“มีเด็กยากจนด้อยโอกาสราว 1.9 ล้านคนทั่วประเทศ ที่ต่อสู้ชีวิตและฝ่าฟันอุปสรรคทางการศึกษาอยู่ตามลำพัง ถ้าปล่อยให้เป็นอย่างนี้ต่อไปโดยไม่แทรกแซงช่วยเหลือ โอกาสที่เขาจะไปต่อได้มันแทบจะมองไม่เห็นเลย”

ศ.ดร.สมพงษ์ จิตระดับ กรรมการบริหารกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) และที่ปรึกษาคณะทำงานช่วยเหลือเด็กเยาวชนในภาวะวิกฤตทางการศึกษา ถอดประสบการณ์ลงพื้นที่จังหวัดต้นแบบลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา ด้วย ‘การจัดการศึกษาเชิงพื้นที่’ หรือ ‘Area Based Education’ (ABE) ที่ใช้ข้อมูลจากระบบ iSEE ของ กสศ. ร่วมกับคณะทำงานเครือข่ายจังหวัดและ อสม. ท้องถิ่น สำรวจค้นหาเด็กเยาวชนกลุ่มเสี่ยงหลุด เพื่อส่งเข้าสู่กระบวนการช่วยเหลือดูแลให้เด็กอยู่ในระบบการศึกษาได้ต่อไป

“ประเด็นสำคัญจากการลงพื้นที่บอกเราว่า ถ้าทุกอย่างเดินไปตามทางของมันโดยไม่มีใครยื่นมือไปช่วย เด็ก 1.9 ล้านคนนี้จะมีโอกาสเสี่ยงหลุดกลางคันมากถึง 90 : 100 เลยทีเดียว”

ปัจจัยเสี่ยงซ่อนลึก ในความ ‘ยากจน – ด้อยโอกาส’

เมื่อพูดถึง ‘ความเสี่ยง’ ที่ทำให้เด็กไปต่อไม่ได้ โดยมากคนมักนึกถึงแค่ปัจจัยเดิม ๆ คือความจน การขาดแคลนทุนการศึกษา หรือทัศนคติครอบครัวที่ไม่ค่อยเห็นความสำคัญของการพยายามประคองลูกหลานไว้ในระบบ จนเมื่อลงไปหน้างาน ได้เข้าไปสู่ชีวิตของเด็กแต่ละคน ผ่านการเยี่ยมบ้าน พูดคุย ติดตามไปดูกิจวัตรประจำวันของเขา เมื่อนั้นจะเข้าใจเลยว่าเด็กเสี่ยงหลุดที่แต่ละพื้นที่ที่หาเขาจนพบแล้วช่วยกลับมา เขาและครอบครัวต้องเผชิญปัจจัยที่มากกว่ามิติความจนอย่างไร และมีความซับซ้อนของปัญหาซึ่งมากไปกว่าแค่ไม่มีเงินหรือขาดแรงจูงใจในการเรียน

“เพราะจากที่พบ เกือบ 100 % ของเด็กกลุ่มนี้เห็นความสำคัญของการศึกษาและมีใจอยากเรียนต่อทั้งนั้น

“การลงไปพบเด็กด้อยโอกาสในพื้นที่ กทม. พิษณุโลก ราชบุรี ขอนแก่น จนถึงยะลา ได้สะท้อนปัญหาเชิงลึกว่า บนผิวหน้าของปัญหาที่เคลือบฉาบด้วยภาวะตกงาน รายได้ลด หรือไม่มีรายได้เลย เราสามารถเชื่อมโยงไปหาปัจจัยที่ไม่เคยมีใครหยิบพิจารณาอย่างจริงจัง เรามีครอบครัวที่อาศัยในเพิง ในกระต๊อบ ไม่มีบ้านเลขที่ ไม่มีไฟฟ้าใช้ ไม่มีเลขประจำตัวสิบสามหลัก หรือมีเด็กมากมายที่มีปัญหาเรื่องชาติพันธุ์ เป็นคนกลุ่มน้อย พิการ เผชิญความรุนแรงในครอบครัว ปัจจัยที่ว่ามานี้ล้วนไม่เอื้อให้เด็กเรียนหนังสืออย่างราบรื่น เราเห็นแต่ความเปราะบางที่รายล้อมชีวิตหนึ่ง ครอบครัวหนึ่งเอาไว้ ทั้งแน่นหนา และเหนี่ยวรั้งจนแม้เด็กย่างเท้าไปถึงบันไดการศึกษาได้แล้ว แต่ท้ายที่สุดเขาก็จะไม่มีทางไต่พ้นหล่มหลุมขึ้นมาได้

“ความยากจนเรื้อรังแต่เดิม ทับถมด้วยเวลาอีกกว่าสองปีเต็ม ๆ ของวิกฤตโควิด-19 ทำให้หลายครอบครัวตัดสินใจเอาลูกหลานออกจากโรงเรียน เพราะเขาเห็นแล้วว่าการจะอยู่ในระบบให้ถึงปลายทางแทบไม่มีทางเป็นไปได้ เลยคิดว่าหยุดมันเสียกลางทางเถอะ จะได้ไม่เสียเงิน เสียเวลา

“เรากำลังพูดถึงอุปสรรคใหญ่โตที่มีชื่อว่า ‘รายจ่ายทางการศึกษา’ ซึ่งคิดเฉลี่ยตกราว 17,000 บาท ต่อคนต่อปี เงินจำนวนนี้ไม่มีทางเลยที่คนตกงานไม่มีรายได้เป็นปี ๆ จะหามาจ่ายได้ อย่าลืมว่านอกจากเด็กเกือบสองล้านคนแล้ว ยังมีสมาชิกในครอบครัวเขาอีกไม่รู้จำนวนเท่าไหร่ ที่ได้รับบาดแผลจากวิกฤตเศรษฐกิจ ตกไปอยู่ในหลุมมโหฬารของภาระหนี้สิน ซึ่งเกือบทั้งหมดเป็นแรงงานนอกระบบที่เข้าไม่ถึงสวัสดิการรัฐ ดังนั้น อีกนานเท่าไหร่ไม่รู้เลย ที่เขาจะมีอาชีพมีรายได้อีกครั้ง …เมื่อพิจารณาผ่านประเด็นนี้ แน่นอนว่า ‘การศึกษา’ ย่อมถูกลดความสำคัญลงเป็นลำดับท้าย ๆ อย่างไม่ต้องสงสัย

‘ผู้ดูแลรายกรณี’
ตามติด 1.9 ล้านคน
คลี่ 1.9 ล้านปมปัญหา

นานาปัญหาซ้อนทับเหล่านี้กำลังบอกว่า เรามี 1.9 ล้านรูปแบบปัญหา ซึ่งจะหวังพึ่งพาการแก้ไขจากโครงสร้างระบบเพียงอย่างเดียวไม่ได้อีกต่อไป แต่การออกแบบวิธีดูแลช่วยเหลือเด็กกลุ่มนี้ ต้องมองให้ทะลุผ่านมิติเดิม ๆ 

แงะ แกะ คุ้ยออกมาให้พบแก่น ว่าแต่ละครอบครัวเผชิญความยากลำบากอย่างไร โดยต้องข้ามพ้นการทำงานเชิงปริมาณ ที่เคยยึดติดกับการใช้วิธีเดียวในการจัดการทุกปัญหาไปให้ได้

อย่างไรก็ตาม กรรมการบริหาร กสศ. ระบุว่า สิ่งหนึ่งที่พื้นที่ 5 จังหวัดต้นแบบมีเหมือนกัน คือคนทำงาน ‘ด่านหน้า’ ซึ่งไม่เฉพาะครูที่คอยติดตามเด็ก แต่ยังมีกลุ่มอาสาสมัครแฝงตัวในชุมชน ตั้งต้นทำงานด้วยข้อมูลจากระบบ iSEE ที่ช่วยระบุพิกัดของเด็กยากจนด้อยโอกาส แล้วจึงเข้าไปค้นหาตัวตนเด็ก เมื่อพบแล้วจึงขุดไปถึงราก ถึงครอบครัว และอุปสรรคต่าง ๆ ที่ฉุดรั้งให้เด็กหลุดจากการศึกษา

หนึ่งในการทำงานของพื้นที่ต้นแบบที่ช่วยเด็กทั้งในและนอกระบบได้อย่างต่อเนื่อง จนเด็กกลับมามีที่ยืนและพร้อมไปต่อบนเส้นทางการศึกษา คือการใช้ ‘ผู้ดูแลรายกรณี’ หรือ Case Manager (CM) ลงติดตามชีวิตและครอบครัวของเด็ก เพื่อคลายปมปัญหาเชิงลึกจนเห็นแก่น ก่อนส่งต่อข้อมูลให้คณะทำงานร่วมกันวิเคราะห์ และออกแบบวิธีการช่วยเหลือเป็นลำดับ

“ผู้ดูแลรายกรณีคือผู้เผยภาพของเด็กที่มีชีวิตในสวนยาง ในวัด เด็กที่ผู้ปกครองพาไปขอทานตามตลาด ซ่อนตัวเงียบเชียบรอความช่วยเหลืออยู่ตามซอกหลืบเล็ก ๆ ในสังคม ซึ่งหากมองผ่านสายตาระบบโครงสร้างส่วนกลาง เราจะไม่มีวันหาเขาพบ แล้วตัวเด็กหรือครอบครัวเองก็ไม่มีโอกาสเลยที่จะเข้าถึงข้อมูลและกลไกความช่วยเหลือ เพราะเขาไม่มีสิทธิ์ ไม่รู้ว่าจะต้องไปหาใคร เป็นภาวะที่ถูกสังคมกันออกไปจากสิทธิพื้นฐานโดยสิ้นเชิง จนท้ายสุดก็ยิ่งห่างไปจากระบบการศึกษา และหลุดไปอย่างถาวร ต้องเวียนว่ายในวังวนของความยากจนด้อยโอกาสอย่างโดดเดี่ยวลำพังอยู่ตรงนั้น

“ถ้าจะลงให้ถึงรากของความเหลื่อมล้ำและโอกาสทางการศึกษาในเชิงรายละเอียด เราต้องพึ่งพาผู้ดูแลรายกรณีกลุ่มนี้ แล้วเมื่อมีข้อมูลที่ครบทุกด้านทุกมิติ เราถึงจะสามารถหาทางดึงเขาออกมาจากปัญหาได้ทีละน้อย อีกประการหนึ่งคือการติดตามเด็กต่อเนื่องด้วยคนในพื้นที่ที่ทำงานด้วยหัวใจ มันจะเกิดสายใยของความไว้เนื้อเชื่อใจ ความเข้าใจ ความผูกพันที่ผู้ดูแลเองก็อยากเห็นเด็กไปได้ถึงฝั่ง ส่วนเด็กกับครอบครัวเขาก็มั่นใจว่าการดูแลจะดำเนินต่อเนื่อง ไม่มีการทอดทิ้งกลางทาง”

‘กระจายอำนาจ’
เชื่อมโยงคนทั้งจังหวัดร่วมสร้างความเสมอภาค 

ความสำเร็จของพื้นที่ต้นแบบ ทำให้สังคมได้เรียนรู้ข้อเท็จจริงร่วมกันอีกประการว่า คนตัวเล็ก ๆ ทุกคนในสังคม ล้วนเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้ชีวิตของเด็กฟื้นคืนกลับมาได้ โดยนอกจาก ‘ผู้ดูแลรายกรณี’ แต่ละจังหวัดยังแสดงให้เห็นถึงวิธีออกแบบการ ‘กระจายอำนาจ’ อันเป็นการดึงเอาจุดเด่นทางบริบทสังคมของแต่ละพื้นที่ มาใช้แก้ปัญหา และเป็นวัตถุดิบในการวางแผนทำงานด้านการศึกษาในระยะยาว

“เรามีจังหวัดยะลาที่มี CM เข้มแข็งมากกว่า 300 คน ช่วยกันผลักดันให้ ‘แผนงานจัดการรายกรณี’ หรือ Case Management System (CMS) ซึ่งเป็นงานของ อบจ.ยะลา ทำได้อย่างต่อเนื่อง ลึกซึ้ง และประสบผลสำเร็จในเชิงคุณภาพ โดย อบจ.ยะลา ถือเป็นกลไกหลัก ในการประสานเชื่อมต่อกับหน่วยงานอื่น ๆ ในจังหวัด ทั้งภาครัฐ เอกชน ประชาสังคม เป็นการแสดงให้เห็นประสิทธิภาพของการเมืองระดับท้องถิ่น

“หรือที่ขอนแก่น มีภาคราชการสี่กระทรวงหลัก ทั้งกระทรวงศึกษา ฯ มหาดไทย สาธารณสุข และ พม. ซึ่งสอดร้อยทำงานร่วมกันอย่างสมดุล ลื่นไหล โดยนำจุดแข็งของแต่ละหน่วยงานมาใช้ จนแก้ปัญหาของเด็กได้ครอบคลุมและตรงจุด

“ส่วนที่พิษณุโลกมีกลไกภาคประชาสังคมโดดเด่น รวมไว้ด้วยผู้ทรงคุณวุฒิที่มีประสบการณ์ทำงานสูง มีความเข้าใจลักษณะพื้นที่ มีใจอยากทำงานช่วยเหลือเด็ก และมองเห็นรายละเอียดยิบย่อยของปัญหาได้ชัดเจน ผู้มากประสบการณ์กลุ่มนี้เองที่เป็นหัวเรี่ยวหัวแรงของการรวมกลุ่มตั้งเป็นองค์กร มูลนิธิ และเป็นศูนย์กลางในการดึงความร่วมมือจากภาคส่วนอื่น ๆ ในจังหวัด มาช่วยกันแชร์องค์ความรู้ แบ่งปันข้อมูล จนเกิดการทำงานที่แผ่ขยายเป็นโครงข่ายขนาดใหญ่ พร้อมรองรับเด็กเยาวชนทุกกลุ่ม ทุกปัญหา

“กลไกจังหวัดที่ร้อยรวมเป็นกลุ่มก้อนนี้ คือเครื่องมือ คืออาวุธ และเป็นพลังการทำงานที่ทำให้โอกาสไปต่อที่น้อยนิดของเด็ก ๆ กลับมีทางเลือกทางรอดเพิ่มขึ้น โดยจากเคยต่อสู้เพียงลำพังบนความเสี่ยงที่อัตรา 90 : 100 วันนี้ผมสามารถพูดได้ว่า กลไกจังหวัดจะช่วยให้โอกาสหลุดจากระบบของเด็กทั้ง 1.9 ล้านคน ลดเหลือเพียง 50 : 50 เท่านั้น นั่นเพราะการทำงานของจังหวัดต้นแบบได้มองผ่านความคิดชุดใหม่ โดยเอาเด็กและครอบครัวเป็นที่ตั้ง แล้วจึงค่อยออกแบบความช่วยเหลือที่เหมาะสมตามมา และจากผลสำเร็จใน 4 – 5 จังหวัดนี้ ทำให้เรากล้ามองถึงความเปลี่ยนแปลงที่ยั่งยืนในระยะยาว 

“‘จุดแข็ง’ ของแต่ละท้องถิ่น จะเป็นต้นทุนนำทางให้เรา แล้วด้วยวิธีนี้ ผมเชื่อว่าทุกจังหวัดสามารถดำเนินตามรอยได้ทันที และพึ่งพาตนเองได้ เพียงทุกฝ่ายหันหน้าเข้าหากัน ช่วยกันวิเคราะห์ออกแบบว่าแต่ละจังหวัดมี ‘คน’ หรือ ‘หน่วยงาน’ ใดที่พร้อมเป็นเจ้าภาพ พร้อมเป็นแกนประสานรวบรวมพลังภายในพื้นที่ โดยไม่จำเป็นต้องรอให้ส่วนกลาง หรือคนภายนอกมาคิกออฟ”

ถ้าปล่อยเด็กหลุดต่อไป เท่ากับเรากำลังทำลายสิทธิด้านการศึกษาครั้งใหญ่ และตัดโอกาสของประเทศทางอ้อม

ในฐานะที่ปรึกษาคณะทำงานช่วยเหลือเด็กเยาวชนในภาวะวิกฤตทางการศึกษา ศ.ดร.สมพงษ์ กล่าวว่า วันนี้ทุกคนต้องรับรู้ร่วมกันว่าเด็ก 1.9 ล้านคนอยู่ในภาวะเสี่ยง ซึ่งบนเส้นทางการศึกษาที่ตีบตันนั้น เด็กบางคนต้องไปทำงานล้างไส้หมูทั้งคืนแล้วไปเรียนตอนเช้า บางคนไปขายนม ขายมาลัย ขายดอกไม้อยู่ตามสี่แยก บางคนไปเป็นแรงงานภาคเกษตรกรรม ไปเลี้ยงวัวเลี้ยงแพะในทุ่ง บางคนทำงานในโรงไม้และอาศัยอยู่ที่นั่น ต้องเรียนออนไลน์ท่ามกลางเสียงเลื่อยไฟฟ้าที่แผดดังตั้งแต่เช้ายันค่ำ บางคนเสียสละให้น้องเรียน ตัวเองออกไปทำงานถอนหญ้าทั้งวันในสวนในไร่ หรือบางคนยอมเป็นขอทาน เพราะต้องดิ้นรนช่วยเหลือตัวเองและครอบครัวโดยไม่มีทางเลือก

และในหมู่มวลเด็ก ๆ เหล่านี้ มีทั้งคนที่ ‘รู้’ และ ‘ไม่รู้’ ว่าการตัดสินใจออกจากระบบการศึกษากลางคันนั้น หมายถึงชีวิตของเขากำลังถอยเท้าก้าวกลับไปสู่วงจรความยากจนในครอบครัว ที่ส่งจากปู่มาถึงพ่อ ส่งจากพ่อมาถึงตัวเขา แล้ววันหนึ่งข้างหน้า ตัวเขาเองก็จะส่งผ่านไปยังทายาทรุ่นถัดไป โดยไม่มีใครรู้ได้เลยว่า …ความยากจนนั้นจะสิ้นสุดลงเมื่อไร

ศ.ดร.สมพงษ์ ชี้ว่า สามปัจจัยที่ต้องผลักดันให้เกิดขึ้นเร็วที่สุด ได้แก่

1.เริ่มกระบวนการทำงานทุกจังหวัดตามรอยพื้นที่ต้นแบบ โดยใช้ CM ลงลึกในชุมชนผ่านข้อมูลจาก iSEE แล้วสร้างระบบจัดการรายกรณีที่ส่งต่อเด็กได้ตั้งแต่ต้นจนถึงปลายทาง
2.กระจายอำนาจในมิติต่าง ๆ เช่นการศึกษาหรือสาธารณสุข ให้ไปถึงท้องถิ่น
3.เร่งค้นหาเด็กกลุ่มเสี่ยงหลุดช่วงรอยต่อการศึกษา โดยเฉพาะในชั้น ป.6 ขึ้น ม.1 และ ม.3 ขึ้น ม.4 ให้พบ แล้วหาแนวทางประสานสถาบันการศึกษาในพื้นที่ เพื่อสร้างกลไกส่งต่อเด็กระหว่างเครือข่ายโรงเรียนในจังหวัด

นอกจากนี้สำหรับเด็กที่กำลังเจอกับวิกฤตชีวิต วิกฤตการศึกษา จะต้องมีแนวทางช่วยเหลือให้พ้นจากภาวะฉุกเฉิน ไม่ให้ทำงานหนักเกินกว่าวัย ได้อยู่อาศัยในสถานที่ปลอดภัย มีอาหารการกินเหมาะสม และเข้าถึงสาธารณูปโภคที่เอื้อต่อการใช้ชีวิต และการเรียนหนังสือ

“แน่นอนว่างานจะสัมฤทธิ์ได้ ต้องไม่ใช่เพียงกระทรวงเดียวหรือหน่วยงานเดียวลงมือทำ แต่เราต้องร่วมมือกันทั้งหมด ทุกคน ทุกภาคส่วน ทุกหน่วยในสังคม บนพื้นฐานที่ว่าถ้าปล่อยเด็กหลุดต่อไป เท่ากับเรากำลังทำลายสิทธิด้านการศึกษาครั้งใหญ่ และตัดโอกาสของประเทศทางอ้อม เพราะอย่าลืมว่าไม่ใช่แค่ช่วยเด็ก 1.9 ล้านคนนี้แล้วความยากจนด้อยโอกาสจะหมดไปทันที แต่ในปีการศึกษา 2565 นี้ ยังมีเด็กอีกราว 4 – 5 แสนคน ที่มีโอกาสหลุดจากระบบกลางทางตามมาอีก ดังนั้นเราต้องทำทุกทาง ทั้งสร้างระบบดูแลช่วยเหลือส่งต่อ สนับสนุนงบประมาณการศึกษา และสอดส่องติดตามเก็บข้อมูลเด็กกลุ่มเสี่ยงในทุก ๆ ระยะ ถ้าขับเคลื่อนประเด็นต่าง ๆ เหล่านี้ได้ โอกาสที่เด็กจะได้ไปต่อบนเส้นทางการศึกษา ได้รับการศึกษาที่ดีอย่างเสมอภาคถ้วนหน้า หรือวันหนึ่งจะไม่มีใครหลุดจากระบบออกมาอีก ก็คงเกิดขึ้นจริงได้ในที่สุด”

The post ถอดประสบการณ์ ‘จัดการศึกษาเชิงพื้นที่’ “ถ้าปล่อยเด็กหลุดต่อไป เท่ากับเรากำลังทำลายสิทธิด้านการศึกษาครั้งใหญ่ และตัดโอกาสของประเทศทางอ้อม” first appeared on กสศ..

ทบทวนเรื่องราวของบิ๊กได้ที่ : ในวงจรความเสี่ยง ‘ความฝันพลัดหล่นหายไป’ บนถนนการศึกษาที่ขรุขระด้วยรอยต่อ

ตอนที่ศูนย์ช่วยเหลือ ฯ พบกับบิ๊ก น้องเรียนอยู่ชั้น ปวช.1 สาขาช่างเชื่อมผลิตภัณฑ์ ที่วิทยาลัยเทคนิคยะลา เขาใช้เวลาตลอดหลายเดือนของปีการศึกษา 2464 นั่งเรียนออนไลน์ทุกวัน ในห้องซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของ ‘โรงไม้’ โดยที่นั่นเป็นทั้ง ‘บ้าน’ และ ‘ที่ทำงาน’ ของบิ๊ก

ขมวดเรื่องตามคำบอกเล่าของครูนูรียา: บิ๊กอาศัยลำพังกับยาย เป็นเด็กเงียบขรึม เก็บงำ พูดน้อย แววตาเศร้ากังวล ไม่เคยแสดงอารมณ์ความรู้สึกผ่านใบหน้าให้ใครเห็น

นับแต่เจอบิ๊กตอน ม.1 สิ่งที่ครูเห็นคือบิ๊กขาดความพร้อมเรื่องการเรียน เพราะเขาเป็นเสาหลักทำงานดูแลครอบครัว ทำงานโรงไม้ และอยู่ในคณะวัฒนธรรมออกแสดงการเชิดมังกรทอง สิงโต เองกอ เพื่อนำเงินมาใช้จ่ายในบ้าน และเก็บไว้ใช้เกี่ยวกับการศึกษา ช่วงไหนงานน้อยการเงินในบ้านจึงขัดสน อย่างไรก็ตาม ครูนูรียาได้คอยช่วยเหลือบิ๊กมาตลอด กระทั่งผ่านสถานการณ์ต่าง ๆ มาได้ จนหัวเลี้ยวหัวต่อสำคัญมาถึง คือวันที่จบ ม.3 ต้องข้ามสู่ช่วงชั้นถัดไป

“ปีที่เขาจะจบ ม.3 โควิดระบาดหนัก บิ๊กเจอผลกระทบรุนแรงมาก ทำงานไม่ได้ เงินเก็บไม่เหลือ ไม่มีเครื่องมือเรียนออนไลน์ ครูก็หาทางช่วยเขาเต็มที่ เอางาน การบ้าน หนังสือ เอาของกินของใช้ไปให้ที่บ้าน พอให้ประทังชีวิตได้อยู่ แต่กับเรื่องเรียนค่อนข้างยาก เพราะในโรงไม้ที่เขาอยู่ เสียงเครื่องจักรจะดังทั้งวัน บิ๊กบอกว่าเขาชินแล้ว เรียนรู้เรื่องไม่รู้เรื่องบ้าง ตอนนั้นต่างคนต่างพยายามช่วยกัน ดันให้จบ ม.3 ไปก่อน”

จนบิ๊กจบ ม.ต้น เวลาล่วงเลยไปมาก เทอมการศึกษาใหม่มาถึงแล้ว เขายังหาที่เรียนต่อไม่ได้ ครูนูรียารู้ว่าสถานการณ์เช่นนี้ ถ้าปล่อยให้บิ๊กหลุดเพียงหนึ่งเทอม อาจหมายถึงหลายปีจากนี้ที่เขาจะกลายเป็นเยาวชนนอกระบบการศึกษา ซึ่งไม่รู้ว่าต้องใช้เวลาอีกสักเท่าไหร่เพื่อพากลับมา

กลับมาได้ด้วย ‘โมเดลห้องเรียนฉุกเฉิน’
ก่อนส่งต่อ ‘ศูนย์ช่วยเหลือเด็กเยาวชนในภาวะวิกฤตทางการศึกษา’

ครูนูรียารู้ว่าบิ๊กอยากเรียนสายอาชีพ แต่ตอนนั้นเทอมใหม่เริ่มเปิดเรียนแล้ว ยากมากที่จะมีที่ไหนรับ เป็นจังหวะเดียวกับที่ครูมีข้อมูลว่าเครือข่ายจัดการศึกษาเชิงพื้นที่ จังหวัดยะลา กำลังสร้างโมเดลต้นแบบ Emergency Classroom หรือ ‘ห้องเรียนฉุกเฉิน’ คอยเฝ้าระวังเด็กหลุด พร้อมรับ-ส่งต่อเคสเยาวชนที่ต้องการความช่วยเหลือเร่งด่วนให้ได้ไปต่อ

ไม่นานหลังเรื่องถึงเครือข่าย ฯ คณะทำงานจึงรีบลงพื้นที่พบบิ๊ก จากนั้นพาเข้าหารือกับผู้อำนวยการวิทยาลัยเทคนิคยะลา ซึ่งตัดสินใจรับเข้าเรียนทันที บิ๊กจึงได้เรียนต่อชั้น ปวช. ไม่หลุดไปตรงช่วงรอยต่อระหว่างช่วงชั้นการศึกษา

หากสถานการณ์โควิด-19 ยังดำเนินต่อเนื่อง แม้ขึ้นชั้น ปวช.1 แล้ว บิ๊กยังต้องเรียนออนไลน์ในห้องที่โรงไม้ มีงานบ้าง ไม่มีบ้าง และแน่นอนว่าทั้งหมดล้วนอยู่ในสายตาของครูนูรียา ที่ทราบดีว่าความสุ่มเสี่ยงของบิ๊กไม่ได้หายไปไหน นำมาสู่การติดตามต่อเนื่อง โดยขยับการดูแลช่วยเหลือไปยังโครงการ ‘ศูนย์ช่วยเหลือเด็กและเยาวชนในภาวะวิกฤตทางการศึกษา’ ซึ่งเครือข่ายจังหวัดยะลา ร่วมมือกับ กสศ. ในการ ‘ช้อนรับ’ และ ‘ประคับประคอง’ ให้บิ๊ก และเยาวชนกลุ่มเสี่ยงอีก 83 คน ไปต่อได้ไม่หลุดซ้ำบนเส้นทางการศึกษา ทั้งประทังความเดือดร้อนของครอบครัวน้องให้เบาลง

“ที่สุดของผลตอบแทนคือได้เห็นรอยยิ้มของเขา”

หลังอยู่ในความดูแลของศูนย์ช่วยเหลือ ฯ มากว่าครึ่งปี วันนี้เรากลับมาพบครูนูรียาและบิ๊กอีกครั้ง จากวันนั้น วิกฤตโควิด-19 ในจังหวัดยะลาค่อย ๆ คลี่คลาย โรงเรียนหลายพื้นที่เปิดสอนออนไซต์เต็มรูปแบบในเทอมการศึกษาใหม่นี้ รวมถึงที่วิทยาลัยเทคนิค ฯ ซึ่งบิ๊กได้กลับไปเรียนเต็มเวลา ขณะที่งานก็เริ่มกลับสู่ภาวะปกติ คือออกงานกับคณะวัฒนธรรม ฯ สัปดาห์ละ 2-3 ครั้ง รับค่าจ้างเฉลี่ยครั้งละ 300 บาท ส่วนเสาร์อาทิตย์ก็ยังคงทำงานในโรงไม้เต็มวัน ได้เงินวันละ 160 บาท

กว่าจะถึงตรงนี้ได้ ครูนูรียาบอกว่า ภายใต้การดูแลช่วยเหลือของศูนย์ ฯ ที่เชื่อมโยงการทำงานของหน่วยงานต่าง ๆ ทั้งภาครัฐ เอกชน ประชาสังคม จนถึงสถาบันการศึกษา นับว่าเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้บิ๊ก และเด็กเยาวชนอีกจำนวนมาก สามารถรอดผ่านภาวะฉุกเฉินของชีวิต ทั้งยังพ้นผ่านอุปสรรคทางการศึกษาไปได้อีกเปลาะหนึ่ง

ตอนนี้บิ๊กได้อยู่บนเส้นทางที่ราบเรียบขึ้นกว่าเดิม ได้เรียนสาขาที่สนใจ มีทุนการศึกษาจากเครือข่ายจังหวัดคอยดูแลไม่ขาด นอกจากนั้นยังได้ทำกิจกรรมที่ชอบ มีรายได้ แต่สิ่งที่ทำให้ครูนูรียาดีใจเป็นพิเศษ คือการที่บิ๊กได้กลับมาซ้อมและออกแสดงกับคณะวัฒนธรรม ฯ ทุกวันที่โรงเรียนเก่า ทำให้ครูได้ดูแลและเห็นพัฒนาการของบิ๊กอย่างใกล้ชิดต่อไป

“ครูภูมิใจที่ได้ดูแล ได้เห็นบิ๊กตั้งแต่ตอนที่เขาขี้อาย ไม่ค่อยพูด ถามอะไรก็เงียบ เหมือนเขาแบกปัญหาความทุกข์ทุกอย่างไว้กับตัวคนเดียว แต่วันนี้ ผ่านมาห้าปีที่รู้จักกัน ความเฉยเมยของเขามลายหายไปแล้ว ภายนอกก็ดูมีน้ำมีนวลขึ้น มีแววตาที่เจือความสุข ความหวัง ความฝัน กล้าคิดถึงอนาคต และเหนืออะไรทั้งหมดคือเราได้เห็นรอยยิ้มบนใบหน้าของเขา ซึ่งนี่คือผลตอบแทนที่คุ้มค่ามาก ๆ กับงานที่ครูทำ รวมถึงคณะทำงานท่านอื่น ๆ ทั้งหมดที่ทุ่มเททั้งแรงกายแรงใจมาจนวันนี้”

‘มองไปข้างหน้า’ ออมไว้เพื่อ ‘ย่า’ และต่อยอดการศึกษาในอนาคต 

บิ๊กมีวินัยการใช้เงินที่เคร่งครัด คือจะใช้จ่ายค่ากินอยู่ประจำวันของเขากับยายจากรายได้ที่ทำงานประจำสัปดาห์ แล้วจะพยายามไม่แตะต้องเงินช่วยเหลือที่ได้มาจากหน่วยงานต่าง ๆ ด้วยต้องการให้เงินก้อนนี้เป็นคลังเล็ก ๆ สำหรับต่อยอดการเรียนในอนาคต พร้อมเป็นทุนสำรองของครอบครัวยามจำเป็น

“เก็บไปเรื่อย ๆ ครับ ไม่อยากเอามาใช้ กลัวหมด ตอนนี้พอทำงานได้ หามาใช้ไป ยังไหวอยู่ นึกย้อนไปช่วงโควิดหนัก ๆ ก็อยากมีทุนสำรองไว้สำหรับการเรียน และเผื่อไว้สำหรับยายด้วยครับ คือถ้าจำเป็นต้องใช้เมื่อไหร่ เช่นยายไม่สบายขึ้นมา ผมอยากแน่ใจว่าจะมีทุนพอในสถานการณ์นั้น

“ผมเคยไม่แน่ใจว่าจะได้เรียนถึงแค่ไหน แต่ตอนนี้เริ่มเห็นทางชัดขึ้น ก็จะตั้งใจให้เต็มที่ที่สุด อีกสิ่งหนึ่งที่หวังคืออยากให้ยายแข็งแรง อยู่กับผมไปนาน ๆ ดังนั้นผมจะทำงานเก็บเงินให้ได้มาก ๆ ไว้เรียน ไว้ให้ยายใช้ ดีใจครับที่มีวันนี้ วันที่เชื่อว่ามีอนาคตที่ดีกว่ารออยู่ในวันถัด ๆ ไป”

และนี่คือเรื่องราวจากการติดตามต่อเนื่อง โดยศูนย์ช่วยเหลือเด็กเยาวชนในภาวะวิกฤตทางการศึกษา จ.ยะลา และ กสศ. ซึ่งเริ่มต้นจากโครงการจัดการศึกษาเชิงพื้นที่เพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา สู่การจุดประกายให้จังหวัดยะลาจัดตั้ง ‘สภาการศึกษาจังหวัด’ และ ‘กองทุนเพื่อการศึกษาเด็กเยาวชนด้อยโอกาส’ ที่จะเพิ่มโอกาสในการเข้าถึงการศึกษาของ ‘บิ๊ก’ และเด็กเยาวชนคนอื่น ๆ ต่อไป

The post แต้ม ‘รอยยิ้ม’ บนใบหน้า เมื่อพบ ‘เส้นทางฝัน’ ที่เคยพลัดหล่นหายไป first appeared on กสศ..

สืบเนื่องถึงสถานการณ์โควิด-19 ที่ซ้ำเติมให้เด็กเยาวชนอีกจำนวนมาก เผชิญกับภาวะเสี่ยงหลุดจากระบบการศึกษาเฉียบพลัน จังหวัดยะลาได้ร่วมกับ กสศ. ในโครงการ ‘ศูนย์ช่วยเหลือเด็กและเยาวชนในภาวะวิกฤตทางการศึกษา’ นำรูปแบบการทำงานเชิงพื้นที่มาใช้ ผ่านการประสานกับทั้งหน่วยงานภาครัฐ เอกชน ประชาสังคม สถาบันการศึกษา โดยเฉพาะ ‘ครู’ และ ‘บัณฑิตอาสาชุมชน’ ซึ่งเป็นด่านหน้าในการเก็บข้อมูลและวิเคราะห์สถานการณ์เด็กเป็นรายคน จนทำให้โครงการสามารถช้อนเด็กในภาวะฉุกเฉินไว้ได้ 84 คน ก่อนนำมาสู่การออกแบบความช่วยเหลือดูแล ที่ ‘ต่อเนื่อง’ และ ‘ตรงจุด’       

 ไม่เพียงเท่านั้น เครือข่ายความร่วมมือคนในจังหวัดที่เกาะเกี่ยว และไฟแห่งความมุ่งมั่นที่จุดติดแล้วในใจของคณะทำงานทุกฝ่าย ยังนำไปสู่การจัดตั้ง ‘สภาการศึกษาจังหวัดยะลา’ อันเป็นหมุดหมายในการหลอมรวมรักษาความเข้มแข็ง และขยายการทำงานให้เติบโตต่อไป

ขณะที่ กสศ. ได้เตรียมถอดบทเรียนความสำเร็จของจังหวัดยะลา เพื่อขยายผลสู่การทำงานในพื้นที่อื่น ๆ โดยเฉพาะจุดแข็งของคณะทำงาน ที่มี Case Manager หรือ ‘ผู้จัดการรายกรณี’ ซึ่งฝังตัวใกล้ชิดอยู่ตามชุมชนต่าง ๆ มากกว่า 300 คน จึงติดตามความเปลี่ยนแปลงของเด็กได้ตลอดเวลา พร้อมปรับแผนดูแลช่วยเหลือที่เหมาะสม และทันท่วงที

มองผ่านบริบทพื้นที่ ต้นเหตุความยากจนหยั่งรากฝังลึก
‘ปัญหาที่อยู่อาศัย ขาดที่ทำกิน ไม่มีอาชีพ’

“การลงพื้นที่สำรวจข้อมูลที่เป้าหมายตั้งต้นคือช่วยเหลือด้านการศึกษา กลับเผยให้เราเห็นถึงบริบทความยากจนในพื้นที่ ที่ครัวเรือนของเด็กเยาวชนด้อยโอกาสร้อยละ 80 ไม่มีที่ดินทำกินของตัวเอง ผู้ปกครองไม่มีอาชีพประจำ ส่วนใหญ่ปลูกเพิงพักอาศัยในป่ายาง รับจ้างกรีดยางได้เงินเป็นรายวัน ช่วงไหนยางผลัดใบหรือเป็นฤดูมรสุมก็ไม่มีรายได้จะส่งผลถึงการเรียนของเด็กโดยตรง ขณะที่อาชีพตัดยางยังกระทบถึงการไปโรงเรียนของเด็กด้วย เพราะวันไหนที่งานเยอะพ่อแม่กลับบ้านช้าก็ไม่มีใครส่งเด็กไปเรียน หรือบางบ้านไม่มีใครเลี้ยงน้อง พี่ทิ้งน้องไม่ได้ก็ต้องหยุดเรียนไปหนึ่งวัน”

ตัวแทนคณะทำงานสังคมสงเคราะห์ สำนักงานพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์จังหวัดยะลา ระบุสาเหตุหลักที่ทำให้เด็กเยาวชนหลุดจากระบบการศึกษา ก่อนอธิบายภาพสถานการณ์ช่วงวิกฤตโควิด-19 ว่า แม้แต่ในสังคมเมือง การปิดโรงงานกิจการต่าง ๆ ยาวนานเนื่องจากมีผู้ป่วยทยอยติดเชื้อต่อกันเป็นทอด ซึ่งบางแห่งปิดนานกว่าสองเดือน ทำให้หลายครอบครัวไม่มีรายได้ สุดท้ายจึงตัดสินใจให้ลูกหลานหยุดเรียนทั้งชั่วคราวและถาวร

“ที่น่าเป็นห่วงคือเด็กช่วงชั้นรอยต่อ ป.6 หรือ ม.3 พอเจอโควิด เด็กเริ่มออกไปช่วยที่บ้านทำงาน พอมีรายได้ขึ้นมาก็กลัวว่าถ้ากลับไปเรียนต้องเจอภาระเรื่องเงินอีก กลุ่มนี้พอจะตามกลับมาเรียนทีแรกเขาก็ปฏิเสธ อยากทำงานมากกว่า ดังนั้นการช่วยเหลือเด็กเรื่องการศึกษา เราต้องมองประเด็นการช่วยเหลือครอบครัวเขาให้มีรายได้ร่วมด้วย”

‘บัณฑิตอาสา’ เบื้องหลังความสำเร็จของการพาน้องกลับห้องเรียน

นุสรีน สาระกุล นักวิชาการการศึกษา อบจ. ยะลา และคณะกรรมการ เลขานุการโครงการศูนย์ช่วยเหลือเด็กและเยาวชนในภาวะวิกฤตทางการศึกษาจังหวัดยะลา กล่าวว่า แนวทางการทำงานเชิงพื้นที่ตั้งแต่ปี 62 ทำให้จังหวัดยะลาเกิดการวางระบบที่เชื่อมต่อกันในท้องที่ กระจายอำนาจกำกับดูแลตั้งแต่ระดับอำเภอ ตำบล หมู่บ้าน จนถึงชุมชนขนาดเล็กห่างไกล

“คณะทำงานเราจะลงทุกตำบล ทุกพื้นที่ เพื่อทำความเข้าใจกับผู้นำชุมชน ลงไปบอกถึงความจำเป็นของการทำงานช่วยเหลือเด็กเยาวชนที่ประสบภาวะวิกฤตทางการศึกษา พร้อมสร้างความตื่นตัวให้คนพื้นที่ในวงกว้าง ข้อดีของเราคือมี ‘บัณฑิตอาสา’ อยู่ในทุกหมู่บ้าน เป็นคนพื้นที่ที่ทุกคนรู้จัก สามารถเข้าถึงข้อมูลทุกครัวเรือน ส่วนหนึ่งเป็นผลที่สืบเนื่องจากงาน ABE ปีแรก ทำให้มีบัญชีรายชื่อเด็กจาก กสศ. ให้ลงสำรวจข้อเท็จจริง ว่าเด็กอยู่ในพื้นที่กี่คน หลุดจากระบบจริงกี่คน บัณฑิตอาสาเหล่านี้เป็นกลไกที่ช่วยให้เราได้ข้อมูลดิบรวดเร็วและแม่นยำ และหลังลงเยี่ยมทุกเคส เราได้ข้อมูลที่ลึกลงไปอีกว่าปัญหาของแต่ละบ้าน แต่ละคนคืออะไร จากนั้นพอเอาชื่อเด็กเข้าสู่กระบวนการความช่วยเหลือ ก็เป็นบัณฑิตอาสากลุ่มนี้เอง ที่คอยตามติดแต่ละเคสว่ามีปัญหาอุปสรรคเร่งด่วนอะไรที่ต้องจัดการ หรือในระหว่างทางเด็กและครอบครัวมีความเปลี่ยนแปลงอย่างไรบ้าง”

เลขานุการโครงการ ฯ เผยว่า กำลังใจสำคัญที่ทำให้คณะทำงานมีแรงลงพื้นที่อย่างไม่กลัวเหน็ดเหนื่อย คือข้อมูลที่แต่ละคนลงใจลงแรงเพื่อให้ได้มานั้น แสดงผลลัพธ์ให้เห็นแล้วว่า การบากบั่นลงหน้างานไปถามคำถามซ้ำ ๆ หรือทำเรื่องเดิม ๆ ไม่รู้กี่หน ได้ทำให้พบเด็กที่ประสบภาวะวิกฤตจริง ๆ ทั้งยังแน่ใจได้ด้วยว่า น้อง ๆ เหล่านั้นจะได้รับความช่วยเหลือที่ตรงกับความต้องการจริง ๆ

“การทำงานที่มันมีแอคชัน มีความเคลื่อนไหวตามมา ทำให้ในกระบวนการคัดกรองปีถัดมา เรามีเด็กที่เดินเข้ามา อบจ. ด้วยตัวเองทั้งที่ไม่มีชื่อในฐานข้อมูล เพราะเขาอยากเรียนต่อแต่ที่บ้านไม่มีเงินส่ง หรือบางคนก็หลุดจากระบบไปแล้วอยากกลับเข้าเรียนอีกครั้งแต่ไม่รู้จะหันไปทางไหน แล้วเขาเห็นจากเพื่อนพี่น้องคนอื่นว่าโครงการช่วยได้จริง”

‘สภาการศึกษาจังหวัด’ สานต่อภารกิจลดความเหลื่อมล้ำอย่างยั่งยืน

ดร.ระเด่น สะมะแอ รองนายกองค์การบริหารส่วนจังหวัดยะลา กล่าวว่า จากวันที่ยะลา ได้เป็น 1 ใน 20 จังหวัดโครงการ ABE และเริ่มวางรากฐานการทำงานช่วยเหลือเด็กเยาวชนนอกระบบการศึกษา ต่อเนื่องถึงการประคองกลุ่มเสี่ยงหลุดจากภาวะวิกฤตต่าง ๆ ความร่วมมือของ กสศ. ได้ทำให้เกิดเครือข่ายคณะทำงานจังหวัดซึ่งประกอบด้วยคนทุกภาคส่วน จนนำมาสู่ผลสำเร็จที่เป็นรูปธรรมในปีแรก กับ 3 อำเภอต้นแบบ และเพิ่มเติมการทำงานในพื้นที่อำเภอเมือง เมื่อเข้าสู่ปีที่ 2 และด้วยแนวทางที่วางไว้ ทำให้ทางจังหวัดสามารถประคับประคองเด็กกลุ่มเสี่ยงหลุดจากระบบ ด้วยผลกระทบจากสถานการณ์โควิด-19 ได้อีกจำนวนหนึ่ง

ถึงวันนี้จังหวัดยะลามองไปยังย่างก้าวถัดไป ในการสร้างระบบดูแลช่วยเหลือเด็กเยาวชนที่ยั่งยืนยิ่งขึ้น พร้อมขยายพื้นที่ความช่วยเหลือให้ครอบคลุมทุกอำเภอ ผ่านนโยบายการจัดตั้ง ‘สภาการศึกษาจังหวัด’ เพื่อสานต่อภารกิจลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาในระยะยาว ด้วยชุดคณะกรรมการการศึกษาจังหวัดที่เป็นความร่วมมือของเทศบาล อาสาสมัครชุมชน และมีคณะกรรมการจัดหาทุนที่จะระดมกำลังจากชาวยะลาทุกคน

“ต้องขอบคุณ กสศ. ที่เป็นสารตั้งต้น ทั้งในด้านการวางแนวทางทำงาน และความร่วมมือจากศูนย์ช่วยเหลือเด็กเยาวชนในภาวะวิกฤตทางการศึกษา ซึ่งคอยเติมเต็มให้การทำงานของสภาการศึกษาจังหวัดมั่นคงยิ่งขึ้น ผมเชื่อว่าโอกาสที่เด็ก ๆ ได้รับในครั้งนี้ ไม่เพียงจะสร้างประโยชน์กับแค่ตัวเด็ก ครอบครัว หรือชุมชนของเขา แต่จะเป็นจุดเปลี่ยนของการแก้ไขปัญหาการศึกษาในระดับประเทศ สำหรับยะลาเมื่อเราตั้งหลักทำงานได้แล้ว การขยายผลจากนี้จะไม่หยุดเพียงแค่ในจังหวัด แต่เราจะนำโมเดลที่เกิดขึ้นนี้ไปประสานทำงานในพื้นที่สามจังหวัดภาคใต้ต่อไป”

สู่การเปลี่ยนแปลงเชิงนโยบาย
กระจายอำนาจสู่ท้องถิ่น คือหนทางกระจายความเสมอภาคทางการศึกษา

ศ.ดร.สมพงษ์ จิตระดับ กรรมการบริหาร กสศ. ที่ปรึกษาโครงการศูนย์ช่วยเหลือเด็กเยาวชนในภาวะวิกฤตทางการศึกษา กล่าวว่า การถอดองค์ความรู้จากการทำงานของจังหวัดยะลา ทำให้เห็นกลไกการช่วยเหลือเด็กทั้งกลุ่มยากจนถาวร กลุ่มเสี่ยงหลุดในภาวะวิกฤต และกลุ่มที่หลุดจากระบบมาแล้ว ว่าสาเหตุต้นตอปัญหาคืออะไร แล้วหากจะช่วยให้เขาไปต่อได้ จะมีวิธีการอย่างไร สามารถสร้างกลไกดูแลเป็นรายคนได้ลึกแค่ไหน เพราะนี่คือกรณีตัวอย่างที่ กสศ. จะนำมาสรุปข้อค้นพบเพื่อนำสู่การเปลี่ยนแปลงเชิงนโยบาย โดยเฉพาะการกระจายอำนาจไปสู่ท้องถิ่น การจัดตั้งสภาการศึกษาจังหวัด รวมถึงการทำงานที่เชื่อมกับอาสาสมัครชุมชนในฐานะผู้ดูแลรายกรณี ที่ไม่ใช่แค่พาเราไปพบตัวเด็ก แต่ยังต้องมีการติดตามดูแลช่วยเหลือเด็กไปตลอดเส้นทางการศึกษา

“ยะลาจะเป็นต้นแบบการกระจายอำนาจเต็มรูปแบบ ในการดูแลเด็กด้อยโอกาส ซึ่งทำให้เห็นว่าหลายข้อแม้เรื่องปัญหาการศึกษาที่เคยติดขัด แต่เมื่อลงไปในระดับท้องถิ่นแล้วเขาทำได้ เราเห็นตัวอย่างที่จับต้องได้เลยว่าระบบการศึกษาเมื่อดูแลด้วยคนในพื้นที่ เขาสามารถจัดการปัญหาที่ละเอียดอ่อน ซับซ้อน เข้าถึงได้เร็ว เข้าใจทุกมิติและแก้ไขตรงจุด ซึ่งในอนาคตจากนี้ไม่เกินสิบปี ผมเชื่อว่าการจัดการศึกษาเชิงพื้นที่ จะเป็นกลไกสำคัญในการต่อสู้กับปัญหาความเหลื่อมล้ำ และช่วยกระจายความเสมอภาคทางการศึกษาไปยังทุกพื้นที่ของประเทศได้จริง” 

The post แกะรอย ‘ยะลาเสมอภาค’ ‘บัณฑิตอาสาชุมชน’ เบื้องหลังความสำเร็จของการพาน้องกลับห้องเรียน first appeared on กสศ..