ประโยคนี้สะท้อนแนวคิดสำคัญที่ OECD ใช้พัฒนากรอบการประเมิน PISA ตลอดหลายปีที่ผ่านมา และเป็นจุดตั้งต้นของการสนทนาในเวทีครั้งนี้

แนวคิดดังกล่าวถูกถ่ายทอดโดย Dr. Mario Piacentini นักวิเคราะห์อาวุโสประจำโครงการ PISA ขององค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา (OECD) ซึ่งร่วมเป็นวิทยากรในเวที Insight Session หัวข้อ Elevating International Competency Assessment: An In-depth Look at the PISA Framework and Approaches to Competency-Based Item Development ซึ่งจัดขึ้นเมื่อวันที่ 3 กรกฎาคม 2569 โดยสถาบันทดสอบทางการศึกษาแห่งชาติ (องค์การมหาชน) หรือ สทศ. ร่วมกับสถาบันวิจัยเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.)

เวทีดังกล่าวมีผู้บริหาร นักวิชาการ และนักวัดผลจากหลายหน่วยงานเข้าร่วมแลกเปลี่ยน ทั้งจาก สทศ. สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) และสถาบันด้านการวัดและประเมินผลของไทย โดยมีเป้าหมายร่วมกันคือการยกระดับระบบการประเมินของประเทศให้สอดคล้องกับแนวคิดการพัฒนาสมรรถนะผู้เรียนในศตวรรษที่ 21

แม้ PISA จะเป็นที่รู้จักในฐานะการประเมินสมรรถนะของนักเรียนอายุ 15 ปีในระดับนานาชาติ แต่ผู้เชี่ยวชาญจาก OECD ชี้ให้เห็นว่า แก่นแท้ของ PISA ไม่ใช่การแข่งขันเพื่อจัดอันดับประเทศ หากเป็นการทำความเข้าใจว่า ผู้เรียนสามารถนำความรู้ที่มีไปใช้แก้ปัญหาในสถานการณ์จริงได้มากน้อยเพียงใด

ด้วยเหตุนี้ การพัฒนาข้อสอบจึงไม่ได้เริ่มจากการคิดคำถาม แต่เริ่มจากการกำหนดให้ชัดว่า “สมรรถนะ” ที่ต้องการวัดคืออะไร ก่อนจะออกแบบสถานการณ์ที่เปิดโอกาสให้ผู้เรียนได้แสดงความสามารถออกมา และจึงค่อยตีความจากหลักฐานที่เกิดขึ้น

Dr. Mario อธิบายว่า แนวคิดดังกล่าวเรียกว่า Evidence-Centered Design (ECD) ซึ่งเปรียบเสมือน “สามเหลี่ยมการประเมิน” ที่เชื่อมโยงระหว่างความเข้าใจว่าผู้เรียนเรียนรู้อย่างไร (Cognition) สถานการณ์ที่ทำให้ผู้เรียนแสดงสมรรถนะ (Observation) และการแปลผลจากสิ่งที่สังเกตได้ (Interpretation) เข้าด้วยกัน

“ทีมพัฒนาข้อสอบจะยังไม่เริ่มเขียนข้อสอบ จนกว่าจะนิยามสิ่งที่ต้องการวัดได้อย่างชัดเจน” Dr. Mario กล่าว พร้อมย้ำว่า การประเมินคือความพยายาม “มองเข้าไปในความคิดของผู้เรียน” ผ่านหลักฐานที่มีอยู่อย่างจำกัด จึงไม่มีเครื่องมือใดสมบูรณ์แบบ แต่สามารถออกแบบให้สะท้อนศักยภาพของผู้เรียนได้ใกล้เคียงที่สุด

ในวิชาคณิตศาสตร์ PISA ไม่ได้วัดเพียงความสามารถในการคำนวณ แต่พิจารณาตั้งแต่การแปลงปัญหาในชีวิตจริงให้เป็นแบบจำลองทางคณิตศาสตร์ การเลือกใช้เครื่องมือหรือวิธีคำนวณที่เหมาะสม ไปจนถึงการตีความผลลัพธ์กลับไปสู่สถานการณ์เดิม

เช่นเดียวกับการอ่าน ซึ่ง PISA นิยามว่าเป็นความสามารถในการ “มีปฏิสัมพันธ์ ทำความเข้าใจ และประเมินข้อความ” อย่างมีวิจารณญาณ โดยจงใจใช้คำว่า Engage with เป็นคำแรก เพื่อสะท้อนว่า การเป็นผู้อ่านที่ดีไม่ได้อาศัยเพียงทักษะด้านภาษา แต่ต้องมีความสนใจ ความเต็มใจ และแรงจูงใจที่จะทำความเข้าใจข้อความอย่างลึกซึ้ง

การอ่านจึงไม่ใช่เพียงการค้นหาคำตอบที่ถูกต้อง แต่ครอบคลุมตั้งแต่การค้นหาและเข้าถึงข้อมูล การตีความความหมาย ไปจนถึงการสะท้อนคิดและประเมินคุณค่าของสิ่งที่อ่าน ซึ่งเป็นฐานสำคัญของการคิดเชิงวิพากษ์

เมื่อโลกของการสื่อสารเปลี่ยนไป กรอบการประเมินก็จำเป็นต้องเปลี่ยนตาม

Dr. Mario เปิดเผยว่า กรอบการอ่านของ PISA 2029 กำลังได้รับการทบทวนเป็นครั้งที่สาม เพื่อให้สะท้อนพฤติกรรมการอ่านของเยาวชนในยุคดิจิทัลที่ใช้เวลาอยู่กับหน้าจอมากกว่าหนังสือ

ข้อสอบในอนาคตจึงจะมีทั้งข้อความจากสื่อสังคมออนไลน์ เนื้อหาที่สร้างโดย Generative AI ข้อความหลายรูปแบบ รวมถึงข่าวลวงและข้อมูลคุณภาพต่ำ

OECD ให้เหตุผลว่า การประเมินต้องสะท้อนโลกที่ผู้เรียนใช้ชีวิตอยู่ หากต้องการรู้ว่าผู้เรียนสามารถแยกแยะข่าวลวงได้หรือไม่ ก็จำเป็นต้องให้ผู้เรียนเผชิญกับข่าวลวงจริงในสถานการณ์การประเมิน

ขณะเดียวกัน OECD ยังยืนยันว่าจะคงการอ่านข้อความยาวและวรรณกรรมไว้ เพราะเชื่อว่าการอ่านหนังสือทั้งเล่มยังเป็นทักษะสำคัญที่ช่วยพัฒนาความรู้ ความคิด และความเป็นมนุษย์

อีกประเด็นที่ได้รับความสนใจคือ การใช้เทคโนโลยีดิจิทัลเพื่อเปลี่ยนวิธีการประเมิน จากเดิมที่สนใจเพียง “คำตอบสุดท้าย” ไปสู่การเก็บข้อมูล “กระบวนการคิด” ของผู้เรียนระหว่างลงมือทำโจทย์

สิ่งที่ระบบบันทึกไว้ ไม่ใช่เพียงว่าผู้เรียนตอบถูกหรือผิด แต่รวมถึงลำดับการคิด วิธีตัดสินใจ และจุดที่ผู้เรียนเริ่มติดขัด ซึ่งเป็นข้อมูลที่สามารถนำกลับไปใช้พัฒนาการเรียนรู้ได้มากกว่าคะแนนเพียงตัวเดียว

ในช่วงสาธิตเครื่องมือ Ms. Emma Linsenmayer นำเสนอแพลตฟอร์ม PILA และระบบ Authoring Tool ที่ OECD พัฒนาขึ้น เพื่อให้ครูและนักพัฒนาข้อสอบสามารถสร้างการประเมินแบบดิจิทัลได้เองโดยไม่ต้องมีความรู้ด้านการเขียนโปรแกรม รองรับทั้งข้อสอบแบบดั้งเดิมและกิจกรรมเชิงโต้ตอบ พร้อมระบบกำหนดสมรรถนะ ระดับความยาก และการเก็บข้อมูลอัตโนมัติ ซึ่งช่วยวางรากฐานสำหรับการสร้างคลังข้อสอบและการประเมินเพื่อพัฒนาการเรียนรู้ในอนาคต

นอกเหนือจากเทคนิคการสร้างข้อสอบ เวทีครั้งนี้ยังชวนให้ผู้เข้าร่วมย้อนกลับมาตั้งคำถามกับระบบการศึกษาว่า ตลอดหลายปีที่ผ่านมา เราอาจใช้เวลาไปกับการวัด “สิ่งที่วัดได้ง่าย” มากกว่า “สิ่งที่สำคัญที่สุด”

หากเป้าหมายของการศึกษาคือการสร้างพลเมืองที่คิดเป็น แก้ปัญหาได้ มีความคิดสร้างสรรค์ ใช้เทคโนโลยีอย่างรับผิดชอบ และอยู่ร่วมกับผู้อื่นได้อย่างเข้าใจ สมรรถนะเหล่านี้ย่อมควรเป็นสิ่งที่ระบบการประเมินให้ความสำคัญเช่นเดียวกัน

ตลอดการแลกเปลี่ยนในเวทีครั้งนี้ มีการย้ำอยู่หลายครั้งว่า การยกระดับการวัดและประเมินผลไม่ใช่เพียงการสร้างข้อสอบที่ดีขึ้น แต่คือการเปลี่ยนบทบาทของการประเมิน จากเครื่องมือคัดเลือก ไปสู่เครื่องมือที่ช่วยให้ครูเข้าใจผู้เรียน และใช้ข้อมูลกลับไปพัฒนาการเรียนรู้ของเด็กแต่ละคนได้จริง 

นั่นอาจเป็นเหตุผลที่ Dr. Mario ย้ำตลอดทั้งเวทีว่า ก่อนจะถามว่า “ข้อสอบควรเป็นอย่างไร” ระบบการศึกษาควรตอบให้ได้เสียก่อนว่า “เราอยากให้ผู้เรียนเติบโตเป็นคนแบบไหน” เพราะเมื่อคำตอบของคำถามนี้ชัดเจน ข้อสอบก็จะไม่ใช่เพียงเครื่องมือวัดผล แต่จะกลายเป็นเครื่องมือที่ช่วยขับเคลื่อนการเรียนรู้ไปในทิศทางเดียวกับเป้าหมายของการศึกษา

The post เมื่อข้อสอบไม่ใช่คำตอบสุดท้าย กสศ.-สทศ.-OECD เปิดเวทีวิชาการ ชวนไทยออกแบบการประเมินเพื่อโลกอนาคต first appeared on กสศ..

การเสวนาครั้งนี้ เน้นย้ำถึงแนวทางการประเมินผลลัพธ์การเรียนรู้ ความสำคัญของการประเมินผล การพัฒนาเครื่องมือวัดประเมินผลสำหรับโรงเรียน การประเมินผลด้านความคิดสร้างสรรค์ และเปรียบเทียบรูปแบบการประเมินผลของไทยกับอาเซียน โดยให้ความสำคัญถึงการวัดความสำเร็จของผู้เรียนที่นอกเหนือไปจากการวัดความรู้ ด้วยการให้ความสำคัญกับคุณค่า ทัศนคติ การคิดวิเคราะห์ ทักษะการบริหารจัดการตน ทักษะทางอารมณ์และสังคม และการประเมินผลการเรียนควบคู่กันไป เป็นต้น โดยมีเป้าหมายเพื่อแบ่งปันประสบการณ์การเรียนการสอนซึ่งจะเป็นประโยชน์ต่อการนำไปใช้ปรับปรุงคุณภาพการสอน อันเป็นส่วนสำคัญที่จะยกระดับคุณภาพของระบบการศึกษาทั้งระบบ สู่การบรรลุเป้าหมายในการสร้างกระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต ซึ่งเป็นกุญแจสำคัญต่อการพัฒนาอย่างยั่งยืน

สำหรับวิทยากรในวันแรก ประกอบด้วย ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช ที่ปรึกษาคณะกรรมการบริหาร กสศ., ดร.ไกรยส ภัทราวาท ผู้จัดการ กสศ., ดร.ชนาธิป ทุ้ยแป รักษาการผู้อำนวยการสำนักทดสอบทางการศึกษา สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.), ผศ.ดร.ศิริดา บุรชาติ ผู้อำนวยการสถาบันทดสอบทางการศึกษาแห่งชาติ (สทศ.), คุณณัฐวุฒิ เพิ่มจิตร นักวิจัย สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (TDRI), รศ.ดร.วีระชาติ กิเลนทอง ผู้อำนวยการสถาบันวิจัยเพื่อการประเมินและออกแบบนโยบาย (RIPED) มหาวิทยาลัยหอการค้าไทย

ส่วนวิทยากรจากต่างประเทศ ได้แก่ Prof. Ricardo Rosas Director of Center for the Development of Inclusion Technologies (CEDETI), Pontificia Universidad Catolica de Chile, Alejandro S. Ibañez SEA-PLM Project Manager / Policy and Programme Specialist, Antoine Marivin SEA-PLM Senior Project Manager, SEA-PLM Secretariat / UNICEF East Asia and Pacific Regional Office (EAPRO) และ Prof. Todd Lubart Professor of Psychology at Université de Paris Cité and President of the International Society for the Study of Creativity and Innovation (ISSCI)

การวัดประเมินผลผู้เรียน นับเป็นเครื่องมือที่ชี้ให้เห็นหลักฐานเชิงประจักษ์ในการพิสูจน์คุณภาพการเรียนการสอน ซึ่งไม่เพียงสะท้อนความสำเร็จของผู้เรียนเท่านั้น แต่ยังสะท้อนถึงคุณภาพของการเรียนการสอนอีกด้วย

อย่างไรก็ดี การวัดประเมินผลผู้เรียนในปัจจุบันค่อนข้างให้น้ำหนักไปที่ผลคะแนนทางวิชาการ แต่อาจไม่ตอบโจทย์เป้าหมายความต้องการที่จะยกระดับระบบการศึกษาให้มีครบทั้งคุณภาพและความเสมอภาคที่ทุกคนเข้าถึงได้

ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช ที่ปรึกษาคณะกรรมการบริหาร กสศ. กล่าวว่า การประเมินผลผู้เรียนจะวัดความสำเร็จใน 4 ด้านหลัก ๆ ด้วยกันคือ ค่านิยม (values) เจตคติ (attitude) ทักษะ (skills) และความรู้ (knowledge) ร่วมกับความสามารถในการบริหารจัดการ ทักษะการคิดเชิงบริหาร (executive functions) ซึ่งเป็นทักษะที่จำเป็นในการบรรลุผลสำเร็จ 

ศ.นพ.วิจารณ์ อธิบายว่า การวัดประเมินผลทางการศึกษา ไม่ได้วัดผลแค่เฉพาะผู้เรียนเท่านั้น แต่ยังต้องวัดผลทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้อง หมายความว่านอกจากตัวผู้เรียนแล้ว ครูผู้สอน โรงเรียน และหน่วยงานที่กำกับดูแล เช่น กระทรวงศึกษาธิการ ต้องมีการวัดประเมินผลการเรียนรู้ที่เกิดขึ้น เพื่อให้แน่ใจว่าระบบการศึกษาทั้งหมดมีคุณภาพอย่างแท้จริง ดังนั้น การที่นักเรียนมีผลการเรียนต่ำ ไม่ได้หมายความว่านักเรียนคนนั้นเรียนไม่ดีแต่เพียงอย่างเดียว หากยังหมายรวมถึงครูผู้สอน โรงเรียน และหลักสูตร ที่ไม่ประสบผลสำเร็จในการจัดการเรียนการสอนด้วย

ทั้งนี้ ตามความเห็นของ ศ.นพ.วิจารณ์ ปัจจัยทั้ง 4 ด้านดังกล่าวต้องวัดให้ลึก กล่าวคือ การประเมิน ‘ค่านิยม’ ก็ต้องเข้าใจถึงคุณธรรม จริยธรรม ส่วน ‘เจตคติ’ คือการประเมินแนวคิดเชิงบวกในการปรับตัว การประเมิน ‘ทักษะ’ ต้องหมายรวมถึง soft skill และ hard skill และการวัด ‘ความรู้’ ต้องเป็นการวัดความสามารถในการคิดวิเคราะห์ การนำความรู้ไปใช้ในการแก้ปัญหา ซึ่งปัจจุบันการวัดประเมินผลส่วนใหญ่ให้น้ำหนักไปที่ข้อสุดท้ายเป็นหลัก

นอกจากนี้ ศ.นพ.วิจารณ์ ยังได้ยกตัวอย่างวงจรการเรียนรู้ของ Kolb ที่แวดวงการศึกษารู้จักกันดีอย่าง Kolb’s Experiential Learning Cycle หรือ Experiential Learning Model (ELM) ซึ่งเป็นวงจรการเรียนรู้ 4 ขั้นตอน เริ่มต้นตั้งเเต่การให้ผู้เรียนฝึกปฏิบัติ ฝึกการสะท้อนคิด ฝึกการสรุปหลักการและเหตุผลจนเกิดเป็นความรู้ใหม่ของตน เเละขั้นตอนสุดท้ายคือ ฝึกการนำเอาความรู้ใหม่ไปลองปฏิบัติซ้ำ ๆ บ่อย ๆ จนเกิดความชำนาญซึ่งจะเป็นประโยชน์ต่อการเรียนรู้ของผู้เรียน และพัฒนาไปสู่กระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต (life long learning) ได้ในที่สุด

ทั้งนี้ ภายใต้บริบททางสังคม เศรษฐกิจ และการทำงานที่เปลี่ยนแปลงไปอย่างรวดเร็ว ผู้เรียนจำเป็นต้องเปิดกว้าง มีความสามารถในการเรียนรู้และปรับตัวอย่างรวดเร็ว ดังนั้น การเรียนการสอน การประเมินผล รวมถึงเครื่องมือที่ใช้ในการวัดจึงไม่อาจใช้รูปแบบเดิมได้อีกต่อไป ซึ่งสิ่งที่ผู้เชี่ยวชาญเห็นตรงกันก็คือ ครูผู้สอนต้องมีความสามารถในการพัฒนาและประยุกต์ใช้เครื่องมือในการประเมินผู้เรียน เพื่อหาแนวทางการสอนที่เหมาะสม และทำให้ผู้เรียนมีทักษะที่จำเป็นสำหรับโลกในศตวรรษที่ 21 ไม่ว่าจะเป็นความสามารถในการคิดวิเคราะห์ ความคิดสร้างสรรค์ ทักษะทางอารมณ์และสังคม รวมถึงคุณธรรมและจริยธรรมซึ่งเป็นส่วนสำคัญในการสร้างสังคมที่ทุกคนสามารถอยู่ร่วมกันได้อย่างมีความสุข

นอกจากการวัดประเมินผลด้วยข้อสอบที่มีการพัฒนาโจทย์ที่กระตุ้นให้ผู้เรียนได้ประมวลความรู้และหาทางแก้ไขอย่างเหมาะสมแล้ว ในเวทีเสวนายังได้นำเสนอนวัตกรรมที่สามารถนำมาใช้ในการประเมินความรู้ของผู้เรียนและผู้สอน ขณะเดียวกันก็ยกตัวอย่างกรณีศึกษาของการใช้แบบประเมินในลักษณะของเกมมาเป็นตัววัดประเมินผลผู้เรียนอีกทางหนึ่งด้วย 

ยิ่งไปกว่านั้น ในงานเสวนายังได้เสนอแนวปฏิบัติในการประเมินทักษะความคิดสร้างสรรค์ ซึ่งมีทั้งเครื่องมือ แนวทาง และตัวอย่างของการนำไปใช้ โดยการวัดความคิดสร้างสรรค์ไม่ได้มีเป้าหมายเพื่อจัดอันดับว่าใครดีกว่ากัน แต่เป็นการมองหาแนวทางการสอนที่เหมาะสมให้กับผู้เรียน เพื่อดูว่าควรจะเสริมในส่วนไหน และเสริมอย่างไร โดยความคิดสร้างสรรค์เป็นหนึ่งในกระบวนการเรียนรู้ที่ต้องอาศัยทักษะหลายด้านประกอบกัน 

ดร.ไกรยส ภัทรวาท ผู้จัดการกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) กล่าวว่า ในฐานะกองทุนอิสระที่ได้รับการสนับสนุนจากภาครัฐ กสศ. มีเป้าหมายหลักในการส่งเสริมสนับสนุนให้เด็กไทยทุกคนเข้าถึงการศึกษา มีโอกาสและทางเลือกในการศึกษา มีผลสัมฤทธิ์ทางการศึกษา และใช้ข้อมูลด้านการศึกษาที่มีมาผลักดันเพื่อก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในระบบการศึกษาที่เสมอภาคเท่าเทียมทั่วหน้ากัน

ภายใต้เป้าหมายดังกล่าว การประเมินผลการเรียนรู้จึงเป็นหนึ่งในแนวทางและเครื่องมือในการทำงานของ กสศ. เพื่อบรรลุเป้าหมายความเสมอภาคทางการศึกษาเช่นกัน ซึ่งความเสมอภาคทางการศึกษาและระบบการศึกษาคุณภาพเป็นกุญแจสำคัญที่จะทำให้ประเทศไทยหลุดพ้นจากกับดักรายได้ปานกลาง และพัฒนาได้อย่างยั่งยืน

ความเสมอภาคทางการศึกษา หมายรวมถึงความเท่าเทียมของผลลัพธ์ทางการเรียนรู้ด้วย ซึ่งในส่วนนี้ กสศ. ยังคงต้องอาศัยการรับฟังคำแนะนำและประสบการณ์จากนานาประเทศ และภาคีเครือข่ายทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องเพื่อนำมาประยุกต์ใช้ในประเทศไทย ทำให้ระบบการศึกษาของไทยทั้งระบบได้รับการปรับปรุงเปลี่ยนแปลง ซึ่งการประชุมวิชาการนานาชาติในครั้งนี้ถือเป็นหนึ่งในความพยายามในการสร้างการศึกษาที่มีคุณภาพและเสมอภาค

ดร.ไกรยส กล่าวอีกว่า การเสวนาครั้งนี้นอกจากจะทำให้ตระหนักได้ว่า ประเทศไทยยังมีอุปสรรคด้านการศึกษาอีกมากที่ต้องเรียนรู้และเร่งดำเนินการ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การสร้างทางเลือกทางการศึกษาหลังจบการศึกษาหลักสูตรภาคบังคับ ซึ่งผลการศึกษาจากหลายประเทศบ่งชี้ว่า หากมีเครื่องมือในการประเมินผลที่รอบด้านก็จะช่วยผลักดันให้ผู้เรียนมีโอกาสได้รับความรู้และการพัฒนาทักษะตามศักยภาพได้อย่างเต็มที่

ที่ผ่านมา กสศ. มีการแลกเปลี่ยนความรู้กับภาคีเครือข่ายและองค์กรระหว่างประเทศ เพื่อหาเครื่องมือในการเก็บข้อมูลและการประเมินผลการเรียนรู้อย่างเหมาะสม เพื่อให้ได้ข้อมูลที่จะเป็นประโยชน์ต่อการพัฒนาระบบการศึกษาของประเทศไทยต่อไป รวมถึงเป็นแบบอย่างในการเสริมสร้างความเสมอภาคทางการศึกษาให้กับนานาประเทศต่อไปด้วย โดย กสศ. หวังว่าการเสวนาวิชาการนานาชาติในครั้งนี้จะเป็นประโยชน์สำหรับทุกฝ่ายในการนำไปประยุกต์ใช้ต่อยอดด้านการศึกษาต่อไป

The post กสศ. ร่วมกับผู้เชี่ยวชาญการศึกษาทั่วโลก เสนอเครื่องมือวัดประเมินผลผู้เรียนใหม่ สร้าง ‘คน’ คุณภาพ ตอบโจทย์เป้าหมายการพัฒนาอย่างยั่งยืน first appeared on กสศ..