม่ใช่ปัญหา เด็กคือศักยภาพของประเทศ ถ้าเรายุติปัญหาเด็กหลุดจากระบบการศึกษาได้ เศรษฐกิจไทยจะโตเพิ่มขึ้นอีก 1.7% ของ GDP จากรายได้ตลอดชีวิตที่สูงขึ้นของเด็กเหล่านี้” ดร.ไกรยส ย้ำด้วยความมั่นใจ

ในโอกาสนี้ กสศ. ได้นำเสนอ 3 ตาข่ายการเรียนรู้หลักเพื่อรองรับเด็กหลุดจากระบบที่ได้รับการสนับสนุนจาก กระทรวงศึกษาธิการ  ได้แก่

• โรงเรียนที่มีการปรับให้ยืดหยุ่น เช่น 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ
• การศึกษานอกระบบและตามอัธยาศัยผ่านกรมส่งเสริมการเรียนรู้
• ศูนย์การเรียนโดยสถาบันทางสังคม เช่น มูลนิธิ สมาคม หรือกลุ่มอาชีพ ซึ่งเปิดโอกาสให้ทุกคนเป็นครู เป็นผู้จัดการศึกษาได้

นอกจากนี้ ยังมีเครื่องมือสำคัญอีกหลายอย่างที่ทำงานเชิงรุก ติดตามค้นหา เพื่อนำการศึกษา การเรียนรู้ไปให้เด็กเยาวชน  เช่น กลไกตำบล,โรงเรียนเคลื่อนที่ Mobile School, ธนาคารหน่วยกิต Credit Bank ที่ช่วยให้การเรียนรู้ทุกรูปแบบ การประกอบอาชีพสามารถเทียบโอนหน่วยกิต เชื่อมต่อกันได้ทั้งหมด

ผู้จัดการ กสศ. ระบุว่า ปัจจุบัน นโยบายเรียนฟรี 15 ปี ยังไม่ครอบคลุมศูนย์การเรียนโดยสถาบันทางสังคม ยังไม่ได้รับงบประมาณอุดหนุนรายหัว หรือสิทธิประโยชน์พื้นฐาน เช่น อาหารกลางวัน นม วัคซีน หรือการตรวจสุขภาพ กสศ. จึงเสนอให้มีการสนับสนุนอย่างเท่าเทียมกับโรงเรียนในระบบ รวมถึงเปิดโอกาสให้ภาคเอกชนเข้าร่วมสนับสนุนด้วยสิทธิประโยชน์ทางภาษีเหมือนโรงเรียนอื่น ๆ ปกติ

“โรงเรียนของเด็กบางคนอาจไม่มีอาคาร แต่ต้องมีคุณภาพ และต้องได้รับการสนับสนุนอย่างเท่าเทียม” ดร.ไกรยส ย้ำ

ผู้จัดการ กสศ. ยังแสดงความหวังถึงตัวอย่างความสำเร็จที่เกิดขึ้นแล้วในพื้นที่ต่าง ๆ ทั่วประเทศ  จะเป็นแรงบันดาลใจ ให้เกิดเครือข่ายหุ้นส่วนการศึกษาเพิ่มขึ้นเท่าทวีคูณทั่วประเทศ เพื่อสามารถรองรับความต้องการที่หลากหลายของเด็กและเยาวชนที่ยังคงหลุดจากระบบการศึกษาเกือบล้านคนได้  เพราะนี่คือเรื่องฉุกเฉินเร่งด่วน สำหรับอนาคตของประเทศที่หายไป

ภาคเอกชน ท้องถิ่น หรือประชาชนทั่วไป สนใจร่วมเป็นส่วนหนึ่งของการพัฒนารูปแบบการศึกษา การเรียนรู้ยืดหยุ่น หรือเป็นอาสาสมัครในโครงการ “โรงเรียนเคลื่อนที่ Mobile School”  หรือสามารถร่วมบริจาคเพื่อสนับสนุน กสศ. โดยได้รับสิทธิลดหย่อนภาษี 2 เท่า สามารถติดต่อได้ที่

กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.)
โทร. 02-079-5475 (ไม่เว้นวันหยุดราชการ)
เว็บไซต์ www.eef.or.th
อีเมล: flexiblelearning@eef.or.th
LINE กสศ.การศึกษายืดหยุ่น
Facebook: กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (EEF Thailand)

The post กสศ. เปิดแคมเปญ “เพราะทุกที่คือโรงเรียน” เปิดรับความร่วมมือ “หุ้นส่วนการศึกษา” first appeared on กสศ..

นายพัฒนะพงษ์ กล่าวว่า ปัจจุบันประเทศไทยยังมีเด็กเยาวชนที่หลุดจากระบบการศึกษา กว่า 8.8 แสนคน เป็นตัวเลขที่ลดจากปีการศึกษา 2567 ที่มีอยู่ราว 1.02 ล้านคน ข้อค้นพบจากการทำงานช่วยเหลือน้อง ๆ คือ ระบบการศึกษาและการเรียนรู้ต้องปรับให้ยืดหยุ่น ตอบโจทย์ชีวิต และปากท้อง ปัจจุบันเรามีตาข่ายการศึกษาที่ช่วยโอบอุ้มรับเด็ก ๆ ในทุกข้อจำกัดไว้ ตั้งแต่โรงเรียน ที่ปัจจุบันมีนวัตกรรม 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ สกร. (กรมส่งเสริมการเรียนรู้) และศูนย์การเรียนโดยสถาบันทางสังคม ที่จัดการศึกษาเหมือนกับ สกร. แต่ต่างกันที่ผู้จัดการศึกษาไม่ใช่รัฐแต่เป็นสถาบันทางสังคมที่ไม่แสวงหาผลกำไร อยู่ภายใต้สังกัด สพฐ. เป็นการจัดการศึกษาสำหรับผู้เรียนกลุ่มเป้าหมายเฉพาะ และพัฒนาหลักสูตรที่สอดคล้องกับผู้เรียนรายบุคคล และบริบทชุมชน มีความยืดหยุ่นเรื่องเวลาและสถานที่ ที่สำคัญคือทุกคนเป็นครูของผู้เรียนได้ (มาตรา 53 พ.ร.บ.การศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542)

ผู้ช่วยผู้จัดการ กสศ. กล่าวว่า เปิดเทอมใหม่ เรียนได้ทุกที่ มีรายได้ มีวุฒิการศึกษา คือ ผู้เรียนไม่ได้เรียนที่โรงเรียน แต่เรียนรู้ทักษะอาชีพ ทักษะชีวิต ทักษะวิชาการและประสบการณ์ต่าง ๆ จากแหล่งเรียนรู้อื่นตามความถนัด ความสนใจของแต่ละคน และสอดคล้องกับบริบทพื้นที่ที่น้อง ๆ อาศัยอยู่  เช่น ฟาร์มเกษตร  นาข้าว ผืนป่า สวนผัก สวนผลไม้  ตลาด ร้านค้า ร้านอาหาร ร้านตัดผม วงดนตรีหมอลำ หรือแม้แต่ผู้เรียนที่มีข้อจำกัดเรื่องสุขภาพ ก็สามารถออกแบบวิธีการเรียนให้น้อง ๆ สามารถบรรลุศักยภาพสูงสุดของตัวเองได้ โดยคุณครูจากศูนย์การเรียนฯ จะวางแผนการจัดการเรียนการสอน ร่วมกับนักวิชาชีพต่าง ๆ ที่เป็นเจ้าของความรู้ในอาชีพนั้น ๆ ไม่ว่าจะพ่อแม่ ปราชญ์ชุมชน กลุ่มแม่บ้าน ผู้นำชุมชน อบต. ท้องถิ่น นักวิชาชีพ ผู้ประกอบการ ภาคธุรกิจเอกชน ฯลฯ มีการวัดและประเมินผลตามสภาพจริงของผู้เรียนเป็นรายบุคคล ร่วมกับหน่วยงาน องค์กร นักวิชาชีพต่าง ๆ ที่ร่วมจัดการศึกษา ที่สำคัญน้อง ๆ จะมีรายได้จากการได้ลงมือทำงานจริงในเส้นทางเรียนรู้รูปแบบนี้ด้วย   

“ในปีการศึกษา 2568 กสศ. ได้รับความร่วมมือจากหุ้นส่วนการศึกษาทั้ง ชุมชนท้องถิ่น ภาคประชาสังคม ภาคเอกชน ร่วมจัดการศึกษาและการเรียนรู้ ให้แก่น้อง ๆ ที่หลุดจากระบบการศึกษา ไม่ว่าจะเป็นร้านไก่ทอด KFC  สำนักข่าวออนไลน์ The Reporters  New Gen Entertainment หมอลำไอดอล แพลตฟอร์ม Shopee ซึ่งเป็นกลุ่มบริษัทในเครือ Sea Thailand  ฟาร์มไก่โคราช พลูโตฟาร์ม สหกรณ์การเกษตรพืชผักอินทรีย์หนองสนิทจำกัด สวนทุเรียนแปลงใหญ่ อ.คีรีรัฐนิคม จ.สุราษฎร์ธานี ฯลฯ” 

นางสาววรัญญาภรณ์ วันทา หรือ “น้องฮักแพง” อายุ 18 ปี กำลังเรียนชั้น ม.ปลาย หลักสูตรหมอลำศึกษา ศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ เครือข่ายการศึกษายืดหยุ่น กสศ. เล่าว่า ปัจจุบันตนทำงานในตำแหน่งศิลปินผู้แสดง โจทย์เรียนรู้ที่ได้รับจึงปรับจาก ‘หน้าที่’ หรือ ‘มุมมองเฉพาะ’ ตามบทบาท สู่การคิดที่เชื่อมโยงมากขึ้น เช่น เรียนวิชาคณิตศาสตร์จากการหาพื้นที่ หรือสัดส่วนความกว้างยาวของเวที หรือเรื่องการแสดงก็จะโยงกับวิชาสังคมศึกษา วัฒนธรรมท้องถิ่น ซึ่งสืบค้นไปได้ถึงรากวิถีชีวิตของคนในแถบภาคอีสาน การเรียนรู้ที่ผสมผสานมาจากงานที่ทำ สามารถดัดแปลงใช้ได้กับทุกอาชีพ และน่าจะช่วยได้มากสำหรับคนที่หลุดจากระบบการศึกษาไปแล้ว ให้มีช่องทางกลับมาเรียนอีกครั้ง เพื่อมีความหวังที่จะนำวุฒิไปเรียนต่อ มีโอกาสก้าวหน้าในอาชีพ และดูแลตัวเองได้ดียิ่งขึ้น   

“การติดตามบทเรียนต่าง ๆ แทบไม่ต่างจากการเรียนในห้องเลยค่ะ แค่วิธีนี้เราใช้ออนไลน์เป็นหลักและมีเวลาเรียนที่ไม่ตายตัวเท่านั้น ข้อดีของวิธีการนี้คือเราได้รับคำแนะนำจากครูได้ทันที และเป็นคำแนะนำรายคนที่ทำให้เห็นความก้าวหน้าหรือจุดบกพร่องของตัวเองทุกสัปดาห์ ไม่ต้องรอให้ถึงช่วงสอบและวัดผลทีเดียวนอกเหนือจากบทเรียน การที่ครูจัดกิจกรรมกลุ่มเป็นบางช่วง ยัง ‘ช่วยเรื่องความรู้สึก’ ว่าตนได้กลับสู่ safe zone ของ ‘ระบบการศึกษา’ อีกครั้ง เนื่องจากชีวิตที่เข้าสู่การทำงานแล้ว จะมีโอกาสน้อยมากสำหรับการพบเพื่อนใหม่ มีสังคมใหม่ ขณะที่การได้เข้ากลุ่ม ได้ทำกิจกรรมร่วมกันกับเพื่อน ๆ ที่ตั้งใจกลับมาเรียนเหมือนกัน สามารถนำพาประสบการณ์ทางสังคมที่เคยได้รับในโรงเรียนกลับมา”

นายคติกร ทองนรินทร์ หรือ “เนส” นักเรียนโรงเรียนเคลื่อนที่ Mobile school ศูนย์การเรียนซีวายเอฟ อบต.หนองสนิท จ.สุรินทร์  เครือข่ายการศึกษายืดหยุ่น กสศ. เล่าว่าการเรียนในรูปแบบโรงเรียนเคลื่อนที่ Mobile school เป็นการเรียนรู้จากสิ่งรอบตัว เรียนรู้จากสิ่งที่มีอยู่ในชุมชน และสิ่งที่สนใจ ผ่านโครงงานหรือกิจวัตรประจำวันในชีวิต ทั้งในส่วนของงานบ้านและการประกอบอาชีพ

งานหลักของผมคือ เป็นช่างตัดผม การเรียนแต่ละครั้ง จะมีการตั้งหัวข้อ ตั้งโจทย์การเรียนรู้ที่เชื่อมโยงกับ 8 กลุ่มสาระวิชาหลักของ สพฐ. เพื่อให้สามารถนำไปวัดประเมินผลลัพธ์ เช่น วิชาคณิตศาสตร์ ก็จะมีการตั้งโจทย์ ให้ผมลองทำบัญชี รายรับรายจ่ายของร้านตัดผม คำนวณต้นทุน ที่เกิดขึ้นในระหว่างการเปิดร้าน วิชาศิลปะ ก็จะให้โจทย์เรื่องการออกแบบทรงผม ตามความต้องการของลูกค้า  

“Mobile school ช่วยให้ผมมีเป้าหมายในชีวิตที่ชัดขึ้น ช่วยสานฝันในการเป็นช่างตัดผมประจำหมู่บ้านให้เป็นจริง เปลี่ยนชีวิตผมจากเด็กเกเรที่ไม่มีความรับผิดชอบ ทำให้เรามีความรับผิดชอบขึ้นในหน้าที่การเรียนและการทำงาน ทุกวันนี้ผมตัดผมได้วันละ 4-5 คน ผู้ใหญ่ผมตัดหัวละ 40 บาท ถ้าเด็ก ๆ เป็นทรงนักเรียนอยู่ที่หัวละ 20 บาท ก็อยู่ได้ครับ บางวันผมออกไปตัดผมให้คนเฒ่าคนแก่ในชุมชนถึงที่บ้าน เพราะหลายท่านเดินทางมาที่ร้านไม่ได้ ผมดีใจที่งานที่ผมชอบทำให้ทุกคนรักผม และเรื่องนี้สำคัญมาก มันเปลี่ยนโลกทั้งหมดของผมไปเลยครับ”

เพราะการเรียนรู้ไม่ควรถูกตีกรอบไว้แค่ในห้องเรียน

ทั้งนี้ กสศ. ได้จัดทำภาพยนตร์โฆษณารณรงค์สร้างความรู้ความเข้าใจแนวคิดการศึกษายืดหยุ่น ตอบโจทย์ชีวิตอีกด้วย สำหรับท้องถิ่น ชุมชน หรือ ภาคเอกชนสนใจร่วมเป็นเครือข่ายการศึกษายืดหยุ่น เพื่อสร้างโอกาสการเรียนรู้ให้แก่เด็กเยาวชนที่หลุดจากระบบการศึกษา สามารถติดต่อ กสศ. ได้ที่ โทร. 02-079 5475 ต่อ 0

สำหรับโรงเรียนเคลื่อนที่ Mobile School กสศ. และศูนย์การเรียนโดยสถาบันทางสังคม ยังเปิดรับสมัครเด็กและเยาวชนอายุระหว่าง 7-24 ปี จากทั่วประเทศ ที่หลุดจากระบบการศึกษา และไม่สามารถเรียนในโรงเรียนหรือสถานศึกษารูปแบบอื่นได้ เรียนต่อตั้งแต่ช่วงชั้นประถมศึกษาปีที่ 6 มัธยมศึกษาปีที่ 3 และมัธยมศึกษาปีที่ 6 สามารถติดต่อทุกวัน ไม่มีวันหยุด สอบถามได้ที่  โทร. 02 -079 5475 ต่อ 0 หรือ www.eef.or.th และ เพจเฟซบุ๊ก กสศ.กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา

The post กสศ. ชู เปิดเทอมใหม่ เรียนได้ทุกที่ มีรายได้ มีวุฒิการศึกษา แก้ปัญหาเด็กหลุดจากระบบการศึกษา first appeared on กสศ..

เมื่อวันที่ 10 เมษายน 2568 กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ระดมความร่วมมือภาคีเครือข่ายหลายภาคส่วน ร่วมรณรงค์ “สงกรานต์นี้ กลับบ้าน พาลูกหลานกลับมาเรียน” เชิญชวนคนไทย บอกต่อข้อมูลโอกาสและทางเลือกการศึกษาฟรี ที่มีความยืดหยุ่น ตอบโจทย์ชีวิต ไปให้ถึงครอบครัวเด็กและเยาวชนที่หลุดจากระบบการศึกษา หรือกำลังตัดสินใจจะไม่เรียนต่อเพราะความยากจน ด้อยโอกาส  ผ่านโครงการ “โรงเรียนเคลื่อนที่ Mobile School  เข้าเรียนไม่ได้ให้โรงเรียนไปหา” โดยมีเครือข่ายสื่อมวลชน ศิลปิน และหน่วยงานต่าง ๆระดับประเทศ และระดับท้องถิ่น เช่น อิงฟ้า วราหะ เครือข่ายศิลปินหมอลำไอดอล บขส. เข้าร่วมรณรงค์ในครั้งนี้

นายพัฒนะพงษ์ สุขมะดัน ผู้ช่วยผู้จัดการ กสศ. กล่าวว่า ข้อมูลล่าสุดในปี 2567 ของคณะกรรมการขับเคลื่อนการแก้ปัญหาเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษาให้กลายเป็นศูนย์ (Thailand Zero Dropout) ระดับชาติ พบว่า ประเทศไทยมีเด็กเยาวชนนอกระบบการศึกษา ตั้งแต่ช่วงอายุ 3-18 ปี  (เกิดระหว่างวันที่ 1 มกราคม 2550  – 31  ธันวาคม 2564 ) จำนวนทั้งสิ้น 982,304 คน   

จากข้อค้นพบของกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) พบว่า การเข้าไม่ถึงข้อมูลที่พาไปถึงโอกาสการศึกษา และการไม่มีทางเลือกอื่นในการศึกษาเรียนรู้ที่ตอบโจทย์ชีวิต เป็นหนึ่งในเงื่อนไขสำคัญที่ทำให้ ผู้ปกครองและนักเรียนตัดสินใจไม่ศึกษาต่อ 

กสศ. และภาคีเครือข่าย ริเริ่มโครงการ “โรงเรียนเคลื่อนที่ Mobile School เข้าเรียนไม่ได้ ให้โรงเรียนไปหา” เพื่อนำทางเลือกการศึกษาฟรี ยืดหยุน ตอบโจทย์ชีวิตไปให้เด็กและเยาวชนที่หลุดจากระบบการศึกษา และเริ่มต้นรณรงค์ตั้งแต่ช่วงเทศกาลสงกรานต์  เพื่อเชิญชวนครอบครัว พี่น้องแรงงานที่กำลังกลับบ้าน รวมถึงประชาชนทุกคนในสังคม บอกต่อข้อมูลโอกาสและทางเลือกการศึกษา ไปให้ถึงครอบครัว เด็ก เยาวชนที่หลุดจากระบบการศึกษา หรือกำลังตัดสินใจไม่เรียนต่อ  โดยตั้งเป้าช่วยเหลือน้องๆให้กลับมาเรียนได้ทัน เปิดเทอมใหม่ ปีการศึกษา 2568 เดือนพฤษภาคมนี้

นายพัฒนะพงษ์ กล่าวเสริมว่า โครงการ “โรงเรียนเคลื่อนที่ Mobile School เข้าเรียนไม่ได้ ให้โรงเรียนไปหา” กสศ. ร่วมมือกับเครือข่ายศูนย์การเรียนโดยสถาบันทางสังคม ตามมาตรา 12 แห่ง พ.ร.บ. การศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 ในสังกัด สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) เครือข่ายสถานศึกษาที่จัดการศึกษายืดหยุ่น 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ รวมถึงสถานประกอบการ ภาคเอกชน ภาคประชาสังคม นักวิชาชีพ และชุมชน ซึ่งมีประสบการณ์ความเชี่ยวชาญร่วมจัดการเรียนรู้ฟรีและได้วุฒิการศึกษาตามกฎหมาย ตั้งแต่ชั้นประถมศึกษา ม.ต้น และม.ปลาย (ป.6,ม.3,ม.6) โดยเน้นรูปแบบความยืดหยุ่นของการเรียน  สามารถเรียนที่ไหนก็ได้ทั้ง Online และ Onsite มีครูพี่เลี้ยง ช่วยแนะแนว ให้คำปรึกษา และร่วมออกแบบแผนการเรียนรู้ที่เหมาะสมกับผู้เรียนที่มีความพร้อม ความถนัด ความสนใจที่แตกต่างกันเป็นรายคน  เน้นการศึกษากินได้ การเรียนรู้เพื่อปากท้องเพื่อสร้างอาชีพ สร้างรายได้ ต่อยอดสู่การมีคุณภาพชีวิตที่ดี โดยจะทำงานร่วมกับลุง ป้า น้า อา ในชุมชน ทำหน้าที่เป็นผู้ดูแลเด็กและเยาวชนอย่างต่อเนื่อง หรือที่เรียกกันว่า ผู้จัดการรายกรณีหรือ (Case Manager : CM) ของเด็กและเยาวชนที่หลุดจากระบบการศึกษา ที่กระจายอยู่ในทุกหมู่บ้านทั้ง 77 จังหวัด ร่วมขับเคลื่อนโครงการ Thailand Zero Dropout  ของรัฐบาล

สำหรับโครงการโรงเรียนเคลื่อนที่ Mobile School เข้าเรียนไม่ได้ให้โรงเรียนไปหาของ กสศ. จะเริ่มตั้งแต่ ตลอดเดือนเมษายน – พฤษภาคม 2568 นี้  โดยร่วมมือกับจังหวัด องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ที่ดำเนินโครงการ Thailand Zero Dropout  เคลื่อนขบวนคาราวาน จัดกิจกรรมแนะแนวการศึกษาและเปิดรับสมัครเด็กเยาวชนที่หลุดจากระบบการศึกษาให้กลับมาเรียน โดยเชิญชวนผู้สนใจทุกท่าน พบกันตามวันเวลาและสถานที่ ดังต่อไปนี้ 

วันที่  22 เม.ย. 2568 เริ่มต้นกันที่ อบต.หนองสนิท อ.จอมพระ จ.สุรินทร์ 
วันที่ 24 เม.ย. 2568 พบกันที่ริมรางรถไฟเมืองขอนแก่น 
วันที่ 28 เม.ย. 2568 ที่เทศบาลตำบลลำปางหลวง อ.เกาะคา จ.ลำปาง  
วันที่ 30 เม.ย. 2568 พบกัน ณ  อบต.ถ้ำเจริญ อ.โซ่พิสัย จ.บึงกาฬ

ทั้งนี้ โครงการดังกล่าว จะทำการเปิดรับสมัครเด็กและเยาวชนที่มีอายุระหว่าง 7 -24 ปี จากทั่วประเทศ ที่ไม่สามารถเรียนในโรงเรียนหรือสถานศึกษารูปแบบอื่นได้ ตั้งแต่ช่วงชั้นประถมศึกษาปีที่ 6 มัธยมศึกษาปีที่ 3 และมัธยมศึกษาปีที่ 6 หรือหากจังหวัด และท้องถิ่นใดต้องการทำงานร่วมกัน เพื่อสร้างโอกาสการศึกษาให้กับเด็ก ๆ ต่อไป

ด้าน นายชัชวาล พรอมรธรรม กรรมการฯ รักษาการแทนกรรมการผู้จัดการใหญ่ บริษัท ขนส่ง จำกัด (บขส.) กล่าวว่า ในช่วงเทศกาลสงกรานต์ของทุกปีจะมีพี่น้องประชาชนจำนวนนับแสนคนเดินทางเข้ามาใช้บริการและมาขึ้นรถโดยสารที่สถานีขนส่งฯ หมอชิต 2  จึงต้องมีการอำนวยความสะดวกด้านการจราจรและความปลอดภัยอย่างเข้มงวดและตลอดการเดินทาง และในปีนี้นอกเหนือจากเรื่องความปลอดภัยของผู้โดยสารที่เดินทางแล้ว บขส. ยังได้ร่วมกับกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ภาคีเครือข่ายด้านการศึกษารณรงค์ “สงกรานต์นี้กลับบ้าน พาลูกหลานกลับมาเรียน” เพราะผู้โดยสารเหล่านี้คือพี่น้องแรงงาน  พ่อแม่ที่เสียสละเพื่อครอบครัว  ได้เดินทางกลับบ้าน นำข่าวดี ความหวัง ความฝัน และโอกาสการศึกษา กลับไปให้ลูกหลาน ผ่านโครงการโรงเรียนเคลื่อนที่ Mobile School ของกสศ.  

“บขส.ยินดีเป็นอย่างยิ่ง ที่ใช้พื้นที่เป็นสื่อกลาง เพื่อสร้างการรับรู้ นำข้อมูลข่าวสาร โอกาสการศึกษาไปให้ถึงเด็ก เยาวชนทั่วประเทศ ผ่านช่วงเทศกาลสงกรานต์และการเดินทางในครั้งนี้ เพราะการศึกษาเป็นเรื่องสำคัญของประเทศชาติ และเรายินดีเป็นส่วนหนึ่งในการขับเคลื่อนเรื่องนี้ และขอชวนคนไทย ช่วยส่งต่อ ข้อมูลโอกาสการศึกษาครั้งนี้ไปให้ถึง เด็ก เยาวชนที่หลุดออกจากระบบการศึกษาไทยทั่วประเทศให้ได้มากที่สุด เพื่อให้พวกเขาได้มีทางเลือกและมีโอกาสกลับมาเรียนได้ทัน เปิดเทอมนี้ เปิดเทอมใหม่นี้” นายชัชวาล กล่าว

สำหรับกิจกรรมดังกล่าวฯ เป็นส่วนหนึ่งในการของการขับเคลื่อนมาตรการ Thailand Zero Dropout ตามนโยบายของรัฐบาลในการแก้ปัญหาเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษาให้กลายเป็นศูนย์ ผ่านโครงการโรงเรียนเคลื่อนที่ Mobile School เข้าเรียนไม่ได้ให้โรงเรียนไปหา ตามวัตถุประสงค์พาโอกาส ‘การเรียนรู้’  “วุฒิการศึกษา” ไปให้เด็กและเยาวชนที่หลุดจากระบบการศึกษาใน 77 จังหวัดทั่วประเทศไทย 

สำหรับผู้ที่สนใจ สามารถ สอบถามข้อมูลเพิ่มเติม สามารถติดต่อได้ที่ กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา หรือ กสศ.  โทร. 02 -079 5475 ต่อ 0 หรือ www.eef.or.th และ เฟซบุ๊กแฟนเพจ กสศ. กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา

The post กสศ. จับมือภาคีเครือข่ายร่วมรณรงค์ “สงกรานต์นี้ กลับบ้าน พาลูกหลาน กลับมาเรียน” เปิดตัวโรงเรียนเคลื่อนที่ Mobile School first appeared on กสศ..

‘พี่นาย – ฉัตรมงคล ภูเงิน’ ผู้รับผิดชอบโครงการสานสัมพันธ์ชุมชนเพื่อการพัฒนาคุณภาพชีวิตอย่างยั่งยืน และผู้ก่อตั้งกลุ่มเกษตรทฤษฎีใหม่บ้านตาเพชร พูดถึงแรงบันดาลใจเริ่มต้นในการทำงานกับเด็กเยาวชน ที่ตำบลนานวน อำเภอสนม จังหวัดสุรินทร์ เพื่อเป็นส่วนหนึ่งของการจุดประกายให้น้อง ๆ ที่หลุดออกมาจากระบบการศึกษา ได้มีทักษะ มีเป้าหมาย และค้นพบเส้นทางที่ชีวิตแต่ละคนควรเดินไป

“วันนั้นพี่คิดแค่ว่าถ้าคนคนหนึ่งมีพื้นที่ให้เรียนรู้ เขาจะพบว่าตนเองพัฒนาได้ มีชีวิตที่ดีขึ้นได้ แล้วจะเริ่มตั้งเป้าหมายกับอนาคต ซึ่งตรงนั้นคือ ‘จุดเปลี่ยน’ เลยนะ ว่าคนคนนั้นจะโตขึ้นมาเป็นผู้ใหญ่ที่มีคุณภาพ หรือจะระหกระเหินบนความสุ่มเสี่ยงที่ไม่รู้ว่าจะพัดพาชีวิตไปทางไหนต่อไป  ถ้ามาที่นี่แล้ว พี่อยากให้เขาเจออะไรสักอย่างที่สนใจ เพื่อมีอาชีพมีรายได้ มีทักษะช่วยเหลือตัวเอง รู้ว่าจะพาตัวเองไปทางไหน ไม่จำเป็นต้องเป็นคนสำคัญอะไรเลย”

กสศ. ชวนสำรวจการปลดปล่อยความคิดของ ‘พี่นาย’ ไปจนถึงแนวทางการจัดการศึกษา ‘กลุ่มเกษตรทฤษฎีใหม่บ้านตาเพชร’ ที่เราทำงานร่วมกันเพื่อร่างเส้นทางการเรียนรู้และเติบโตให้กับเด็กเยาวชนที่มีโจทย์ชีวิตอันหลากหลาย จากซีรีส์ ‘หนองสนิทโมเดล : ทุนส่งเสริมโอกาสการเรียนรู้ที่ใช้ชุมชนเป็นฐาน’ ตอนที่ 1 กับเรื่องราวของกลุ่มเกษตรทฤษฎีใหม่บ้านตาเพชร ที่ว่าด้วย “การเรียนรู้ที่ไม่มีจุดสิ้นสุด เมื่อโจทย์ชีวิตยังคงเลื่อนไหลเปลี่ยนแปลง”

‘บทโหมโรง’

“ชุมชนเรามีแต่คนทำเกษตรกรรม หมดหน้านาก็ไม่มีงาน ใครไม่มีอาชีพเสริมก็ไม่มีเงิน พอไม่มีเงินเด็กก็ไม่ได้เรียนต่อ แล้วหลุดออกมาก็มีลูกมีครอบครัวกันไวทั้งที่ยังไม่พร้อม เหมือนวงจรชีวิตวนลูปอย่างนี้”

ภาพวิถีชีวิตที่ตำบลนานวน อำเภอสนม ถูกฉายผ่านสายตาของ ‘พี่นาย – ฉัตรมงคล ภูเงิน’ นักพัฒนาต้นแบบ ผู้ลงพื้นที่ทำงานตลอด 1 ปีเต็ม จนเห็นความเป็นไปของแต่ละชุมชนแทบทุกตารางนิ้ว 

“เราเป็นตำบลเล็ก ๆ มีอยู่ 13 หมู่บ้าน แล้วพื้นที่ก็ไม่ใหญ่ คนไม่เยอะ แค่ปีเดียวพี่ขับรถผ่านก็บอกได้หมดแล้ว ว่าใครเป็นคนบ้านไหน เด็กคนไหนเป็นลูกหลานใคร พ่อแม่ชื่ออะไร แล้วข้อมูลที่มีมันยังแตะไปถึงเด็กกลุ่มเสี่ยงด้วย ว่าคนไหนดื้อมีแววออกจากโรงเรียน คนไหนออกมาจากโรงเรียนเพราะอะไร เราเห็นหมด

“ทีนี้พอเด็กหลุดมาแล้วไม่มีเป้าหมาย วัน ๆ เขาจะทำอะไร มันมีไม่กี่ทาง จับกลุ่มแว้น ติดน้ำกระท่อม เบิ้ลรถกันเสียงดัง บางคนเรียนอยู่เกิดตั้งครรภ์ก็ต้องออกมาเลี้ยงลูก หรือกลุ่มที่จบ ม.3 แล้วไม่ได้เรียนต่อเพราะพ่อแม่ไม่มีเงินส่ง บางส่วนก็ไปทำงานรับจ้าง สักพักมีครอบครัว มีลูก เป็นวงจรซ้อนทับเข้าอีหรอบเดิม

“…พี่คิดว่า ถ้าไม่มีใครเข้าไปหา ไปช่วยให้เขามีอะไรทำ หรือช่วยพาไปในทิศทางที่ดีขึ้น ลูปที่ว่ามันก็จะวนไปไม่สิ้นสุด”

สายตาพี่นายจับจ้องที่แปลงเกษตรเบื้องหน้า คล้ายพยายามย้อนรำลึกและเลือกเฟ้นเรื่องราวของเยาวชนกว่า 100 ชีวิต ที่ผ่านเข้ามาทำกิจกรรมในช่วงเวลาราว 18 เดือน ณ ที่ตรงนี้ เพื่อนำมาบอกเล่า …ก่อนสรุปใจความสำคัญอันเป็น ‘บทโหมโรง’ ของการทำงานโครงการ ‘สานสัมพันธ์ชุมชนเพื่อการพัฒนาคุณภาพชีวิตอย่างยั่งยืน’ ที่ตนเองมีสถานะเป็นผู้รับผิดชอบโครงการ ว่า

“วันนั้นพี่คิดแค่ว่าถ้าคนคนหนึ่งมีพื้นที่ให้เรียนรู้ เขาจะพบว่าตนเองพัฒนาได้ มีชีวิตที่ดีขึ้นได้ แล้วจะเริ่มตั้งเป้าหมายกับอนาคต ซึ่งตรงนั้นคือ ‘จุดเปลี่ยน’ เลยนะ ว่าคนคนนั้นจะโตขึ้นมาเป็นผู้ใหญ่ที่มีคุณภาพ หรือจะระหกระเหินบนความสุ่มเสี่ยงที่ไม่รู้ว่าจะพัดพาชีวิตไปทางไหนต่อไป

“คือถ้ามาที่นี่แล้ว พี่อยากให้เขาเจออะไรสักอย่างที่สนใจ เพื่อมีอาชีพมีรายได้ มีทักษะช่วยเหลือตัวเอง รู้ว่าจะพาตัวเองไปทางไหน ไม่จำเป็นต้องเป็นคนสำคัญอะไรเลย”

-1-
‘โควิด-19 ที่เปลี่ยนโลกและหักเหเส้นทางชีวิตของผู้คน’

พี่นายย้อนความว่าตนเป็นคนบ้านตาเพชรโดยกำเนิด สนใจการทำอาหารและฝึกฝนด้วยตัวเอง จนได้เรียนจริงจัง จบแล้วจึงออกเดินทางตามฝันไปทำงานร้านอาหารในต่างประเทศ ไต่เต้าเป็นหัวหน้าเชฟครัวไทยที่ดูไบ โอมาน กาตาร์ มัลดีฟส์ ศรีลังกา ก่อนจะเกิดความเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ เมื่อโควิด-19 ลุกลามไปทุกหนแห่ง ตอนนั้นเองที่พี่นายตัดสินใจ ‘กลับบ้าน’ 

“ช่วงโควิดมา พี่ได้ข้อเสนองานที่เยอรมัน ก็เตรียมจะไปยุโรปแล้ว แต่เหมือนกับหลายคนที่แผนชีวิตต้องเปลี่ยนเพราะโควิด พี่เองเป็นคนหนึ่งที่กลับบ้าน หลังจากทำงานอยู่ต่างประเทศตลอด 15-16 ปี ได้กลับแค่ปีละครั้ง

“จำได้ว่าทุกครั้งที่กลับบ้าน เราไม่เคยมองไปรอบ ๆ อย่างจริงจังเลย จนมาได้งานเป็นนักพัฒนานั่นแหละ เราถึงมีเวลามองชุมชนที่เกิดและเติบโตด้วยชุดความคิดและสายตาที่ต่างไป จนเห็นอะไรชัดขึ้น มันเลยจุดประกายว่าเราอยากเป็นส่วนหนึ่งของการสร้างชุมชนเข้มแข็ง ให้คนทุกคนพึ่งพาตัวเองได้” พี่นายเล่า           

พอความคิดบังเกิด ประสบการณ์ที่สั่งสมของพี่นายก็ทำหน้าที่กลั่นกรอง ว่าลำพังแค่ ‘คิด’ อย่างเดียวคงไม่มีทางทำอะไรได้ ถ้าไม่ ‘ลงมือทำ’ และต้องไม่ใช่ทำด้วยสองมือกับหนึ่งสมองของตนเท่านั้น ย่างก้าวแรกจึงต้องหา ‘เพื่อนร่วมทาง’ ให้พบเสียก่อน

-2-
‘รู้ว่าไม่อาจทำสำเร็จได้ด้วยตัวคนเดียว’

ด้วยข้อเท็จจริงของงานพัฒนาชุมชน จำเป็นต้องมี ‘ทุน’ และมีอีกหลาย ‘มือ’ มาช่วยกัน พี่นายจึงมองหาคนช่วย จังหวะนั้นจะว่าบังเอิญพี่นายก็ยอมรับส่วนหนึ่ง เพราะเป็นช่วงเดียวกับที่กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา หรือ กสศ. ทำงานโครงการทุนส่งเสริมโอกาสการเรียนรู้ที่ใช้ชุมชนเป็นฐาน และทุนพัฒนาการเรียนรู้สำหรับเยาวชนนอกระบบการศึกษา ร่วมกับตำบลหนองสนิท ที่อยู่ห่างจากตำบลนานวนไปราว 20 กิโลเมตรเศษ   

“แรกพบ กสศ. มันเหมือนจังหวะที่ผ่านมาหาเราอย่างบังเอิญระหว่างทำงานนักพัฒนา แต่จากนั้นเป็นความตั้งใจทั้งหมด เพราะเรารู้ว่าสิ่งที่คิดไว้มันยากมาก ที่จะมีหน่วยงานมาช่วยเหลือ แล้วถ้าจะร่วมงานกับใคร อย่างแรกเราต้องศรัทธาในองค์กรนั้น ต้องรู้สึกเชื่อมั่นกับยูนิฟอร์มที่เราจะสวม

“ที่สำคัญองค์กรนั้นต้องมีองค์ความรู้ มีทุน มีเครื่องมือมากกว่าเรา และตั้งใจมาทำงานกับชุมชนจากต้นทุนที่มีอยู่แล้ว พอรู้จัก พี่เลยไปศึกษาดูงานที่ กสศ. ทำ จนคิดว่าเป้าหมายเราตรงกัน จึงเขียนโครงการเสนอเข้าไป และได้รับพิจารณา

อ่านเพิ่มเติม : กสศ. สานพลังเครือข่ายจังหวัดสุรินทร์ ร่วมพัฒนาเด็กและเยาวชนในอำเภอจอมพระ สู่การศึกษาที่ทุกคนมีทางเลือกและตอบโจทย์ชีวิต

จากวันนั้น แนวคิดเรื่องการพัฒนาเด็กเยาวชนโดยเชื่อมโยงแรงสนับสนุนจากหลายฝ่าย ก็เป็นรูปเป็นร่างขึ้น พร้อมกับการจัดตั้ง ‘กลุ่มเกษตรทฤษฎีใหม่บ้านตาเพชร’ ในปี 2565 ที่พี่นาย เครือข่ายชุมชน ภาคีทั่วทั้งจังหวัดสุรินทร์และหน่วยงานภายนอก ร่วมกันออกแบบการเรียนรู้ที่ใช้บริบทชุมชนเป็นฐาน

โดยแม้ระบุนามเป็น ‘กลุ่มเกษตร’ แต่พี่นายบอกว่า เป็นเพียงการปูพื้นฐานอาชีพสำหรับคนที่ยังไม่เจอความสนใจเฉพาะทางเท่านั้น เพราะเนื้อในของกระบวนการจริงจะมุ่งส่งเสริมวิชาชีพ วิชาการ และวิชาชีวิตแบบผสมผสาน โดยเน้นให้เยาวชนค้นพบและต่อยอดทักษะที่ตนสนใจ ผ่านหลักสูตรที่ปราชญ์ชุมชนจากหลายสาขาอาชีพช่วยกันวางแนวทางไว้ อาทิ งานช่าง ทอผ้าไหม ค้าขายออนไลน์ และแน่นอนว่าขาดไม่ได้เลยคือทักษะที่พี่นายคุ้นมือที่สุด คือศาสตร์ด้านคหกรรม 

เมื่อทุกอย่างพร้อม พี่นายและเครือข่ายจึงชักชวนเด็กเยาวชนชุดแรกจำนวน 70 คนเข้ามา …แล้วบทเรียนก็เปิดขึ้น

-3-
“ถ้าถอดแบบโรงเรียนมาทำคงไม่มีทางได้ผล ไม่งั้นเด็ก ๆ จะออกมาจากโรงเรียนกันทำไม”

“ที่นี่สนุกค่ะ มาถึงมีประชุมครึ่งวันแล้วก็ได้ออกไปลงมือทำเรื่องที่สนใจ เหลือเวลาดูแลครอบครัว แล้วเอาไปทำอะไรได้อีกเยอะมาก …แต่ตอนไปโรงเรียนเราต้องเข้าเรียนทุกคาบ กินเวลาทั้งวันทุกวันจนไม่ได้ทำอะไรเลย ค่าใช้จ่ายก็เยอะ …รู้สึกว่าชอบเรียนแบบนี้มากกว่า”

‘ยีน’ เยาวชนวัย 20 ปี รุ่นแรกของกลุ่มเกษตรทฤษฎีใหม่บ้านตาเพชร เผยเหตุผลที่ทำให้เธออยู่กับกลุ่มต่อมาเรื่อย ๆ แม้หมดวาระโครงการปีแรกไปแล้ว

ยีนเล่าว่าในครอบครัวไม่มีใครได้เรียนมากกว่าชั้น ม.3 เพราะต้องใช้เงินมาก แต่ส่วนตัวแล้ว เธอก็ไม่ได้ชอบไปโรงเรียนเท่าไหร่ หลายปีที่ไม่ได้เรียนต่อ ยีนไม่มีงานจริงจัง เพียงรับจ้างเล็กน้อยและช่วยที่บ้านทำนาทำไร่ตามฤดูกาล จนพี่นายชวนเข้ามาทำกิจกรรม ยีนจึงรับปากทันที

“หนูว่างอยู่แล้วค่ะ …คือถึงไม่ชอบเรียน แต่หนูคิดเสมอว่าถ้ามีโอกาสก็อยากเรียนต่อ เพราะที่นี่ไม่มีอะไรให้ทำเลย” ยีนเว้นวรรค ก่อนพูดด้วยเสียงที่เบาลง “…แต่ถึงยังไงเราก็ไม่มีทุนจะเรียนแล้ว”

จนมาที่นี่ ยีนได้เริ่มเรียนรู้การปลูกผัก ซึมซับทฤษฎีและเก็บเกี่ยวประสบการณ์การทำเกษตรตั้งแต่เริ่มเตรียมดิน หยอดเมล็ด จนถึงขั้นตอนการขาย

“หนูว่าความรู้อย่างนี้มันเอาไปทำอะไรต่อได้เยอะ มีรายได้ได้ทันที …ต่างจากไปโรงเรียน ที่เหมือนเรามีเงินเท่าไหร่ก็ต้องจ่ายไปจนหมด สุดท้ายไม่ได้อะไรกลับมาเลย”

ยีนเปรียบเทียบการเรียนรู้ที่กลุ่มฯ กับการไปโรงเรียนในมุมมองของเธอ

ส่วน ‘ปิ่น’ วัย 18 เรียนถึงชั้น ปวช.2 แล้วตัดสินใจไม่ไปต่อบอกว่า “จริง ๆ หนูเรียนดีนะ แต่ขี้เกียจไปเรียนมาก มันเหนื่อย ขี่รถไปกลับก็เหนื่อยแล้ว ยังต้องกลับมาทำการบ้าน มีงานต้องส่งก็เยอะ ยอมแพ้ค่ะ” 

ปิ่นบอกว่าชอบทำอาหารและทำขนม การมาที่นี่สำหรับเธอจึงเป็นการเรียนรู้ที่ตอบโจทย์ความสนใจ นอกจากนั้นเธอยังรู้สึกดีใจทุกครั้งที่ได้มาเจอเพื่อน ๆ ที่ ‘ไม่ถูกกับโรงเรียน’ เหมือน ๆ กัน 

“ความรู้เรื่องปลูกผัก หนูเอาไปทำที่บ้านด้วย ปลูกไว้กินกันในครอบครัว …ยังไงละ คือมาที่นี่เหมือนเรามีแต่ได้ แต่ไปโรงเรียนเราจ่ายอย่างเดียว แล้วรายงานเยอะมาก หลายวิชาก็ยิ่งเสียเงินหลายบาท ข้อมูลก็ใช้วิธีลอกต่อ ๆ กันไป ทำเสร็จแล้วไม่ได้อะไรเลย”

ความเห็นสั้น ๆ ต่อคำถามที่ว่า ‘การมากลุ่มเกษตรฯ บ้านตาเพชร ต่างจากไปโรงเรียนยังไง ? ’ ที่น้องสองคนเล่ามา แม้ไม่อาจบอกได้ว่าเป็น ‘กระบอกเสียง’ ของเยาวชนบ้านตาเพชรทุกคน หากความในใจของน้อง ๆ ก็ช่วยขยายให้เห็นภาพสิ่งที่พี่นายและเครือข่ายทำร่วมกันชัดขึ้น

“สิ่งหนึ่งที่พี่เรียนรู้จากการเป็นนักพัฒนาพื้นที่ต้นแบบ คือในบางสถานการณ์ บางพื้นที่ หรือกับเด็กบางคน เราห้ามไม่ได้หรอกไม่ให้เขาหลุดออกมา ยิ่งยุคสมาร์ตโฟน แค่ขี่รถไปตลาดนัดก็เสี่ยงแล้ว เจออีกทีก็ข้างนอกโรงเรียนนู่น บางคนตั้งครรภ์ ถึงอยากเรียนก็จำเป็นต้องออก ดังนั้นสิ่งที่เราทำได้คือหาวิธีสื่อสารกับเขา ชวนเขา พยายามเอาทักษะต่าง ๆ มารวมกัน แล้วออกแบบกระบวนการให้เด็กค่อย ๆ ซึมซับ แล้วต้องยืดหยุ่นไม่ตายตัว เอื้อต่อการใช้ชีวิตของเด็กด้วย”

“คือถ้าทำเป็นหลักสูตรแข็ง ๆ แล้วเอาไปยัดใส่เด็กโพละเดียวเลย ไม่ต้องทำก็รู้ว่าถึงชวนเด็กได้ แต่เขามาทีเดียวแล้วจะหายไปเลย พี่ว่าตรงนี้เป็นกุญแจสำคัญ ว่าถ้าจะถอดแบบจากโรงเรียนมาทำ คงไม่มีทางได้ผล …ไม่งั้นเด็ก ๆ จะออกมาจากโรงเรียนกันทำไม” พี่นายสรุป

-4-
พลังชุมชนร่วมสร้าง บทเรียนที่ ‘ตอบโจทย์ชีวิต’ ซึ่งยังคงเลื่อนไหลและเปลี่ยนไปไม่สิ้นสุด

นอกจากระดมผู้รู้ผู้ชำนาญหลายสาขาวิชาชีพมาช่วยกันออกแบบกระบวนการ ประสบการณ์ชีวิตของพี่นายที่ตกผลึกจากการเดินทาง ความฝัน หน้าที่การงาน รวมถึงความเปลี่ยนแปลงของโลกที่เหนือการคาดเดา ยังถือเป็น ‘คลังทรัพยากร’ ที่นำมาใช้ก่อรูปบทเรียนให้กับเด็ก ๆ บนฐานแนวคิดที่ว่า “กระทั่งตัวโจทย์ชีวิตเอง มันก็ยังจะเปลี่ยนไปได้อีกตามลำดับขั้นตอนการเติบโตตามช่วงวัย และประสบการณ์รับรู้ ดังนั้นการเติมองค์ความรู้และข้อมูลใส่เข้าไปเรื่อย ๆ จึงสำคัญมากต่อการเพิ่มพูนทักษะและทัศนคติ ที่จะผลักดันให้น้อง ๆ มีและมองเห็นทางเลือกของชีวิตที่กว้างออกไปกว่าเพียงไม่กี่อาชีพที่รู้จักในวันนี้

“อย่างเราสอนทำแซนด์วิช เอาผักที่ปลูกมาเป็นวัตถุดิบ เด็กก็สนใจ พอทำเป็น เขาก็เอาไปลองขายหน้าโรงเรียน ปรากฏว่าขายได้ขายดี ก็มีกำลังใจ เขาก็มาฝึกทำอย่างอื่นอีก มีแรงบันดาลใจอยากพัฒนาตัวเองให้เก่งขึ้น รอบรู้มากขึ้น เราเองก็ดีใจ ว่าสามารถทำให้เขาเข้าใจ ว่าแม้ไม่ได้อยู่ในโรงเรียน แต่การเรียนรู้มันจะไม่มีวันสิ้นสุด”

พี่นายบอกว่างานเด็กเยาวชนที่ตั้งต้นจาก ‘ชุมชนเล็ก ๆ’ ข้อดีคือ ‘รู้ง่ายและเจอเร็ว’ ว่าเด็กเป็นใคร อยู่ตรงไหน ทำอะไรอยู่ เพราะภาคีเครือข่ายดูแลชุมชนอย่างกำนัน ผู้ใหญ่บ้าน และ อสม. จากโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล จะมีข้อมูลระดับลึกของทุกครัวเรือนอยู่แล้ว เมื่อทุกฝ่ายเข้าใจจุดประสงค์จึงเริ่มงานได้ทันที 

“ความร่วมมือของชุมชนคือพลังที่สำคัญมาก ทีมงานในชุมชนเราคุยกันแป๊บเดียว พอบอกว่าจะทำงานกับเด็กเยาวชนที่ไม่ได้เรียนต่อ ทุกหน่วยงานก็พร้อมช่วยกัน พาไปหาน้อง ชวนกันเข้ามา

“แล้วการพัฒนาเด็กเรามีแค่แผน เงิน หรือความรู้มันไม่พอ ถ้าทำให้เด็กไว้ใจเราไม่ได้ การออกแบบกระบวนการจึงต้องทำให้เด็กเชื่อก่อนว่าเราอยู่ข้างเดียวกับเขาจริง ๆ ไม่ได้มาเพื่อหาประโยชน์แล้วจากไป และทิ้งเขาไว้ตรงที่เดิม ดังนั้นพอรู้ว่าอะไรคือสารตั้งต้นให้เด็กหลุดออกมาจากโรงเรียน เราจะไม่ให้เขาต้องเจอ ต้องรู้สึกอย่างเดิมซ้ำอีก เราจะไม่ตัดสิน ไม่จำแนก ไม่ยัดเยียด แต่จะใช้การสร้างความไว้ใจ ชวนมาแลกเปลี่ยนเรียนรู้ ทำความรู้จักกัน

“แล้วนอกจากปลูกผัก หาความถนัดความสนใจ พี่จะเอาหลาย ๆ อย่างที่เคยพบเคยเห็นมาลองทำ ลองสร้างมูลค่า เช่นเอาพวกสมุนไพรมาทำน้ำหอม หรือใช้วัสดุง่าย ๆ มาทำหมอนแบบที่เขาใช้กันในโรงแรม แล้วสอนให้เขารู้ระบบขายของออนไลน์ เปิดร้านกันจริงจังเลยในลาซาด้า (Lazada) ลองซื้อมาขายไป หรือสต็อกของทำยังไง ทำยังไงให้สินค้าเราน่าสนใจ อะไรพวกนี้มันช่วยเปิดให้น้อง ๆ เห็นว่าการสร้างรายได้มันไร้ขอบเขต และเราคิดต่อยอดจากสิ่งรอบตัวได้ไม่รู้จบ เรื่องไหนเราไม่รู้จริง ก็ไปสรรหาคนที่รู้มาช่วย มันก็ช่วยจุดประกายให้เขามีทางไปต่อได้มากขึ้น”

-5-
‘เสียเวลาเรียนแล้วต้องเอาไปใช้ในชีวิตจริงได้’

พี่นายย่นย่อเรื่องราวที่กินเวลาประมาณ 1 ปีกับ 6 เดือน ในช่วงสองชั่วโมงสั้น ๆ ของบ่ายแก่วันหนึ่ง แล้วปิดท้ายรวบรัดว่า ด้วยกระบวนการที่เล่ามา ได้ส่งผลให้เยาวชน 70 คนในปี 2565 กลับสู่การศึกษาทั้งในโรงเรียนและการศึกษาตามอัธยาศัยภายใต้การจัดการเรียนรู้ของ ‘กรมส่งเสริมการเรียนรู้’ หรือ กศน. เดิม รวม 14 คน ส่วนคนอื่น ๆ ได้นำความรู้และประสบการณ์ไปต่อยอดในหลายทาง อาทิ ขายของออนไลน์ ร้านขายขนม ร้านขายน้ำ ฯลฯ และหนึ่งคนที่พี่นายอยากพูดถึงเป็นพิเศษ คือน้องคนหนึ่งที่ฝึกฝนเรียนรู้ทักษะอิเล็กทรอนิกส์จนแตกฉาน และสามารถเปิดร้านซ่อมเครื่องมือการเกษตรสมัยใหม่ในตำบลได้สำเร็จ

ขณะที่เยาวชนรุ่น 2 ที่เข้าร่วมกลุ่มในปี 2566 อีก 50 คน กำลังเตรียมที่จะทยอยเดินตามรุ่นพี่ออกไปตามความฝันของตนในอีกไม่นาน

ก่อนพี่นายขอตัวไปจัดของกับเด็ก ๆ เพื่อเตรียมผักออแกนิคไปแสดงและขายในนิทรรศการแสดงผลการดำเนินงานการพัฒนาอาชีพสู่การมีงานทำ ที่ตำบลหนองสนิทในวันถัดไป เราลองหยั่งเชิงถามว่า ในเมื่อโควิด-19 ก็ผ่านพ้นไปแล้ว ตอนนี้พี่นายยังคิดจะออกเดินทางอีกไหม แล้ว ‘ฝัน’ ที่วาดไว้ในตอนนี้มีหน้าตาอย่างไร

“ไม่แล้วครับ พี่อยากอยู่กับเด็ก ๆ สนุกดี” พี่นายตอบ ก่อนบอกเล่าความฝันและความท้าทาย ณ ปัจจุบัน ว่า “ตอนนี้ฝันของพี่อยู่ที่นี่แล้ว อย่างแรกคือเรามองในระยะยาวว่าเมื่อเด็กหลุดมาแล้ว ทำยังไงเราจะส่งต่อเขาไปในทิศทางที่ดี ทำให้เขามีโอกาส ต่อมาคือคิดย้อนกลับไปที่ต้นทาง ว่าทำยังไงถึงจะสกัดกั้นให้เด็กหลุดออกมาน้อยลง ซึ่งพี่คิดว่าต้องมีการจัดการศึกษาที่เหมาะสมกับเด็กเป็นรายคน เพราะตอนนี้เรารู้แล้วว่าเด็กทุกคนไม่ได้เหมาะกับการนั่งเรียนทุกวัน วันละแปดชั่วโมง มันยังมีการเรียนรู้ได้จากสิ่งรอบตัว จากระบบออนไลน์ หรือจากพรสวรรค์หรือความสนใจที่เขามี

“แล้ว ‘การศึกษา’ กับ ‘การเรียนรู้’ มันต้องเป็นสิ่งเดียวกัน คือไม่มีกรอบเกณฑ์ตายตัว ไม่มีวันจบ คนเราสืบค้นความรู้ดัดแปลงประสบการณ์มาปรับปรุงตัวเองได้ตลอดเวลา การออกแบบหลักสูตรจึงต้องหลากหลาย ตรงจุด ช่วยให้เด็กเอาสิ่งที่เสียเวลาเรียนไปใช้ในชีวิตได้จริง ซึ่งสิ่งเหล่านี้เราทำได้เลยในทุกที่ ยิ่งชุมชนเล็ก ถ้าเรามีพื้นที่ปลอดภัยให้รวมกลุ่ม มีเพื่อนมีสังคม ได้แสดงออก ปลดปล่อยความคิดอย่างอิสระ ได้ถ่ายเทความฝันและปันความรู้กัน เด็กจะเจอเป้าหมาย เจอกระบวนการเรียนรู้ที่เหมาะสมกับตัวของเขา 

“…ขอแค่มีที่ทาง มีตาข่ายรองรับให้ชีวิตได้ลองผิดลองถูก ไม่ใช่ใครผิดพลาดแล้วถูกคัดทิ้ง หรือต้องถูกตัดสินตีตราอย่างนั้นไปทั้งชีวิต”  

พี่นายกล่าวทิ้งท้าย ก่อนขอตัวไปรวมกลุ่มกับเด็ก ๆ

The post “การเรียนรู้ไม่มีจุดสิ้นสุด เมื่อโจทย์ชีวิตยังคงเลื่อนไหลเปลี่ยนแปลง” : กลุ่มเกษตรทฤษฎีใหม่บ้านตาเพชรกับการศึกษาที่เปลี่ยนแปลงได้ตามโจทย์ชีวิต first appeared on กสศ..

นี่คือใจความสำคัญจาก ‘แผนงานสร้างโอกาสทางการศึกษาและพัฒนาเยาวชนนอกระบบ’ ที่ อบต.หนองสนิท กำลังทำผ่านความร่วมมือของ ‘คนเล็ก ๆ’ ในชุมชน เพื่อประกอบเป็นภาพใหญ่ในการสร้างโอกาสทางการศึกษาที่ ‘มีทางเลือก’ และ ‘ตอบโจทย์ชีวิต’ สำหรับเด็กเยาวชนในพื้นที่อำเภอจอมพระ จังหวัดสุรินทร์

กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ชวนไปสำรวจพื้นที่ด้วยกัน ผ่านเรื่องเล่าการสร้างเส้นทางเรียนรู้เพื่อพัฒนาและส่งเสริมศักยภาพเด็กเยาวชนและประชากรวัยแรงงาน ณ “หนองสนิทโมเดล” 

จากการเริ่มจัดตั้งหน่วยพัฒนาอาชีพ ที่ต่างคนต่างชักชวนกันมาเรียนรู้เรื่องเกษตรอินทรีย์ครบวงจร พวกเขาทำอย่างไรจึงพบแนวทาง ‘การเรียนรู้ที่ใช้ชุมชนเป็นฐาน’ จนตำบลหนองสนิทเกิดช่องทางใหม่ ๆ มากมายในการสร้างงาน สร้างอาชีพ สร้างรายได้ ทั้งยังยกระดับโดยนำองค์ความรู้และประสบการณ์มาจัดตั้ง ‘ศูนย์เรียนรู้การปลูกผักอินทรีย์หนองสนิท’ อันเป็นต้นแบบการทำงานเชิงพื้นที่ที่พร้อมขยายผลไปยังตำบลอื่น ๆ ในอำเภอจอมพระ จังหวัดสุรินทร์

ก่อนที่พี่น้องหนองสนิทจะ ‘ต่อจุด’ ทำงานจากบทเรียน มาออกแบบเส้นทางการเรียนรู้ที่มีทางเลือก สอดรับกับบริบทชีวิต รวมถึงต้องตอบโจทย์ความสนใจและความถนัดของเด็กเยาวชนเป็นรายคน วันนี้แม้ยังเป็นเพียงช่วงของการเริ่มต้น แต่ก็แสดงให้เห็นแล้วว่า ‘หนองสนิทโมเดล’ อาจเป็นทางออกของการร่างเส้นทางการเติบโตให้กับเด็กเยาวชนในพื้นที่ได้อย่างยั่งยืน เป็น ‘ไอเดีย’ ให้กับพื้นที่อื่น ๆ ได้อีกทาง

หนองสนิทโมเดล ‘พื้นที่เรียนรู้ของคนทุกวัย’

ปี 2541 ชาวบ้านหนองสนิท 19 คน รวมกลุ่มตั้ง ‘ธนาคารผัก’ เล็ก ๆ แบ่งพื้นที่ปลูกผักกันคนละ 2 งาน อาศัยว่าใครอยากกินผักอะไรก็ปลูกผักชนิดนั้น เหลือก็เอาไปขาย เป็นการลดรายจ่าย-เพิ่มรายได้ ให้กับครอบครัว

จนปี 2562  อบต.หนองสนิท เข้าร่วม ‘โครงการทุนส่งเสริมการเรียนรู้ที่ใช้ชุมชนเป็นฐาน กสศ.’ ตั้งเป้าพัฒนาศักยภาพเกษตรกร และเพิ่มคุณภาพผลผลิต จึงได้ชักชวนผู้สนใจเข้าอบรมสร้างความรู้และพัฒนาทักษะการทำเกษตรอินทรีย์ ทั้งผู้สูงอายุ กลุ่มเยาวชน โดยเฉพาะเกษตรกรที่ต้องการยกระดับการทำเกษตรปราณีต และกลุ่มประชากรวัยแรงงานที่ขาดแคลนทุนทรัพย์ ต่างเข้าร่วมพร้อมหน้า

ไม่นาน พื้นที่เรียนรู้ดังกล่าวได้ขยายออกไป มีการจัดตั้งคณะทำงานด้านการส่งเสริมอาหารปลอดภัยในชุมชนด้วยความร่วมมือของหน่วยงานต่าง ๆ ทั้งในพื้นที่อำเภอจอมพระ และทั้งจังหวัดสุรินทร์ ทยอยส่งกำลังเข้ามาสนับสนุน

แล้ววิถีเกษตรกรรมที่ตำบลหนองสนิท ก็เปลี่ยนผ่านสู่การเป็น ‘เครือข่ายเกษตรอินทรีย์แบบครบวงจร’ …มีอาคารหลังใหม่ผุดขึ้นสำหรับขายพืชผลทางการเกษตรโดยเฉพาะ ‘ธนาคารผักเดิม’ ถูกยกฐานะเป็น ‘สหกรณ์การเกษตรพืชผักอินทรีย์หนองสนิท จำกัด’

ผักที่ปลูกได้กลายเป็นวัตถุดิบอาหารกลางวันของทุกโรงเรียนในตำบล ก่อนขยายสู่โรงพยาบาลในพื้นที่ และตลาดข้างนอก เช่น ท็อปส์ ซูเปอร์มาร์เก็ตในเครือเซ็นทรัล 

…ถึงตรงนั้น หนองสนิทจึงกลายเป็น ‘ศูนย์เรียนรู้ตำบล’ สำหรับคนทุกกลุ่ม ทุกช่วงวัย อย่างเต็มรูปแบบถึงตอนนี้

พัฒนาทักษะแบบกลุ่ม และต้องมีตลาดรองรับ

‘ไร่นาสวนผสมเพิ่มทรัพย์ฟาร์ม’ คือหนึ่งในสถานที่ฉายภาพของการเปลี่ยน ‘ฐานทุน’ เป็น ‘สินทรัพย์’ ได้เป็นอย่างดี จากมื้ออาหารกลางวันที่ ‘พี่เอก’ เจ้าของฟาร์มจัดมาต้อนรับชาวคณะ ด้วยกับข้าวและผักผลไม้สด ๆ ที่เจ้าตัวยืนยันว่าวัตถุดิบทุกเมนูคือผลผลิตในฟาร์ม  

พี่เอกบอกว่าตัดสินใจกลับบ้านมาที่อำเภอจอมพระพร้อมกับ ‘พี่เจี๊ยบ’ ภรรยาคู่ชีวิต แล้วค่อย ๆ ช่วยกันเปลี่ยนผืนดินโล่งของครอบครัวที่ตำบลหนองสนิท ให้กลายเป็น ‘ฟาร์มเกษตรอินทรีย์’ จากความไม่รู้ สองคนใช้เวลาเรียนรู้ ทดลอง ล้มเหลว และสำเร็จ จนได้มาตรฐานออแกนิกในเวลา 3 ปี ก่อนที่พี่เอกพี่เจี๊ยบจะเข้าไปเป็นผู้ถ่ายทอดความรู้ ในภารกิจการเปลี่ยนตำบลหนองสนิทให้เป็นพื้นที่เกษตรอินทรีย์ 100%

ประสบการณ์ส่วนตัวทำให้พี่เอกพบว่า “การทำเกษตรต้องเริ่มจากมีตลาดรองรับ และต้องทำเป็นกลุ่ม เพราะถ้าใครทำเดี่ยวจะไม่อาจรับมือเรื่องความต่อเนื่องของการส่งผลผลิตได้ ซึ่งปัจจัยนี้ถือว่าสำคัญมากในการต่อรองกับคู่ค้า การทำเป็น

กลุ่มจะทำให้สามารถวางแผนปลูก เก็บเกี่ยว และส่งผลผลิตได้เอง และนั่นคือแนวทางการเติบโตเป็นผู้ประกอบการที่ยั่งยืน”  แนวคิดนี้เองที่ทำให้ ‘สหกรณ์การเกษตรพืชผักอินทรีย์หนองสนิท’ ต่อยอดการส่งผลผลิตไปสู่ตลาดได้กว้างและไกลกว่าในชุมชน ทั้งเป็นบทเรียนหนึ่งที่พี่เอกบอกว่า สามารถนำมาใช้จัดกระบวนการเรียนรู้ที่มีทางเลือกและตอบโจทย์ชีวิตให้เด็กเยาวชนในชุมชน โดยสามารถปรับใช้ได้ในการพัฒนาทักษะอาชีพต่าง ๆ ให้มีโอกาสเรียนรู้และมีรายได้ไปพร้อมกัน

สร้างรายได้จากสิ่งที่เราสนใจ ต้นทางของการพึ่งพาตัวเอง

“ชุมชนเรามีแต่คนทำเกษตรกรรม หมดหน้านาก็ไม่มีงาน ใครไม่มีอาชีพเสริมก็ไม่มีเงิน พอไม่มีเงินเด็กก็ไม่ได้เรียนต่อ แล้วหลุดออกมาก็มีลูกมีครอบครัวกันไวทั้งที่ยังไม่พร้อม เหมือนวงจรชีวิตวนลูปอย่างนี้”

เกือบ 20 ปีที่ไปทำงานเป็น ‘หัวหน้าเชฟ’ ในหลายประเทศ ‘พี่นาย’ เป็นอีกคนหนึ่งที่กลับมายังชุมชนบ้านเกิดที่บ้านตาเพชร ตำบลนานวน อำเภอสนม จังหวัดสุรินทร์ เพื่อทำงานเป็น ‘นักพัฒนาพื้นที่ต้นแบบ’ ก่อนพบว่ามีเด็กเยาวชนจำนวนไม่น้อยที่หลุดจากโรงเรียนออกมาอย่างไร้ทิศทาง และต่างระหกระเหินอยู่บนความสุ่มเสี่ยงที่ไม่รู้ว่าจะพัดพาชีวิตไปทางไหน

พี่นายจึงเกิดความคิดว่า อยากเป็นส่วนหนึ่งที่จะช่วยผลักดันน้อง ๆ เหล่านี้ให้เดินไปในทิศทางที่ดีขึ้น “เรารู้ว่าถ้าคนคนหนึ่งมีพื้นที่ให้เรียนรู้ เขาจะพบว่าตนเองสามารถพัฒนาได้ และจะเริ่มตั้งเป้าหมายกับอนาคต แต่ข้อเท็จจริงคือการจะทำอย่างนั้นมันต้องใช้ทั้งทุน และต้องใช้มืออีกหลายมือมาช่วยกัน” พี่นายพูดถึงความยาก ณ จุดเริ่มต้น ซึ่งเขาเชื่อว่า ‘ลำพังตัวคนเดียวไม่น่าทำได้สำเร็จ’

จนเมื่อมาพบกับ กสศ. และ อบต.หนองสนิท พี่นายก็รู้สึกว่าได้พบกับ ‘กลุ่มคน’ ที่มีเป้าหมายเดียวกัน และเริ่มร่างแนวคิดเรื่องการพัฒนาเด็กเยาวชน โดยเชื่อมโยงแรงสนับสนุนหลายฝ่าย จัดตั้ง ‘กลุ่มเกษตรทฤษฎีใหม่บ้านตาเพชร’ ชวนเด็กเยาวชนกลุ่มแรกเข้ามาฝึกทักษะอาชีพ โดยใช้บริบทชุมชนเป็นฐานตั้งต้น

แม้ระบุนามว่า ‘กลุ่มเกษตร’ แต่พี่นายบอกว่า แท้จริงแล้วการทำเกษตรเป็นเพียงการปูพื้นฐานอาชีพให้กับทุกคน โดยเฉพาะคนที่ยังไม่พบความสนใจของตัวเอง เพราะคนบ้านตาเพชรส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรมเป็นหลัก ส่วนในกระบวนการเรียนรู้จริง จะเชิญชวนปราชญ์ชุมชนทุกสาขาอาชีพมาช่วยกันวางแนวทาง ส่งเสริมทั้งวิชาชีพ วิชาการ และวิชาชีวิต ซึ่งเด็ก ๆ จะได้เรียนรู้การทำเกษตรไปพร้อมกับทักษะอื่นที่สนใจ อาทิ ช่างไม้ ทอผ้าไหม ช่างอิเล็กทรอนิกส์ ค้าขายออนไลน์ ฯลฯ และหนึ่งทักษะที่ขาดไม่ได้เลยคือการทำอาหาร ซึ่งพี่นายช่ำชองที่สุด

ความร่วมมือของคนและหน่วยงานที่หลากหลาย ทำให้เด็กเยาวชนบ้านตาเพชรค้นพบทักษะ สามารถสร้างรายได้จากสิ่งที่สนใจ เป็นต้นทางของการช่วยเหลือและพึ่งพาตัวเอง และจุดประกายให้มองไปยังอนาคต

“อย่างเราเริ่มจากสอนทำแซนด์วิช เอาผักที่ปลูกกันมาเป็นวัตถุดิบ พอเด็กทำเป็น เขาก็คิดต่อว่าจะเอาไปลองขายหน้าโรงเรียน ปรากฏว่าขายได้ขายดี ก็มีกำลังใจ เด็กก็มาฝึกทำอย่างอื่นอีก เริ่มมีแรงบันดาลใจอยากพัฒนาตัวเองให้เก่งขึ้น รอบรู้มากขึ้น เราเองก็ดีใจ ว่าสามารถทำให้เขาซึมซับและเข้าใจ ว่าแม้ไม่ได้อยู่ในโรงเรียน แต่การเรียนรู้มันจะไม่มีวันสิ้นสุด” พี่นายเล่า

‘กลุ่มเกษตรทฤษฎีใหม่บ้านตาเพชร’ ถือเป็นอีกหนึ่งแนวทางการศึกษาที่ ‘มีทางเลือก’ และ ‘ตอบโจทย์ชีวิต’ สำหรับเด็กเยาวชนนอกระบบการศึกษาที่พี่นายอธิบายไว้ว่า

“แม้กระทั่งตัว ‘โจทย์ชีวิต’ เอง มันก็ยังจะเปลี่ยนไปได้อีกตามลำดับขั้นตอนการเติบโต ตามช่วงวัยและการรับรู้ของคน ดังนั้นหากยังมีการเติมองค์ความรู้และข้อมูลใส่เข้าไปเรื่อย ๆ วันหนึ่งเด็กจะยิ่ง ‘มี’ และ ‘มองเห็น’ ทางเลือกของชีวิต ที่กว้างออกไปกว่าเพียงไม่กี่อาชีพที่รู้จักในวันนี้”

ผลลัพธ์ที่ไกลกว่าสิ่งที่คาดหวัง

หนึ่งตัวอย่างที่บอกเล่าถึงการหยั่งราก เติบโต และออกผล ของการสร้างพื้นที่การเรียนรู้ที่น่าสนใจ คือเรื่องราวของ ‘แม็ค’ กับ ‘เต้’ คู่หูต่างวัยที่เติบโตมาด้วยกัน และเป็นหนึ่งในเยาวชนในพื้นที่ที่ได้รับชักชวนจากพี่นาย ให้เข้าร่วมกลุ่มเกษตรทฤษฎีใหม่บ้านตาเพ็ชร

ทั้ง ‘แม็ก’ และ ‘เต้’ ไม่ได้เรียนต่อหลังจบชั้น ม.3 ด้วยเหตุผลเดียวกันคือที่บ้านไม่มีเงินส่งเสีย ถึงแม้ว่าผลการเรียนจะไม่ใช่ ‘ตัวชี้วัด’ ว่าใครจะประสบความสำเร็จในชีวิต เราก็ยังคิดว่าเป็นเรื่องน่าเสียดาย เพราะแม็คบอกว่าเขาจบ ม.3 มาด้วยคะแนนเฉลี่ย 3.8 และถ้าเลือกได้ แม็คเองก็อยากจะเรียนต่อชั้นมัธยมปลาย

แต่เมื่อเรื่องราวและเวลาก็ผ่านไปแล้วอย่างไม่หวนกลับ แม็คทิ้งความเสียดายไว้เบื้องหลัง แล้วมองหาเส้นทางใหม่ให้ตัวเอง โดยตั้งหลักจากสิ่งที่ตนเองสนใจในระดับ ‘หมกมุ่น’ นั่นคือ ‘มังงะ’ หรือการ์ตูนจากประเทศญี่ปุ่น ที่แม็คตามอ่านมาตั้งแต่ยังตัวเล็ก ๆ ทั้งทางออนไลน์และสัมผัสจากหมึกพิมพ์บนกระดาษ ส่วนเต้สนใจมังงะเพราะได้รับอิทธิพลส่วนหนึ่งจากแม็ค แม็คจึงชวนเต้ซึ่งแก่กว่าสองปีมาลองช่วยกันทำช่องยูทูป นำมังงะที่แปลเป็นภาษาไทยมาพากย์เสียงเล่าเรื่องเพิ่มอรรถรส สนองความต้องการของกลุ่มคนผู้หลงใหลในสิ่งเดียวกัน

หลังปล่อยผลงานออกไป จากคลิปแรก ๆ ที่มีผู้ติดตามเพียงหลักสิบ ก็ค่อย ๆ ขยับเพิ่มเป็นหลักร้อยในคลิปต่อมา และเมื่อทำอย่างต่อเนื่องก็ขึ้นแตะถึงหลักพัน จนไม่ถึงหนึ่งปีดี ช่องของแม็คกับเต้ก็สามารถสร้างฐานผู้ติดตามได้มากกว่า 54,000 คน กลายเป็นรายได้ที่คืนกลับมาอย่างที่ทั้งสองคนก็คาดไม่ถึง ทั้งคู่ตื่นเต้นดีใจ และมีกำลังใจที่จะเรียนรู้ให้หนักขึ้น เพื่อหาทางต่อยอดงานให้ดียิ่งขึ้นไปอีก 

แม็ค และ เต้ เป็นเคสตัวอย่างของ ‘ผลลัพธ์ที่ไกลกว่าสิ่งที่คาดหวัง’ ที่พี่นายผู้ก่อตั้งกลุ่มเกษตรทฤษฎีใหม่บ้านตาเพชรเปรียบเปรยไว้ ว่า

“ในชุมชนเล็ก ๆ ห่างไกลที่ไม่ได้มีต้นทุนหรือโอกาสมากนัก การมีพื้นที่เรียนรู้แลกเปลี่ยนที่แม้จะตั้งต้นด้วยการทำการเกษตร ซึ่งเด็กบางคนอาจไม่ได้สนใจหรือไม่ถนัด แต่เมื่อเด็กได้เข้ามาใช้เวลาด้วยกันบ่อย ๆ มันจะเกิดการถ่ายเทความฝันและปันความรู้ระหว่างกัน …เหมือนดั่งต้นไม้ที่เราปลูกขึ้นเพื่อหวังผลอย่างหนึ่ง แต่ท้ายสุดแล้วก็อาจให้ผลออกมาเป็นอีกอย่างหนึ่งที่ดีกว่าที่เรานึกไว้ก็เป็นได้”

ประสบการณ์คือมูลค่า

ณ ลานกิจกรรม อบต.หนองสนิท สถานที่จัด ‘นิทรรศการผลการดำเนินงานการพัฒนาอาชีพสู่การมีงานทำ’ 

ท่ามกลางบูธแสดงผลผลิตทางการเกษตรและผลิตภัณฑ์แปรรูปจากพืชผักอินทรีย์นานาชนิด เราพบบูธหนึ่งสะดุดสายตา ด้วยบนโต๊ะตัวยาวตั้งไว้ด้วยรองเท้าสนีกเกอร์ 2-3 คู่ ขนาบด้วยราวแขวนกางเกงหลายไซซ์หลายขนาด ส่วนโต๊ะอีกตัวหนึ่งเป็นที่ตั้งของถุงพลาสติกขนาดย่อม ภายในอัดแน่นด้วยเห็ดฟาง เบื้องหลังบูธนั้นมีเยาวชน 4-5 คนในช่วงวัยราว 17-20 ยืนเฝ้าอยู่

เป็นภาพแปลกตา ชวนมอง ทั้งยังชวนให้ฉงนใจว่าเป็นบูธแบบใด?

เมื่อคุยกับพี่กนกแก้ว ผู้เป็นที่ปรึกษาเยาวชนนอกระบบตำบลหนองสนิท จึงทราบว่า น้อง ๆ กลุ่มนี้เป็นเยาวชนกลุ่มแรกที่เข้ามาร่วมเรียนรู้เรื่องการเพาะเห็ดฟาง และการขายเสื้อผ้ามือสองออนไลน์ โดยแม้ยังรวมกลุ่มกันได้ไม่นาน แต่ด้วยเป็นกิจกรรมที่ออกแบบจากความสนใจของผู้ร่วมเรียนรู้เป็นที่ตั้ง ทั้งกลุ่มเห็ดฟางและกลุ่มขายเสื้อผ้าออนไลน์จึงก้าวหน้าอย่างรวดเร็ว และให้ผลตอบแทนกลับมาเป็นรางวัลกับน้อง ๆ ได้แล้ว

“เห็ดฟางวันนี้เอามาได้ไม่มาก เพราะเริ่มผลิตไม่ทันความต้องการ คือกลุ่มเขาเริ่มจากทำจำนวนน้อย เน้นให้เด็กเรียนรู้เข้าใจกระบวนการ ไม่ได้ตั้งเป้าว่าจะผลิตคราวละมาก ๆ แต่หลังจากนี้คงต้องวางแผนกันใหม่ ส่วนกลุ่มเสื้อผ้าออนไลน์ก็ขายได้เรื่อย ๆ เด็ก ๆ เขาสนุกเพราะสนใจทางนี้กันอยู่แล้ว พอเจอของดีที่ขายได้ตัวนึงหลายพัน ก็ดีใจกันใหญ่”               

พี่กนกแก้วออกตัวแทนน้อง ๆ ว่า เด็กกลุ่มนี้ส่วนใหญ่จะเงียบ ประหม่า พูดน้อย ซึ่งเมื่อเราลองเข้าไปสอบถามน้อง ๆ เรื่อง ‘การศึกษาที่มีทางเลือกและตอบโจทย์ชีวิต’ ก็พบว่าจริงของพี่กนกแก้ว เพราะแต่ละคนต่างไม่มีความเห็น บางคนออกตัวว่าเขาหลุดออกมาจากโรงเรียนแล้ว คงไม่มีโอกาสได้เกี่ยวข้องอะไรกับการศึกษาอีก

แต่ใครจะรู้ว่า พอเราลองเปลี่ยนคำถามเป็นเรื่องกระบวนการเพาะเห็ด หรือถามเรื่องการเปิดกระสอบเสื้อเพื่อคัดของและตั้งราคาว่าต้องทำอย่างไร หรือเราจะรู้ได้อย่างไรว่าของแต่ละชิ้นควรมีราคาเท่าไหร่ น้อง ๆ กลับเล่าได้เป็นคุ้งเป็นแควถึงขั้นลงรายละเอียดเรื่องดินน้ำลมฟ้าอากาศ ที่มีผลต่อการเจริญเติบโตและให้ผลผลิตของเห็ด หรือกลุ่มขายเสื้อผ้ามือสองก็สามารถระบุลึกถึงลักษณะเนื้อผ้า การเย็บตะเข็บ หรือเทคนิคการสกรีนของเสื้อตัวหนึ่ง ว่ามันสามารถบ่งบอกได้ว่าเสื้อตัวนั้นผลิตขึ้นในช่วงปีไหน หรือตัดเย็บกันจากโรงงานในภูมิภาคใด โดยไม่ต้องดูป้ายกำกับบนคอเสื้อด้วยซ้ำ

พี่กนกแก้วบอกว่า สิ่งเหล่านี้คือ ‘การศึกษาที่เพิ่มพูนผ่านประสบการณ์’ ซึ่งตัวเด็ก ๆ เองยังไม่รู้ว่าคือมูลค่า หรือคือต้นทุนที่เขาจะนำไปใช้ต่อยอดชีวิตได้ และนั่นเองคือสิ่งที่ ‘เรา’ ซึ่งเป็นฝ่ายสนับสนุน จะต้องช่วยกันทำให้เกิดการศึกษาที่ทุกคนมีทางเลือก ซึ่งจะช่วยให้เด็กเยาวชนเหล่านี้นำต้นทุนในตัวมาใช้ได้เต็มศักยภาพที่สุด 

“ถ้าชุมชนเข้มแข็ง เด็ก ๆ จะใฝ่ฝันถึงอาชีพอะไรก็ได้ที่อยากเป็น”

ทั้งหมดนี้ เป็นเพียงส่วนหนึ่งของ ‘เส้นทางความเป็นมา’ และ ‘เรื่องราวที่กำลังเป็นไป’ ในการสร้างโอกาสทางการศึกษาที่ ‘มีทางเลือก’ และ ‘ตอบโจทย์ชีวิต’ จากทุนส่งเสริมโอกาสการเรียนรู้ที่ใช้ชุมชนเป็นฐาน กสศ. สำหรับเด็กเยาวชนที่จังหวัดสุรินทร์ ซึ่งคณะทำงานทุกฝ่ายต่างมุ่งมั่นตั้งใจที่จะสร้างโอกาส แผ้วถางเส้นทาง และช่วยเสริมแรงบันดาลใจให้เด็ก ๆ ได้ค้นพบรูปแบบการพัฒนาทักษะเพื่อการประกอบอาชีพเป็นรายบุคคล รวมถึงจุดประกายให้มองถึงการศึกษาต่อในระดับสูง หรือการพยายามหาช่องทางเรียนรู้ทักษะอาชีพทางเลือกที่หลากหลาย เพื่อรองรับความเลื่อนไหลเปลี่ยนแปลงของโลกในอนาคต

โอกาสนี้ ภาคีเครือข่าย ‘การพัฒนาเด็กเยาวชนในระดับอำเภอจอมพระ’ จึงลงนามความร่วมมือ (MOU) กัน เพื่อเป็นหมุดหมายสำคัญที่จะบอกว่า ถ้าหากเครือข่ายชุมชนจับมือกันอย่างเหนียวแน่น ผนวกกับกำลังเสริมที่เข้มแข็งจากหน่วยงานทุกฝ่าย เมื่อนั้นแล้ว ไม่ว่าเด็กเยาวชนคนหนึ่งจะเกิดและเติบโตในที่แห่งใด จะเรียนรู้จากข้างในหรือนอกระบบโรงเรียน เขาจะเข้าถึงโอกาสเรียนรู้ พัฒนาตนเองด้วยวิถีทางที่สอดคล้องกับชีวิต สามารถใฝ่ฝันถึงการประกอบอาชีพอะไรก็ตาม …เท่าที่จะฝันได้ และมีศักยภาพพียงพอจะไปถึง

กสศ. ชวนติดตามเรื่องราวฉบับเต็มจากซีรีส์ ‘หนองสนิทโมเดล : ทุนส่งเสริมโอกาสการเรียนรู้ที่ใช้ชุมชนเป็นฐาน’ ได้ที่เพจและเว็บไซต์ของเรา

The post “ถ้าชุมชนเข้มแข็ง เด็ก ๆ จะใฝ่ฝันถึงอาชีพอะไรก็ได้ที่อยากเป็น” : รู้จักการศึกษาที่มีทางเลือกและตอบโจทย์ชีวิต ณ อ.จอมพระ จ.สุรินทร์ first appeared on กสศ..

การจัดงานนำโดย นายภัทระ คำพิทักษ์ กรรมการบริหาร กสศ. และอนุกรรมการส่งเสริมและพัฒนาเยาวชนและประชากรวัยแรงงานนอกระบบ และผู้ทรงคุณวุฒิ กสศ. อาทิ ดร.จำเนียร วรรัตน์ชัยพันธุ์ ที่ปรึกษาอาวุโส องค์กรระหว่างประเทศเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติ (IUCN) ผศ.บงกชรัตน์ ล้ำเลิศ ผู้ทรงคุณวุฒิภาคเอกชน กสศ. ผศ.ดร.บัญชร แก้วส่อง ผู้ทรงคุณวุฒิ กสศ. นางสาวกชกร วิสุทธิวสุธาร นักวิจัยอิสระ ร่วมด้วยคณะองค์การบริหารส่วนตำบลหนองสนิท อาทิ นายสมจิตร นามสว่าง นายก อบต.หนองสนิท นายสมเกียรติ สาระ หัวหน้าสำนักปลัด อบต.หนองสนิท และคณะทำงาน

นายภัทระ คำพิทักษ์ กรรมการบริหาร กสศ. และอนุกรรมการส่งเสริมและพัฒนาเยาวชนและประชากรวัยแรงงานนอกระบบ กล่าวเปิดงานและได้ชี้แจงถึงภารกิจการทำงานร่วมกันในครั้งนี้ว่า “จังหวัดสุรินทร์ได้รับการสนับสนุนจาก กสศ. กว่า 5-6 โครงการฯ มีทั้งโครงการใหม่และเก่าที่ทำอย่างต่อเนื่อง ต่อยอด เติมเต็ม และขยายผล นั่นแสดงให้เห็นว่าฐานของชุมชนนั้นมีความเข้มแข็ง

“เวทีนี้จึงเป็นเวทีที่จะให้ทุกภาคส่วนได้มารู้จักกัน เพราะฉะนั้นหน่วยงานที่เกี่ยวข้องจึงต้องมาทำความรู้จัก เพื่อหาแนวทางในการทำงานร่วมกัน เพราะแต่ละหน่วยงานก็มีหน้าที่และบทบาทที่สามารถหนุนเสริมเยาวชนในด้านต่าง ๆ ได้อย่างตอบโจทย์ไม่เหมือนกัน แต่มีเป้าหมายร่วมกันที่จะต้องร่วมผลักดันการศึกษาทางเลือกที่ตอบโจทย์ชีวิตให้เด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษา และผู้ที่ด้อยโอกาสได้มีทางเลือกตอบโจทย์กับตนเอง

“แสงแห่งความสำเร็จที่ทุกคนได้ทำผ่านโครงการฯ ที่ผ่านมา คือสิ่งที่พวกเรากำลังจะต่อยอดและขยายผลกันในวันนี้ ให้เป็นแสงที่สาดประกายเหมือนดั่ง ‘เพชร’ ที่สาดส่องไปยังพื้นที่อื่น ๆ และสร้างแรงบันดาลใจ ให้เกิดประโยชน์และเป็นตัวอย่างของการเรียนรู้แก่ชุมชนอื่น ๆ ซึ่งสิ่งนี้เป็นสิ่งที่ กสศ. พยายามทำมาโดยตลอด การร่วมมือกันจากด้านล่างเพื่อส่งแรงกระเพื่อมไปถึงด้านบน จึงเป็นนิมิตรหมายที่ดีที่ อปท. และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องได้มาลงนาม MOU สัญญาร่วมกันในระดับเขตท้องที่อำเภอจอมพระ เพื่อขับเคลื่อนการทำงานพัฒนาเด็กและเยาวชนในพื้นที่ไปด้วยกันต่อไป”

นอกจากนี้ ภายในงานได้มีการจัดเวทีเสวนาบทบาท อปท. และภาคีเครือข่ายในการขับเคลื่อนยุทธศาสตร์การจัดการ “ระบบการศึกษาที่ทุกคนมีทางเลือกและตอบโจทย์ชีวิต” ระดับพื้นที่ และ เวทีเสวนาระดับนโยบาย “แนวทางการศึกษาและการจัดกระบวนการเรียนรู้ทางเลือกโดยใช้ทุนของพื้นที่เป็นฐาน” กับกลุ่มเยาวชนนอกระบบการศึกษาหรือกลุ่มเป้าหมายทุกช่วงวัย ที่ทำให้องค์การบริหารส่วนท้องถิ่น และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องได้รู้ถึงบทบาทและหน้าที่ในการทำงานของแต่ละภาคส่วน มองเห็นถึงความสำคัญของการร่วมพัฒนาทักษะเด็กและเยาวชนโดยใช้ชุมชนเป็นฐานไปด้วยกัน และมองเห็นถึงแนวทางในการทำงานในระดับนโยบายที่ต้องใช้วิถีชีวิตจริงของเด็กและเยาวชนนำมาเป็นตัวตั้ง เพื่อให้เอื้อต่อการสร้างการเรียนรู้หรือการจัดระบบการศึกษาตามบริบทชีวิตของเขา เชื่อมโยงการทำงาน บูรณาการทำงานร่วมกัน ขับเคลื่อนเรื่องของการศึกษาที่ตอบโจทย์ชีวิตให้เป็นรูปธรรม เพื่อเกิดประโยชน์สูงสุดต่อเด็กและเยาวชนหรือคนในพื้นที่มากที่สุด 

อีกทั้งยังมีบูธนำเสนอนิทรรศการผลการดำเนินงานการพัฒนาอาชีพสู่การมีงานทำ “ทางเลือก ทางรอด” ของการสร้างการเรียนรู้โดยใช้ชุมชนเป็นฐาน ที่ทำให้เห็นว่าการเรียนรู้ที่ใช้ชุมชนเป็นฐาน สามารถต่อยอด สร้างอาชีพ สร้างรายได้ ขยับขยายคนเล็ก ให้กลายเป็นคนใหญ่ในความรู้กับธรรมชาติที่ตนเองเติบโตมา และรอบรู้ในสิ่งที่ต้องเติมเต็มและสร้างสรรค์อยู่เสมอ เกิดทักษะทั้งวิชาการ วิชาชีพ และวิชาชีวิต และส่งผลให้ครอบครัว ชุมชน สังคมรอบข้างเกิดความเข้มแข็งอยู่ร่วมและอยู่รอดในสถานการณ์ปัจจุบันได้อย่างมีความสุข

ทางด้าน ผศ.ดร.บัญชร แก้วส่อง ผู้ทรงคุณวุฒิ กสศ. กล่าวว่า “สิ่งที่เรากำลังทำ คือการทำงานจากเรื่องเล็ก ๆ เพื่อส่งผลกระเพื่อมไปถึงเรื่องใหญ่ ต้องอาศัยความร่วมมือจากหลายภาคส่วนช่วยกันหนุนเสริม เติมเต็ม เพื่อร่วมกันจัดการศึกษาที่ตอบโจทย์ชีวิต ดังเช่น อบต.หนองสนิท ที่ไม่ได้ทำงานกับคนข้างบน หากแต่เป็นการทำงาน ที่ อบต. มาทำงานร่วมกับชาวบ้าน กลายเป็นพื้นที่กลางที่โยงใยวิถีชีวิต วัฒนธรรม ธรรมชาติ และผู้คนทุกช่วงวัยเข้าด้วยกัน

“การเรียนรู้หรือการจัดการศึกษาที่เหมาะสมและตอบโจทย์ก็เช่นกัน เป็นเรื่องที่คนในครอบครัว ชุมชน สังคม ต่างต้องช่วยกันเป็นพื้นที่ที่โอบล้อมเด็กและเยาวชนในชุมชน ช่วยกันดูแล ไม่ใช่เพียงความรับผิดชอบใครเพียงคนหนึ่ง ฐานที่เข้มแข็งเกิดจากฐานชุมชนที่เข้มแข็ง หากอยากให้เด็กและเยาวชนได้รับการพัฒนา และเกิดพื้นที่เรียนรู้ที่ตอบโจทย์ชีวิตเขาจริง ๆ นิเวศแวดล้อมเป็นสิ่งสำคัญ ที่จะต้องให้คนในครอบครัว ชุมชน สังคม ร่วมกันทำความเข้าใจลูกหลานในชุมชนอย่างแท้จริง เมื่อนั้นทุกอย่างจะเปิด ทั้งโอกาส เปิดทั้งใจ ทุกหน่วยงาน ทุกคนในชุมชน เป็นส่วนสำคัญที่จะทำให้เรื่องนี้ได้ร่วมขับเคลื่อนต่อไปอย่างสร้างสรรค์”

ต่อมาทางด้าน ดร.จำเนียร วรรัตน์ชัยพันธุ์ ที่ปรึกษาอาวุโส องค์กรระหว่างประเทศเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติ (IUCN) และผู้ทรงคุณวุฒิ กสศ. กล่าวว่า “เวทีนี้เป็นเวทียิ่งใหญ่มากในเรื่องของการบูรณาการระหว่างท้องที่และท้องถิ่น รวมทั้งบูรณาการการศึกษาภายในและภายนอกให้อยู่ร่วมกันได้บนพื้นฐานธรรมชาติ 

วัฒนธรรม และความเป็นตัวเอง กล่าวคือการสร้างธรรมชาติให้มีมูลค่าโดยใช้ฐานชีวิตของตนเองเองเป็นตัวตั้ง ให้คนได้มองเห็นถึงคุณค่า และสร้างมูลค่า นำพารายได้มาให้ตนเองในที่สุด

“การศึกษาก็เช่นกัน บทเรียนที่เรามีในครั้งนี้ คือเรื่องของธรรมชาติและวัฒนธรรม สิ่งที่เราต้องอยู่อย่างเป็นกัลยานมิตรก็คือธรรมชาติ การศึกษาที่อยู่ในระบบ ต้องก้าวข้ามพรมแดนไปหาธรรมชาติของผู้คน เพราะการพัฒนาที่แท้จริง มันไม่มีพรมแดนมากั้น เพราะฉะนั้นการศึกษาในปัจจุบันต้องปรับและเปลี่ยนให้เหมาะสมตามธรรมชาติ และบริบทของผู้เรียน  เชื่อว่าพลังของท้องถิ่น ท้องที่ และชุมชน สิ่งนี้จะเป็นฐานสำคัญ ที่จะนำพาชีวิตคนยากไปสู่ความมั่งคงและยั่งยืนได้ โดยใช้บทบาทหน้าที่ของตนเอง นำพาตนเองออกมาจากพรมแดนของความเชื่อ แล้วมาพบเจอกับความเป็นจริง ที่เราต้องร่วมกันจัดการ เพื่อเกิดกัลยาณมิตรที่เอื้อต่อชีวิตคนยากอย่างแท้จริง”

The post กสศ. สานพลังเครือข่ายจังหวัดสุรินทร์ ร่วมพัฒนาเด็กและเยาวชนในอำเภอจอมพระ สู่การศึกษาที่ทุกคนมีทางเลือกและตอบโจทย์ชีวิต first appeared on กสศ..

ดังนั้นการใส่ใจเด็กนอกระบบ จึงเป็นวาระหนึ่งที่มีความสำคัญไม่ยิ่งหย่อนกว่าวาระอื่น  เพราะการปล่อยมือจากพวกเขาจะทำให้คำว่า “แรงงานด้อยทักษะ” เป็นคำที่ติดตัวไปตลอดชีวิต  

ชวนทำความเข้าใจสถานการณ์วิกฤตทางการศึกษาที่สำคัญ องค์กรไซส์เล็กอย่างกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา กับภารกิจภาพฝันว่า…วันหนึ่งประเทศไทยจะไม่มีคำว่าเด็กนอกระบบ

1. กลุ่มเด็กมีความหลากหลาย มีสภาพปัญหาที่ซับซ้อนมากขึ้น ทำให้ “การสร้างความเสมอภาคทางการศึกษา” เป็นโจทย์ที่ไม่ง่าย

เด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษาของไทยมีจำนวนสะสมราวๆ 1 ล้านคน ซึ่งหากเรานำมาหารด้วยจำนวนจังหวัด 77 จังหวัด จะพบว่าเหลือจังหวัดละประมาณ 13,000 คน ถือเป็นตัวเลขที่ไม่เยอะมาก ด้วยตัวเลขประมาณนี้ จังหวัดสามารถรับมือได้ กสศ.จึงสนใจจับมือกับกลไกจังหวัด

เหตุผลที่ กสศ.เลือกร่วมมือกับกลไกจังหวัดที่มีการเชื่อมการทำงานไปสู่หน่วยจัดการเรียนรู้ที่ย่อยกว่าระดับอำเภอ ระดับตำบล เพราะเชื่อมั่นว่าเป็นหน่วยพื้นที่ซึ่งใกล้ตัวเด็ก อีกทั้งในจังหวัดยังมีหน่วยงานย่อยที่ดูแลด้านการศึกษา ดูแลด้านแรงงาน ดูแลด้านสวัสดิภาพต่างๆ ซึ่งหน่วยงานย่อยเหล่านี้มีขอบเขตอำนาจที่สามารถช่วยเหลือเด็กและเยาวชนนอกระบบได้ หากหน่วยงานในจังหวัดหันมาจับมือกันทำงาน โดยมองเด็กเป็นศูนย์กลาง ความเปลี่ยนแปลงย่อมเกิดได้เร็ว 

การมีเด็กและเยาวชนนอกระบบเยอะ ยังสร้างความสูญเสียต่อ GDP จังหวัดราวๆ 1-2 จุด ซึ่งถือว่าเป็นตัวเลขที่สูงมาก จังหวัดย่อมไม่อยากเห็นภาพนี้เกิดขึ้นอยู่แล้ว ซึ่งในมุมของ กสศ. เรามีบทบาทเข้าไปชวนจังหวัดหารือเพื่อให้เห็นปัญหาและทางออกร่วมกัน ควบคู่ไปกับการพัฒนาสร้างความเข้มแข็งให้หน่วยจัดการเรียนรู้ในพื้นที่ 

ปัจจุบัน กสศ. นำร่องทำงานกับ 12 จังหวัดก่อน โดยสุดท้ายจะมีการถอดบทเรียนเพื่อเป็นต้นแบบเรียนรู้ต่อไป ทั้งนี้ในการแก้ปัญหาเด็กและเยาวชนนอกระบบนั้น เรามองโจทย์เรื่องความเหลื่อมล้ำด้วย จึงมีการเสนอเชิงนโยบายไปพร้อมกันเพื่อปลดล็อกหลายอย่าง และผลักดันให้กลไกจังหวัดทำงานได้ผล 

โดยในพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ ฉบับที่กำลังร่างกันอยู่ มีมาตรา 18 ที่ระบุว่า เพื่อประโยชน์ในการปฏิบัติหน้าที่ประชาชนซึ่งมีภูมิลำเนาหรือประกอบอาชีพหรือธุรกิจในจังหวัดใด อาจรวมตัวกันเป็นคณะบุคคล เพื่อให้การส่งเสริม สนับสนุน ช่วยเหลือ เสนอแนะ อุดหนุน หรือให้ความร่วมมือในการจัด การศึกษาของสถานศึกษาในจังหวัดนั้นหรือจังหวัดใกล้เคียงได้…ซึ่งก็คือการเปิดโอกาสให้มีส่วนร่วมระดับจังหวัด โดยประชาชนเข้ามาจัดการศึกษาได้และสามารถลดหย่อนภาษีได้ด้วย 

เรื่องนี้เป็นสิ่งที่ กสศ. เองก็ต้องช่วยผลักดัน รวมถึงขับเคลื่อนให้มีแพลตฟอร์มเชิงกฎระเบียบและกฎหมายที่จะมารองรับการทำงาน ถ้าสิ่งเหล่านี้เกิดขึ้นได้จริง จะส่งผลดีต่อการทำงานด้านเด็กและเยาวชนนอกระบบในทุกจังหวัด ไม่ใช่เฉพาะแค่ 12 จังหวัดนำร่องเท่านั้น

บทเรียนที่เราพบคือ

1.พื้นที่ซึ่งทำสำเร็จ กลไกจังหวัดจะมีการบูรณาการ โดยรวบรวมคณะทำงานจากหลายภาคส่วน ทั้งจาก พม. (กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์) นักการศึกษา รวมถึงกลุ่มเอ็นจีโอ เข้ามาหารือและขับเคลื่อน ทั้งนี้เอ็นจีโอถือว่าสำคัญ เป็นหน่วยขับเคลื่อนที่ทำให้เราได้เห็นตัวเด็ก เพราะเขามีคนลงพื้นที่

นอกจากนี้เรายังการทำงานกับหน่วยจัดการเรียนรู้ระดับอำเภอและระดับตำบล ที่จะเป็นผู้สร้างการเปลี่ยนแปลงให้แก่เยาวชนทั้งด้านทักษะวิชาการ ทักษะชีวิต และทักษะอาชีพ โดยใช้ทุนในพื้นที่เป็นฐานการทำงาน 

ดังนั้นการร่วมมือทำงานในหลายภาคส่วนจึงสำคัญและเป็นหนึ่งในปัจจัยความสำเร็จ แต่ทั้งนี้ก็มีจังหวัดและหน่วยจัดการเรียนรู้ที่ทำงานแล้วติดขัดหรือทำงานไม่สำเร็จด้วยเช่นกัน โดยปัจจัยที่ไม่สำเร็จเกิดเพราะมีแต่นักการศึกษาที่เข้าไปทำงานเรื่องนี้ ต้องยอมรับว่านักการศึกษามีความคุ้นเคยกับเด็กและเยาวชนในระบบมากกว่ากลุ่มที่หลุดออกนอกระบบ ซึ่งพอนักการศึกษาไม่ค่อยมีความรู้เรื่องเด็กและเยาวชนนอกระบบจึงส่งผลให้การขับเคลื่อนติดขัด การทำงานประเด็นเหล่านี้ควรต้องเป็นสหวิชาชีพ มีคนทำงานจากหลายวิชาชีพมาขับเคลื่อนด้วยกัน

2.ปัจจัยด้านข้อมูล ต้องทำงานด้วยฐานข้อมูล หากคนทำงานไม่มีข้อมูลชี้เป้า จะระบุและเจอตัวเด็กและเยาวชนที่หลุดออกนอกระบบยากมาก ดังนั้นฐานข้อมูลชี้เป้าจึงสำคัญมาก เพื่อเราจะได้หาพวกเขาพบ ไปเยี่ยม ไปพูดคุย และนำการศึกษากลับไปสู่ชีวิตพวกเขาอีก

3.เราต้องสร้างแรงบันดาลใจให้เด็ก ต้องทำมากกว่าแค่บอกให้พวกเขา “กลับไปเรียน” “กลับไปฝึกอาชีพ” เราต้องมีกระบวนการสร้างแรงบันดาลใจ ให้เขาเห็นคุณค่าตนเอง เห็นทุน เห็นโอกาส 

เมื่อเราให้โอกาสเด็กและเยาวชนวิเคราะห์ว่าเขามีทุนอะไรบ้าง เช่น มีที่ดิน มีความรู้ด้านการเกษตร มีมอเตอร์ไซค์ สิ่งเหล่านี้จะทำให้เขารู้สึกมีคุณค่า และพร้อมแปลงทุนที่ตนมีให้เป็นโอกาสด้านการศึกษาและการทำงาน เขาจะเห็นความหมายของมันมากยิ่งขึ้น เพราะถ้าแค่ให้เงินแล้วส่งเขาไปฝึกอาชีพหรือไปเรียนต่อ ไม่ได้การันตีเลยว่าเขาจะไม่หลุดออกจากระบบอีก  แต่เราต้องมีระบบสนับสนุนรองรับเขา ต้องมีระบบติดตามที่ดี ปัจจัยเหล่านี้หากทำได้ก็จะนำมาสู่ความสำเร็จ

2. การศึกษาที่ทุกคนมีทางเลือก สลายเส้นแบ่งของคำว่าในระบบ-นอกระบบ

คำว่า “การศึกษาที่ทุกคนมีทางเลือก” เป็นคำที่ทรงพลังและมีความหมายมาก โดยเฉพาะในกลุ่มเด็กและเยาวชนนอกระบบที่เรากำลังทำงานด้วย คำนี้ยิ่งมีความหมายกับพวกเขา เพราะเวลาเราพูดถึงเด็กนอกระบบ เรากำลังพูดถึงเด็กหลายเฉดมาก มีทั้งเด็กที่ไม่ได้เรียนต่อ ม.3 หรือ ม.6 แต่เขาอาจจะไม่ได้มีความเสี่ยงอะไร, มีทั้งเด็กกลุ่มเปราะบาง เด็กในสถานพินิจฯ เด็กพิการ คุณแม่วัยใส ซึ่งกลุ่มเหล่านี้เราต้องมีทางเลือกให้พวกเขา

ความท้าทายที่เจอคือ ปัจจุบันการศึกษาไทยมีแค่ลู่เดียวให้เด็กก้าวเดิน ทั้งที่เด็กและเยาวชนมีหลายเฉดมาก ดังนั้นระบบการศึกษาทางเลือกต้องยืดหยุ่น เด็กจะไปทางไหนก็ได้ จริงๆ ในต่างประเทศนั้น เส้นแบ่งระหว่างวิชาชีพกับวิชาการค่อนข้างเบลอ เหลือแค่เส้นบางๆ แต่ของประเทศไทยการศึกษาสายอาชีพกับวิชาการสามัญยังแบ่งกันเข้มข้นอยู่ จุดนี้ถือว่าเป็นปัญหามาก

การศึกษาทางเลือกก็เกี่ยวพันกับการศึกษาในระบบด้วย ด้วยความแข็งตัวของการศึกษาในระบบจนสร้างอุปสรรคขัดขวาง ทำให้เด็กบางกลุ่มไม่มีโอกาสเข้าเรียน ต้องหันออกนอกระบบ ดังนั้นหากการศึกษาในระบบสามารถทำให้เด็กมีทางเลือกมากขึ้น ยืดหยุ่นมากขึ้น เช่น นำหลักสูตรการศึกษาทางเลือกเสริมเข้าไปในหลักสูตรปกติของโรงเรียน และเพิ่มพื้นที่ให้เด็กค้นพบตัวเอง ก็จะทำให้เด็กค้นพบความหมายในตัวเขา ส่งผลให้เขาอยากเรียนรู้ จนลดจำนวนเด็กที่เสี่ยงหลุดจากระบบได้ ซึ่งสิ่งต่างๆ เหล่านี้เกี่ยวพันกัน

เด็กและเยาวชนหลุดออกมานอกรั้วโรงเรียนแล้ว เราควรมีระบบการศึกษาที่ยืดหยุ่นให้พวกเขามีทางเลือก คือ “วิชาการ วิชาชีพ วิชาชีวิต” อย่างปัญหาที่เจอตอนนี้ คือ เยาวชนในสถานพินิจ ฯ เขาออกจากรั้วโรงเรียนก่อนจบ ม.3 หรือ ม.6 ทำให้เขาได้วุฒิแค่ ป.6 หรือ ม.3 ซึ่งเป็นวุฒิต่ำกว่าที่เขาได้เรียนรู้มา ดังนั้นเราจึงควรต้องสร้างทางเลือกการศึกษาในสถานพินิจ ฯ ให้เขา เพื่อให้เขาได้รับทั้งวิชาการ วิชาชีพ และวิชาชีวิต 

กรณีคุณแม่วัยใสนั้น มีกฎหมายรองรับให้พวกเขากลับเข้าไปเรียนต่อได้ แต่ในทางปฏิบัติมีหลายอย่างไม่เอื้อ ทำให้แม่วัยใสต้องหลุดออกนอกระบบไป แต่หากเราสามารถจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่น และเปิดโอกาสให้แม่วัยใสสามารถเรียนรู้ที่บ้านได้ การสร้างการยอมรับทัศนคติและความเข้าใจ จะทำให้พวกเขาไม่ต้องหลุดจากระบบและจบการศึกษาได้  ดังนั้นความยืดหยุ่นคือหัวใจสำคัญ

3. นวัตกรรมการศึกษาที่ทุกคนมีทางเลือก

กรณีศึกษาที่น่าสนใจและอาจนำไปขยายต่อในวงกว้างได้นั้น เบื้องต้นมี 3 โมเดล คือ

1.โมเดลการจัดการศึกษาทางเลือกให้แก่เด็กและเยาวชนในสถานพินิจ ฯและศูนย์ฝึกและอบรมเด็กและเยาวชน  ถือเป็นกรณีที่สามารถนำไปขยายวงกว้างได้ โดยตอนแรกเรานำร่องที่จังหวัดนครพนมที่เดียว แต่ต่อมาก็ขยายไปยัง 8 จังหวัดในภาคอีสาน และคิดว่าน่าจะขยายให้ครอบคลุมทั้งประเทศได้

เราทำทั้งการทำงานกับศูนย์การเรียน กศน. Mobile Learning คือสร้างพื้นที่และโอกาสให้เด็กและเยาวชนได้เรียนระหว่างที่พวกเขาอยู่ในสถานพินิจ ฯและศูนย์ฝึกฯ หากขยายไปทั่วประเทศได้ จะสามารถช่วยเหลือเด็กได้หลักหมื่นคน

2.โมเดลกลุ่มคุณแม่วัยใส  ตอนนี้ยังไม่ได้ขยายมากแต่มีศักยภาพที่จะขยายไปวงกว้างได้ ทั้งนี้เราพบว่าการจัดการศึกษาให้กับคุณแม่วัยใสนั้น ควรเริ่มที่วิชาชีพและวิชาชีวิตก่อน ยังไม่ต้องเน้นวิชาการ เพราะสิ่งสำคัญคือต้องสร้างให้เขามีแรงบันดาลใจ ภูมิใจในตนเองก่อน อันจะทำให้เขาเห็นโอกาส เห็นความเป็นไปได้ อยากเรียนรู้  และยังต้องเอื้อให้เขาสามารถดูแลลูกได้ด้วย จากประสบการณ์คือเป็นการทำงานทั้งครอบครัว ควรเปิดโอกาสให้คุณพ่อวัยใสมาเรียนด้วยกัน และทำเรื่องพัฒนาการและการศึกษาของลูกพวกเขาด้วยอีกทาง

โมเดลที่คิดว่าน่าสนใจคือที่อำเภอสารภี จังหวัดเชียงใหม่ ตอนแรกยังคิดไม่ออกว่าจะไปหาตัวคุณแม่วัยใสได้ที่ไหน แต่ที่เชียงใหม่เขามีนวัตกรรมจับมือกับ รพ.สต. เราเลยได้ลงพื้นที่ ไปเยี่ยมบ้านคุณแม่วัยใส ทำให้ครอบครัวเขายอมรับและยินยอมให้คุณแม่วัยใสมาฝึกอบรมวิชาชีพและวิชาชีวิต หลังจากนั้นก็เรียนรู้การเป็นผู้ประกอบการ พอเขาได้เรียนรู้สิ่งเหล่านี้ก็เกิดแรงบันดาลใจที่อยากกลับไปเรียน หลายคนภูมิใจที่หารายได้เองได้ ที่สำคัญคือเขาเห็นคุณค่าตัวเอง และมองเห็นโอกาสจากทุนที่เขามีอยู่

3.โมเดลบทบาทท้องถิ่น เช่น อบต. สามารถเป็นหน่วยจัดการเรียนรู้ได้ โดยเฉพาะกับกลุ่มเยาวชนนอกระบบ ผู้สูงอายุ และผู้ว่างงาน ที่บอกว่า อบต.สามารถเป็นผู้จัดการเรียนรู้ได้ เพราะเขามีทรัพยากร ทั้งงบประมาณและเครือข่ายคนทำงาน

ตัวอย่างที่พบคือ อบต.หนองสนิท อำเภอจอมพระ จังหวัดสุรินทร์ ทำเรื่องเกษตรอินทรีย์ เขานำปราชญ์ชาวบ้าน เกษตรอำเภอ และสาธารณสุขอำเภอ มารับรองคุณภาพผักให้เกษตรกร ผลผลิตต่างๆ จึงส่งขายตลาดใหญ่ได้ง่าย และ อบต.ยังมีที่ดินให้ด้วย เกษตรกรสามารถมาทำแปลงเกษตรในที่ดินนี้ได้เลย นอกจากนี้เรายังเห็นเรื่องการศึกษาที่เชื่อมโยงกับชุมชน เชื่อมโยงกับความเข้มแข็งทางเศรษฐกิจ ตอบโจทย์ทุนที่ชุมชนมี โดยที่เด็กและเยาวชนยังได้อยู่ในชุมชน

4. การสร้างผู้นำการเปลี่ยนแปลง

การสร้างผู้นำความเปลี่ยนแปลงที่จะมาขับเคลื่อนการศึกษานอกระบบ เป็นเรื่องสำคัญ แต่ไม่ง่าย คิดว่าน่าจะมีอยู่ 3 เรื่องที่ผู้นำการเปลี่ยนแปลงควรมี คือ

1.ต้องเข้าใจกลุ่มเป้าหมายและมีทัศนคติต่อกลุ่มเป้าหมายบนฐานของความเป็นมนุษย์ เพื่อทำให้กลุ่มเป้าหมายมีพื้นที่ปลอดภัย มีพื้นที่เรียนรู้ที่เปิดโอกาสให้เข้าถึงง่าย และผู้นำควรเข้าใจบริบท เข้าใจสภาพแวดล้อมว่าปัจจัยแบบไหนที่เอื้อต่อการเรียนรู้ของกลุ่มเป้าหมาย ยกตัวอย่างเช่น กรณีคุณแม่วัยใส บริบทที่เอื้อต่อเขาคือต้องพาคุณพ่อวัยใสและลูกๆ มาเรียนรู้ด้วย ดังนั้นผู้นำจึงควรเข้าใจกลุ่มเป้าหมาย มองเห็นศักยภาพ และอย่ามองว่าเขาเป็นผู้ด้อยโอกาส

2.มีทัศนคติที่ดีต่อการศึกษา เดิมเรามองว่าการศึกษาเป็นเรื่องของนักการศึกษาเท่านั้น แต่เมื่อโจทย์ที่เรากำลังขับเคลื่อนคือเด็กและเยาวชนนอกระบบ ซึ่งนักการศึกษาอาจไม่คุ้นเคยกับกลุ่มนี้ ดังนั้นเมื่อจะขับเคลื่อนเรื่องนี้ เราจึงควรต้องเปิดให้ทุกภาคส่วนมีส่วนร่วมในการพัฒนารูปแบบการศึกษา เพื่อนำไปสู่การตอบโจทย์หลายๆ กลุ่ม เช่น ตอบโจทย์คุณแม่วัยใส ตอบโจทย์เด็กและเยาวชนสถานพินิจฯ ตอบโจทย์เด็กและเยาวชนทั่วไป เรื่องเหล่านี้ต้องอาศัยเครือข่ายเข้ามาทำงานร่วมกัน เป็นลักษณะของสหวิชาชีพ

3.ต้องมีการทดลองปฏิบัติจริงกับภาคีในพื้นที่ ควรทำ Social Lab เพื่อหากลไกการทำงาน หาแนวทางการทำงานใหม่ๆ ที่ลดช่องว่างและอุปสรรคที่มีอยู่ ซึ่งต้องทดลองทำไปแล้วสรุปบทเรียน เพื่อให้เห็นว่าแต่ละพื้นที่มีปัญหาไม่เหมือนกัน โอกาสในอาชีพก็ไม่เหมือนกัน ต้องตอบโจทย์ความหลากหลายตรงนี้ด้วย

5. ภารกิจของ กสศ. เป็นงานที่ต้องอาศัยความร่วมมือจากหลายภาคส่วน

การทำงานเพื่อผลักดันความเปลี่ยนแปลงต้องอาศัยความร่วมมือจากหลายภาคส่วน ในมุม กสศ.​เรามองว่านี่คือการขับเคลื่อนแนวคิด All For Education ที่ทุกคนต้องเข้ามามีส่วนร่วม เราต้องเชื่อในพลังของเครือข่าย ถ้าทุกคนมีส่วนร่วม พลังจะเยอะ

ในแต่ละปี กสศ.ได้รับงบประมาณจากกระทรวงศึกษา ฯ ไม่ถึง 1% ซึ่งเป็นงบประมาณที่น้อย อย่างเด็กและเยาวชนนอกระบบเราก็ช่วยได้แค่ราวๆ 20,000 คนเท่านั้น ทั้งที่กลุ่มนี้มีเป็นล้านคน ดังนั้นเราจึงต้องช่วยในลักษณะที่เป็น Social Lab ทำตัวแบบแล้วหาปัจจัยความสำเร็จ หาแหล่งเรียนรู้เพื่อสร้างแรงบันดาลใจแล้วทำเป็นนโยบาย เพื่อสร้างความเปลี่ยนแปลงทั้งระบบ 

กสศ. จึงต้องเข้าไปสร้างเครือข่าย ทำอย่างไรให้จังหวัดเห็นสภาพปัญหา กสศ.ก็นำตัวเลขฐานข้อมูลที่เราสำรวจเข้าไปพูดคุย ให้ผู้เกี่ยวข้องได้เห็นว่าสถานการณ์ความเหลื่อมล้ำในจังหวัดของเขาเป็นอย่างไร เหมือนเราเป็นทั้งกระจกและไฟฉาย ส่องให้เขาได้เห็น โดยเชื่อว่าเมื่อได้เห็นข้อมูลสถานการณ์ความเหลื่อมล้ำในพื้นที่แล้ว คงไม่มีใครอยากปล่อยทิ้งไว้อย่างนั้น คนก็อยากแก้ปัญหา แต่เขาอาจไม่เห็นข้อมูล เลยไม่รู้ว่าปัญหาในพื้นที่มันใหญ่ 

เมื่อเขามองเห็นถึงปัญหาแล้วเขาก็ยินดีที่จะลงทุน ซึ่งต้องบอกว่างบประมาณและทรัพยากรในจังหวัดมีไม่น้อย เพียงแต่มันยังไม่ถูกจัดสรรในมิติเหล่านี้  กสศ.ก็เข้าไปช่วยทำหน้าที่เหมือนแพลตฟอร์ม ให้เกิดการจัดสรรหรือลงทุนเรื่องความเสมอภาคทางการศึกษามากขึ้น 

ที่ผ่านมาคิดว่าเขาได้แรงบันดาลใจและมันขยายผลได้จริง  อย่างในหลายจังหวัดเขาก็ช่วยเหลือเด็กนอกระบบได้หลักหมื่นคน มากกว่าที่ กสศ.ช่วยได้โดยตรงด้วยซ้ำ การที่จังหวัดยื่นมือมาช่วยยิ่งเป็นการขยายตัวของผลประโยชน์ที่กลุ่มเป้าหมายจะได้รับ ดังนั้นการมีเครือข่ายทำงานที่แข็งแรงยิ่งทำให้ความเปลี่ยนแปลงเกิดขึ้นได้เร็ว

ด้านเครือข่ายภาคเอกชน ตอนนี้บริษัทแสนสิริ จำกัด (มหาชน) ก็มาร่วมมือเรื่องเยาวชนนอกระบบ “Zero Dropout เด็กทุกคนต้องได้เรียน” ให้เด็กหลุดออกจากการศึกษาเป็นศูนย์ให้ได้ใน 3 ปี กับ “ราชบุรีโมเดล” เอกชนนับเป็นอีกกลไกที่มาช่วยขับเคลื่อนได้ หรือก่อนหน้านี้คนมักจะมีภาพว่าต้องให้ กศน. ดูแลรับผิดชอบ แต่แค่ลำพัง กศน. ย่อมไม่เพียงพอ ดังนั้นต้องมีเครือข่ายทำงานอื่นๆ มาช่วยกัน ขณะเดียวกันก็ต้องขับเคลื่อนนโยบายภาพใหญ่ด้วย ต้องทำพร้อมกัน ที่อยากเน้นย้ำคือการร่วมมือกันจะช่วยสร้างแรงกระเพื่อมให้เกิดความเปลี่ยนแปลง

6. ความเสี่ยงที่เด็กจะหลุดออกจากระบบการศึกษาจะเกิดขึ้นอีกครั้งหนึ่งในปีการศึกษา 2566 ถ้าไม่จัดการหรือไม่มีนโยบายที่ชัดเจน จากข้อมูลเด็กจะหลุดออกจากระบบวนซ้ำถึง 85%

การแก้ปัญหาเด็กและเยาวชนนอกระบบที่กลับเข้ามาในระบบอีกครั้งแต่อาจเสี่ยงหลุดออกไปอีก คิดว่านโยบายรัฐที่ทำแล้วได้ผลดีและไม่แพงคือจัดฐานข้อมูล เราต้องจริงจังกับฐานข้อมูล เด็กเข้าเรียนกี่คน อยู่ในระบบกี่คน มีความเสี่ยงอะไรบ้าง แล้วเราค่อยใช้ข้อมูลทำงาน หรือเอาข้อมูลมาออกแบบการทำงานได้อย่างตรงจุด 

ยกตัวอย่างการจัดฐานข้อมูลกลุ่มอาชีวศึกษา ซึ่งเป็นอีกกลุ่มที่เราได้เข้าไปทำงานด้วย เราพบว่าทุกคนมีความเสี่ยงที่จะหลุดออกนอกระบบได้หมด แต่ความเสี่ยงนั้นมีความหนักเบาแตกต่างกัน โดยเราสามารถจัดกลุ่มเยาวชนอาชีวศึกษาได้ 3 กลุ่ม

กลุ่มที่ 1 กลุ่มที่ยังสามารถดูแลความเสี่ยงได้ มีประมาณ 70-80% โดยกลุ่มนี้ หากเราจัดโปรแกรมการเรียนรู้ที่ส่งเสริมทักษะชีวิตให้เขา ทำให้เขารู้สึกภาคภูมิใจ มีภูมิคุ้มกัน รู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของโรงเรียน  เขาจะมองเห็นความหมายในการเรียนรู้ ถ้าเราทำกระบวนการเหล่านี้ให้เกิดขึ้นในโรงเรียนได้ เราจะป้องกันเด็กและเยาวชนกลุ่มนี้ไม่ให้หลุดออกจากระบบการศึกษาได้

กลุ่มที่ 2 กลุ่มที่เสี่ยงหลุดออกจากระบบสูง มีประมาณ 10% เอาไม่อยู่ เพราะเขามีปัญหาสภาพครอบครัวแตกแยก ปัญหารุมเร้าและซับซ้อน ต้องใช้ผู้เชี่ยวชาญทางด้านสุขภาพจิต มาช่วยแนะนำและปรึกษา ดูแลเด็กเป็นรายคน 

กลุ่มที่ 3 กลุ่มที่อาจต้องช่วยทั้งในแง่นำส่งโรงพยาบาล หรือให้การดูแลด้านยาซึมเศร้า มีประมาณ 2 เปอร์เซ็นต์  เป็นเป็นกลุ่มที่ถือว่าสถานการณ์หนักจริง 

ในแง่การทำงาน เราสามารถทำข้อมูลและแบ่งกลุ่ม เขียว-เหลือง-แดง เพื่อดูแลไม่ให้เด็กและเยาวชนหลุดออกจากระบบการศึกษา แต่ที่ผ่านมาประเทศไทยอาจไม่ได้ใช้ข้อมูลในการทำงาน ทำให้เราไม่รู้สถานการณ์เด็ก ไม่รู้ความเปลี่ยนแปลงของเด็กอย่างแท้จริง ทั้งนี้เด็กที่เสี่ยงหลุดออกจากระบบ เขาจะมีการส่งสัญญาณมาก่อนอยู่แล้ว เช่น เริ่มขาดเรียน ผลการเรียนตก สิ่งเหล่านี้ดูแลได้ตั้งแต่ในโรงเรียน หากครูได้รู้ข้อมูลก็สามารถเข้าไปดูแลช่วยเหลือได้เลย 

การทำงานอย่างเป็นระบบ มีการใช้ฐานข้อมูล จัดกลุ่มเด็กตามความเสี่ยง และเข้าไปช่วยเหลือดูแลทันทีที่พบสัญญาณบ่งชี้  จะช่วยลดจำนวนเด็กหลุดออกจากระบบแบบวนซ้ำได้ ช่วยได้ก่อนที่เด็กจะหันหลังให้ระบบการศึกษาอย่างถาวร

โจทย์เรื่องเด็กนอกระบบเป็นโจทย์ใหญ่ การป้องกันปัญหาก็สำคัญ แต่การแก้ไขปัญหาที่เกิดแล้วก็สำคัญไม่ยิ่งหย่อน อายุของพวกเขาคือ 15-24 ปี ถือเป็นแรงงานที่สำคัญของประเทศ ขณะที่เรากำลังเจอภาวะสังคมสูงวัยและเด็กเกิดใหม่น้อยลง ดังนั้นเด็กและเยาวชนกลุ่มนี้จึงสำคัญมาก หากเราไม่ทำอะไรกับเขาเลย ไม่ดูแลช่วยเหลือ เขาจะกลายเป็นแรงงานนอกระบบที่ทักษะต่ำและเสี่ยงติดอยู่ในวงจรความยากจนอีกนาน  แต่หากเราลงทุนดูแลให้พวกเขาช่วยเหลือตนเองและครอบครัวได้ ผลที่เกิดขึ้นจะดีต่อทั้งชุมชน จังหวัด และประเทศไทย

The post หนึ่งในทางออกของประเทศไทย คือต้องใส่ใจเด็กนอกระบบการศึกษาอย่างจริงจัง first appeared on กสศ..

ความสำเร็จของสหกรณ์การเกษตรพืชผักอินทรีย์หนองสนิท อบต.หนองสนิท อำเภอจอมพระ จังหวัดสุรินทร์ มีส่วนช่วยสร้างอาชีพให้แก่ผู้สูงอายุ ผู้ด้อยโอกาส และเยาวชนนอกระบบ 

นอกจากสร้างอาชีพแล้ว เขายังมีส่วนร่วมพัฒนาเด็กและเยาวชนนอกระบบให้ได้รับโอกาสและพื้นที่แสดงความสามารถ รวมทั้งช่วยผลักดันให้ได้ค้นพบเส้นทางการศึกษาที่พวกเขาเลือกเองได้และยังตอบโจทย์ชีวิต – ซึ่งไม่จำเป็นต้องอยู่ในระบบเท่านั้น

“สิ่งสำคัญมากในการทำงานกับเด็กและเยาวชนคือ เราต้องไม่มองเด็กเป็นเครื่องมือสร้างผลงานให้เรา แต่เราควรทำเพราะอยากดูแลเขา อยากช่วยเขา การทำเพราะอยากช่วยนั้นมันต่างจากการทำเพื่อผลงานที่ต้องมีตัวชี้วัด เพราะถ้าเราไปมองตรงนั้น เราจะเห็นเด็กเป็นเครื่องมือในการตอบสนองตัวชี้วัดของเรา แต่ถ้าเรามองเขาเป็นคนที่ควรจะพัฒนา และเชื่อมั่นว่าเขาจะพัฒนาได้มากกว่านี้ เราจะช่วยเขาโดยไม่มีเงื่อนไขฉุดรั้ง ทำให้คนทำงานก็สนุก พอเราสนุก มีความสุข มีความปรารถนาดีต่อเขา เขาจะเกิดความไว้วางใจ ไม่หวาดระแวง และพร้อมเปิดใจ ที่พูดด้านต้นนี่รวมถึงเด็กและเยาวชนทั่วไปด้วย ไม่ได้หมายถึงแค่การทำงานกับเด็กและเยาวชนนอกระบบเท่านั้น”

หัวใจของการขับเคลื่อนงานระดับพื้นที่

1. ผู้บริหารที่เปิดกว้างและเอาจริงเอาจัง ให้ความสำคัญต่อคนทุกกลุ่มวัย สำหรับ อบต.หนองสนิท เรามีการทำงานร่วมกันภายใต้คำขวัญ “หนองสนิทฮักกันมั่นแกน” มั่นแกน หมายถึง สัญลักษณ์ของความแน่นแฟ้นแน่นเหนียว ซึ่งเราใช้คำขวัญตรงนี้ในการทำงาน โดยเราจะไม่ได้แบ่งแยกว่าเป็นหน่วยงานไหน โรงเรียน กศน. เกษตรตำบล อบต. ผู้นำชุมชน เราทำงานร่วมกันเป็นหนึ่งเดียว จึงทำให้การทำงานขับเคลื่อนเป็นไปโดยธรรมชาติ ไม่มีโครงสร้างทางราชการมาเป็นกรอบ แม้แต่การประชุม การประสานงานต่างๆ ถ้าเร่งด่วนและไม่สามารถออกหนังสือราชการได้ ในพื้นที่ตำบลสามารถที่จะโทร.คุยกันได้ ไม่ต้องมีหนังสือราชการเป็นลายลักษณ์อักษร
   
   โครงการต่างๆ ที่เกิดได้จริงและยั่งยืนเป็นเพราะความเอาจริงเอาจังของผู้บริหาร โดยเฉพาะเด็กและเยาวชน ท่านให้ความสำคัญมาก เพราะท่านมองว่าการทำงานส่งเสริมเด็กและเยาวชนสามารถส่งเสริมท้องถิ่นของเราให้มีความมั่นคงยั่งยืนได้ในอนาคต ท่านจึงเกาะติดการทำงานกับเด็กและเยาวชนมาตลอด เช่น ในเรื่องของอาชีพ ท่านจะเน้นว่า อย่าลืมให้เด็กและเยาวชนมาร่วม แต่ทั้งนี้การเข้าร่วมจะต้องเป็นความต้องการของเด็กด้วย ไม่ใช่เป็นการกำหนดว่าเด็กต้องมา เราสนับสนุนว่าเด็กชอบแบบไหน ก็อยากให้เขาทำแบบนั้น
   
2. กลไกผู้ใหญ่ใจดี  มีความสำคัญมาก ผู้ใหญ่ใจดีต้องเข้าใจธรรมชาติของเด็ก ไม่ไปกำหนดกฎเกณฑ์ ตีตรา หรือพูดกับเด็กในทางที่ไม่ดี ผู้ใหญ่ใจดีจะสามารถเชื่อมโยงตัวเด็ก ตัวผู้ปกครอง และชุมชนได้
   
   เวลาเข้าร่วมกิจกรรมผู้ใหญ่ใจดีจะช่วยสนับสนุนและส่งเสริม ทำให้การจัดกิจกรรมราบรื่น โดยผู้ใหญ่ใจดีจะมาจากหมู่บ้านละ 2 คน เขาจะมาร่วมทำงานกับเรา ซึ่งผู้ใหญ่ใจดีจะมีในโรงเรียนด้วย เช่น ถ้าโรงเรียนมีปัญหาเรื่องเด็กท้องในวัยเรียน เราจะคุยและประชุมกันว่าเด็กสามารถกลับมาเรียนได้ไหม ถ้าไม่สามารถกลับมาเรียนได้ เอางานไปทำที่บ้านและส่งงานกลับคืนครูที่โรงเรียนได้ไหม หรือถ้าไม่สามารถมาพบครูได้เนื่องจากอาจจะอายเพื่อน เป็นไปได้ไหมที่เราจะส่งต่อไปที่ กศน. เคสไหนที่เด็กสามารถกลับมาเรียนในระบบได้ก็จะกลับมา เคสไหนที่เขาไม่สามารถกลับมาได้ก็จะเรียนต่อที่ กศน. ดังนั้นเด็กของเราจึงเป็นเด็กที่ถึงหลุดออกนอกระบบ อย่างน้อยเขาก็ได้อยู่ในส่วนการเรียนรู้แบบ กศน.

เมื่อได้เลือกทางเดินที่ชอบ เด็กยิ่งไปได้ไกล

การส่งเสริมให้เด็กและเยาวชนนอกระบบ สามารถมีการศึกษาที่ตอบโจทย์ชีวิตเขาได้นั้นมีความสำคัญมาก  ความสุขของเด็กคือการอยากทำอะไรแล้วเขาได้ทำ เราคอยประคับประคอง คอยพูดคุยว่ามันดีหรือไม่ดีตรงไหน  ช่วยปรับเปลี่ยนให้เป็นประโยชน์ทั้งต่อเขาและผู้อื่น  และตัวเด็กจะต้องมีความสุข สนุกด้วย เพราะพอสนุก เด็กจะมีพลัง และเผยศักยภาพของเขาออกมา

ในปี 2562 ทาง อบต.หนองสนิทได้มีนโยบายในการพัฒนาเยาวชนนอกระบบ เรามีการสำรวจเด็กและเยาวชนนอกระบบในเวลานั้นได้ 71 คน อยู่ในพื้นที่ 40 คน เราจึงเริ่มจาก 40 คนนี้ก่อน โดยเริ่มต้นจัดเวทีสร้างแรงบันดาลใจให้กับเด็กและเยาวชนนอกระบบ ให้เขารู้จักตนเอง รู้จักทุนในตัวเองที่มีอยู่ ทุกข์ที่ตนเองมีอยู่ ครอบครัวจะส่งเสริมอย่างไร 

เราจัดค่ายสร้างแรงบันดาลใจ 3 วัน ให้เขาเปิดใจว่าต้องการให้เราสนับสนุนอย่างไร หลังจากนั้นก็ส่งเสริมให้เขารู้คุณค่าในตัวเองผ่านการทำกิจกรรมกับจิตอาสาในพื้นที่ การสร้างแรงบันดาลใจให้เด็กเป็นเรื่องสำคัญมาก ธรรมชาติของเด็กคือเป็นคนดีทุกคน แต่เขาอาจจะไม่มีคนคอยดูแล คอยเป็นผู้รับฟัง คอยสร้างเสริมพลังให้เขา

เวลาทำกิจกรรมเราจะให้เด็กเรียนรู้ประสบการณ์จากเกมต่างๆ โดยเราทำงานตามหลัก 3H โดย H ที่ 1 คือใจ Heart สร้างพลังใจข้างใน H ที่ 2 คือ Head ฐานสมองในเรื่องของความรู้ เติมเรื่องอาชีพหรือวิชาการเพิ่ม และ H ที่ 3 คือ Hand การฝึกให้เขาลงมือทำ รวมกันแล้วเป็นการทำงาน 3 ฐาน คือ ฐานใจ ฐานหัว และฐานกาย ทุกอย่างเกี่ยวพันร้อยเรียงกันไปหมด

บางคนคิดว่าการทำงานด้านเด็กเป็นภาระเพราะต้องทำต่อเนื่อง แต่เราเคยได้คุยหารือกับอาจารย์ทรงพล เจตนาวณิชย์ ผู้รู้ท่านหนึ่งที่ทำงานด้านเยาวชน ท่านบอกว่า การทำงานกับเด็กและเยาวชนก็เหมือนกับว่าถ้าเด็กเป็นคนไข้ แล้วเรารักษาเขาไม่ครบโดส เขาก็ไม่ดีขึ้นเต็มร้อย เหมือนกับเราทำค่ายเด็กและเยาวชน แล้วร้องไห้ตอนค่ายจบ แต่หลังจากนั้นเราไม่ดูแลหรือส่งเสริมอะไรต่อ เด็กและเยาวชนก็กลับเข้าสู่ภาวะเดิม แต่ถ้าเราทำงานแบบครบโดส คือหลังกลับจากค่ายเราควรต้องทำงานกับเขาต่อเนื่อง ให้เป็นวิถีชีวิตที่จะต้องดูแลเขา

เคสที่น่าสนใจคือเรื่องของน้องเกมส์ น้องเป็นคนที่ชอบทำกิจกรรม เช่น ซ่อมรถ และการตัดผม แต่เขาไม่ชอบเข้าห้องเรียน พอน้องเกมส์จะขึ้น ม.5 ก็หลุดออกนอกระบบการศึกษา เขาเลือกไม่ไปต่อ แต่ก็เข้าร่วมทำกิจกรรมต่างๆ กับจิตอาสาของเรา พอเรามีการพูดคุย เขาจึงเปิดใจว่าตอนเด็กๆ เขาชอบการตัดผมและชอบการซ่อมรถมอเตอร์ไซค์ เราจึงสอบถามว่าสนใจไปเรียนตัดผมกับศูนย์พัฒนาอาชีพไหม เขาตอบว่าอยากไป เราได้รับการสนับสนุนจาก อบจ.สุรินทร์ช่วยเรื่องที่พักของน้อง พอเรียนจบเขาก็เปิดร้านตัดผม มีลูกค้าเฉลี่ยวันละ 4-5 คน ทำรายได้วันละ 100-200 บาท การที่เขาเป็นช่างตัดผมถือเป็นการทำตามความชอบ เขาชอบสิ่งนี้จึงไปฝึกอบรมจนนำมาเป็นอาชีพได้ แตกต่างจากตอนอยู่ในรั้วโรงเรียนที่เขาไม่ชอบสิ่งที่ต้องเรียนในระบบการศึกษา จึงเลือกที่จะเดินออกมา

เมื่อเขาเรียนพื้นฐานจบหนึ่งหลักสูตร เขาบอกว่า “พี่สมเกียรติ ผมอยากต่อหลักสูตรระดับสูง” เราก็เลยสนับสนุนต่อ โดยมี อบจ. คอยช่วยเหลือ ตอนนี้เราเห็นแล้วว่าเขาสนุกกับสิ่งที่ได้ทำ เลยอยากพัฒนาตนเองไปเรื่อยๆ โดยที่ไม่มีใครบังคับ เมื่อเขาได้ทำตามความฝัน ตัวเขาเองก็มีความสุข เราเองก็ได้มองเห็นการเติบโตของเขา ทำให้ตระหนักว่าการมอบทางเลือกให้กับเยาวชนนอกระบบแต่ละคนนั้นไม่จำเป็นต้องเหมือนกันหมด

ความสำคัญของโอกาสทางการศึกษา

การที่เด็กคนหนึ่งได้รับโอกาสทางการศึกษานั้นเป็นสิ่งที่ดี หมายรวมถึงเด็กทุกคน และรวมถึงการศึกษาทั้งในระบบ นอกระบบ และตามอัธยาศัย หากเด็กได้รับการดูแลและได้รับโอกาสทางการศึกษา ไม่ปล่อยปละละเลยเขา เขาจะสามารถพัฒนาตนเองได้ 

สิ่งที่ผมอยากชวนมองก็คือ สังคมปัจจุบันอาจจะให้ค่ากับเด็กเก่ง เด็กดี เด็กฉลาด แต่อาจลืมมองเด็กคนอื่นที่เหลือในชุมชนที่ยังต้องการความช่วยเหลือ ทั้งที่ในอนาคตเด็กที่เรียนเก่ง เรียนสูง ส่วนใหญ่จะออกไปนอกชุมชน แต่คนที่จะยังอยู่ในชุมชนคือกลุ่มเด็กที่อาจเติบโตมาแบบต้องการความช่วยเหลือ หากเราดูแลพวกเขาได้ดี ให้โอกาสพวกเขาได้เรียนรู้และเติบโต อนาคตเขาจะเป็นผู้ใหญ่บ้าน เป็นสมาชิก อบต. เป็นสมาชิกเทศบาล เป็นกำนัน เขาเหล่านี้แหละที่จะดูแลชุมชน ดังนั้นเราจึงไม่ควรมองข้ามเด็กแม้แต่สักคนเดียว เพราะเด็กกลุ่มนี้คือคนที่จะมาดูแลพวกเราในอนาคต

รัฐควรต้องส่งเสริมให้เกิดนโยบายการพัฒนาเด็กและเยาวชนอย่างรอบด้าน

ปัจจุบันที่มองเห็นคือการพัฒนาเด็กจะมองไปแค่ที่โรงเรียน หรือมองในแง่วิชาการอย่างเดียว แต่อยากให้รัฐมองว่าเด็กแต่ละคนอาจไม่สามารถไปรับราชการ ไปเรียนในโรงเรียน หรือมีมันสมองด้านวิชาการมากมาย ผมอยากให้มีการพัฒนาหลักสูตรต่างๆ ที่ตอบโจทย์เด็กหลายกลุ่มอย่างรอบด้าน ที่สำคัญคือควรให้ความสำคัญกับนโยบายการพัฒนาเด็กและเยาวชนนอกระบบโดยเฉพาะ บางทีภาคประชาสังคมก็เสนอโครงการไปเยอะ แต่ยอมรับว่า กสศ. ก็สามารถสนับสนุนได้ในงบประมาณที่จำกัด ถ้ารัฐเห็นความสำคัญอาจจะช่วยสนับสนุนส่งเสริม ให้มีองค์กรที่สร้างแรงกระเพื่อมให้ชุมชนได้อย่างเต็มที่เหมือนที่ กสศ.ทำ 

The post สมเกียรติ สาระ เรื่องของผู้นำการเปลี่ยนแปลงระดับหัวหอก ชายผู้ขับเคลื่อนการสร้างอาชีพและการศึกษา ที่ตอบโจทย์ชีวิตคนท้องถิ่น first appeared on กสศ..

สำหรับโครงการส่งเสริมโอกาสทางการเรียนรู้ที่ใช้ชุมชนเป็นฐาน ได้ดำเนินการมาตั้งแต่ปี 2562 มีหน่วยจัดการเรียนรู้ที่ประสบความสำเร็จซึ่งสามารถทำให้ผู้ร่วมเรียนรู้เป็นแกนกลางในการออกแบบการจัดการเรียนรู้ โดยเชื่อมโยงกับองค์ความรู้ ทรัพยากร และหน่วยงานในชุมชนจนเกิดเส้นทางอาชีพที่ยกระดับคุณภาพชีวิตคนในชุมชนได้อย่างยั่งยืน ซึ่งในการพิจารณาทุนปี 2566 นี้ แบ่งเป็น 2 ประเภท คือ 1.โครงการทั่วไป จะพิจารณาจากหน่วยจัดการเรียนรู้ใหม่ และ 2.โครงการต่อยอดขยายผล จะพิจารณาจากหน่วยจัดการเรียนรู้เดิมที่มีผลสำเร็จเป็นรูปธรรมแล้ว

ศ.ดร.สมพงษ์ จิตระดับ กรรมการบริหาร กสศ. และประธานอนุกรรมการส่งเสริมและพัฒนาเยาวชนและประชากรวัยแรงงานนอกระบบ กล่าวว่า การทำงานเป็นปีที่ 5 ของ กสศ. ปีนี้ ถือเป็นช่วงเวลาของการผลิดอกออกผลโครงการต่าง ๆ ที่มาจากการร่วมทำงานกับภาคีทุกฝ่าย สิ่งหนึ่งที่เห็นได้ชัดคือ ณ วันนี้ปัญหาเรื่องความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา ได้ถูกยกให้มีความสำคัญในระดับประเทศ โดยหากกล่าวเฉพาะ ‘โครงการส่งเสริมโอกาสทางการเรียนรู้ที่ใช้ชุมชนเป็นฐาน’ ที่ดำเนินงานต่อเนื่องมาแล้ว 4 ปี จนมีหน่วยจัดการเรียนรู้ต้นแบบมากกว่า 300 แห่ง กสศ. เตรียมผลักดันให้กลายเป็น ‘ศูนย์การเรียนรู้ชุมชน’ ทั่วประเทศ สอดคล้องกับ พ.ร.บ.ส่งเสริมการเรียนรู้ พ.ศ.2566 ที่มุ่งจัดการเรียนรู้ให้ผู้เรียนทุกช่วงวัยสามารถเข้าถึงการศึกษาเพื่อพัฒนาตนเองได้ตลอดชีวิต

“เรามีตัวแบบหน่วยจัดการเรียนรู้น่าสนใจหลายแห่ง เช่น หนองสนิทโมเดลที่จังหวัดสุรินทร์ ที่ขับเคลื่อนการจัดการเรียนรู้โดยมี อบต. เป็นแกนกลางประสานความร่วมมือจากองค์กรและหน่วยราชการในพื้นที่ จนเกิดระบบสหกรณ์และชุมชนการเรียนรู้ครอบคลุมทุกศาสตร์เกี่ยวกับเกษตรอินทรีย์ที่เข้มแข็ง ดึงดูดผู้ร่วมเรียนรู้ที่ไม่จำกัดเฉพาะแรงงานนอกระบบ แต่เป็นพื้นที่ของผู้สูงอายุ ผู้พิการ รวมถึงเด็กเยาวชนนอกระบบการศึกษา และปัจจุบันได้ยกระดับเป็นศูนย์การเรียนรู้ที่เปิดโอกาสให้หน่วยงานหรือกลุ่มบุคคลจากท้องถิ่นชุมชนอื่น ที่สนใจในศาสตร์การทำเกษตรอินทรีย์สามารถเข้ามาร่วมเรียนรู้ได้ตลอดเวลา

“นี่เป็นเพียงหนึ่งในตัวอย่างของหน่วยจัดการเรียนรู้ที่ประสบความสำเร็จในการสร้าง การจัดการ และการพัฒนาองค์ความรู้ที่เกิดจากภูมิปัญญาท้องถิ่น จนเกิดผลเชิงบวกที่สะท้อนไปสู่ชุมชนและสังคมในวงกว้างได้ นับเป็นแนวทางหนึ่งของการกระจายความเสมอภาคและลดความเหลื่อมล้ำ เพราะเมื่อชุมชนหนึ่งมีอาชีพ มีแหล่งเรียนรู้ มีโอกาสสร้างรายได้ เราจะได้เห็นความเจริญที่ไม่กระจุกอยู่เพียงตามเมืองใหญ่อีกต่อไป”

ศ.ดร.สมพงษ์ กล่าวว่า ถ้ากระบวนการจัดการเรียนรู้ สามารถทำให้การศึกษาทำหน้าที่ของตัวเองได้อย่างเต็มที่ ผ่านการออกแบบให้ตรงกับความต้องการของชีวิตและมีทางเลือกที่เพียงพอ ท้ายที่สุดผลของการศึกษาจะผลิดอกออกผลและแสดงให้เห็นถึงความเติบโตงอกงามได้ดีที่สุด ที่ผ่านมา กสศ. มีความร่วมมือจากกัลยาณมิตรที่เข้าใจเรื่องการศึกษาเพิ่มขึ้นทุกปี พร้อมมีแนวทางที่ชัดเจนในการทำงาน โดยโครงการส่งเสริมโอกาสทางการเรียนรู้ที่ใช้ชุมชนเป็นฐาน ปี 2566 นี้ มุ่งเป้าไปยังการจัดการศึกษาที่หลากหลาย และต้องมีการต่อยอดจากการทำงานเดิม นอกจากนี้ยังได้รับความร่วมมือจากภาคธุรกิจเอกชนอีกหลายแห่งที่ยืนยันว่าจะเข้ามาช่วยต่อเติมโอกาสสำหรับผู้ร่วมเรียนรู้ ให้เกิดทางเลือกมากขึ้นทั้งในด้านองค์ความรู้ และการขยายธุรกิจผ่านภาคีเครือข่าย

“การพิจารณาข้อเสนอโครงการที่ยื่นมาจาก 299 หน่วยจัดการเรียนรู้ทั่วประเทศ เราแบ่งการพิจารณากลั่นกรองออกเป็น 3 ขั้นตอน คือ ‘ต้นน้ำ’ ได้แก่ผู้ทรงคุณวุฒิจาก 4 ภาคส่วน ได้แก่ ตัวแทนฝ่ายชุมชน ตัวแทนภาคเอกชน ตัวแทนภาคสื่อมวลชน และตัวแทนภาควิชาการ ก่อนส่งต่อไปที่ ‘กลางน้ำ’ คือคณะคณะทำงานหนุนเสริมเพื่อพิจารณาอย่างละเอียดในลำดับถัดไป และท้ายที่สุดจะเป็นคณะอนุกรรมการโครงการฯ อันเป็น ‘ปลายน้ำ’ ผู้ทำหน้าที่ตัดสินใจเลือกหน่วยจัดการเรียนรู้ ซึ่งจะมีทั้งโครงการใหม่สำหรับหน่วยที่เพิ่งเข้าร่วมเป็นปีแรก และอีกส่วนหนึ่งคือหน่วยที่เตรียมต่อยอดการจัดการเรียนรู้จากปีก่อน ๆ ในโครงการปี 2566 นี้” ศ.ดร.สมพงษ์ กล่าว

ดร.สมคิด แก้วทิพย์ ผู้จัดการโครงการส่งเสริมโอกาสทางการเรียนรู้ที่ใช้ชุมชนเป็นฐาน กล่าวเสริมเกี่ยวกับกรอบแนวคิดโครงการฯ ว่าความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นเป็นคุณูปการของ ‘ปัญญาปฏิบัติรวมหมู่’ โดยเฉพาะของผู้ที่ลุกขึ้นมาลงมือทำ ทีมงานหนุนเสริม และถือเป็นผลงานร่วมของคณะผู้ทรงคุณวุฒิทั้ง 4 ภาคส่วนที่ร่วมกันทำงานพิจารณากลั่นกรองข้อเสนอโครงการตั้งแต่ต้นทางด้วย

การทำงานตลอด 4 ปี ทำให้เห็นคุณค่าความหมายของพลังการเรียนรู้ร่วมกัน ผ่านการปฏิบัติ ซึ่งเมื่อนำมาตกผลึกเพื่อสรุปสาระสำคัญ ก็จะได้แนวคิดการทำงานที่ทุกฝ่ายจะเดินต่อไปด้วยกันในปีนี้ อย่างแรกคือความชัดเจนของหลักการที่ว่า ชีวิตของผู้ยากลำบากขาดโอกาสจะงอกงามได้ ต้องอยู่ภายใต้ปัจจัยแวดล้อมพื้นฐานที่เอื้อ มีดินดำน้ำชุ่ม แสงแดดและพื้นที่พียงพอให้เติบโต ทั้งระดับบุคคลและระบบ สองคือข้อเท็จจริงที่ว่ามนุษย์เป็นสิ่งที่มีชีวิตที่ไม่ยอมจำนนต่อปัจจัยแวดล้อมที่ไม่เอื้อให้เกิดการเติบโต อันเป็นเหตุผลให้มนุษย์ลุกขึ้นจัดการต่ออุปสรรคนั้น ๆ ฉะนั้นการศึกษาเพื่อการเปลี่ยนแปลง เพื่อสร้างความงอกงามให้แก่ชีวิตและสังคม จะเป็นแนวคิดในการทำงานของโครงการฯ ต่อไป โดยใช้การศึกษาเป็นเครื่องมือเพื่อสร้างความสามารถในการเรียนรู้และอยู่ร่วมของคนในสังคม

“เป้าหมายปลายทางโครงการฯ คือ การสร้างพื้นที่เรียนรู้ที่ไม่มีวันสิ้นสุด เป็นการเปลี่ยนรูปแปลงร่างและการปลดปล่อยอย่างเต็มกำลังของทั้งคนและระบบ  อย่างแรกที่มีการเปลี่ยนแปลงในปีนี้ คือชื่อโครงการที่จากเดิมใช้คำว่า ‘พัฒนาทักษะอาชีพ’ ซึ่งเมื่อทำงานผ่านมาเราพบว่าคำจำกัดความที่เหมาะสม คือ ‘การส่งเสริมโอกาสการเรียนรู้’ เหตุปัจจัยที่สำคัญคือการลงมือทำต่อเนื่องทำให้เกิดการสั่งสมความรู้ ลองผิดลองถูก จนเกิดการสังเคราะห์องค์ความรู้ที่สอดคล้องกับการทำงาน เริ่มตั้งแต่การคัดเลือกหน่วยหรือคณะบุคคลที่เสนอโครงการเข้ามา เรามองหาเมล็ดพันธุ์ทางความคิดที่มองเห็นแล้วว่าจะก่อให้เกิดประโยชน์ต่อชุมชนสังคม ในแง่ของการส่งเสริมโอกาสให้แก่บุคคลได้มากที่สุด ซึ่งเราเปลี่ยนจากการเรียกว่า ‘หน่วยพัฒนาอาชีพ’ เป็น ‘หน่วยจัดการเรียนรู้’ ที่จะเสริมสร้างโอกาสให้เกิดการคิดและลงมือทำเพื่อผลลัพธ์ที่เปี่ยมไปด้วยคุณค่า ทั้งนี้ปัจจัยสำคัญเราต้องคำนึงถึงความเป็น ‘คนนอก’ และ ‘คนใน’ ชุมชนด้วย เพราะเราเห็นแล้วว่าการทำงานของหน่วยจัดการเรียนรู้จากข้างนอกที่เข้าไปทำงานกับชุมชน โดยมากจะมีอุปสรรคและข้อจำกัดเรื่องของการเดินทาง ค่าใช้จ่าย เวลา และความเข้าออกเข้าใจพื้นที่ อีกทั้งการจะทำให้เกิดความต่อเนื่องเมื่อจบโครงการยังเป็นไปได้ยาก ขณะที่ถ้าเทียบเคียงกับหน่วยที่ฝังรากลึกหรือเป็นคนในชุมชนเอง เช่นผู้นำชุมชนหรือปัญญาชนพื้นถิ่น ก็จะเห็นชัดว่าโครงการจะเดินไปข้างหน้าได้เร็วและเห็นผลที่ชัดกว่า

“ปัจจัยต่อมาคือตัวผู้ร่วมเรียนรู้ ที่ปีแรกใช้คำว่า ‘กลุ่มเป้าหมาย’ ซึ่งทำไปทำมามีเรื่องการ ‘รับรู้ตัวเอง’ ที่เกิดขึ้น จึงได้เปลี่ยนเป็นคำว่า ‘ผู้ร่วมเรียนรู้’ โดยสาระสำคัญคือเราต้องค้นหาให้พบผู้ด้อยโอกาสตัวจริง และมีความตั้งใจเข้ามาร่วมเรียนรู้จริง ๆ เพราะในระยะไกลที่สุด เราอยากเห็นการลุกขึ้นมาพินิจตนเอง และเปลี่ยนตนเองให้เป็น ‘ผู้เรียนรู้ตลอดไปไม่รู้จบ’ หมายถึงแม้ผ่านช่วงระยะโครงการไปแล้ว เขาจะเปลี่ยนรูปแปลงร่างพัฒนาตนเองต่อไปได้เต็มศักยภาพ สามารถลุกขึ้นมาสร้างระบบปัจจัยแวดล้อมที่เอื้อต่อการพัฒนาได้ และต้องไม่ใช่เฉพาะกับตัวเอง แต่ต้องส่งผลไปถึงคนแวดล้อมและชุมชนด้วย

“อีกส่วนหนึ่งคือต้องมีการสร้างฐานเรียนรู้จาก ‘ชุมชน’ หรือการนำ ‘ประชาชน’ มาประชุมกันในพื้นที่เปิด ซึ่งไม่ใช่พื้นที่เชิงกายภาพ แต่หมายถึงที่ว่างสำหรับการเติบโตงอกงามของโอกาส ที่คนเล็กคนน้อยจะได้พูด ได้แสดงความเห็น ได้บอกเล่าความต้องการ ได้ชี้แจงข้อเสนอและได้ร่วมออกแบบการเรียนรู้ โดยมีผู้รับฟังที่จะนำเอาข้อเสนอมาพิจารณาออกแบบการจัดการเรียนรู้ที่เหมาะสมกับผู้ร่วมเรียนรู้ที่สุด”

ดร.สมคิด กล่าวว่า จากที่กล่าวมาหมายถึงข้อเสนอโครงการที่ยื่นเข้ามาในครั้งนี้ ถือว่าได้ผ่านการเห็นชอบจากผู้เกี่ยวข้องทุกฝ่ายในชุมชนแล้ว ประเด็นของการพิจารณาที่จะเกิดขึ้นในวันนี้ จึงอยู่ที่การเพ่งไปที่กระบวนการหรือการออกแบบการเรียนรู้ที่มีข้อมูลความรู้ ความตั้งใจ ความเข้าใจ ซึ่งจะนำไปสู่การเรียนรู้เพื่อลงมือปฏิบัติจริง และจะสร้างผลของความเปลี่ยนแปลงไปสู่ชีวิตและชุมชนได้จริง โดยความรู้นั้นต้องเป็นความรู้ที่สามารถอธิบายเพื่อสร้างความเข้าใจเชิงระบบ ซึ่งพิสูจน์ได้ด้วยการที่ผู้ร่วมเรียนรู้ต้องสามารถอ่านการเปลี่ยนแปลงของเหตุปัจจัยที่แวดล้อมชุมชนที่ตนอยู่ได้ และที่ไกลไปกว่านั้นคือผู้ร่วมเรียนรู้ควรอ่านความเปลี่ยนแปลงที่นอกเหนือไปจากพื้นที่แวดล้อมที่อาศัย โดยสามารถเชื่อมโยงกับท้องถิ่นภูมิภาคอื่นด้วยข้อมูลข่าวสารในทุกแพลตฟอร์มเพื่อให้เกิดประโยชน์กับตนเองและชุมชนได้ด้วย จะเห็นว่าเป้าหมายโครงการในปีนี้นี้ เกิดจากการสังเคราะห์ผ่านประสบการณ์ทำงานตลอด 4 ปี จนทำให้คณะทำงานมองไปไกลกว่าการพัฒนาทักษะอาชีพ เพื่อจะนำผู้ร่วมเรียนรู้ไปให้ถึงการมีทักษะการเรียนรู้ในโลกปัจจุบัน ที่เต็มไปด้วยข้อมูลข่าวสารและความเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลาให้สำเร็จ

“ท้ายที่สุดคือการจัดการในทุกกระบวนการต้องยึดความโปร่งใส เป็นธรรม สมเหตุสมผล ตั้งแต่เบื้องต้นที่พิจารณากลั่นกรองของผู้ทรงคุณวุฒิ 4 ฝ่าย ผู้จะมาอ่าน คิด ชวนกันพูดคุย และช่วยสรุปความเป็นไปได้ของข้อเสนอทั้ง 299 โครงการอย่างมีฉันทามติ พร้อมกำกับไว้ด้วยความคิดเห็นที่น่าสนใจ เพื่อส่งต่อไปยังคณะกรรมการในลำดับถัดไป ซึ่งจะทำให้การทำงานครั้งนี้ถือเป็นการวางรูปแบบการจัดสรรงบประมาณอย่างมีส่วนร่วมที่เป็นต้นแบบผ่านวิธีคิดที่ละเอียดถี่ถ้วนครบทุกมิติแง่มุมโดยผู้แทนของสังคม เพื่อให้เกิดแบบแผนปฏิบัติที่ขยายวงไปสู่การทำงานโครงการอื่น ๆ ต่อไป” ดร.สมคิด กล่าว

The post กสศ. เชิญคณะกรรมการ 4 ภาคส่วน พิจารณาทุนส่งเสริมโอกาสทางการเรียนรู้ที่ใช้ชุมชนเป็นฐาน ปี 2566 first appeared on กสศ..