ทางลัดที่ไม่ใช่การข้ามขั้น แต่คือการลงทุนถูกจุด

‘ทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูง’ จะเป็น “ทางลัด” ในการยกระดับทุนมนุษย์ไทย และพาประเทศพ้นกับดักรายได้ปานกลางได้อย่างไร?

คำถามนี้ถูกตั้งขึ้นโดย ดร.ไกรยส ภัทราวาท ผู้จัดการกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) บนเวที “สร้างโอกาสทางการศึกษา สร้างกำลังคนทักษะสูงก้าวสู่อนาคต” ซึ่งจัดขึ้นเมื่อวันที่ 3 เมษายน 2569 ณ อาคารอิมแพ็คฟอรั่ม เมืองทองธานี

คำถามนี้ไม่ได้ชวนมองเพียง “ปลายทางของประเทศ” แต่กำลังชี้ให้เห็น “เครื่องมือสำคัญ” ที่จะพาไปถึงจุดนั้น นั่นคือ ทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูง ซึ่ง กสศ. ดำเนินงานร่วมกับสำนักงานคณะกรรมการการอาชีวศึกษา (สอศ.) และกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) อย่างต่อเนื่องตั้งแต่ปี 2562

ตลอด 7 ปีที่ผ่านมา โครงการนี้ได้สนับสนุนนักศึกษาทุนสะสมแล้วกว่า 15,278 ทุน ครอบคลุมสถานศึกษาสายอาชีพทั้งภาครัฐและเอกชน 150 แห่ง ใน 60 จังหวัดทั่วประเทศ และกำลังเดินหน้าสู่การคัดเลือกนักศึกษาทุนรุ่นที่ 8

โลกเปลี่ยนเร็ว แต่ความพร้อมของคนไทยยังตามไม่ทัน

ก่อนจะไปถึงคำตอบปลายทาง ดร.ไกรยส ชวนมองภาพใหญ่ของโลกปัจจุบันว่า เด็กและเยาวชนในวันนี้เติบโตท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยีอย่างรวดเร็ว และต้องเผชิญกับการ “ดิสรัป” (Disruption) ซ้ำแล้วซ้ำเล่า

โจทย์สำคัญของระบบการศึกษาจึงไม่ใช่เพียง “จะสอนอะไร” แต่คือ จะพัฒนาผู้เรียนอย่างไรให้ก้าวทันโลกที่เปลี่ยนเร็วขึ้นทุกวัน

รายงาน The Future of Jobs 2025 โดย World Economic Forum (WEF) ชี้ชัดว่า ตลาดแรงงานในอนาคตจะขับเคลื่อนด้วย 3 กลุ่มอาชีพหลัก ได้แก่

• งานด้านเทคโนโลยีและข้อมูล (รวมถึง AI)
• งานด้านเศรษฐกิจสีเขียวและเกษตรสมัยใหม่
• งานด้านสังคมสูงวัย โดยเฉพาะภาคสุขภาพ

ในขณะที่ “งานซ้ำ” กำลังลดความสำคัญลง ทักษะด้านความคิดสร้างสรรค์ นวัตกรรม และการใช้เทคโนโลยี กลับกลายเป็นหัวใจของการอยู่รอด  “งานที่เน้นทำซ้ำ ทำเร็ว หรือผลิตให้เหมือนต้นแบบ จะถูกแทนที่ด้วยระบบอัตโนมัติ แต่ทักษะการสร้างสิ่งใหม่ จะเป็นทักษะที่มีคุณค่าในโลกอนาคต” 

นี่ไม่ใช่แค่การเปลี่ยนแปลงของตลาดแรงงาน แต่คือการเปลี่ยนกติกาของเศรษฐกิจทั้งระบบ

ทักษะแห่งอนาคต: ความเสี่ยงใหม่ของประเทศ 

ดร.ไกรยส อธิบายว่าการพัฒนาคนในโลกยุคใหม่ ต้องอาศัย 3 ทักษะสำคัญ

• ทักษะเทคโนโลยี
• ทักษะอารมณ์และสังคม
• ทักษะการเรียนรู้ตลอดชีวิต

โดยมีการประเมินว่า 39% ของทักษะแรงงานในปัจจุบัน จะเปลี่ยนแปลงภายใน 5 ปี นั่นหมายความว่าคนที่ “เรียนรู้และปรับตัวได้” เท่านั้นที่จะอยู่รอด

แต่ปัญหาคือ แรงงานไทยจำนวนมากยังขาดทักษะพื้นฐานสำคัญ ทั้งการอ่านเขียน ทักษะดิจิทัล และทักษะอารมณ์สังคม โดยมีสัดส่วนต่ำกว่ามาตรฐานถึงประมาณ 60% ดังนั้นในกระบวนการพัฒนาคน ต้องมุ่งทักษะชุดนี้ เพื่อโอกาสในอาชีพ และระดับรายได้

กับดักที่มองไม่เห็น: ความยากจนข้ามรุ่น

ยิ่งไปกว่านั้น ประเทศไทยยังเผชิญกับ “กับดักซ้ำซ้อน” คือความยากจนที่ส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น เด็กจากครอบครัวที่ผู้ปกครองจบการศึกษาเพียงระดับประถมศึกษา กว่าครึ่งหนึ่งมีแนวโน้มจะจบการศึกษาไม่เกินระดับเดียวกัน วงจรนี้ทำให้ “เพดานชีวิต” ถูกกำหนดตั้งแต่ยังไม่เริ่มต้น 

และนี่คือจุดที่นโยบายด้านการศึกษา ต้องทำหน้าที่ “ตัดวงจร” ไม่ใช่เพียง “ประคอง”

“ข้อมูลนี้เชื่อมโยงมาที่การทำงานของทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูง ที่ทุกฝ่ายมีเป้าหมายในการส่งเสริมนักเรียนนักศึกษาผู้ขาดแคลนโอกาส ให้ได้รับการศึกษาในสายอาชีพ โดยเฉพาะสาขาวิชาซึ่งเป็นที่ต้องการของตลาดแรงงาน”

จาก “ทุนการศึกษา” สู่ “เครื่องมือพัฒนาประเทศ”

นี่จึงเป็นเหตุผลที่ “ทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูง” ถูกออกแบบขึ้น ไม่ใช่เพียงเพื่อให้ทุน แต่เพื่อสร้างระบบพัฒนาผู้เรียนที่เชื่อมโยงการศึกษาเข้ากับตลาดแรงงานจริง นี่คือ “ทางลัด” ที่ไม่ได้ข้ามขั้น แต่คือการลงทุนที่ “ถูกจุด” ในทุนมนุษย์ โดยผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นตลอด 7 ปีที่ผ่านมา คือเยาวชนจำนวนมากสามารถก้าวข้ามข้อจำกัดของชีวิต มีงานทำ มีรายได้ และยกระดับคุณภาพชีวิตของครอบครัวได้จริง

หลักฐานที่มีชีวิต: เมื่อโอกาสทางการศึกษาเปลี่ยนเส้นทางชีวิต

ตัวอย่างที่เกิดขึ้นจริง เช่น

• “นัจมี” นักศึกษาทุนฯ รุ่น 5 จากคณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยนราธิวาสราชนครินทร์ สำเร็จการศึกษาในหลักสูตรผู้ช่วยพยาบาล ก่อนเข้าทำงานที่โรงพยาบาลวชิระ ภูเก็ต และสามารถยกระดับความเป็นอยู่ของครอบครัวได้ภายในเวลาเพียง 1 ปี
• “วรวัฒน์” นักศึกษาทุนฯ รุ่น 1 จากวิทยาลัยเทคนิคอำนาจเจริญ หลังสำเร็จการศึกษาระดับ ปวส. ได้รับ “ทุนพระกนิษฐาสัมมาชีพ” รุ่น 3 เพื่อศึกษาต่อในระดับปริญญาตรี คณะครุศาสตร์อุตสาหกรรม สาขาวิศวกรรมไฟฟ้า ก่อนกลับมาทำงานเป็นครูอัตราจ้าง ณ วิทยาลัยเทคนิคอำนาจเจริญ
• “อาชัญ” นักศึกษาทุนฯ รุ่น 2 สาขาแมคคาทรอนิกส์และหุ่นยนต์ จากวิทยาลัยเทคนิคสิงห์บุรี ได้รับโอกาสฝึกงานในต่างประเทศ และปัจจุบันทำงานในตำแหน่ง Technician Automation พร้อมเส้นทางความก้าวหน้าในสายอาชีพที่เปิดกว้างในอนาคต 

มากกว่าทุน คือการเปลี่ยนประเทศ

นักศึกษาทุนเหล่านี้พิสูจน์ให้เห็นว่า เมื่อความมุ่งมั่นได้รับการสนับสนุนอย่างถูกทาง ผลลัพธ์คือการก้าวพ้นข้อจำกัด และสร้างเส้นทางชีวิตใหม่ได้จริง และไม่ใช่เพียงตัวอย่างไม่กี่คน แต่นักศึกษาทุนมากกว่า 15,000 คน คือหลักฐานของความสำเร็จในการพัฒนาทุนมนุษย์

“เมื่อทุนการศึกษาถูกออกแบบให้เป็นเครื่องมือในการพัฒนาผู้เรียนอย่างเป็นระบบ ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจึงไม่ได้จำกัดอยู่เพียงตัวนักศึกษา แต่ขยายไปสู่สถานศึกษา ผู้เรียนทั้งวิทยาลัย ชุมชน และท้ายที่สุดคือการเปลี่ยนแปลงในระดับประเทศ”

และนี่คือที่มาของ “ทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูง” ซึ่งตั้งอยู่บนความเชื่อสำคัญว่า ความเสมอภาคทางการศึกษา คือจุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลง และเป็นกุญแจสำคัญในการพาไทยพ้นกับดักรายได้ปานกลาง

The post “ทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูง” ทางลัดยกระดับทุนมนุษย์ไทย สู่การพ้นกับดักรายได้ปานกลาง first appeared on กสศ..

ผู้ปกครองของเด็ก ๆ เกินครึ่งไม่ใช่พ่อหรือแม่ แต่คือปู่ย่าตายายหรือลุงป้าน้าอา เมื่อถามถึงแผนศึกษาต่อหลังจบ ม.3 เกือบ 100% ของเด็กที่สมัครรับทุนตอบในทางเดียวกันว่า “คงเลิกเรียนไปหางานทำ” ส่วนพอถามถึงประเภทงาน น้อง ๆ บอกว่า “อะไรก็ได้ที่มีคนจ้าง” และแม้รู้ว่าค่าตอบแทนจะน้อยนิด พวกเขาก็พร้อมอยู่กับงานที่ใช้แค่ทักษะเดิม ๆ ซ้ำไปอีกหลายปีโดยไม่เกี่ยง เพราะรู้ดีว่าทางเลือกไม่มีมากกว่านั้น  

ข้อมูลเหล่านี้คือสิ่งที่ได้จากคณะทำงานคัดกรองนักศึกษาทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูง ที่พาเราไปพบเยาวชนส่วนหนึ่งในพื้นที่จังหวัดสตูล ซึ่งเปิดให้เห็นข้อค้นพบว่า เส้นทางของน้อง ๆ จากครัวเรือนใต้เส้นความยากจน (ไม่เกิน 3,000 บาท ต่อคน/เดือน) ล้วนเสี่ยงต่อการติดอยู่ในวงจรความยากจนที่ส่งต่อจากรุ่นนสู่รุ่น จากข้อจำกัดด้านรายได้ครัวเรือน ที่ปิดกั้นโอกาสการศึกษาต่อของทุกคนไว้ …เพียงหลังจบการศึกษาภาคบังคับ    

หากหัวใจของการลงพื้นที่ค้นหา-คัดกรองครั้งนี้ คือความพยายามจะเปิดประตูบานใหม่ เพื่อโอกาสศึกษาต่อในสายอาชีพ ที่ไม่เพียงมีเป้าหมายให้เด็ก ๆ ได้เรียน แต่ยังครอบคลุมถึงการพัฒนาศักยภาพ ยกระดับทักษะ การเข้าถึงอาชีพเฉพาะทางที่มีรายได้แน่นอน มีลำดับขั้นตอนก้าวหน้าในสายงานของเยาวชนจากครัวเรือนใต้เส้นความยากจนคนหนึ่ง เพื่อให้น้อง ๆ เหล่านี้เป็นทรัพยากรมนุษย์คนสำคัญ ที่จะก้าวเข้ามาขับเคลื่อนอุตสาหกรรมท้องถิ่นในอนาคต 

ประสบการณ์จากคณะทำงานบอกเราว่า ในระดับบุคคล โอกาสการศึกษาต่อในหลักสูตรที่กินเวลา 1-3 ปี จะค่อย ๆ หล่อหลอมและผลักดันให้เด็กคนหนึ่งเปลี่ยน จากไม่เคยเชื่อในตัวเอง …เป็นคนที่พบศักยภาพซึ่งซุกซ่อนอยู่ภายใน ผ่านการเดินทางในสถาบันการศึกษา ผ่านการเก็บเกี่ยวชั่วโมงในสถานประกอบการ โดยมีครูเป็นผู้ดูแล-รับฟัง คอยเป็นโค้ชที่เข้าใจถึงข้อจำกัด ช่วยออกแบบเส้นทาง และทำให้ทุก ๆ เสียงนั้นมีค่ามีความหมาย เพื่อที่ปลายทาง เราจะได้เห็นมนุษย์คนหนึ่งเติบโต และพร้อมออกโบยบินบนถนนสายอาชีพอย่างมั่นใจ    

ชวนติดตามภารกิจลงพื้นที่คัดกรองนักศึกษาในโครงการทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูงรุ่นที่ 8 อันเป็นการทำงานร่วมกันระหว่างกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) และสถาบันการศึกษาสายอาชีพในพื้นที่ภาคใต้ตอนล่าง ได้แก่ วิทยาลัยชุมชนสตูล หนึ่งในสถาบันร่วมผลิตนักศึกษาเพื่อตอบโจทย์การพัฒนาทักษะวิชาชีพและทักษะชีวิต ซึ่งสอดคล้องต่อทิศทางการพัฒนากำลังคนของจังหวัดสตูล

ย้อนมองสถานการณ์ในพื้นที่นับตั้งแต่ช่วงเวลาหลังการแพร่ระบาดของโควิด-19 ความเคลื่อนไหวของอุตสาหกรรมท่องเที่ยวมีการขยายตัวของอุปสงค์ (Demand) หรือความต้องการแรงงานเพิ่มขึ้น ด้วยธุรกิจท่องเที่ยวและบริการกำลังเติบโตต่อเนื่อง และยิ่งทวีขึ้นในช่วงฤดูท่องเที่ยว (High Season) ทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องจึงมุ่งผนึกกำลังกันเต็มที่เพื่อ ‘สร้างคน’ รองรับ 

โดยเฉพาะในแวดวงการท่องเที่ยวมูลค่าสูง ที่จะยกระดับการท่องเที่ยวและบริการของจังหวัดสตูลเป็น ‘ศูนย์กลางการท่องเที่ยว’ ของภูมิภาค ในภาคการผลิตทรัพยากรบุคคล จึงยังต้องการกำลังคนคุณภาพที่มีทักษะเฉพาะด้าน ทั้งทักษะด้านภาษา การจัดการ รวมถึงทักษะด้านความเข้าใจความต่างทางวัฒนธรรมที่ลึกซึ้ง อีกเป็นจำนวนมาก   

วิทยาลัยชุมชนสตูลจึงเป็นหนึ่งสถาบันการศึกษา ที่เดินหน้าผลักดันแผนการผลิตกำลังคนในระยะยาว โดยปีการศึกษา 2569 ทางสถาบันได้ร่วมกับ กสศ. จัดสรรทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูง จำนวน 20 ทุน ในสาขาวิชาการท่องเที่ยวและการบริการ และมุ่งเป้าไปที่การส่งเสริมโอกาสการศึกษาแก่เยาวชนขาดแคลนทุนทรัพย์

อาจารย์อัศวยุช เทศอาเส็น วิทยาลัยชุมชนสตูล เล่าถึงภารกิจการการผลิตบุคลากรสายอาชีพว่า ประสบการณ์การร่วมโครงการทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูงตั้งแต่รุ่นที่ 1 (ปี 2562) ถึงปัจจุบัน ทางวิทยาลัยพบหลากหลายประเด็นการค้นหาคัดกรองนักศึกษาทุน โดยเฉพาะปัจจัยแวดล้อมที่เป็นอุปสรรคต่อการเรียนต่อ โดยหากมองลึกลงในรายละเอียดของชีวิตของเยาวชนจากครัวเรือนต่ำกว่าเส้นความยากจน การลงพื้นที่ทำให้เห็นว่าเด็ก ๆ อยู่ในที่ที่ไม่มีสัญญาณโทรศัพท์ อาศัยในบ้านซึ่งแทบไม่มีสิ่งของเครื่องใช้จำเป็น บ้านบางหลังขาดแคลนปัจจัยพื้นฐานทั้งไฟฟ้า แหล่งน้ำ สุ่มเสี่ยงต่อการรับมือภัยธรรมชาติ หรือภัยจากผู้คน

“ขณะที่การจะพาตัวเองพ้นหลุดจากความยากลำบากก็แทบไม่มีหนทางเลยสำหรับเด็ก ๆ  ด้วยข้อจำกัดเรื่องรายได้ เพราะอย่างที่บอกว่าผู้ปกครองเกือบ 100% มีรายรับเพียงจากงานรับจ้างในสวนยาง ซึ่งนอกจากค่าแรงน้อยแล้ว รายรับยังไม่สม่ำเสมอ เด็กที่เราพบส่วนใหญ่หลังจบชั้น ม.3 จึงเดินไปในทางเดียวกันหมด คือเข้าสู่ตลาดแรงงานไร้ฝีมือ จนเกิดเป็นวงจรวนซ้ำของชีวิตใต้เส้นความยากจน ที่หาทางออกไม่ได้”

ทุนการศึกษาเปลี่ยนแปลงเด็กคนหนึ่งได้อย่างไร?

อาจารย์อัศวยุช พูดถึงเด็ก ๆ ที่พบระหว่างลงพื้นที่ว่าการทำงานต่อเนื่องตั้งแต่ปี 2562 ส่งผลอย่างมากต่อการค้นหาเด็ก ๆ ในหลายปีให้หลัง เพราะเด็กที่เราพบวันนี้ คือคนที่เขาพอรู้ข้อมูลเกี่ยวกับทุนมาก่อน บ้างผ่านครูแนะแนว บ้างจากคนในชุมชน หรือบางคนก็เห็นประจักษ์ชัดกับตาตัวเอง จากรุ่นพี่ที่เคยต่อสู้กับข้อจำกัดเดียวกันมาก่อน ซึ่งเมื่อได้รับทุนแล้ว เส้นทางชีวิตจึงเปลี่ยนแปลงไป    

“สะท้อนภาพให้ชัดว่าทุนเปลี่ยนแปลงเด็กคนหนึ่งได้อย่างไร ก็ต้องเริ่มจากตรงนี้ หรือวันแรกของการพบกันที่บ้านของเขา เราจะเห็นเด็กคนหนึ่งที่กังวลกับการพูดคุย ตอบคำถาม ประหม่าต่อการบอกเล่าเรื่องราวของตัวเอง นั่นเพราะเขารู้สึกไม่มั่นคงต่ออนาคต และการมาของถึงของทุน กำลังกลายเป็นความหวังเดียวให้พอคว้าจับ

“จนถึงแม้จะได้เป็นนักศึกษาทุนแล้ว แต่บรรยากาศห้องเรียนช่วงแรก ๆ ก็จะห่มคลุมด้วยความอึมครึม เพราะยังไม่มีใครมั่นใจกับอะไรเลย จากนั้นตัดภาพไปถึงวันที่เด็กค่อย ๆ ผ่านกระบวนการเรียนรู้ จากบทเรียนและกิจกรรมที่มีครูดูแลใกล้ชิด ที่เขารู้แล้วว่าวิทยาลัยคือพื้นที่ปลอดภัย ที่ทุกคนพูดได้ แสดงออกได้ ค้นลึกไปในตัวเองได้ โดยจะไม่มีใครตัดสิน กลับกันจะมีแต่โค้ชที่พร้อมเข้าใจ ให้กำลังใจ พยายามมองหาศักยภาพของแต่ละคนเพื่อดึงออกมาใช้ได้เต็มที่ 

…แล้วเมื่อวันหนึ่งที่กำแพงความกลัวในใจเลือนไป เด็ก ๆ จึงพบว่าเสียงของเขามีค่า ตัวตนของเขามีความหมาย ฉะนั้นภาพปลายทางที่เราจะเห็น ก็คือนักศึกษาที่มั่นใจ กล้าแสดงความคิดเห็น กล้าเรียนรู้ทดลองเพื่อจะพัฒนาทักษะให้เฉียบคมยิ่งขึ้น”     

อาจารย์อัศวยุช เปรียบการพาเด็ก ๆ ไปเรียนรู้ที่วิทยาลัย ว่าคือบานประตูสู่ ‘บ้านหลังที่สอง’ ที่จะมีครอบครัวใหญ่คือ ครูพ่อ-ครูแม่ รุ่นพี่ซึ่งเปรียบได้กับ ‘พี่เลี้ยง’ และเพื่อน ๆ ที่ต่างคนต่างสู้ฝ่าฟันมาจากจุดเดียวกัน คอยประคับประคองกันไว้ไม่ให้รู้สึกโดดเดี่ยว รวมถึงถ่ายเทพลังความมุ่งมั่นสู่กัน จนทุกคน ‘เชื่อ’ ว่าเส้นทางการศึกษานี้จะพาไปสู่ถนนสายอาชีพยาวไกล ที่จะยกระดับชีวิตตัวเองและครอบครัวได้ และยิ่งกว่านั้นคือเด็ก ๆ ที่มีศักยภาพเหล่านี้เอง คือคนที่จะเข้าไปขับเคลื่อนวงจรธุรกิจท่องเที่ยวของจังหวัดสตูล 

อาจารย์นงนุช ถวิลวรรณ์ หัวหน้าสำนักวิชาการ วิทยาลัยชุมชนสตูล พูดถึงการจัดการเรียนการสอนของวิทยาลัย ที่นอกจากการเรียนภาคทฤษฎีที่วิทยาลัย ยังเน้นเรียนรู้ผ่านประสบการณ์จริงจากสถานประกอบการชั้นนำในพื้นที่ ซึ่งทางวิทยาลัยได้บันทึกข้อตกลงความร่วมมือ (MOU) ร่วมกัน 

“การปฏิบัติงาน ณ สถานที่จริง คือพื้นที่ของการค้นหาและสร้างโปรไฟล์ของตัวเอง พร้อมกันนั้นยังได้เรียนรู้ถึงเส้นทางที่เป็นไปได้ของอาชีพในสายงานบริการและการท่องเที่ยว เขาจะสามารถตั้งเป้าหมาย รู้จุดเด่นของตนในการก้าวไปบนสายงานเฉพาะทางที่ถนัด ส่วนสถานประกอบการก็จะมีส่วนโดยตรงต่อการพัฒนากำลังคนที่ตรงกับความต้องการ ดังนั้นหลายคนไม่ทันจะฝึกงานเสร็จ ก็จะถูกทาบทามหรือจองตัวให้เข้าทำงานทันที”      

Before & After: จากมองไม่เห็นทางไป ถึงวันกล้าฝันเป็นเจ้าของธุรกิจ 

“สมัยเรียนมัธยมหนูขาดเรียนบ่อย เพราะบางวันไม่มีเงินไปโรงเรียน ถึงพยายามประหยัดแล้วด้วยการเอาข้าวจากบ้านใส่กล่องไปกินทุกวัน แต่ก็ยังติดเรื่องค่ารถที่ต้องมีอาทิตย์ละ 200-300 บาท บางอาทิตย์หนูจึงไปเรียนได้แค่สามวัน ตอนนั้นอย่าว่าแต่คิดเรื่องเรียนต่อ แต่แค่ประคองให้จบได้ยังไม่รู้เลยว่าจะไหวไหม”

ชวนปิดท้ายกันด้วยเรื่องของ ‘ยา’ กิตติมา มาลียัน นักศึกษาทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูง รุ่นที่ 6 สาขาการท่องเที่ยวและการบริการ หลักสูตรอนุปริญญา 2 ปีครึ่ง วิทยาลัยชุมชนสตูล ผู้เป็นเหมือน ‘รูปธรรมความสำเร็จ’ ของทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูง หลังเพียงหนึ่งปีกว่า ๆ ที่ผ่านมา จากเคยอยู่ตรงจุดเดียวกับน้อง ๆ ที่ไม่รู้เลยว่าจะหาทางไปต่อยังไงกับชีวิต วันนี้ยากำลังฝัน ถึงวันที่เธอจะมีธุรกิจท่องเที่ยวเป็นของตัวเอง 

“หนูจำได้ดีว่าวันแรกในวิทยาลัย เราเคยกลัวเคยกังวลแค่ไหน หนูไม่มั่นใจอะไรเลย เหมือนพื้นเพเราที่มาจากความยากลำบากมันกดเอาไว้ ให้ไม่กล้าพูด ไม่กล้าคิด ไม่กล้าแสดงออกสักอย่าง ยิ่งเราเรียนท่องเที่ยวและบริการซึ่งควรฉะฉานด้านภาษาอังกฤษ แต่หนูกลับไม่กล้าเลย”    

จนมาถึงช่วงเวลาสองเทอมในวิทยาลัยชุมชนสตูล กับประสบการณ์ฝึกงานที่ ไอรีน รีสอร์ท โรงแรม 5 ดาวบนเกาะหลีเป๊ะ ซึ่งช่วงแรก ๆ ยายอมรับ ว่าเธอรู้สึกหวั่นใจกับการพูดคุยกับแขกที่มาพัก หรือกลัวกระทั่งว่าจะจดรายการอาหารผิด แต่ยาไม่ยอมแพ้ เธอเปิดใจเรียนรู้ ซักถาม สังเกตการทำงานของรุ่นพี่ที่ทำงาน และปรับตัวตามได้รวดเร็ว จนไม่ทันรู้ตัว เวลาไม่นานยาก็เห็นตัวเองสื่อสารภาษาอังกฤษคล่องแคล่ว และกล้านำเสนอสถานที่ท่องเที่ยวน่าสนใจต่อแขกอย่างมั่นใจ

ถึงวันนี้ที่ขยับขึ้นชั้นปี 2 ยากลายมาเป็นหัวหน้าชั้นเรียน คอยให้คำปรึกษาเพื่อน ๆ เป็นผู้ช่วยครูในภารกิจสำคัญต่าง ๆ ขณะที่ในใจเธอกำลังร่างแผนการเล็ก ๆ ว่าอีกหลายปีข้างหน้า เธอจะสามารถเก็บเกี่ยวประสบการณ์พร้อมสะสมทุนรอนจำนวนหนึ่ง และนำไปใช้เปิดบริษัทท่องเที่ยวเป็นของตัวเองได้อย่างที่ฝันไว้

“หนูมีความฝันคืออยากทำบริษัทท่องเที่ยว ที่จะเผยให้แขกผู้มาเยือนได้เห็นความงามของวัฒนธรรมชุมชนในเมืองที่หนูรัก …จริง ๆ ถ้ามองย้อนไปแค่ปีก่อน หนูคงไม่เชื่อว่าจะฝันถึงอะไรอย่างนี้ได้ ถ้าวันนั้นไม่มีครูเข้ามา พามาที่วิทยาลัยแห่งนี้ หนูจึงอยากขอบคุณทุกฝ่ายที่สร้างทุนนี้ขึ้นมา และไม่ใช่แค่กับตัวหนู แต่ขอขอบคุณสำหรับเส้นทางการศึกษา ที่เข้ามาเปลี่ยนแปลงชีวิตของพวกเราทุกคน”

The post ‘ภารกิจค้นหา’ จุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนเส้นทางเด็กใต้เส้นความยากจน เป็นบุคลากรสายอาชีพคนสำคัญของท้องถิ่น first appeared on กสศ..

ในโรงเรียนขนาดเล็กหลายแห่ง ระบบไฟฟ้าที่ถูกซ่อมแซมแบบ “พอใช้ได้” ยังคงซ่อนความเสี่ยงที่อาจอันตรายถึงชีวิต โดยเฉพาะในพื้นที่ที่ต้องเผชิญน้ำท่วมยาวนานนับเดือน

“การสืบประวัติของระบบไฟฟ้าจากทางเดินสายไฟ กำลังบอกว่าโรงเรียนแห่งนี้ต้องเจอกับข้อจำกัดเรื่องบุคลากรแค่ไหน เราเห็นร่องรอยการติดตั้งและซ่อมแซมที่น่าจะทำโดยช่างอาสาในพื้นที่ ซึ่งทุกครั้งอาจเปลี่ยนคนไม่ซ้ำ และเน้นให้ใช้ได้ มากกว่าคำนึงเรื่องความปลอดภัย… 

“…สิ่งที่เราเห็นคือสถานการณ์ของโรงเรียนหนึ่ง สะท้อนไปถึงโรงเรียนลักษณะใกล้เคียงอื่น ๆ ว่ากำลังเจอปัญหาเดียวกัน เหมือนวิกฤตใหญ่นี้ย้ำว่า โรงเรียนขนาดเล็กหลายแห่งต้องได้รับการประเมินระบบไฟฟ้าทันที และไม่ใช่แก้ปัญหาชั่วคราว แต่ต้องออกแบบระบบให้รองรับการใช้งานระยะยาว”

ครึ่งหลังของปี 2568 ตั้งแต่ต้นเดือนกันยายน จังหวัดพระนครศรีอยุธยาต้องเผชิญวิกฤตน้ำท่วมครั้งใหญ่ กระทบ 13 อำเภอ 160 ตำบล ครอบคลุมมากกว่า 1,000 หมู่บ้าน 

หลายพื้นที่มีน้ำท่วมขังยาวนาน 2–4 เดือน ส่งผลให้โรงเรียนนับร้อยแห่งต้องปิดการเรียนการสอน และเลื่อนช่วงเวลาเปิด–ปิดเทอมออกไปอย่างไม่มีกำหนด

เมื่อเข้าสู่เดือนพฤศจิกายน–ธันวาคม สถานการณ์เริ่มคลี่คลาย แต่สิ่งที่หลงเหลือไว้ไม่ใช่เพียงความเสียหายของบ้านเรือน ทรัพย์สิน และอาคารเรียน หากยังรวมถึง ‘ภาวะการเรียนรู้ถดถอย’ จากการหยุดชะงักของการเรียนรู้

ย่างเข้าสู่ปี 2569 แม้ภาพรวมจะกลับสู่ ‘ภาวะปกติ’ โรงเรียนทยอยเปิดเรียนเต็มรูปแบบอีกครั้ง และดำเนินต่อเนื่องจนจบปีการศึกษา จนดูราวกับว่าวิกฤตได้ผ่านพ้นไปแล้ว

หากความเป็นจริงที่พบวันนี้ คือผลพวงจากระดับน้ำที่ท่วมขังยาวนาน กลับเผย ‘อีกวิกฤตหนึ่ง’ ว่าโรงเรียนในพื้นที่จำนวนไม่น้อยต้องเผชิญกับปัญหาจากระบบไฟฟ้าชำรุด อุปกรณ์หมดสภาพใช้งาน และการติดตั้งซ่อมแซมระบบไฟที่ไม่ตรงมาตรฐาน และข้อค้นพบนี้กำลังบอกว่า ‘ทุกวันที่โรงเรียน เด็ก ๆ และครูกำลังอยู่ในความเสี่ยง …ซึ่งอาจอันตรายถึงชีวิต’

วิกฤตความปลอดภัยในโรงเรียน ถูกพบผ่าน ‘การตรวจระบบไฟฟ้าหลังเหตุอุทกภัย’ โรงเรียนวัดพระงาม (อรรถกฤษณ์ประชารัฐ) จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ในเดือนกุมภาพันธ์ 2569 ซึ่ง กสศ. ร่วมกับ ‘อาจารย์และนักศึกษาจิตอาสา’ จาก มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี

และเพียงการประเมินเบื้องต้น กลุ่มนักศึกษาชั้นปี 4 สาขาวิชาครุศาสตร์ไฟฟ้า คณะครุศาสตร์อุตสาหกรรมและเทคโนโลยี 7 คนที่เป็นกำลังหลัก ได้แก่ ‘อุ้ม’ ญาณาธิป นวลหงส์, ‘เต๊ะ’ เตชินท์ วิจิตร์ปัญญารักษ์, ‘กริช’ อภิวัฒน์ ธวัชสานนท์, ‘มะขาม’ อลิษา โซรัมย์, ‘แอ๋ม’ ภัทรวดี ปานอำพันธ์ และ ‘อาเล่ย’ ทองประเสริฐ สันทะรา ก็ช่วยกันลิสต์รายการ ‘สัญญาณอันตราย’ ที่อาจนำสู่ภัยต่อการสูญเสียทรัพย์สิน อาคารเรียน และร้ายแรงที่สุดคือชีวิต จากการเดินสายไฟทับซ้อนไม่เป็นระบบ ความเสี่ยงไฟรั่วจากการเดินสายไฟบนคานเหล็ก การใช้สายไฟไม่ได้มาตรฐานต่อลงพื้นเป็นสายดินโดยไม่มีเบรคเกอร์ตัดไฟ จนถึงในรายละเอียดของอุปกรณ์ฟ้าที่พบเต้าปลั๊กเสียบห้อยตก ไม่มีฝาครอบ บางจุดชำรุด เก่าล้าสมัย บ้างไม่อยู่ในสภาพพร้อมใช้งาน ซึ่งหลายตำแหน่งอยู่ในจุดที่เป็นทางเดินหลัก หรือบริเวณใกล้พื้นที่เล่นของเด็ก ๆ      

รอยชำรุดจากน้ำท่วม ไม่ชวนตกใจเท่าอุปกรณ์ไฟฟ้าจากศตวรรษที่ 20   

“ก่อนไปเราเตรียมเจอสภาพเละเทะจากน้ำท่วม แต่กลายเป็นว่าความเสียหายเคลียร์ไปเยอะแล้ว …ส่วนที่เซอร์ไพรส์จริง ๆ กลับคืออุปกรณ์ไฟฟ้าบางรุ่นน่าจะอายุร่วมสามสิบปี ซึ่งเราควรเห็นได้จากแค่ในหนังเก่า ๆ หรือในพิพิธฑภัณฑ์เท่านั้น” ‘อาเล่ย’ เปิดเรื่องคนแรก ก่อนชาวคณะร่วมสมทบประสบการณ์แรกปะทะตรงหน้างาน ว่าเพียงแสกนด้วยสายตาคร่าว ๆ แต่ละคนต่างพบ ‘จุดอันตราย’ ทั้งจากอายุของอุปกรณ์ จนถึงการขาดความคำนึงเรื่องความปลอดภัยในการใช้งาน อาทิ ตำแหน่งปลั๊กสูงไม่พ้นมือเด็ก สวิทช์ที่อยู่ในที่เปิดโล่งเสี่ยงโดนฝนสาด หรือภาพรวมของระบบไฟฟ้าที่ผ่านการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าซ้ำ ๆ ซึ่งอ่านได้จากรอยทางเดินสายไฟที่ไร้ระเบียบ 

‘อาเล่ย’ เปิดเรื่องคนแรก ก่อนชาวคณะร่วมสมทบประสบการณ์แรกปะทะตรงหน้างาน ว่าเพียงแสกนด้วยสายตาคร่าว ๆ แต่ละคนต่างพบ ‘จุดอันตราย’ ทั้งจากอายุของอุปกรณ์ จนถึงการขาดความคำนึงเรื่องความปลอดภัยในการใช้งาน อาทิ ตำแหน่งปลั๊กสูงไม่พ้นมือเด็ก สวิทช์ที่อยู่ในที่เปิดโล่งเสี่ยงโดนฝนสาด หรือภาพรวมของระบบไฟฟ้าที่ผ่านการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าซ้ำ ๆ ซึ่งอ่านได้จากรอยทางเดินสายไฟที่ไร้ระเบียบ

“การสืบประวัติของระบบไฟฟ้าจากทางเดินสายไฟ กำลังบอกว่าโรงเรียนแห่งนี้ต้องเจอกับข้อจำกัดเรื่องบุคลากรแค่ไหน เราเห็นร่องรอยการติดตั้งและซ่อมแซมที่น่าจะทำโดยช่างอาสาในพื้นที่ ซึ่งทุกครั้งอาจเปลี่ยนคนไม่ซ้ำ อีกทั้งเป้าหมายยัง ‘เน้นให้ใช้ได้ มากกว่าคำนึงเรื่องความปลอดภัย’ แล้วรูปแบบหรือมาตรฐานของงานแต่ละครั้ง ก็ไม่ได้เป็นไปในทิศทางเดียวกัน” 

‘กริช’ รายงานผลการสืบเสาะระบบไฟฟ้าที่โรงเรียนวัดพระงาม

‘แอ๋ม’ ขยายความเรื่องการต่อวงจรหรือติดตั้งอุปกรณ์ไฟฟ้าว่า ถ้าเอาแค่ผลลัพธ์ให้ใช้ได้นั้นไม่ยาก และใครก็สามารถศึกษาจากอินเทอร์เน็ตแล้วทำตามได้ทันที อย่างไรก็ตามในฐานะคนเรียนไฟฟ้า แอ๋มบอกว่าพวกเขาถูกสอนว่าหัวใจหลักของการติดตั้งและใช้งานระบบไฟฟ้าทุกครั้ง จะต้อง ‘คำนึงถึงความปลอดภัย’ เป็นอย่างแรก

“…เพราะสถานการณ์เลวร้ายที่สุดที่จะเกิดขึ้นจากระบบไฟฟ้าไม่ได้มาตรฐาน อาจหมายถึงชีวิตของใครสักคน”

แอ๋มยังกำชับว่า ในอาคารไม้เก่าอายุมากกว่า 50 ปี สายไฟฟ้าเก่าที่ห้อยพันระเกะระกะ อาจคือสาเหตุแรก ๆ ที่จะทำให้เกิดไฟไหม้จากไฟฟ้าลัดวงจร เมื่อยิ่งผนวกกับอุปกรณ์ตัดไฟฉุกเฉินซึ่งผ่านการใช้งานมานาน ย่อมเท่ากับความเสี่ยงยิ่งสูงขึ้น

“…เพราะไม่มีอะไรรับประกันเลยว่า เมื่อเกิดเหตุขึ้นจริง ๆ เบรคเกอร์จะยังทำงานปกติ หรือถึงจะตัดไฟได้ แต่ประสิทธิภาพของอุปกรณ์เก่ากับของสมัยใหม่ที่ต่างกันเป็นหลักวินาที มันคือความเสียหายที่อาจแตกต่างกันจนไม่อาจประเมินได้เลย”

โรงเรียนของชุมชนทุกแห่ง จำเป็นต้องยกระดับมาตรฐานความปลอดภัย

รอยทางของสายไฟไม่เพียงบ่งชี้อดีต หากยังพาน้อง ๆ คณะครุศาสตร์ไฟฟ้า มจธ. ไปพบ ‘ระยะห่างของความเหลื่อมล้ำ’ ที่แทบจะเป็นเหมือนภาพจำของโรงเรียนขนาดเล็ก …ถึงอย่างนั้นพวกเขาก็เชื่อว่า ‘ความปลอดภัย’ ไม่ควรติดข้อจำกัดเรื่องขนาด ระยะทาง หรือลำดับความสำคัญ โดยเฉพาะเมื่อปัญหานั้นเกี่ยวข้องกับความปลอดภัยของชีวิต ก็จำเป็นอย่างยิ่งว่าควรได้รับการแก้ไขทันที   

“ที่เราเห็นคือสถานการณ์ของโรงเรียนหนึ่ง ซึ่งสะท้อนไปถึงโรงเรียนลักษณะใกล้เคียงอื่น ๆ ว่ากำลังเจอปัญหาเดียวกัน ทั้งที่โรงเรียนเล็กเหล่านี้มีอยู่เพื่อโอกาสการศึกษาของเด็กทั้งชุมชน แต่เพราะความห่างไกล เดินทางลำบาก ชุมชน โรงเรียน หรือเด็ก ๆ เหล่านี้จึงอยู่พ้นสายตา ไม่ถูกมองเห็น ทำให้ต้องเจอกับปัญหาเดิม ๆ ทุกปี ตั้งแต่ครูไม่พอ อาคารทรุดโทรม ทรัพยากรไม่มี จนถึงความไม่พร้อมทางสิ่งแวดล้อมต่าง ๆ ที่แน่นอนว่าคือปัจจัยซึ่งส่งผลต่อคุณภาพการศึกษา 

“…วันนี้พวกเรามาดูระบบไฟฟ้า และเห็นว่าแทบไม่มีอะไรอยู่ในมาตรฐานความปลอดภัยเลย เหมือนวิกฤตใหญ่นี้ย้ำว่า โรงเรียนขนาดเล็กหลายแห่งต้องได้รับการประเมินระบบไฟฟ้าทันที และไม่ใช่แก้ปัญหาชั่วคราว แต่ต้องออกแบบระบบให้รองรับการใช้งานระยะยาว” 

‘มะขาม’ พูดถึงความจำเป็นเร่งด่วน และเผยว่าข้อค้นพบจากหน้างานที่ผนวกกับความมุ่งมั่นของ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี ได้นำไปสู่ความร่วมมือกับ กสศ. ต่อยอดแผนงานประเมินระบบไฟฟ้า กับโรงเรียนขนาดเล็กอื่น ๆ โดยคณะครุศาตร์ไฟฟ้า มจธ. จะชวนคณะวิศวกรรมศาสตร์ ภาควิชาวิศวกรรมโยธา มาร่วมตรวจสภาพอาคารเรียน เพื่อขยายขอบเขตความปลอดภัยให้ครอบคลุมยิ่งขึ้น 

“พวกเราเชื่อว่าโอกาสการศึกษาไม่ได้มีแค่เรื่องการเรียนรู้ แต่กินความถึงสภาพแวดล้อมทั้งหมด ณ วันนี้ โรงเรียนของชุมชนทุกแห่ง จำเป็นต้องยกระดับมาตรฐานความปลอดภัย เพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิตและคุณภาพการศึกษาไปพร้อมกัน ซึ่งพวกเราหวังว่าการทำงานครั้งนี้จะเป็นจุดเริ่มต้นเล็ก ๆ ของการลดช่องว่างความเหลื่อมล้ำให้แคบลง”

งานอาสาคือพื้นที่เรียนรู้ภาคปฏิบัติ และคือการส่งต่อแรงบันดาลใจให้น้อง ๆ ในพื้นที่ที่โอกาสไปไม่ถึง 

ขณะแผนงานใหญ่เริ่มเดินหน้า เส้นทางการศึกษาของน้อง ๆ กลับมุ่งไปอีกทิศ เมื่อทั้งเจ็ดคนกำลังจะขึ้นปี 5 ซึ่งเป็นปีสำคัญของรุ่นพี่คณะครุศาสตร์ ที่ต้องแยกย้ายกันไปเก็บเกี่ยวประสบการณ์ในบทบาท ‘ครูฝึกสอน’ อย่างไรก็ตาม ในฐานะซีเนียร์ พวกเขายังเชื่อมั่น ว่างานที่ขึ้นต้นไว้แล้วจะเดินหน้าต่อไปได้ ด้วยพลังของรุ่นน้องที่ก้าวขึ้นมาทดแทนรุ่นพี่ทุก ๆ ปี 

ดังที่ ‘เต๊ะ’ บอกว่า “คนทำงานอาสาไม่ได้มีแค่พวกเรา แต่มีน้อง ๆ อีกมากที่สนใจงานเพื่อสังคม แล้วทางคณะเองก็สนับสนุนการจัดค่ายอาสาในโรงเรียนห่างไกล การลงชุมชนหรือเปิดพื้นที่ในสถาบันเพื่อให้ความรู้เกี่ยวกับไฟฟ้าพื้นฐาน หรือที่เกี่ยวกับโอกาสทางการศึกษาโดยตรง ก็มีกิจกรรมแนะแนวอาชีพเชิงปฏิบัติการ ‘Enjoy Careers’ ซึ่งทำร่วมกับ มจธ. ราชบุรี ที่ชวนน้อง ๆ ชั้น ม.3 มาสัมผัสการเรียนรู้ในสายอาชีพ เช่นช่างยนต์ ช่างไฟฟ้าอิเล็กทรอนิกส์ หรือช่างคอมพิวเตอร์ เพื่อสร้างแรงบันดาลใจในการเติบโตบนเส้นทางสายอาชีพ”

‘อุ้ม’ ช่วยย้ำว่า ‘งานอาสาเป็นความภูมิใจของคณะ’ และคือเมล็ดพันธ์ที่หว่านโปรยและส่งต่อกันรุ่นสู่รุ่น เพื่อให้นักศึกษาได้เข้าใจความแตกต่างของผู้คน พื้นที่ และโอกาส 

“ทุกงานอาสาสอนให้เรารู้ว่าวิชาความรู้จะนำไปใช้ประโยชน์ได้อย่างไร และเป็นพื้นที่ภาคปฏิบัติซึ่งจะช่วยบ่มเพาะความชำนาญ เพื่อให้เราประเมินสถานการณ์ วางแผน และรับมือกับงานได้ในทุกข้อจำกัด 

“…ขณะที่การได้เดินทางไปในที่ต่าง ๆ ยังมีความหมายในแง่ของการจุดประกาย ให้น้อง ๆ ในพื้นที่ที่โอกาสไปไม่ถึง ได้เห็นว่าการศึกษาจะช่วยเปลี่ยนแปลงเขาได้ อย่างบางคนบอกว่าจบ ม.3 จะไม่เรียนต่อ แต่พอเราชวนทำกิจกรรม ก็กลายเป็นว่าเขาเปลี่ยนความคิดหันมาวางแผนเรียนสายอาชีพ เพราะเพิ่งเข้าใจ ว่าถ้ายอมกัดฟันสู้อีกไม่กี่ปี เขาจะมีอาชีพที่มีรายได้มากกว่างานที่ใช้วุฒิ ม.3”   

และนี่คือมุมมองความเห็นจากน้อง ๆ อาสาสมัคร จากสาขาครุศาสตร์ไฟฟ้า คณะครุศาสตร์อุตสาหกรรมและเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี จากการลงพื้นที่ โรงเรียนวัดพระงาม (อรรถกฤษณ์ประชารัฐ) จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ที่อยากสื่อสารถึงสังคมว่า …ถึงน้ำท่วมโรงเรียนจะผ่านไปแล้ว แต่งานลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาอาจยังอยู่เพียงจุดเริ่มต้น …และมีอะไรอีกมากมาย ที่ทุกฝ่ายต้องร่วมกันลงมือทำ  

The post โรงเรียนเล็กต้องเสี่ยงชีวิตแค่ไหนกับคำว่า “พอใช้ได้”? วิกฤตระบบไฟฟ้าหลังน้ำท่วม กับภารกิจอาสาครุศาสตร์ไฟฟ้า มจธ. first appeared on กสศ..

จากการติดตามนักศึกษาครูรัก(ษ์)ถิ่นในช่วงฝึกประสบการณ์ โดยสำนักพัฒนาคุณภาพครูและสถานศึกษา กสศ. พบว่าหลายโรงเรียนเผชิญข้อจำกัดด้านที่พักครูมาอย่างต่อเนื่อง แม้จะเป็นปัญหาที่รับรู้กันมานาน แต่ยังไม่ได้รับการแก้ไขอย่างเป็นระบบ ข้อจำกัดนี้ส่งผลโดยตรงต่อคุณภาพชีวิต ความปลอดภัย และความต่อเนื่องในการปฏิบัติงานของครู

อาจารย์นคร ตังคะพิภพ ผู้ทรงคุณวุฒิในโครงการครูรัก(ษ์)ถิ่น สะท้อนว่า หากต้องการลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา สิ่งหนึ่งที่ต้องทำทันที คือการยกระดับคุณภาพชีวิตของครูในพื้นที่ห่างไกล เพราะหากครูสามารถอยู่อาศัยได้อย่างปลอดภัยและเหมาะสม ครูจะมีพลังในการจัดการเรียนรู้ได้อย่างเต็มศักยภาพ และข้อค้นพบนี้ได้นำมาสู่การลงมือทำจริง 

กิจกรรม “หนึ่งบ้าน หลายดวงใจ สร้างพื้นที่แห่งการเรียนรู้” ได้เกิดขึ้นที่โรงเรียนบ้านพุเข็ม อำเภอแก่งกระจาน จังหวัดเพชรบุรี โรงเรียนขนาดเล็กริมขอบเขื่อนที่สะท้อนภาพความท้าทายของพื้นที่ห่างไกลไว้อย่างชัดเจน

ต้นปี 2569 เครือข่ายครูรัก(ษ์)ถิ่น ประกอบด้วยสำนักพัฒนาคุณภาพครูและสถานศึกษา กสศ. มหาวิทยาลัยราชภัฏหมู่บ้านจอมบึง มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาเพชรบุรี เขต 2 เครือข่ายโรงเรียนในพื้นที่เพชรบุรี ภาคท้องถิ่น ชุมชน และผู้สนับสนุนจากหลายภาคส่วน ได้ร่วมกัน “ลงใจ ลงแรง และลงทุน” เพื่อสร้างบ้านพักครูหลังหนึ่ง ให้กลายเป็นพื้นที่ที่ “อยู่ได้จริง” โดยมีความเชื่อร่วมกันว่า “หากครูมีคุณภาพชีวิตที่ดี เด็กจะได้รับคุณภาพการเรียนรู้ที่ดีตามมา”

“บ้านหนูอยู่ตรงนั้น มองเหมือนไม่ไกล แต่ถ้ามาทางถนน ต้องอ้อมเกือบสองชั่วโมง นั่งเรือยังเร็วกว่า”

‘ครูซิม’ กชกร อินทร์จักร์ นักศึกษาครูรัก(ษ์)ถิ่น ชั้นปีที่ 4 ผู้กำลังจะกลับมาบรรจุที่นี่ในอีกไม่กี่เดือน เล่าถึงชีวิตของตัวเอง พร้อมชี้ไปยังบ้านที่อยู่ตรงสันเขาอีกฟากน้ำ ซึ่งไม่สามารถเดินทางไป-กลับได้ทุกวัน การตัดสินใจพักค้างที่โรงเรียน ทำให้เธอได้เห็น “อีกด้านหนึ่ง” ของบ้านพักครู

“บ้านเดิมเป็นอาคารไม้เก่า ห้องน้ำอยู่นอกตัวบ้าน บันไดมีช่องว่างกว้าง ไม่มีประตูปิด ใครจะขึ้นมาเมื่อไหร่ก็ได้ ชั้นบนมีห้องนอนเดียว ล็อกได้ แต่กลอนก็เล็ก กระแทกทีเดียวน่าจะหลุด ถ้าฝนตก รอบบ้านจะเป็นโคลน เข้าออกแต่ละทีต้องลุยค่ะ”

ครูซิมบรรยายว่า กลางวันที่นี่ดูสงบและสวยงาม แต่กลางคืน “จะมีแต่ความเงียบ สลับกับเสียงแมลงร้อง มันวังเวงจนรู้สึกได้ว่า…ที่นี่อยู่ไกลแค่ไหน”

สิ่งที่หลายคนมองไม่เห็นคือ ครูในโรงเรียนห่างไกล ไม่ได้มีหน้าที่เพียงสอนในชั้นเรียน แต่ต้องใช้ชีวิตอยู่กับเด็กแทบทั้งสัปดาห์ ดูแลทั้งการเรียน ความเป็นอยู่ และความปลอดภัย

โรงเรียนคือ “พื้นที่ปลอดภัยของเด็ก” แต่ในเวลาเดียวกัน ครูกลับไม่มี “พื้นที่ปลอดภัยของตัวเอง”

นี่คือเหตุผล ที่บ้านพักครูหลังนี้ต้องถูกเปลี่ยน ไม่ใช่แค่ให้ “น่าอยู่ขึ้น” แต่เพื่อให้ครูได้ “พักจริง ๆ” ภาพที่ครูซิมค่อย ๆ ก้าวลงบันไดไม้ผุลงมาต้อนรับ จุดประกายให้อาจารย์นคร ระดมภาคีมาช่วยกันลดช่องว่างความเหลื่อมล้ำให้แคบลง 

“สิ่งหนึ่งต้องทำทันทีคือยกระดับความเป็นอยู่ของครู ให้เขารู้สึกปลอดภัย ไม่โดดเดี่ยว ได้รับความสุขความสบายเท่าที่จะเป็นได้ ถ้าทำได้อย่างนั้น เราจะได้ครูผู้เปี่ยมด้วยกำลังใจ มีหัวใจแห่งการถ่ายทอด และมีพลังสร้างสรรค์มากขึ้น

“บ้านพักครู มิใช่เพียงการสร้างอาคาร แต่คือการลงทุนในชีวิตครู และเมื่อครูเข้มแข็ง การศึกษาย่อมงอกงาม ความหวังของชุมชนย่อมเติบโตอย่างยั่งยืนต่อไป” อาจารย์นครกล่าว

บ้านพักครูหลังใหม่พร้อมต้อนรับครูรัก(ษ์)ถิ่นคนแรกของโรงเรียนบ้านพุเข็มเรียบร้อยแล้ว แต่เป้าหมายของการสร้างความเปลี่ยนแปลงยังไม่จบ  

ผศ.ดร.พิศมัย รัตนโรจน์สกุล ผู้จัดการโครงการครูรัก(ษ์)ถิ่น อธิบายว่า บ้านพักครูคือเงื่อนไขสำคัญประการหนึ่งที่ช่วยให้ครูสามารถดึงศักยภาพของตนเองออกมาใช้ได้อย่างเต็มที่ โดยระบุว่า “บ้านพร้อมอยู่ สำหรับครูพร้อมใช้ ถ้าครูมีความเป็นอยู่ดี ผลลัพธ์การเรียนรู้ของเด็กย่อมดีขึ้นตามมา” 

ขณะที่ ดร.อุดม วงษ์สิงห์ ผู้อำนวยการสำนักพัฒนาคุณภาพครูและสถานศึกษา กสศ. ระบุว่า การพัฒนาบ้านพักครูมิใช่เพียงการแก้ไขปัญหาเชิงกายภาพ แต่เป็นการลงทุนเพื่อรักษาทรัพยากรมนุษย์ทางการศึกษา และสร้างความมั่นคงให้กับระบบการเรียนรู้ในระยะยาว

จากการเก็บข้อมูลโรงเรียนกว่า 1,300 แห่ง และการติดตามครูรัก(ษ์)ถิ่นที่บรรจุแล้วในหลายพื้นที่ พบว่าครูในโรงเรียนพื้นที่พิเศษ เช่นบนดอยสูง เกาะแก่ง ขอบเขื่อน เผชิญข้อจำกัดด้านการเดินทางและที่อยู่อาศัยอย่างมีนัยสำคัญ

บางกรณี ระยะทางไม่ถึง 10 กิโลเมตร แต่ใช้เวลาเดินทางหลายชั่วโมง ทำให้เวลาและพลังงานที่ควรใช้กับการสอนถูกลดทอนลง

ดังนั้น บ้านพักครูจึงไม่ใช่เพียงที่อยู่อาศัย แต่คือ “จุดชาร์จใจและเติมพลังกาย” ที่ทำให้ครูสามารถออกไปพัฒนาเด็กได้อย่างต่อเนื่องในทุกวัน

ในทางกลับกัน หากขาดปัจจัยพื้นฐานนี้ ครูอาจไม่สามารถอยู่ในพื้นที่ได้อย่างยั่งยืน โดยเฉพาะในโรงเรียนขนาดเล็กที่มีจำนวนครูจำกัด และเด็กคือผู้ได้รับผลกระทบโดยตรง

กรณีของโรงเรียนบ้านพุเข็ม จึงไม่ใช่แค่การสร้างบ้าน แต่คือการสร้างเงื่อนไขให้ครู “อยู่ได้” และทำให้เด็ก “ไปต่อได้” 

เพราะท้ายที่สุดแล้ว การรักษาครูให้อยู่ในโรงเรียนขนาดเล็กพื้นที่ห่างไกล คือการรักษาโอกาสของเด็กทั้งชุมชน และลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาในระยะยาว

The post เปลี่ยนบ้านพักครูเป็น “จุดชาร์จใจ” โอกาสทางการศึกษาของเด็กเริ่มจากคุณภาพชีวิตครู first appeared on กสศ..

เพื่อตอบคำถามเดียวที่ว่า …

“การให้ข้อมูลย้อนกลับ (performance feedback) จากการสังเกตการสอน ช่วยพัฒนาพฤติกรรมการสอนของครูได้มากน้อยเพียงใด และองค์ประกอบใดของการให้ข้อมูลย้อนกลับที่ส่งผลจริง”

งานนี้มีประโยชน์มากต่อโรงเรียนที่มีข้อจำกัดด้านงบประมาณและบุคลากร เพราะเป็นการตอบโจทย์หน้างานโดยตรงว่า หากไม่มีงบมาก ไม่มีโค้ชมืออาชีพประจำโรงเรียน และไม่สามารถส่งครูไปอบรมระยะยาวได้ เราจะพัฒนาครูให้สอนดีขึ้นได้อย่างไร  

พฤติกรรมเป้าหมายที่ใช้วัดผลในการศึกษานี้ เป็นทักษะพื้นฐานทั่วไปที่ครูสามารถนำไปใช้ได้จริงกับผู้เรียนหลากหลายกลุ่ม เช่น การชมเชยเชิงพฤติกรรม การเปิดโอกาสให้นักเรียนตอบคำถาม หรือการลดการตำหนิ ซึ่งล้วนเป็นพฤติกรรมพื้นฐานที่ไม่ต้องใช้อุปกรณ์พิเศษหรือหลักสูตรราคาแพงแต่สามารถสร้างความเปลี่ยนแปลงในห้องเรียนได้โดยตรง

เมื่อวิเคราะห์ผลลัพธ์ พบว่า หลังครูได้รับข้อมูลย้อนกลับจากการสังเกตการสอนในห้องเรียน โดยมีพฤติกรรมการเรียนรู้ของเด็ก (learning behavior) เป็นสื่อกลางหลักของการสะท้อนผล ทำให้พฤติกรรมการสอนที่พึงประสงค์ของครูเพิ่มขึ้นเฉลี่ย 215% หรือมากกว่าสองเท่าจากเดิม โดยมีช่วงความเชื่อมั่นทางสถิติ 95% อยู่ระหว่าง 97% ถึง 406% นั่นหมายความว่า แม้ในกรณีที่ได้ผลน้อยที่สุด ครูก็ยังพัฒนาขึ้นเกือบเท่าตัว และในบางกรณี การเปลี่ยนแปลงอาจสูงถึงมากกว่า 4 เท่า (406%)

ที่สำคัญและเชื่อมโยงกับบริบทงบประมาณโดยตรงคือ เมื่อวิเคราะห์ตัวแปรกำกับหรือปัจจัยเสริมต่าง ๆ เช่น การอบรมเชิงบรรยายก่อนให้ข้อมูลย้อนกลับ การสาธิตตัวอย่าง การฝึกซ้อมแบบ Role play การให้ข้อมูลย้อนกลับแบบทันทีในชั้นเรียนหรือให้ภายหลัง รวมถึงรูปแบบการให้ข้อมูลว่าจะเป็นการประชุม การใช้อีเมล หรือบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร ตลอดจนประสบการณ์สอนของครูและคุณภาพของงานวิจัย ผลปรากฏว่า ไม่มีปัจจัยใดส่งผลแตกต่างอย่างมีนัยสำคัญต่อขนาดผลลัพธ์

นั่นหมายความว่า ไม่ว่ากระบวนการจะซับซ้อนหรือเรียบง่าย ไม่ว่าครูจะเป็นครูใหม่หรือครูมากประสบการณ์ ผลที่เกิดกับพฤติกรรมการสอนก็ใกล้เคียงกัน หัวใจของการพัฒนาครูจึงไม่ได้อยู่ที่องค์ประกอบเสริมที่ใช้ทรัพยากรสูง แต่อยู่ที่ “การได้สังเกตการสอนจริง”และ “การได้สะท้อนผลบนฐานข้อมูลที่เกิดขึ้นในห้องเรียน”ต่างหาก

ข้อสรุปเชิงนโยบายจากงานนี้จึงน่าสนใจมากสำหรับโรงเรียนที่งบประมาณจำกัดและบุคลากรไม่เพียงพอ เพราะชี้ให้เห็นว่า การพัฒนาครูที่ได้ผลที่สุด ไม่จำเป็นต้องเริ่มจากโครงการขนาดใหญ่หรือการลงทุนสูง แต่คือการจัดระบบให้ครูได้สังเกตการสอนและช่วยกันสะท้อนผลซึ่งกันและกันอย่างมีข้อมูลรองรับ ซึ่งเป็นแนวทางต้นทุนต่ำทำได้จริงในโรงเรียน และมีหลักฐานเชิงประจักษ์ยืนยันชัดเจนว่า ช่วยให้ครูเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมการสอนได้อย่างมีนัยสำคัญ บางกรณีเพิ่มขึ้นได้สูงถึง 406%

อ้างอิง
Levi-Nielsen, S., Dowdy, A., Tobin, R. M., & Schneider, W. J. (2026). A systematic review and single-case meta-analysis of performance feedback as teacher professional development. Journal of School Psychology, 115, Article 101527.

The post ครูสอนดีขึ้น 215% หลักฐานใหม่ชี้ว่า หัวใจอาจไม่ใช่การอบรมแพง แต่คือ feedback จากการสังเกตชั้นเรียนจริง first appeared on กสศ..

ในอำเภอสทิงพระ จังหวัดสงขลา พื้นที่คาบสมุทรซึ่งมีความงดงามทางธรรมชาตินี้ เป็นอำเภอที่ขับเคลื่อนเรื่อง Zero Dropout อย่างเป็นระบบและได้ผลลัพธ์ที่ดี จนได้ชื่อว่าเป็น ‘สทิงพระโมเดล’

‘สทิงพระโมเดล’ คือการเปลี่ยนนโยบายในหน้ากระดาษให้เป็นเรื่องจริงที่จับต้องได้ จากการทำงานร่วมกันของหลายหน่วยงาน โดยเฉพาะองค์กรท้องถิ่นที่มีส่วนสำคัญในการดูแลเด็กในชุมชน การขับเคลื่อนในอำเภอสทิงพระ เริ่มต้นจากระดับตำบล โดยเฉพาะตำบลบ่อแดงที่ใช้ชุมชนเป็นฐาน จนตอนนี้มีผู้สำเร็จการศึกษาต่อเนื่อง 3 รุ่นนับตั้งแต่ปี 2567 

ผลลัพธ์ดังกล่าวนำไปสู่การยกระดับเป็น ‘คาบสมุทรสทิงพระ Zero Dropout’ ครอบคลุม 4 อำเภอ ได้แก่ สทิงพระ สิงหนคร ระโนด และกระแสสินธุ์ โดยใช้โรงเรียนเคลื่อนที่ (Mobile School) เป็นเครื่องมือสำคัญ ซึ่งถือเป็นการเริ่มจากจุดเล็กๆ ก่อนขยายสู่ระดับประเทศ

ครูหน่อง-วิทิต เติมผลบุญ เลขานุการสมาคมศูนย์การเรียนโดยองค์กรชุมชนและองค์กรเอกชน คือคนที่เชื่อว่าการเริ่มทำจากพื้นที่เล็กๆ คือคำตอบ เขาคือผู้ผลักดันโครงการโรงเรียนเคลื่อนที่ (Mobile School) และเชื่อว่าชุมชนคือหน่วยสำคัญในการช่วยเหลือให้เด็กกลับเข้าสู่ระบบการศึกษา

เรานั่งคุยกับเขาในพิธีมอบประกาศนียบัตรผู้สำเร็จการศึกษาขั้นพื้นฐานปี 2568 ณ ที่ว่าการอำเภอสทิงพระ (9 มีนาคม 2569) ซึ่งเป็นหมุดหมายสำคัญที่ชี้ให้เห็นผลลัพธ์ของโครงการ และทำให้เราเห็นว่าหากประตูเปิดกว้าง เด็กที่หลุดจากระบบไปแล้วสามารถกลับมาได้

ให้ท้องถิ่นเป็น ‘หุ้นส่วนการศึกษา’

“คำว่า Thailand Zero Dropout มันใหญ่มาก บางทีพูดไปไม่มีคนเชื่อ แต่ถ้าผมพูดคำว่า ‘ตำบล Zero Dropout’ หลายคนอาจจะเห็นภาพมากขึ้นว่ามีโอกาสเป็นไปได้ ดังนั้นเราต้องเริ่มทำจากจุดเล็กๆ นี่แหละ โดยการร่วมมือกันทั้งโรงเรียนและหน่วยงานท้องถิ่น” วิทิตพูดถึงวิธีคิดในการทำงานเรื่อง Zero Dropout ที่ต้องเริ่มจากการทำงานในชุมชน

หลายครั้งที่เด็กหลุดออกจากระบบการศึกษา ไม่ว่าจะอยู่ในระบบโรงเรียนของ สพฐ. ศูนย์การเรียน สกร. หรืออาชีวศึกษา แล้วไม่มีใครสนใจ เด็กหลายคนยังใช้ชีวิตอยู่ในชุมชน เพียงแต่ไม่ได้อยู่ในระบบการศึกษา หลายคนเรียนไม่จบการศึกษาภาคบังคับ ซึ่งส่งผลต่ออนาคตการทำงานของพวกเขา ดังนั้นชุมชนจึงเป็นหนึ่งในตัวละครสำคัญที่จะช่วยสอดส่องและพาเด็กกลับเข้าสู่ระบบการศึกษา โดยมีองค์กรส่วนท้องถิ่นเป็นส่วนสำคัญ

“สมมติเด็กคนหนึ่งมีปัญหาบางอย่าง ถ้าเด็กยังเป็นนักเรียนในโรงเรียน เขายังมีครูคอยดูแล แต่พอเด็กหลุดออกจากโรงเรียนก็ไม่มีใครสนใจเขาแล้ว คำถามคือใครแก้ปัญหาของเด็ก แล้วปัญหานั้นก็กลับไปที่ชุมชน ถ้าเด็กหลุดจากระบบหนึ่งคนในตำบล อาจกลายเป็นเพื่อนดึงเพื่อนแล้วกลายเป็นเด็กแก๊ง และส่วนใหญ่พอกลายเป็นแก๊งก็จะเริ่มมีเรื่องยาเสพติดเข้ามา เราจึงทำให้ท้องถิ่นเห็นภาพและชวนเขามาเป็น ‘หุ้นส่วนการศึกษา’ ในการดูแลเด็กเหล่านี้” วิทิตอธิบายที่มาของการชวนหน่วยงานท้องถิ่นเข้ามาเป็นหุ้นส่วนการศึกษาในการดูแลเด็กที่หลุดออกจากระบบ

มุมมองสำคัญคือหน่วยงานท้องถิ่นต้องมองว่าตัวเองคือโรงเรียนที่สามารถออกวุฒิการศึกษา ป.6 ม.3 และ ม.6 ได้สำหรับเด็กที่หลุดจากระบบ โดยทำงานร่วมกันจนเกิดขึ้นเป็นเครือข่ายทั้งตำบล ตั้งแต่หาครูพี่เลี้ยงในแต่ละหมู่บ้าน ไปจนถึงการทำงานร่วมกันกับกองการศึกษาของ อบต.

เมื่อ อบต. ทำสำเร็จ โมเดลจึงขยายสู่ระดับอำเภอ ก่อนจะต่อยอดไปยังอำเภอใกล้เคียง ซึ่งนอกจากจะชวนระดับท้องถิ่นเป็นหุ้นส่วนการศึกษาแล้ว ยังมีการสร้างหุ้นส่วนการศึกษาที่เป็นศูนย์การเรียนด้วย และมีการทำงานร่วมกับสถานพินิจเพื่อดูแล ‘เด็กปลายน้ำ’ เพื่อไม่ให้กลับเข้าสู่วงจรเดิม พยายามทำให้เด็กออกจากสถานพินิจพร้อมวุฒิเพื่อให้เด็กมีทางเลือกในชีวิต โดยใช้เครือข่ายศูนย์การเรียนในการดูแลเด็กเหล่านี้

“ตอนนี้กลไกไปได้ด้วยตัวเองแล้ว เพียงแต่เราต้องทำให้แต่ละหน่วยงานท้องถิ่นมาเห็นว่าเรื่องนี้จับต้องได้จริง หากคุณต้องการทำให้เด็กคนไหนในตำบลจบการศึกษาขั้นพื้นฐาน คุณสามารถทำได้เลย แล้วกลไกก็จะเคลื่อนไปได้เอง” วิทิตกล่าว

‘เพราะมองหา จึงมองเห็น’ : ชุมชนเปลี่ยนจากการผลักไสสู่การมองหาเด็ก

“ในชุมชนชนบท ชาวบ้านรู้กันอยู่แล้วว่าเด็กคนไหนไม่ไปเรียน มองเห็นเด็กขี่มอเตอร์ไซค์ในหมู่บ้าน เขาก็รู้ เพียงแต่ว่าเมื่อก่อนไม่รู้จะทำอย่างไร แต่ตอนนี้เรามีหน่วยงานท้องถิ่นเข้ามาช่วยเหลือ ชาวบ้านก็นึกออกว่าต้องไปบอกใคร เมื่อก่อนชาวบ้านอยากจะผลักเด็กเกเรติดยาออกจากชุมชน ไม่อยากสนใจ แต่พอเห็นแล้วว่าสามารถทำให้เด็กเรียนจบได้ ตอนนี้กลายเป็นชาวบ้านช่วยกันเอกซเรย์เลย ใครไม่ยอมเรียนหนังสือ ชาวบ้านต้องบอกให้ไปเรียน” วิทิตกล่าวถึงแรงกระเพื่อมของโครงการต่อชุมชนที่เป็นรูปธรรม 

จากการทำงานในหลายพื้นที่ ทีมงานพบว่าปัญหาของเด็กส่วนใหญ่มีลักษณะคล้ายกัน คืออยู่ในครอบครัวที่พ่อแม่แยกทางกัน ครอบครัวยากจน ติดเพื่อนจนเข้าไปอยู่ในกลุ่มแก๊ง หรือกระทั่งตั้งครรภ์ในวัยเรียน ซึ่งทั้งหมดนั้นเป็นอุบัติเหตุในชีวิตที่อาจเปลี่ยนชีวิตเขาไปตลอดกาล แม้ว่าจะเป็นการก้าวพลาดแค่ช่วงสั้นๆ เท่านั้น ดังนั้นประเด็นสำคัญคือการเปิดประตูโอกาสให้เด็กอยู่เสมอ

“สิ่งที่เราทำได้คือปรับการศึกษาให้เหมาะกับบริบทของอุบัติเหตุของเด็กตอนนั้น อย่าปล่อยให้เด็กหลุดออกไป และถ้าคุณเปิดประตูบ้านนี้ เด็กก็จะรู้ว่าเขาสามารถกลับมาได้ด้วยรูปแบบการศึกษาที่เขาออกแบบเองได้” วิทิตกล่าว

โรงเรียนเคลื่อนที่ (Mobile School) เป็นหนึ่งในเครื่องมือที่ช่วยให้เด็กหลุดออกจากระบบมีโอกาสได้เรียนรู้และก้าวไปสู่การมีวุฒิการศึกษาได้ โดยมีการเรียนอยู่สามทักษะ คือทักษะชีวิต ทักษะวิชาชีพ และทักษะวิชาการ โดยมีครูพี่เลี้ยง (เป็นอาสาสมัครที่ อบต. แต่งตั้งมา) คอยดูแลอยู่ไม่ห่าง เพื่อประคองให้เด็กยังส่งใบงานและมีปฏิสัมพันธ์กับแบบเรียนออนไลน์ วิทิตกล่าวเสริมว่าที่สทิงพระมีความเข้มแข็งเรื่องครูพี่เลี้ยงมาก 

“ครั้งแรกเราไม่ต้องเข็นเด็กมาเรียนทุกคน แต่ถ้าคุณจบไปแล้วรุ่นหนึ่ง เพื่อนที่ยังเกเรอยู่ ไม่ได้เรียนหนังสือ ก็จะเริ่มรู้สึกว่าเพื่อนไปแล้ว เขาก็จะอยากเรียนบ้าง ที่นี่มีอาชีพหนึ่งคือลงเรือน้ำมัน เงินเดือนดี เด็กคนไหนจบ ม.6 บริษัทเรือน้ำมันรอรับเลย ดังนั้นเด็กหลายคนก็อยากจบ บางคนเคยติดยา แต่พอไปลงเรือก็เลิกยาไปโดยปริยาย พอเด็กหลายคนในหมู่บ้านเริ่มเรียนจบ ปัญหาเรื่องการขโมยขี้ยาง ปัญหาเรื่องยาเสพติดก็หายไป เพราะเด็กก็ไปเรียนต่อบ้าง ไปทำงานบ้าง กลายเป็นว่าพอเด็กเปลี่ยน ชุมชนก็เปลี่ยน” วิทิตลงรายละเอียด

“คําถามคือโจทย์ต่อไปคืออะไร สงขลา Zero Dropout จะเป็นอย่างไร ถ้าคุณไม่ทำภาพนี้ให้เกิดขึ้นนะ Thailand Zero Dropout จะเกิดขึ้นไม่ได้ คุณต้องทำให้เห็นทีละจังหวัด คุณก็แค่เขย่าไปเรื่อยๆ อย่าหยุด ถ้าหยุดปุ๊บก็จะกลายเป็นแค่คลื่นกระทบฝั่ง” วิทิตย้ำประเด็น

วุฒิการศึกษา: มากกว่ากระดาษ คือความมั่นคงของชีวิต

ประเด็นหนึ่งที่ยังคงมีคำถามอยู่คือเรื่องคุณภาพการศึกษาสำหรับเด็กที่จบการศึกษาด้วยระบบอื่น ซึ่งไม่ใช่ระบบ ‘มาตรฐาน’ ในโรงเรียนแบบที่สังคมคาดหวัง วิทิตพูดถึงประเด็นนี้ว่าบริบทของเด็กแต่ละคนไม่เหมือนกัน และวุฒิการศึกษาหมายถึงความมั่นคงของชีวิตพวกเขา ซึ่งอาจเป็นสิ่งที่พวกเขาไม่เคยมีมาก่อน

“ผมเคยโดนคำถามนี้เยอะ แต่ผมจะตอบคำถามนี้ด้วยเรื่องเล่าเรื่องหนึ่ง” วิทิตเริ่มเล่าเรื่อง

“ผมเคยสัมภาษณ์เด็กคนหนึ่งเพื่อรับเข้าเรียน เด็กคนนี้เป็นผู้หญิงชาวมุสลิมอยู่ตำบลบ่อแดง เขาหลุดจากระบบตอน ม.2 เพราะมีสามี ทีนี้สามีเขามีอาชีพทำประมง ออกเรือลำเล็กๆ ไปตอนกลางคืนแล้วกลับมาตอนเช้า ซึ่งเมื่อก่อนเขาก็ออกทะเลกับแฟนเขานั่นแหละ แต่พอมีลูกเขาจึงออกไม่ได้ ต้องเลี้ยงลูกที่บ้าน แต่ที่บ้านก็เลี้ยงแพะและเอาปลาที่สามีจับได้มาขาย 

“ผมเลยถามเขาว่า ‘คุณก็ดูมั่นคงแล้วนี่จะเอาวุฒิไปทำอะไรล่ะ’ เขาตอบว่า ‘เผื่อเอาไปใช้สมัครทำงานโรงงาน’ พอผมฟังที่เธอเล่า ในหัวผมนึกถึงเพลง ออกเล ของมาลีฮวนน่า ที่พ่อบอกลูกก่อนจะออกทะเลว่า ‘จะออกเรือไปจนสุดขอบฟ้า ถ้าได้ปลามา กลับมาคงโชคดี… โอ้เจ้าแดงลูกพ่อเจ้าอย่ากวนให้แม่ตี’

“ผมเข้าใจผู้หญิงคนนี้เลยว่าถ้าวันหนึ่งสามีเขาออกทะเลแล้วไม่กลับมา เขาจะเลี้ยงลูกสองคนอย่างไร และเข้าใจทันทีว่าวุฒิการศึกษาไม่ใช่แค่เรื่องความรู้สำหรับผู้หญิงคนนี้ แต่มันคือความมั่นคงทางชีวิตของเขา หลังจากนั้นผมก็ไม่เคยสัมภาษณ์เด็กอีกเลย เพราะผมคิดว่าเราไม่ได้มีหน้าที่ตัดสินว่าเด็กเก่งหรือไม่เก่ง แล้วเอาวุฒิการศึกษามาฆ่าเขา หน้าที่ของผมคือเอากระดาษวุฒิแผ่นนี้ไปต่อชีวิตเขาเสีย คุณจะเก็บมันไว้ทำไม” วิทิตอธิบาย

ผีเสื้อทุกตัวมีค่า

ในแง่หนึ่ง การให้การศึกษาแก่เด็กที่หลุดออกจากระบบการศึกษาไปแล้ว รวมถึงความพยายามในการพยุงไม่ให้เด็กกลุ่มเสี่ยงหลุดไปนั้น เป็นการทำให้เด็กมีทางเลือกในชีวิต และอย่างน้อยๆ ก็สะท้อนว่า ถ้าเด็กได้รับการยอมรับและมีทางเลือกในชีวิตมากพอ เขาอาจไม่เลือกทางเดินชีวิตแบบเดิม

“ผมเชื่อว่ามนุษย์ต้องการคำชมไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง แล้วคุณเชื่อไหมวันนี้ (9 มีนาคม 2569) ที่เด็กได้มารับวุฒิกับผู้ว่าราชการจังหวัดสงขลา ผมคิดว่าวิธีคิดของเด็กเกินครึ่งเปลี่ยนไป มันเกิดการยอมรับของสังคมว่าเด็กกลุ่มนี้เรียนจบได้ จากที่เมื่อก่อนอาจถูกมองว่าเป็นเด็กไม่เอาถ่าน ซึ่งพอสังคมยอมรับเรื่องนี้ได้เราก็จะเห็นทางเอง เด็กที่เคยเกเรก็จะชวนเพื่อนมาเรียน” วิทิตลงรายละเอียด 

ในขณะที่การขับเคลื่อนระดับพื้นที่อย่างสทิงพระโมเดลกำลังพยายาม ‘ดึงเด็กกลับมาเรียน’ อีกด้านหนึ่ง ระบบการศึกษาในระดับประเทศเองก็ขยับตัวเช่นกัน โดยเฉพาะสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) ที่ดูแลเด็กวัยเรียนอายุ 3-18 ปีอยู่กว่า 6 ล้านคน (คิดเป็น 80% ของเด็กกลุ่มนี้) ตัวเลขนี้สะท้อนว่า หากสามารถดูแลเด็กในระบบหลักนี้ได้ ก็เท่ากับคุมภาพรวมของปัญหาได้เกือบทั้งหมด

‘1 โรงเรียน 3 รูปแบบ’ เป็นหนึ่งในเครื่องมือที่เปิดทางให้โรงเรียนจัดการเรียนรู้ได้ยืดหยุ่นมากขึ้น ไม่จำเป็นต้องผูกติดอยู่กับห้องเรียนเพียงรูปแบบเดียว ขณะเดียวกันยังมีการออกแบบโครงการ ‘นำการเรียนไปให้น้อง’ สำหรับเด็กที่เสี่ยงหลุดจากระบบ แต่ยังมีชื่ออยู่ในโรงเรียน เด็กไม่จำเป็นต้องกลับมานั่งเช็กชื่อ ครูสามารถปรับรูปแบบการเรียนเป็นใบงานหรือการเรียนจากที่บ้านได้ แนวคิดนี้ตั้งอยู่บนความเข้าใจพื้นฐานว่า เด็กส่วนใหญ่ไม่ได้อยากหลุดออกจากระบบการศึกษา แต่มีเงื่อนไขบางอย่างที่ทำให้ไปต่อในรูปแบบเดิมไม่ได้

“เราต้องเข้าใจก่อนว่ามีเด็กที่มีปัญหาไม่ถึง 10% หรอก แต่ 10% นี่แหละคือ butterfly effect เราไม่รู้หรอกว่าเด็กคนหนึ่งจะเติบโตมาทำร้ายสังคมได้ขนาดไหน ถ้าเขาโตมาในสภาพแวดล้อมที่ไม่พร้อม คำถามคือจะมีเด็กหลุดจากระบบการศึกษาอีกกี่คนต่อปี ซึ่งเราต้องเข้าใจว่าหน้าที่การศึกษาคือการตอบโจทย์ความเป็นมนุษย์ของเด็ก และเสริมศักยภาพที่เหมาะสมกับชีวิตเขา” วิทิตอธิบาย

วิทิตกล่าวสรุปว่า “คำว่าการศึกษาคือคำเชิงบวก ดังนั้นสังคมต้องเข้าใจก่อนว่าที่เราออกแบบการศึกษาเพื่อเด็ก 10% นี้ เพื่อเปิดช่องให้เขาได้เรียน เราจะทำอย่างไรให้เขาได้วุฒิ ม.3 ซึ่งเป็นการศึกษาภาคบังคับ เพราะเราไม่อยากให้เกิด butterfly effect เท่านั้นเอง”

ในโลกของการศึกษา ไม่ควรมีเด็กคนไหนถูกปล่อยให้หลุดหายไปจากระบบเพียงเพราะเขามีบริบทชีวิตต่างจากคนอื่น

“ผีเสื้อทุกตัวมีค่า” วิทิตกล่าวทิ้งท้าย

ในงานพิธีมอบประกาศนียบัตรผู้สำเร็จการศึกษาขั้นพื้นฐาน ปีการศึกษา 2568 ที่อำเภอสทิงพระ จังหวัดสงขลา เมื่อวันที่ 9 มีนาคม 2569 มีหนึ่งครอบครัวที่เรียนจบการศึกษาขั้นพื้นฐานพร้อมกันทั้งครอบครัว สมหมาย สารทอง (แดง) ผู้เป็นแม่ของลูกทั้งสามกล่าวด้วยความดีใจว่า “วันนี้มีความสุขมาก เห็นลูกๆ เรียนจบ” หลังจากนี้ลูกๆ จะไปในเส้นทางที่ตัวเองชอบเช่น โก้สนใจเรื่องการซ่อมรถ อยากเรียนต่อเทคนิค ซึ่งเมื่อมีวุฒิการศึกษายิ่งทำให้พวกเขามีทางเลือกในชีวิตมากขึ้น

The post สทิงพระโมเดล: เมื่อท้องถิ่นลุกขึ้น ‘ตามเด็กกลับมาเรียน’ และหยุดวงจรเด็กหลุดจากระบบ first appeared on กสศ..

“ลองมองไปที่เรือนจำ คนที่ติดคุกไม่ใช่เพราะเขาไม่มีอาชีพ มีทั้งตำรวจ ข้าราชการ นักธุรกิจ หมอ และทนาย ดังนั้นปัญหาไม่ได้อยู่ที่อาชีพ”

คำถามนี้ไม่ใช่การปฏิเสธความสำคัญของการมีงานทำ แต่คือการชวนให้ย้อนกลับไปมองรากที่แท้จริงของปัญหา ตลอดกว่า 20 ปีที่บ้านกาญจนาภิเษก ป้ามลสร้างระบบการเรียนรู้บนความเชื่อที่ว่า ถ้าเปลี่ยนวิธีคิดได้ พฤติกรรมจะเปลี่ยนตามเอง และถ้าให้ชีวิตได้ก่อน เด็กจะไปหาอาชีพได้เอง

เมื่อรั้วไม่ใช่กำแพง

บ้านกาญจนาภิเษกไม่ใช่คุกเด็กแบบที่หลายคนจินตนาการ เด็กที่ก้าวเข้ามาที่นี่ส่วนใหญ่ผ่านประสบการณ์อันหนักหน่วงมาแล้ว บ้างถูกทอดทิ้ง บ้างเติบโตในสภาพแวดล้อมที่ความรุนแรงคือเรื่องปกติ และเกือบทุกคนหลุดออกจากระบบการศึกษาในช่วงชั้นที่ต่างกัน สิ่งแรกที่พวกเขาได้รับเมื่อมาถึงจึงไม่ใช่ตารางเรียน แต่คือการกอดและคำถามง่ายๆ ว่าผมไปทำอะไรมาครับเขาจึงให้ผมมาอยู่ที่นี่

“เมื่อเด็กรู้สึกปลอดภัยว่าตัวเองจะไม่ถูกตัดสิน เขาจะตอบเต็มที่” ป้ามลกล่าว ซึ่งก็เป็นเช่นนั้นจริง เด็กหลายคนเริ่มเล่าเรื่องที่ไม่เคยบอกใคร บ้างเล่าถึงคดีที่ก่อ บ้างเล่าถึงพ่อที่หายไป แม่ที่ทิ้ง ความรู้สึกที่ถูกกดทับมาตลอด

สิ่งที่ป้ามลค้นพบจากประสบการณ์ที่สะสมมาคือ เด็กส่วนใหญ่ที่เดินทางมาถึงจุดนี้ไม่ได้ขาดทักษะหรือความสามารถ แต่ขาด ‘พื้นที่ปลอดภัย’ ที่ทำให้พวกเขาไม่จำเป็นต้องรักษา ‘ด้านมืด’ เอาไว้เพื่อปกป้องตัวเอง

“เด็กบางคนมาจากที่อื่นที่ต้องแสดงความดุ ความเหี้ยม เพื่อให้อยู่รอด พอมาที่นี่และเขารู้สึกว่าไม่ต้องทำแบบนั้นแล้ว เขาก็วางมันลงเอง” ป้ามลอธิบาย “เราไม่ต้องถือไม้กระบองหรือทำท่าให้น่ากลัว เพราะพื้นที่ปลอดภัยทำงานแทนเราได้ทั้งหมด”

วิชาชีวิต ที่ไม่มีในหลักสูตรกระทรวง

ระบบการศึกษาที่บ้านกาญจนาภิเษกเดินบนสองเส้นทางขนานกัน เส้นทางแรกคือการเรียนผ่านระบบ สกร. (กรมส่งเสริมการเรียนรู้ อดีต กศน.) เพื่อให้เด็กได้รับวุฒิ ม.6 ส่วนเส้นทางที่สองซึ่งป้ามลออกแบบเองคือ ‘วิชาชีวิต’ ที่มี 8 กลุ่มสาระ แต่ไม่ใช่ 8 กลุ่มสาระของกระทรวงศึกษาธิการ

“วิชาของเราเริ่มจากชื่อที่อาจฟังดูแปลก” ป้ามลบอก หนึ่งในนั้นคือวิชาที่ชื่อ ‘ผู้รอดบนความขาดพร่อง’ ซึ่งพาเด็กไปรู้จักกับผู้คนทั่วโลกที่ฝ่าฟันชีวิตด้วยสิ่งที่หายไป ตั้งแต่ Nick Vujicic ชายที่เกิดมาโดยไม่มีแขนไม่มีขา ไปจนถึงเรื่องราวของคนที่ไม่มีพ่อ ไม่มีแม่ แต่สร้างชีวิตได้

“เราไม่ได้บอกเด็กว่า เฮ้ย คนไม่มีพ่อไม่มีแม่ก็เยอะแยะ ไม่เห็นเป็นอะไร” ป้ามลอธิบายเจตนา “แต่เราชวนเขาไล่ดูว่าคนเหล่านี้มีอะไรหายไปจากชีวิตบ้าง แล้วมีอะไรเหลืออยู่อีก และเขาให้คุณค่ากับอะไรถึงรอดมาได้ จากนั้นก็ย้ายคำถามมาที่ตัวเด็กเอง”

เด็กคนหนึ่งเคยบอกกับป้ามลว่า ก่อนจะเรียนวิชานี้ ทุกครั้งที่เดินสวนกับผู้ชายในชุมชน เขาจะแอบคิดในใจตลอดว่า ‘ขอให้เขาเป็นพ่อผมเถอะ’ ทั้งที่มีแม่อยู่ที่บ้านคนเดียว “ผมมัวแต่งมหาคนที่หายไป ไม่เคยให้ความสนใจกับสิ่งที่ผมมีอยู่” เด็กคนนั้นพูดหลังเรียนวิชานี้ไปสักพัก

นอกจากวิชาผู้รอดฯ ยังมีการวิเคราะห์ข่าว วิเคราะห์หนัง และถกประเด็นร้อนในสังคม เป้าหมายคือให้เด็กรู้สึกว่าตัวเองเป็นส่วนหนึ่งของโลกที่กำลังหมุนอยู่ ไม่ใช่คนที่ถูกหยุดเวลาหลังถูกพิพากษา

“นาฬิกาชีวิตของเด็กต้องไม่หยุดเดิน แม้เขาจะอยู่ในสถานควบคุม” ป้ามลกล่าว “สังคมหมุนไปทางไหน เขาต้องหมุนต้องขบคิดติดตาม เพื่อให้ยังเป็นส่วนหนึ่ง ไม่ใช่คนอื่น”

ต้นไม้ที่ต้องใช้เวลาก่อนย้ายกระถาง

ไม่นานมานี้ บ้านกาญจนาภิเษกรับเด็กชายคนหนึ่ง ลูกชายนายตำรวจระดับสูง สถานีตำรวจในเมืองใหญ่ เพราะเคย ก่อคดีมาแล้วนับสิบ ก่อนมาถึงที่นี่ เขาผ่านสถานพินิจมาหลายแห่ง และหนึ่งในนั้น เขาถูกตั้งข้อหาเพิ่มจากการทะเลาะและใช้อาวุธที่ประดิษฐ์เองแทงเด็กข้างใน จนอธิบดีสั่งให้ไปแจ้งความ เพิ่มคดีต่อเนื่อง

แต่ตั้งแต่วันแรกที่เขาเข้ามาบ้านกาญจนาภิเษก ป้ามลไม่เคยเห็นด้านมืดหรือความรุนแรงที่เขามีชื่อเสียงเลย เขาร่วมเดินทางไปกับคนในบ้านกาญจนาภิเษกเพื่อทำกิจกรรม รู้จักคิด รู้จักไตร่ตรอง และเริ่มพูดคุยกับพ่อมากขึ้นกว่าที่เคยเป็นมาตลอดชีวิต

“ผมไม่เคยคุยกับพ่อมากเท่าตอนมาอยู่ที่บ้านกาญจนาเลย” เด็กบอก “รู้สึกสนิทกับพ่อ ได้กินข้าวด้วยกัน ได้คุยกัน มันเป็นความสุขที่ไม่เคยรู้สึกมาก่อน”

วันที่พ่อมารับกลับบ้านช่วงสิ้นเดือน เขาเอ่ยปากขอให้ลูกไปเรียนต่อนิติศาสตร์ ป้ามลฟังแล้วก็ยิ้ม แต่ก็รู้สึกถึงอะไรบางอย่างที่ต้องพูดตรงๆ

“เราดีใจที่พ่อเห็นคุณค่าของลูก แต่ต้นไม้ที่เพิ่งย้ายกระถางต้องใช้เวลาให้รากแข็งแรงก่อน” ป้ามลอธิบายว่าเด็กคนนี้กำลังอยู่ในช่วงที่ดีที่สุดของกระบวนการ ความสัมพันธ์กับพ่อกำลังงอกงาม ความไว้วางใจกำลังสะสม การรีบดึงออกไปก่อนที่รากจะพร้อม อาจทำให้ทุกอย่างที่สร้างมาต้องเริ่มใหม่

“ป้าเชื่อว่าการเปลี่ยนวิธีคิดและ ‘การถักทอสายสัมพันธ์กับครอบครัว’ คือสิ่งสำคัญอันดับแรก (First Priority) เด็กที่นี่ในอีกมิติหนึ่งเหมือน ‘ต้นไม้ที่ย้ายกระถาง’ เขาต้องการเวลาและความรู้สึกปลอดภัยก่อน สำหรับเคสลูกชายนายตำรวจ เมื่อเขารู้สึกปลอดภัยจนไม่จำเป็นต้องแสดง ‘ด้านมืด’ ออกมา และฟื้นฟูความสัมพันธ์กับพ่อดีขึ้นอย่างที่ไม่เคยเป็นมาก่อนแล้ว สิ่งนี้สำคัญกว่าการรีบส่งเขาออกไปเรียนวิชาการในทันที เพราะเขาต้องเป็นต้นไม้ที่แข็งแรงก่อนจะย้ายกระถางอีกครั้ง” ป้ามลกล่าวย้ำ

หมายเหตุ  ระหว่างการเดินทางบนทุนคิด ทุนชีวิต ทุนสายสัมพันธ์ที่ขาดพร่องและไม่แข็งแรงพอ เด็กคนนี้ล้มอีกครั้ง  ตอนนี้กำลังตั้งหลักใหม่ โดยพ่อเริ่มเห็นส่วนที่ขาดพร่องและต้องเติม นั่นคือการมานอนกับลูกชายสลับกับแม่ที่ “Parents room”  ซึ่งเป็นห้องสำหรับให้คนในครอบครัวได้อยู่กันอย่างใกล้ชิดในช่วงที่สะดวกจากงาน (ส่วนใหญ่คือช่วงกลางคืน) โดยมีทีมฯ บ้านกาญจนาภิเษกช่วยเสริมพลัง

ให้ชีวิตก่อน แล้วชีวิตจะหาอาชีพเอง

เมื่อครั้งที่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าพัชรกิติยาภาฯ เสด็จมาเยี่ยมบ้านกาญจนาภิเษก และรับสั่งว่าพระองค์พร้อมช่วยเรื่องการฝึกอาชีพ ป้ามลทูลตอบไปตรงๆ ว่าไม่จำเป็น

“เราไม่เชื่อเรื่องอาชีพนำหน้า” เธอบอก และยกตัวอย่างให้เห็นว่า บรรดาคนในเรือนจำมีทั้งคนที่มีอาชีพดี  มีการศึกษา มีฐานะ ปัญหาของพวกเขาไม่ใช่ขาดทักษะอาชีพ แต่ขาดวิธีคิดที่ทำให้อยู่กับโลกได้อย่างที่ควรจะเป็น

หลักการที่ป้ามลใช้คือ ‘ให้ชีวิตก่อน แล้วเอาชีวิตไปหาอาชีพ’ ศิษย์เก่าของบ้านกาญจนาภิเษกที่กลายเป็นสตั้นแมน ไม่ได้รับการสอนเรื่องการแสดงแต่อย่างใด แต่เมื่อเขารู้สึกปลอดภัยพอที่จะ ‘ลงจากหลังเสือ’ วางด้านมืดที่เคยใช้ปกป้องตัวเองลง เขาก็เริ่มหยิบกีตาร์ขึ้นมาเล่น พัฒนาตัวเองจากตรงนั้น จนมีแสงเป็นของตัวเอง

แนวคิดนี้กำลังจะขยับต่อ เมื่อกฎกระทรวงที่เปิดทางให้ภาคประชาสังคมบริหารสถานควบคุมได้ผ่าน ครม. แล้ว ป้ามลวางภาพไว้ว่าในอนาคต บ้านกาญจนาภิเษกจะไม่ต้องพึ่งเจ้าหน้าที่รัฐสอนวิชาชีพอีกต่อไป แต่จะเชิญรุ่นพี่ที่เคยอยู่ที่นี่และมีวิชาชีพแล้ว มาเป็นผู้สอนแทน เธอเรียกมันว่า ‘จากผู้รอดสู่ผู้รอด’

“เราจะไปหารุ่นพี่ที่เป็นเจ้าของร้านหอยทอด ช่างล้างแอร์ หรืออาชีพอะไรก็แล้วแต่ที่เขาทำสำเร็จ ให้เขามาสอนน้อง” ป้ามลอธิบาย “เพราะเขาพูดจากชีวิตจริง ไม่ใช่จากตำรา”

ความสำเร็จของปัจเจก ไม่พอ ถ้าระบบยังไม่เปลี่ยน

มีวันหนึ่งที่รัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรมในยุคนั้น คือคุณทวี สอดส่อง มาเยือนบ้านกาญจนาภิเษก ท่ามกลางกระแสข่าวที่ป้ามลอาจถูกให้ออกจากตำแหน่ง ในวันนั้นมีศิษย์เก่าที่ปล่อยตัวออกไปนานแล้วกลับมาพบกันด้วย หนึ่งในนั้นคือเด็กหนุ่มที่เคยเวียนเข้าออกสถานพินิจต่างๆ มาแล้วถึง 8 รอบ ก่อนที่รอบที่ 8 จะพาเขามาที่บ้านกาญจนาภิเษก

“ถ้าผมไม่รอดในรอบที่ 8 นี้ ผมจะไม่มีรอบที่ 9 ในคุกเด็ก แต่ผมจะเป็นรอบที่ 1 ของคุกผู้ใหญ่”  เขาพูดกับรัฐมนตรีตรงๆ

คุณทวี ซึ่งเป็นรัฐมนตรีในตอนนั้นฟังแล้วปลื้มใจ บอกว่า “อย่างน้อยได้มาคนนึง(ที่กลับใจ) ผมก็ปลื้มแล้ว” แต่ป้ามลกลับพูดขึ้นทันทีว่าอย่าพูดแบบนั้น นั่นเพราะเธอมองว่า

“ความสำเร็จระดับปัจเจกบอกเราแค่ว่าเรามาถูกทางแล้ว แต่มันต้อง scale up ไปสู่ระบบ เราไม่ควรกอดความสำเร็จของปัจเจกแล้วปลื้มกับมัน” ป้ามลอธิบาย

และนี่คือหัวใจของข้อเสนอเชิงนโยบายที่ป้ามลพยายามผลักดันมาตลอด ว่าการศึกษาของเด็กในสถานพินิจต้องไม่ฝากไว้กับความใจดี ความทุ่มเทของคนๆ เดียว แต่ต้องมีระบบรองรับ

ปัญหาที่เธอเห็นซ้ำแล้วซ้ำเล่าคือรอยแยกระหว่างสองโลกที่ควรจะเชื่อมกัน โลกของ สกร. ที่ส่งครูมาสอนหนึ่งวันต่อสัปดาห์ และโลกของวิชาชีวิตที่บ้านกาญจนาภิเษกสร้างขึ้น ทั้งสองเดินคู่ขนานกันโดยไม่ได้บรรจบ

“สกร. กับเราใกล้กัน แต่แทบจะเชื่อมกันในเชิงเนื้อหาไม่ได้เลย ครูที่เขาส่งมาเห็นวิชาชีวิตที่เกิดขึ้นตรงหน้าทุกสัปดาห์ แต่ก็ยังคงเดินหน้าตามธงของตัวเองเหมือนเดิม” ป้ามลกล่าว ส่วนหนึ่งเพราะบุคลากรของ สกร. เปลี่ยนบ่อย ความยึดโยงกับองค์กรจึงน้อย และยากที่จะสร้างความเข้าใจร่วมกันในระยะยาว

การศึกษาที่ยืดหยุ่นจริงในความเห็นของป้ามล ไม่ใช่แค่การมีหลักสูตรทางเลือกเพิ่มขึ้น แต่คือการเริ่มจากการมอบอำนาจให้เด็กมีส่วนร่วมในการตัดสินใจว่าจะเรียนอะไรตั้งแต่แรก

“การแชร์อำนาจทำให้เด็กรู้สึกว่าตัวเองมีพลัง ตัวเองไม่โง่ รู้สึกปลอดภัย และนั่นแหละที่ทำให้เขาเห็นอนาคต อยากไปถึงเป้าหมาย โดยที่ไม่ต้องมีใครคุมเข้มเรื่องความรุนแรงเลย” เธออธิบาย เด็กใหม่หลายคนเขียนไดอารี่หลังจากมาอยู่ไม่นานว่า ไม่เข้าใจว่าทำไมที่นี่ถึงให้เด็กตัดสินใจร่วมกันทุกอย่าง แต่รู้สึกว่ามันดีมาก

ในระดับโครงสร้าง ป้ามลยังเสนอว่าระบบยุติธรรมเยาวชนของไทยยังขาดสิ่งสำคัญอีกอย่างหนึ่ง เธอยกตัวอย่างจากสิ่งที่ได้เห็นที่ไมอามี อเมริกา ซึ่งกำหนดให้ผู้พิพากษาศาลเยาวชนต้องผ่านการเรียนด้านจิตวิทยาและพัฒนาการเด็กด้วย ไม่ใช่มีแค่ความรู้ทางกฎหมายเพียงอย่างเดียว

“คนคนเดียวมีสองศาสตร์อยู่ในตัว นั่นคือสิ่งที่ดีมาก แต่ของไทยเรา ผู้พิพากษาศาลเยาวชนมีศาสตร์เดียว และศาสตร์นั้นก็ยังไม่ได้ทำให้เข้าใจเด็กได้ดีพอและในเชิงระบบยังมีการย้ายข้ามศาลทุก 1-2 ปี ฉะนั้นอย่าถามเรื่องความเชี่ยวชาญ” ป้ามลกล่าว

เมื่อระบบยังมองเด็กเป็น ‘ความเสี่ยง’

ตลอดกว่าสิบปีที่ผ่านมา กรมพินิจฯ มีนโยบายเพิ่มค่าตอบแทนให้เจ้าหน้าที่ที่สถานพินิจที่เรียกว่า ‘ค่าเสี่ยงภัย’ ซึ่งมีมูลค่า 5,500 บาทต่อเดือน  ป้ามลเป็นคนเดียวในระบบ ในนโยบายนี้ที่ปฏิเสธไม่รับเงินก้อนนี้มาตลอด  (เซ็นรับแต่มอบให้เจ้าหน้าที่จ้างเหมาที่เงินเดือนน้อยกว่าค่าแรงขั้นต่ำ)

“เพราะถ้าเรารับเงินค่าเสี่ยงภัย แปลว่าเรายอมรับโดยปริยายว่าเด็กที่อยู่ตรงหน้าเราคือภัยคุกคาม” เธอบอก “และถ้าเราเริ่มต้นด้วยการมองเขาแบบนั้น ความไว้วางใจจะไม่มีวันเกิด”

นี่คือสิ่งที่ป้ามลเรียกว่า ‘ความกลัวที่เป็นมายาคติ’ เธอไม่เคยรู้สึกกลัวในการทำงานกับเด็กเหล่านี้ ไม่ใช่เพราะไม่รู้ว่าพวกเขาเคยทำอะไรมา แต่เพราะเธอเชื่อว่าความปลอดภัยที่แท้จริงไม่ได้เกิดจากการระวังหรือควบคุม แต่เกิดจากการสร้างความสัมพันธ์ที่ทำให้เด็กไม่จำเป็นต้องระเบิดออกมา

“เราไม่ต้องนั่งถือไม้กระบองหรือทำท่าให้น่ากลัว เพราะเมื่อเด็กรู้สึกว่าตัวเองมีคุณค่า รู้สึกว่าตัวเองมีพลัง เขาจะเก็บด้านมืดไว้เองโดยไม่มีใครสั่ง”

และในเรื่องระบบการศึกษา ป้ามลมองว่าสิ่งที่ขาดหายคือความกล้าของผู้ใหญ่ที่จะเชื่อว่าเด็กกลุ่มนี้เปลี่ยนแปลงได้จริง ระบบที่ส่งครูมาสอนวิชาสามัญในวันอังคารแล้วกลับไป โดยไม่เชื่อมกับชีวิตที่เด็กกำลังเผชิญ ยังคงทำงานอยู่แบบเดิม แม้จะมีงบประมาณและบุคลากรเพิ่มขึ้นก็ตาม

“วิชาที่เขาส่งมาสอน ไม่ได้ถูกออกแบบมาสำหรับเด็กที่หลุดออกจากการศึกษาแล้วก่อคดีมา” ป้ามลพูดตรงๆ โดยนัยยะของเธอคือ ระบบต้องยืดหยุ่นพอที่จะนับรวมสิ่งที่เด็กเรียนรู้จากชีวิตจริงด้วย ไม่ใช่แค่ในห้องเรียน

เด็กที่หายไป 6 ปี

เมื่อถามถึงความล้มเหลว ป้ามลเปิดใจเล่าถึงเรื่องของเด็กที่หนีออกจากบ้านตั้งแต่อายุ 12 ปี คนหนึ่งที่เข้ามาอยู่บ้านกาญจนาภิเษกได้เพียงเดือนเดียว และหลังจากเราช่วยกันรื้อค้นความทรงจำและนำเขากลับไปที่ถิ่นฐานบ้านเกิดพ่อเฒ่า แม่เฒ่าที่จากมาแต่ในที่สุดเขาก็หลบหนีออกไปโดยไม่มีใครรู้ว่าเขาไปอยู่ที่ไหน

“เมื่อเด็กคนนี้หายไป ตลอดระยะเวลา 5-6 ปีที่ตามหาตัวเขาไม่เจอ ทุกครั้งที่มีข่าวปล้น ข่าวฆ่า ป้าต้องรีบเปิดดูว่ามีชื่อเขาไหม” เธอเล่า “เรามิอาจปฏิเสธความรับผิดชอบนั้นได้ แม้เขาจะอยู่กับเราสั้นมากและเราพยายามซ่อมรอยแตกร้าวในใจให้เขาอย่างเร่งด่วน เราทุกข์ใจกับเรื่องนี้มากเลย”

แล้ววันหนึ่ง ประมาณปีที่ 6 เด็กคนนั้น ซึ่งตอนนี้กลายเป็นชายหนุ่มแล้ว ปรากฏตัวที่หน้าห้องป้ามลพร้อมพวงมาลัย ก้มกราบ และพูดว่า “ตลอดเวลาที่ 5-6 ปีที่หนีไป ผมไม่มีใคร ผมคิดถึงบ้านนี้ตลอด แต่ไม่กล้ามา วันนี้ตัดสินใจแล้วว่าต้องมาหาป้า” เขาบอกว่าตลอด 6 ปีที่ผ่านไป เขาไม่ได้ก่อคดีอีกเลย แต่ติดรถบ้านลม ที่จัดตามตลาด ไม่รู้จะไปทางไหน จนในที่สุดก็หวนกลับมา

“ถ้าเล่าแค่ตอนที่เขาหนี นี่คือความล้มเหลวของบ้านกาญจนาภิเษก” ป้ามลพูด “แต่ถ้าเล่าต่อจนถึงวันที่เขากลับมา มอบตัว เข้าเรือนจำติดในส่วนที่เหลือ แล้วออกมาหางานทำ มีรถปิกอัพ มีครอบครัว เรื่องเดียวกันนั้นกลายเป็นอีกความหมายหนึ่ง”

และจากเรื่องราวที่เกือบจะถือเป็นความล้มเหลวของบ้านกาญจนาภิเษกนี้เอง ป้ามลก็สะท้อนบทสรุปให้พวกเราได้รับฟังอย่างมีความหวังว่า

“เรื่องราวการเปลี่ยนแปลงนี้ ในหลายเคส ทำให้ป้าอยากเขียนเป็นหนังสือเล่มที่สองต่อจาก “เด็กน้อยโตเข้าหาแสง” เพื่อบอกกับโลกว่ามนุษย์ทุกคนเปลี่ยนได้จริงภายใต้ความแตกสลายที่เขาควบคุมไม่ได้ในช่วงวัยหนึ่ง”

น้ำเสียงของป้ามลมุ่งมั่น

แน่นอนว่าการเยียวยาความแตกสลายสู่การเปลี่ยนแปลงอาจต้องใช้เวลา แต่ก็มีหลักฐานพิสูจน์ให้เห็นหลายเคส แล้วว่า 

มันสามารถเกิดขึ้นจริงได้ ถ้ามีคนที่ไม่หยุดเชื่อในตัวเด็กเหล่านี้

The post เมื่อ “วิชาชีวิต” มาก่อน “อาชีพ” การเรียนรู้ที่คืนความเป็นมนุษย์ให้เด็ก กับ ทิชา ณ นคร ผู้อำนวยการบ้านกาญจนาภิเษก first appeared on กสศ..

สำหรับหลายครอบครัว ชีวิตหลังน้ำท่วมคือการค่อยๆ ประกอบชีวิตกลับเข้าที่ แต่สำหรับบางบ้าน เหตุการณ์น้ำท่วมกลับเป็นจุดเปลี่ยนใหญ่ของชีวิตที่ยากจะย้อนคืน โดยเฉพาะเด็กหลายคนที่เสี่ยงหลุดออกจากระบบการศึกษาจากอุทกภัยในครั้งนี้ 

น้ำท่วมไม่ได้พัดแค่ข้าวของ แต่ดูเหมือนจะพัดอนาคตของเด็กหลายคนไปด้วย

หาเด็กให้เจอและช่วยเหลือให้ทันท่วงที

“ทุกครั้งที่เกิดภัยพิบัติ เด็กจะมีความเสี่ยงหลุดจากระบบการศึกษาอยู่แล้ว” นิพนธ์ รัตนาคม ประธานมูลนิธิอาสาสร้างสุข และผู้จัดตั้งศูนย์รับแจ้งวิกฤติการศึกษา จ.สงขลา กล่าวถึงประเด็นที่กำลังเป็นปัญหาหลังน้ำท่วมหาดใหญ่

จังหวัดสงขลามีเด็กที่หลุดออกจากระบบการศึกษาอยู่ราว 20,000 คน และเมื่อเกิดเหตุการณ์น้ำท่วมหาดใหญ่ยิ่งเป็นจุดที่ทำให้เกิด ‘เด็กกลุ่มเสี่ยง’ จะหลุดออกจากระบบการศึกษามากขึ้น โดยเฉพาะเด็กที่อยู่ในช่วงชั้นรอยต่อ เช่น ป.6 หรือ ม.3 ซึ่งนั่นหมายถึงการที่เด็กหลายคนอาจเรียนไม่จบการศึกษาขั้นพื้นฐาน เพราะความเปราะบางของชีวิตถูกซ้ำเติมด้วยน้ำท่วม

นิพนธ์อธิบายให้เห็นภาพว่า เรื่องที่หลายคนอาจมองว่าไม่ใช่ปัญหาใหญ่ เช่น ชุดนักเรียนและอุปกรณ์การเรียนถูกน้ำท่วมเสียหาย กลายเป็นเหตุผลที่ทำให้เด็กบางส่วนไม่มีความมั่นใจจะกลับมาเรียน และยิ่งอยู่ในช่วงรอยต่อของชั้นเรียน ยิ่งทำให้บางคนตัดสินใจจะไม่สมัครเรียนต่อในช่วงชั้นถัดไปเพราะปัญหาเรื่องการเงินของที่บ้าน

“พอน้ำท่วม ข้าวของทรัพย์สินหายไปกับน้ำหมด เด็กบางส่วนรู้สึกอายที่ต้องใส่ชุดนักเรียนที่เปรอะเปื้อนมาเรียน หรือต้องใส่ชุดไปรเวทมาเรียน แม้แต่บางส่วนพอต้องไปสมัครเรียนต่อ ม.1 เด็กก็รู้สึกว่าครอบครัวต้องมาเสียค่าใช้จ่ายกับตัวเขาในขณะที่บ้านพัง รถพัง พ่อแม่ก็ตกงานเพราะที่ทำงานไปไม่รอดเพราะน้ำท่วม เขาอาจจะรู้สึกไม่ดีจนไม่อยากเรียนต่อ หลายครอบครัวเดินมาถึงทางเลือกว่าจะให้ลูกเรียนต่อหรือใช้เงินซ่อมบ้าน ซึ่งชีวิตคนไม่ควรเดินมาถึงทางเลือกแบบนี้” นิพนธ์ลงรายละเอียด 

แม้จะมีนโยบายเรียนฟรีซึ่งมีเงินอุดหนุนเครื่องแบบนักเรียน แต่เงินอุดหนุนไม่เพียงพอต่อค่าใช้จ่ายที่ต้องใช้จริง เด็กคนหนึ่งต้องใช้งบประมาณราว 2,000-3,000 บาทสำหรับเครื่องแบบทั้งหมด ในขณะที่มีงบประมาณค่าเครื่องแบบให้ประมาณหลักร้อยต่อเทอม และยิ่งน้ำท่วมพัดเอาชุดนักเรียนพวกเขาไปจนหมด การซื้อเครื่องแบบใหม่ของเด็กในกลุ่มเปราะบางทางเศรษฐกิจย่อมเป็นภาระน่าที่หนักหนา

นี่เองจึงเป็นเหตุผลที่ทางมูลนิธิอาสาสร้างสุขจัดตั้งศูนย์รับแจ้งวิกฤติการศึกษา จ.สงขลา เพื่อทำงานช่วยเหลือเด็กที่เสี่ยงจะหลุดออกจากระบบในพื้นที่จากเหตุการณ์น้ำท่วม โดยนิพนธ์บอกว่าในช่วงไม่กี่เดือนที่ผ่านมา มีการแจ้งเข้ามาขอความช่วยเหลือแล้วกว่า 600 กรณี

“หลังน้ำท่วม เราประเมินกันว่าอาจมีเด็กหลุดจากระบบการศึกษาโดยเฉพาะเด็กช่วงชั้นรอยต่อ ดังนั้นเราต้องค้นหาเขาให้เจอโดยเร็ว แล้วช่วยให้เขาผ่านจุดวิกฤติตรงนี้ไปได้ บางครั้งเราต้องไปดูว่าเขาต้องได้รับความช่วยเหลือเรื่องไหนบ้าง ซึ่งแต่ละคนไม่เหมือนกัน บางกรณีเป็นเรื่องการส่งเสริมอาชีพของครอบครัว บางกรณีเป็นเรื่องการช่วยซ่อมหรือสร้างบ้าน ซึ่งเราก็ระดมทรัพยากรจากหน่วยงานระดับจังหวัดนี่แหละมาช่วยเหลือกัน” นิพนธ์กล่าว

ทั้งนี้นิพนธ์กล่าวว่านี่เป็นเพียงการทำงานนำร่องเท่านั้น แต่ตอนนี้ในกระบวนการช่วยเหลือยังต้องเพิ่มประสิทธิภาพในการค้นหาเด็กที่ต้องการความช่วยเหลือจริงๆ และช่วยเหลือให้ดีและครอบคลุมด้วย ซึ่งทั้งหมดนี้จะเกิดขึ้นได้ก็จากการทำงานร่วมกันของหลายหน่วยงานในจังหวัด

ในภาพรวมของเด็กที่เสี่ยงหลุดจากระบบการศึกษาทั้งหมด นิพนธ์กล่าวว่าสิ่งที่ยังขาดคือกลไกในการชี้เป้า

“เรื่องของกลไกการช่วยเหลือในจังหวัดมีครบอยู่แล้ว เพียงแต่ยังขาดกลไกการชี้เป้าว่าควรต้องทุ่มกําลังไปช่วยเด็กคนไหนในเวลาไหน และต้องช่วยเรื่องอะไรที่เป็นจุดคานงัดสำคัญ

“ถ้าเราค้นหาเขาเจอตั้งแต่ก่อนเสี่ยงหลุดจากระบบจะง่ายกว่าเยอะ ถ้าเราเจอเร็ว การช่วยเหลือครั้งแรกๆ อาจจะไม่เกี่ยวกับเรื่องเงินด้วยซ้ำนะครับ บางครั้งเป็นแค่การให้กําลังใจหรือช่วยให้ครอบครัวเข้าถึงสวัสดิการพื้นฐานของรัฐ นี่คือกลไกการเฝ้าระวัง และบางครั้งก็ไม่ใช่แค่ว่าป้องกันไม่ให้เขาออกจากโรงเรียนนะ ถ้าเขารู้สึกว่าเขาไม่เหมาะกับโรงเรียนนั้น เราก็สามารถหาสถานศึกษาหรือรูปแบบการศึกษาอื่นที่เหมาะกับเขาได้ ก่อนที่เขาจะหลุดหายไป” นิพนธ์กล่าวถึงประเด็นการแก้ปัญหาในระยะยาว ซึ่งเชื่อมโยงกับการศึกษาทางเลือกที่สามารถรองรับเด็กที่มีปัจจัยชีวิตแตกต่างหลากหลายด้วย

ประเด็นที่สำคัญในการป้องกันเด็กหลุดออกจากระบบคือ ต้องมีการรวบรวมข้อมูลที่ทันท่วงที เฝ้าสังเกตตั้งแต่ที่โรงเรียน เพื่อจะได้วางแผนช่วยเหลือเด็กทัน ไม่ใช่การรอเอาข้อมูลมารวมกันจากส่วนกลางปีละครั้ง ซึ่งเด็กหลายคนอาจหลุดหายไปไกลจนยากจะดึงกลับมาเรียน นิพนธ์มองว่าควรมีการบริหารจัดการฐานข้อมูลจังหวัด ซึ่งจะทำให้เจอเด็กกลุ่มเสี่ยงได้เร็วขึ้น วิเคราะห์ข้อมูลได้เร็วขึ้น และช่วยเหลือเด็กได้เร็วขึ้น

ทั้งนี้ประเด็นเรื่องการเรียนต่อจนถึงการศึกษาภาคบังคับหรือไปต่อในระดับที่สูงขึ้น ส่งผลสำคัญต่อความฝันและความหวังของเด็กที่มองเห็นว่าชีวิตเขาจะดีขึ้นได้อย่างไร

“เวลาเราคุยกับเด็กว่าเขาอยากทำอาชีพอะไร ตอนที่เขาไม่มีวุฒิ แววตาเขาจะหดหู่เศร้าหมองมาก เหมือนว่าภาพฝันเขามีอยู่แค่นั้น จริงๆ เขาไม่รู้จะตอบอย่างไร เพราะไม่ว่าจะสมัครงานอะไรก็ไม่สามารถทำได้ เขามีความคิดแค่เป็นแรงงานนอกระบบ หาเช้ากินค่ำ รับจ้างทั่วไป แต่พอเขามีวุฒิ ม.3 เรากลับไปถามเขาอีกทีว่าอยากทำอะไร แววตาเขาเปลี่ยนไป ภาพฝันเขาเปลี่ยนไป เขารู้สึกว่าชีวิตมีตัวเลือกมากขึ้น เขาอาจได้เปลี่ยนสภาพแวดล้อมชีวิตจากการไปทำงาน พอเขาหลุดออกจากสภาพแวดล้อมเดิมที่มีความเสี่ยง ชีวิตเขาก็อาจดีขึ้น” นิพนธ์กล่าวทิ้งท้าย

ขณะเดียวกัน หนึ่งในตัวละครสำคัญของการช่วยเหลือโอบอุ้มเด็กก็คือโรงเรียน ซึ่งถือว่าเป็น ‘ด่านแรก’ ที่ช่วยดูแลความเป็นไปของเด็กได้ตั้งแต่ในห้องเรียน และยิ่งมีความสำคัญขึ้นมาเมื่อเกิดเหตุการณ์ภัยพิบัติ

นาตยา อดิศัยนิกร ผู้อำนวยการโรงเรียนบ้านท่าไทร เป็นหนึ่งในอาสาสมัครค้นหาประชาสัมพันธ์ข่าวช่วยเหลือเด็กในพื้นที่ เครือข่ายโรงเรียนคลองแห-คูเต่า อ.หาดใหญ่ ฉายภาพให้เห็นการทำงานดูแลเด็กในช่วงน้ำท่วมได้อย่างดี

โรงเรียนบ้านท่าไทรเป็นโรงเรียนประถมศึกษาขนาดเล็กที่เปิดเรียนเป็นที่แรกๆ หลังน้ำท่วมหาดใหญ่ 2568 และยังมีนโยบายติดตามเด็กอย่างใกล้ชิดตั้งแต่ช่วงหลังน้ำท่วม เพื่อให้ช่วงรอยต่อนี้เด็กไม่หลุดหายไป

“หลังน้ำลดเรานัดกับครูมาเจอกันที่โรงเรียน แล้วชวนกันไปที่ศูนย์ช่วยเหลือที่มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ เพื่อที่จะเอาข้าวของมาให้เด็ก เพราะถ้าเราไม่มีของช่วยเหลือเด็ก เด็กไม่มาโรงเรียนแน่ พอหายไปนานๆ ก็อาจจะหายไปเลย ดังนั้นนี่คือสิ่งที่เราทำอย่างแรก แล้วพอเด็กมาโรงเรียน พ่อแม่ก็จะได้มีเวลาไปฟื้นฟูบ้าน หาอาชีพ ไม่ต้องมากังวลว่าต้องหาข้าวให้ลูกกิน เพราะเดี๋ยวโรงเรียนหาให้ โรงครัวเป็นอาคารแรกที่เราล้าง เพื่อทำอาหารให้เด็ก และเขายังเอาอาหารกลับไปให้ครอบครัวได้ด้วย” ผอ.นาตยาเล่า 

“เด็กบางคนมาโรงเรียนไม่ได้เลยเช่นเด็กที่อยู่ในชุมชนไกลโรงเรียน เราก็มีรถไปรับส่งเขาประมาณสองอาทิตย์หลังน้ำลด ช่วยรับส่งระหว่างเขารอซ่อมรถเสร็จ อย่างน้อยให้เด็กมาโรงเรียน มีข้าวกินก่อน แล้วเราไม่ได้มาถึงแล้วสอนวิชาการเลยนะ เรามาฮีลใจกันก่อน ให้เขามาเล่นกับเพื่อน ใส่ชุดไปรเวทมาได้เลย เด็กส่วนมากแค่ล้างบ้านตัวเองก็เหนื่อยแล้ว เราเลยบอกเด็กว่าไม่ต้องมาล้างโรงเรียนแล้ว เพราะครูและอาสาสมัครทำให้หมดแล้ว หนูมาได้เลย โรงเรียนเรียบร้อยแล้ว เขาก็อยากมาโรงเรียนกัน” ผอ.นาตยาเล่าถึงช่วงเปิดเทอมแรกๆ หลังน้ำท่วม ซึ่งทำให้เด็กยังรู้สึกเชื่อมโยงกับโรงเรียนได้ เพราะโรงเรียนไม่ผลักไสเขา

เมื่อขยับไปที่ภาพใหญ่เรื่องการโอบอุ้มเด็กในสภาวะทั่วไป ผอ.นาตยาบอกว่า สิ่งสำคัญที่สุดคือความใส่ใจเด็กตั้งแต่อยู่ในโรงเรียน ซึ่งจะเป็นปราการสำคัญที่ทำให้เด็กไม่หลุดออกนอกระบบการศึกษา ทั้งนี้วิธีคิดของครูในการเข้าใจเด็กเป็นเรื่องสำคัญมาก

“ครูต้องยอมรับในความเป็นตัวเด็ก พร้อมให้โอกาสเขาในการเรียนรู้ และต้องรู้ว่าทุกคนทำผิดพลาดได้ ครูต้องเปิดใจแล้วคุยกับเขาว่าต้องแก้ไขแบบไหน ทำอย่างไรจะดีขึ้นได้ ที่สำคัญคือเราต้องทำให้เด็กมีความสุขเวลาอยู่โรงเรียน ให้ครูและโรงเรียนเป็นพื้นที่ปลอดภัยของเขา และพร้อมจะสนับสนุนเขาในช่วงรอยต่อสำคัญของชีวิต” ผอ.นาตยากล่าวสรุป

กอบกู้บ้าน สร้างความฝัน

“หนูชอบส่วนนี้ของบ้านที่สุด เพราะเป็นที่ที่ครอบครัวได้นั่งดูทีวีด้วยกัน” เกรซ วัย 19 ปี พูดระหว่างพาเดินดูบ้านที่ยังไม่ฟื้นตัวดีจากน้ำท่วม พื้นที่โปรดของเกรซตอนนี้ไม่มีหลังคาปกคลุม ตรงผนังมีกรอบรูปทีมแมนเชสเตอร์ยูไนเต็ดเกรอะฝุ่น บนพื้นมีข้าวของจิปาถะวางอยู่ทั่ว แต่ไม่มีโทรทัศน์ตั้งอยู่ในห้องนั้น

“ทีวีไปกับน้ำแล้วค่ะ” เกรซเล่าเสียงเรียบแล้วยิ้มบาง นั่นหมายถึง ‘พื้นที่นั่งดูทีวี’ ของครอบครัวก็หายไปกับน้ำด้วย

บ้านของเกรซตั้งอยู่ที่ชุมชนสัจจกุลอยู่ริมทางรถไฟ ซึ่งเป็นพื้นที่ที่โดนน้ำท่วมที่แรกในหาดใหญ่และจมลึกมากที่สุดเพราะเป็นแอ่งรับน้ำ บ้านของเกรซถูกน้ำท่วมจนมิดหลังคา เธอโตมาในครอบครัวที่พ่อแม่ทำงานรับจ้าง มีพี่น้องสามคน เกรซเป็นลูกสาวคนโต

ในช่วงน้ำท่วม พ่อแม่ส่งเธอกับน้องไปอยู่กับญาติที่สงขลา ส่วนพ่อแม่อยู่ตรงรางรถไฟเก่าบนเนิน จำต้องยอมปล่อยให้บ้านทั้งหลังจมอยู่ใต้บาดาลอยู่สองสัปดาห์

ตอนเกิดเหตุการณ์น้ำท่วม เกรซเรียนอยู่ชั้น ปวช. ที่สงขลา กำลังจะเริ่มสอบเข้าเรียนต่อชั้น ปวส. ซึ่งเกรซคิดไว้แล้วว่าจะเรียนต่อที่เดิม แต่พอเกิดเหตุการณ์น้ำท่วมที่ทำให้ครอบครัวสูญเสียทรัพย์สินครั้งใหญ่ เธอก็เกิดกังวลที่จะเรียนต่อขึ้นมา

“ตอนนั้นหนูอยากเรียนต่อ แต่กังวลมากเพราะน้ำท่วม เสื้อผ้าก็ไปกับน้ำหมด ถ้าเรียนต่อก็มีค่าใช้จ่ายเยอะแยะ ไหนจะค่าซ่อมบ้าน ค่าอุปกรณ์การเรียน ห่วงน้องด้วย อยากให้น้องได้เรียนต่อ” เกรซเล่าถึงเหตุการณ์ตอนน้ำท่วม แต่เธอก็ผ่านมันมาได้ด้วยการปรึกษาพ่อแม่ เธอเริ่มแก้ปัญหาเรื่องชุดนักเรียนด้วยการยืมเพื่อนมาใส่ก่อน และตัดสินใจสอบเรียนต่อในชั้น ปวส. ปัจจุบันเกรซเรียนสาขาการบริหารคหกรรมศาสตร์ที่วิทยาลัยในสงขลา สิ่งที่เธอชื่นชอบคือการจัดดอกไม้

ความฝันของเกรซคือการเรียนจบแล้วออกมาเปิดร้านจัดดอกไม้เล็กๆ ของตัวเอง เธอบอกว่าเหตุการณ์น้ำท่วมทำให้เธอกังวลกับอนาคตการเรียน แต่ครอบครัวก็ทำให้เธอผ่านพ้นมาได้

ค่าเทอมและค่าใช้จ่ายในการเรียน มีทั้งพ่อแม่และลุงให้การช่วยเหลือ แต่เกรซก็หารายได้เพิ่มด้วยการทำงานร้านดอกไม้ซึ่งเป็นธุรกิจที่บ้านเพื่อน ทำให้เธอสามารถพยุงชีวิตต่อไปได้ ทั้งหมดนี้เธอทำด้วยความคิดที่ว่า “สู้เพื่อให้น้องได้เรียน” เพราะเธอเป็นลูกคนโต

น้องชายคนเล็กของบ้านชื่อแกรนด์ เขาเองก็อยู่ในช่วงชั้นรอยต่อตอนที่เกิดน้ำท่วม กำลังจะเรียนจบชั้น ม.3 แต่ต้องมาเจอน้ำท่วมเสียก่อน แกรนด์เล่าว่าวันที่น้ำท่วม เขาหยิบชุดนักเรียนไปด้วยหนึ่งชุดก่อนจะหนีน้ำไปอยู่กับลุงที่สงขลา แต่อุปกรณ์การเรียนและชุดอื่นๆ หยิบไปไม่ทัน ทั้งหมดถูกน้ำท่วมเสียหายทั้งสิ้น

เมื่อเหตุการณ์เริ่มทุเลา ที่บ้านก็สนับสนุนให้เขาเรียนต่อชั้น ม.4 ที่โรงเรียนเดิม แกรนด์บอกว่า “ผมคิดจะเรียนต่อ เพราะโรงเรียนให้ใส่ชุดบ้านไปได้” ความฝันของเขาคือการเรียนให้สูงเท่าที่จะเป็นไปได้ ตอนนี้เขาสนุกกับการเตะฟุตบอลและรับมือกับเรื่องน้ำท่วมได้ดีขึ้นบ้างแล้ว

ในขณะที่รุจิมาน พ่อของเกรซและแกรนด์ยังเล่าถึงเหตุการณ์น้ำท่วมด้วยน้ำเสียงและแววตาของความเศร้าใจ 

“ตอนน้ำลดเหลือเท่าเข่า ผมเดินลงมาดูที่บ้าน เปิดประตูมาสตั๊นเลย มันพังหมดเลยครับ ไม่รู้จะเริ่มต้นจากไหนก่อน ตอนนั้นนึกในใจว่าถ้าบ้านเราอยู่สภาพนี้ ลูกคงกลับมาไม่ได้อีกหลายวัน โรงเรียนก็ไม่รู้จะเป็นอย่างไร ผมเลยตั้งสติแล้วเคลียร์ของในบ้าน อันไหนไม่จำเป็นทิ้งหมดเลย ตอนนั้นคือทำอย่างไรก็ได้ให้ลูกกลับมา กลัวลูกเรียนไม่ทัน เพราะเราเคยเจอเหตุการณ์โควิดมาแล้ว ถ้าเด็กไม่ได้เรียนแล้วไม่มีความรู้ ชีวิตเขาจบเลยนะ ถ้าไม่ได้เรียนเดี๋ยวก็ต้องไปแบกของเหมือนผมอีก ผมอยากให้ลูกเรียนสูงที่สุด” รุจิมานเล่า

รุจิมานเคยทำงานที่ร้านทำอลูมิเนียม แต่ก็ตัดสินใจลาออกจากงานหลังเหตุการณ์น้ำท่วม เพราะงานต้องเดินทางห่างบ้านตลอด แต่จิตใจเขากังวลอยู่กับครอบครัว เป็นห่วงแม่ เป็นห่วงลูก บ้านก็ยังเคลียร์ไม่เสร็จจนถึงวันนี้ หลังคายังรั่ว ห้องยังนอนไม่ได้ การซ่อมแซมต้องทำอีกมหาศาล ในขณะที่เขาก็กลัวว่าถ้าน้ำหรือพายุมาอีกจะไม่มีคนดูแลบ้านได้ทันท่วงที

“น้ำท่วมทีเดียวไม่เหลืออะไรเลย ที่เห็นสภาพตอนนี้คือไม่ถึง 20 เปอร์เซ็นต์ของบ้านเดิม” รุจิมานพูดพลางชี้ไปที่สภาพบ้าน

น้ำท่วมใหญ่สร้างแผลลึกในใจรุจิมาน เขาเองอยากหางานที่ทำที่บ้านได้เพราะอยากดูแลบ้าน ทางทีมมูลนิธิอาสาสร้างสุขจึงช่วยเอาเป็ดมาให้ 50 ตัว เพื่อที่รุจิมานจะเลี้ยงแล้วเอาไข่ไปขาย อย่างน้อยก็เป็นรายได้ให้ครอบครัวได้ ในขณะที่ภรรยาก็ออกไปทำงานเช่นเดียวกัน

ความฝันของรุจิมานเรียบง่าย เขาทำทุกอย่างเพื่อให้ครอบครัวมีความสุข

“ผมอยากให้ลูกเรียนหนังสือ ไม่ต้องถึงกับเก่งมาก แต่ให้เขามีงานดีๆ เลี้ยงตัวเขาได้ ไม่สร้างความเดือดร้อนให้สังคม ผมก็พอใจแล้ว” รุจิมานกล่าว โดยมีเกรซและแกรนด์ยืนฟังอยู่ใกล้ๆ ส่วนลูกคนกลางไม่ได้อยู่บ้านเวลานี้

เสียงรถไฟวิ่งผ่านตามตารางเวลาที่บ้านหลังนี้คุ้นชิน ชีวิตพวกเขายังต้องสู้อีกหลายขยัก โดยเฉพาะชีวิตของเด็กๆ ที่ต้องผ่านอีกหลายช่วงรอยต่อของชีวิต แต่พวกเขายืนยันตรงกันว่าเพราะมีกันและกัน จึงทำให้ผ่านช่วงเวลายากลำบากได้

ไม่ใช่แค่ครอบครัวของเกรซแกรนด์เท่านั้น แต่ยังมีบ้านของโซดาและน้ำแข็งที่ได้รับผลกระทบอย่างหนักด้วย บ้านหลังนี้ตั้งอยู่ในชุมชนชายคลอง ต.บ้านพรุ อ.หาดใหญ่ คุณยายวรรณี ในวัย 67 ปี ซึ่งน้ำแข็งและโซดาเรียกว่า ‘แม่’ เพราะเลี้ยงมาตั้งแต่เด็ก ทำอาชีพตัดยางเพื่อเลี้ยงดูหลานสองคนจนเติบโต 

โซดาเพิ่งเรียนจบ ปวส. ด้านโลจิสติกส์ ส่วนน้ำแข็งเพิ่งเรียนจบชั้น ม.6 กำลังจะเข้าเรียนชั้น ปวส. ด้านไอที 

ช่วงน้ำท่วม ยายวรรณี ลูกสาว หลานอีกห้าคน และญาติที่อยู่ในบริเวณใกล้เคียงต้องหนีน้ำท่วมไปอยู่ที่อื่นก่อน เมื่อกลับมาบ้านอีกครั้งตอนน้ำลด พวกเขาก็พบว่าบ้านเกือบทั้งหลังหายไปพร้อมน้ำแล้ว เสื้อผ้า คอมพิวเตอร์ อุปกรณ์การเรียน โต๊ะเตียง ข้าวของเครื่องใช้ เรียกได้ว่าทุกอย่างสูญไปกับน้ำจนหมดสิ้น เหลือเพียงสิ่งของเปื้อนโคลนที่เอาไปทำอะไรไม่ได้แล้ว

“ระเนราด ไม่มีอะไรเหลือเลย เหลือแต่ความทรงจำ” ยายวรรณีเล่า 

หลานสาวสองคนที่อยู่ในช่วงชั้นรอยต่อ ต้องเผชิญกับความสูญเสียนี้เช่นเดียวกัน น้ำแข็งในวัยใกล้ 18 ปีที่อยู่ในช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อบอกว่าตอนน้ำท่วมเธอห่วงชุดนักเรียน เสียดายเสื้อผ้าและคอมพิวเตอร์ที่สุด 

บ้านที่หายไปเกือบทั้งหลัง ตอนนี้กำลังมีการก่อสร้างขึ้นมาใหม่โดยมีทีมของมูลนิธิอาสาสร้างสุขเข้าช่วยเหลือร่วมกับผู้สนับสนุนอื่นๆ เพราะกรณีบ้านของน้ำแข็งโซดานั้นคือบ้านหายไปจนเหลือเพียงบางส่วนเท่านั้น การบูรณะและล้างบ้านจึงไม่อาจแก้ไขให้สภาพบ้านกลับมาดังเดิมได้ทั้งหมด แต่ต้องสร้างโครงขึ้นมาใหม่

เด็กทั้งสองตั้งใจและมุ่งมั่นจะเรียนต่อ เพราะเธอเชื่อว่าการศึกษาจะพาชีวิตที่ดีกว่ามาให้ได้ แต่แน่นอนว่าการจะผ่านอุปสรรคชีวิตครั้งนี้ไปได้ย่อมต้องการการช่วยเหลือทั้งในแง่กำลังใจและการช่วยเหลือในเชิงระบบด้วย

ในบ้านที่ยังซ่อมไม่เสร็จ เด็กบางคนกำลังยืนอยู่บนรอยต่อของชีวิต และไม่ใช่ทุกคนจะมีโอกาสก้าวข้ามมันไปได้

The post รอยต่อที่เปราะบาง: ชีวิตเด็กหาดใหญ่หลังน้ำท่วมกับความเสี่ยงหลุดจากระบบการศึกษา first appeared on กสศ..

‘ตรองปัญญ์ กุลทอง’ หรือ ‘ซารีนา’ ในวัย 16 ปี เล่าให้ฟังว่าก่อนหน้านี้เธอได้ไปเรียนในโรงเรียนทั่วไป และพบว่าทั้งโรงเรียนมีแค่เธอที่เป็นเด็กมุสลิมคนเดียว

ความแตกต่างทำให้เธอโดดเด่น แต่ซารีนากลับไม่ได้รู้สึกพิเศษขึ้น น่าจะเป็นความรู้สึกไม่เข้าพวกเสียมากกว่า ซารีนามองว่าเธอไม่สามารถเป็นตัวเองได้อย่างเต็มที่สักที

‘ข้าวไข่เจียว’ คือเมนูเดียวที่เธอกินได้ตอนมื้อเที่ยง เพราะที่โรงเรียนไม่มีอาหารฮาลาลให้ทาน หลายครั้งที่แม่ต้องเตรียมข้าวเที่ยงไปให้ ไม่เช่นนั้นซารีนาก็ได้กินแค่ข้าวไข่เจียวทุกวี่ทุกวัน

เพื่อนๆ ไม่มีใครที่เข้าใจว่าอิสลามเป็นอย่างไร ซารีนาเล่าว่าบางทีก็โดนเพื่อนล้อเพราะนับถือศาสนาอิสลาม บางคนล้อเลียนกิจกรรมทางศาสนาอย่างการละหมาดของซารีนา เธอเล่าว่าการที่เป็นเด็กมุสลิมคนเดียวในห้องที่ต้องเจอกับเหตุการณ์แบบนี้ทำให้เธอรู้สึกกลัว จนเริ่มมีความรู้สึกว่าโรงเรียนไม่ใช่ที่ของเธออีกต่อไปแล้ว

“แม้แต่ครูเองก็ไม่ได้ห้ามเด็ก ครูยังบอกน้องอีกว่า ถ้าอยากเป็นแฟนกับเขาก็ไปเปลี่ยนศาสนาสิ”

‘ดุษฎี พันธะกิจ’ แม่ของน้องเล่าให้ฟังว่า แทนที่ครูจะปกป้องนักเรียน กลับเห็นเรื่องการล้อเลียนแบบนี้เป็นเรื่องตลก แถมยังมองให้เป็นเรื่องเชิงชู้สาว ซึ่งในมุมของแม่มองว่า แบบนี้ไม่ปลอดภัยต่อลูกสาวของตัวเอง

ความรู้สึกไม่ปลอดภัยทำให้ซารีนามีความกังวลมากขึ้นเรื่อยๆ แม่ตัดสินใจพาไปหาจิตแพทย์เพื่อรับคำปรึกษา เพราะนอกจากซารีนาเองที่เจอปัญหาจากที่โรงเรียน แม่เล่าว่าตัวเองก็มีปัญหาเรื่องธุรกิจเช่นกัน ซึ่งฝั่งจิตแพทย์ก็บอกว่าน้องไม่ได้อยู่ภาวะอันตรายอะไร

ในเมื่อสภาพแวดล้อมในโรงเรียนทั่วไปทำให้น้องรู้สึกไม่ปลอดภัย แม่จึงพยายามมองหาทางเลือกอื่นที่เหมาะสมกับน้องมากยิ่งขึ้น ที่สำคัญต้องเป็นพื้นที่ที่ให้ความเคารพกับศาสนาที่น้องศรัทธา จนแม่มาเจอ ‘สมาคมศูนย์การเรียนและบ้านเรียนไทยมุสลิม’ ดำเนินการภายใต้โครงการยกระดับพื้นที่ปลอดภัยสู่การเรียนรู้ตามบริบทของผู้เรียน กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.)

ก่อนรู้จักเรียน ต้องรู้จัก ‘ตัวเอง’ ด้วย

ดุษฎีรู้จัก ศูนย์การเรียนทางเลือกแห่งทางนำ ซึ่งอยู่ภายใต้การดูแลของ ‘สมาคมศูนย์การเรียนและบ้านเรียนไทยมุสลิม’ จากการค้นคว้าในอินเทอร์เน็ต เมื่อสำรวจแล้วว่าที่นี่น่าจะเหมาะกับซารีนาทั้งในแง่การเรียนและความเชื่อ เธอจึงไม่ลังเลที่จะมาที่นี่

สถานศึกษาแห่งนี้อยู่ในรูปแบบของศูนย์การเรียนตามมาตรา 12 ของ พ.ร.บ.การศึกษาแห่งชาติ ตั้งอยู่ที่ซอยเลียบวารี 85 แสนแสบ มีนบุรี กทม. ที่นี่เป็นทางเลือกให้กับเด็กๆ ที่รู้สึกว่าการเรียนในระบบทั่วไปไม่ได้ตอบโจทย์เพราะที่นี่ก็สามารถให้วุฒิการศึกษาได้เช่นกัน

เขตสายไหมคือที่พักอาศัยของแม่และน้อง ทำให้ต้องใช้เวลาเดินทางมาถึงสถาบันแห่งนี้พอสมควร ถึงอย่างนั้น ทั้งสองคนก็ยังตั้งใจมาเรียนรู้ที่ศูนย์การเรียนฯ

แม่และซารีนาจะมาที่ศูนย์การเรียนฯ ในวันศุกร์ของทุกอาทิตย์ แรกเริ่มซารีนาจะได้รู้จักตัวเองผ่าน ‘โมเดล 6 ด้าน’ ก่อน ซึ่งเป็นเครื่องมือการศึกษาที่สมาคมศูนย์การเรียนฯ คิดค้นมาเพื่อให้เด็กรู้จักตัวเองก่อนที่จะวางแผนการเรียน เพื่อให้ไม่หลงทาง และเรียนไปตามที่ตัวเองชอบจริงๆ

เด็กๆ ที่ได้ทำโมเดล 6 ด้าน จะได้ลองค้นหาตัวเองผ่านกระบวนการที่อยู่ในนี้ ทั้งการจัดลำดับอาชีพ ดูว่า

อาชีพที่ทำสอดคล้องวิถีชีวิต หรือบริบทของตัวเองมากหรือน้อยแค่ไหน ทั้งในแง่รายได้ สถานที่ที่ทำงาน ลักษณการทำงาน สุขภาพ สติปัญญา การสนับสนุนในการเรียนรู้ เป็นต้น นอกจากนี้ระหว่างการทำโมเดล 6 ด้าน จะมีทั้งครูและเพื่อนๆ ที่คอยให้คำแนะนำว่าเราควรปรับตัว หรือเพิ่มเติมทักษะด้านไหน เพราะอาชีพบนโลกนี้มีความหลากหลายมาก เด็กๆ ควรจะได้รู้ว่าตัวเองยังมีตัวเลือกอีกเยอะกว่าที่คิด

หลังจากทดลองทำโมเดล 6 ด้าน ซารีนาเล่าว่าอาชีพที่อยู่ในอันดับ 1 ของเธอคือนักจิตวิทยา อันดับ 2 คือ พยาบาล และอันดับ 3 คือ ครูสอนภาษาอังกฤษ

ซารีนาเล่าว่าเธอเป็นคนที่ชื่นชอบวิชาภาษาอังกฤษอยู่แล้ว ส่วนวิชาที่ไม่ชอบเลยคือวิชานาฏศิลป์ เพราะตัวเองก็เป็นคนที่ไม่ค่อยกล้าแสดงออกด้วย

“เพราะว่านักจิตวิทยาเป็นอาชีพที่หนูชอบ หนูอยากเข้าใจคน คุณแม่ก็สนับสนุนด้วย”

หลังจากที่รู้แล้วว่าตัวเองชอบอะไร ทั้งครูและแม่ช่วยกันวางแผนเส้นทางการเรียนว่าควรเน้นเรื่องไหนบ้าง วิชาหลักๆ ที่ต้องเตรียมตัวคือฟิสิกส์ คณิตศาตร์ เคมี และภาษาอังกฤษ ซึ่งซารีนามีพื้นฐานวิชาภาษาอังกฤษที่ดีอยู่แล้ว ทำให้ไม่ต้องเตรียมตัวหนักเท่ากับ 3 วิชาแรก

จากตอนแรกที่ดรอปเรียนจากโรงเรียนเดิมไว้ตอนชั้น ม.2 แม่ตัดสินใจให้น้องออกจากโรงเรียนแล้วมาเรียนด้วยตัวเองตามแผนที่ศูนย์การเรียนฯ ร่วมกันวางไว้ ทุกวันซารีนาจะตื่นขึ้นมาตอนเช้า จัดการตัวเองเสร็จก็ไปละหมาด แล้วเริ่มเรียนตามคอร์สออนไลน์อิสระที่ตัวเองลงเรียนไว้ตามแต่ละวิชา วันศุกร์ค่อยมาเรียนที่สมาคมศูนย์การเรียนฯ ร่วมกับเพื่อนๆ คนอื่น

‘เสริมสิริ มั่นตะพงษ์’ หรือ ‘ครูเสริม’ ครูประจำศูนย์การเรียนฯ ย้ำว่า เด็กที่นี่จะได้ใช้เวลาเรียนไปกับสิ่งที่ต้องใช้อย่างเต็มที่ ครูเชื่อว่าจริงๆ แล้วการเรียนไม่จำเป็นต้องยืดยาวเสมอไป อย่างวิชานาฏศิลป์ที่ซารีนาไม่ต้องใช้ในการยื่นคะแนนเข้ามหาวิทยาลัย เธอก็ไม่ต้องเรียน แต่ถ้าหากวันไหนเธอรู้สึกชอบและอยากเรียนขึ้นมา ก็ค่อยกลับไปเรียนได้

“หนูคิดว่าตัวเองกล้าแสดงออกขึ้น” ซารีนาบอก

ที่สมาคมศูนย์การเรียนฯ มีตั้งแต่สอนวิชาทั่วไป สอนการเรียนรู้ทางศาสนา และพาไปทำกิจกรรมเข้าค่ายกับเพื่อนในชั้น ซาลีบอกว่าพอได้เจอคนเยอะขึ้นผ่านกิจกรรมต่างๆ ที่ครูจัดให้ เธอก็รู้สึกว่าตัวเองกล้าแสดงออกมากขึ้น

อยู่ที่นี่ซารีนาได้เป็นตัวเองมากขึ้น เพราะที่แน่ๆ เธอจะไม่ถูกกีดกันเรื่องศาสนา ครูเสริมบอกว่าจริงๆ แล้วที่นี่รับเด็กทุกศาสนา แต่เพราะเด็กมุสลิมเข้ามาเรียนเยอะ ก็เลยดูเป็นกลุ่มเรียนของเด็กๆ มุสลิมมากกว่า

นอกจากการเรียนแล้วซารีนากับแม่ก็ได้เรียนเรื่องศาสนาให้เข้าใจมากขึ้นไปด้วย เพราะนี่เองก็เป็นปัจจัยหนึ่งที่สำคัญต่อการเรียนและการใช้ชีวิต

ทักษะชีวิตที่ไม่ได้มีแค่วิชาการ

เพราะได้มาอยู่ในชุมชนที่มีคนมุสลิมเหมือนกัน ทำให้ซารีนาซึมซับวิถีชีวิตแบบชาวมุสลิมได้ง่ายขึ้น ก่อนหน้านี้ทั้งเธอและแม่ไม่ได้ใส่ฮิญาบเป็นประจำ หลังจากเข้ามาที่ศูนย์การเรียนฯ ก็ใส่เป็นประจำ นอกจากนี้ซารีนาจะได้เรียนภาษาต่างประเทศอย่างภาษาอาหรับ เพื่อใช้สำหรับอ่านอัลกุรอานไปด้วย

“ตอนแรกหนูก็คิดว่าทำไมต้องใส่ มีคำถามเยอะมากเลย แต่พอมาที่นี่ปุ๊บ เขาตอบคำถาม หนูก็เริ่มเข้าใจ ก็เลยอยากจะใส่แล้ว”

ซารีนากล่าว ที่นี่ไม่ได้ใช้การบังคับให้ใส่ แต่พูดให้เข้าใจว่าทำไมถึงควรใส่ผ้าคลุม การทำแบบนี้ช่วยให้เด็กเข้าใจวิถีตามศาสนามากขึ้น ดีกว่าบังคับให้ทำแต่ไม่ให้เหตุผล

แม่เล่าอย่างตรงไปตรงมาว่า ที่ผ่านมาทั้งเธอและลูกนับถือศาสนาอิสลามก็จริง แต่ไม่ได้มีความเข้าใจวิธีปฏิบัติและหลักคำสอนของศาสนาอย่างลึกซึ้ง บางอย่างก็รู้แค่ในเรื่องที่เป็นภาพจำของคนมุสลิม เช่น รู้แค่ว่าห้ามกินและสัมผัสหมู แต่ไม่รู้ว่าอาหารฮาลาลต้องมีกระบวนการอื่นๆ ร่วมด้วย

“แม่แทบไม่มีความรู้ในเรื่องศาสนาอิสลามเลย ถ้ามีก็มีแบบงูๆ ปลาๆ ไม่ได้ลึกซึ้งอะไรมากแล้วก็ปฏิบัติไม่ค่อยได้ ส่วนเรื่องอ่านคัมภีร์สำคัญและจำเป็นมากสำหรับมุสลิมทุกคน แต่แม่ยังอ่านไม่ได้ ก็เลยไม่รู้จะเอาความรู้ที่ไหนไปสอนลูก” แม่กล่าว

แม่บอกว่าความเข้าใจเรื่องศาสนาของเธอไม่ใช่แค่ศูนย์ แต่เป็นติดลบ นี่จึงเป็นเหตุผลที่เธอตัดสินใจเรียนรู้ไปพร้อมกับลูกเลย ระหว่างที่ส่งซารีนามาเรียน แม่เองก็จะฝึกอ่านภาษาอาหรับสำหรับไว้อ่านอัลกุรอานไปด้วย บางทีซารีนาก็จะมาฝึกอ่านด้วยเช่นกัน ถึงแม้จะฝึกอ่านช้ากว่าคนอื่น แต่แม่มองว่าก็ยังดีที่ได้ฝึก ดีกว่าที่ไม่ได้อะไรเลย

‘สติ’ เป็นสิ่งที่ได้มาจากการเรียนรู้ครั้งนี้ด้วย ในศาสนาอิสลามจะมีการสอนให้ ‘ดุอาอฺ’ หมายถึง การขอพรจากอัลลอฮ์ ขอให้พระเจ้าคุ้มครอง ขอให้ประทานพรตามที่เราปรารถนา ทั้งแม่และซารีนามองว่าวิธีนี้คือหนึ่งในวิธีการเรียกสติตัวเอง ไม่ว่ากำลังจะทำอะไรอยู่ก็ตาม ช่วยให้คิดให้ถี่ถ้วนขึ้น ละเอียดกับเรื่องตรงหน้ามากขึ้น

“อย่างเวลาขับรถ เราก็ขอดุอาอ์ด้วย มันจะทำให้เรามีสติเพิ่มมากขึ้น หรือก่อนกินก็ขอดุอาอ์ ขอให้คุ้มครองทั้งตอนที่เรากินอาหาร ให้อาหารนี้มันเป็นประโยชน์ต่อตัวเรา” แม่กล่าว

ไม่ว่าจะเป็นเด็กหรือผู้ใหญ่ การมีที่พึ่งพิงทางใจก็สามารถแบ่งเบาความกังวลในปัญหาชีวิตไปได้บ้าง สำหรับซารีนาอย่างน้อยการมีศรัทธาก็ช่วยให้เธอเรียนรู้ที่จะมีสมาธิได้มากขึ้น ก่อนหน้านี้เธอเป็นคนที่ติดแม่มากๆ แต่การเข้ามาเรียนรู้ที่ศูนย์การเรียนฯ ช่วยทำให้ฝึกฝนการใช้ชีวิตและการตัดสินใจด้วยตัวเอง 

ส่วนสำหรับแม่ แม่เล่าว่าตัวเองเคยเจอสถานการณ์ในชีวิตที่ผิดหวังมาก่อน การได้เรียนรู้ศาสนาครั้งนี้ทำให้เธอเข้าใจชีวิตมากยิ่งขึ้น

“วันหนึ่งพอแม่เจอปัญหาที่มันหนักมาก จนกระทั่งแม่รู้สึกว่าคนทั่วไปไม่สามารถรักษาเราได้ อย่างน้อยมีพระเจ้าที่จะฟังคำวิงวอนจากเรา แม่ก็เลยอยากจะให้น้องเขามีตรงนี้เหมือนที่แม่มี”

ไม่จับมือทำ แต่ช่วยเป็น ‘โค้ช’

ครูเสริมมองว่าทั้งแม่และครูเองต้องทำตัวให้เหมือนโค้ช ไม่ต้องทำแทนน้องเสียทั้งหมด ไม่ต้องป้อนให้ทุกอย่าง ต้องเรียนรู้ไปพร้อมกับเขาและปล่อยให้ลงมือทำเอง เรียกได้ว่าดูห่างๆ อย่างห่วงๆ

“ครูจะไม่จำเป็นต้องรู้ทุกเรื่องของน้องและแม่ ครูจะอยู่แบบครูแบบนี้ แม่เองเมื่อก่อนจะเป็นคนที่สู้แทนลูกทุกอย่าง ตอนนี้เขาปล่อยวาง ปล่อยน้องโตเอง”

แต่ทั้งนี้การจะปล่อยให้เด็กโตด้วยตัวเองได้ ต้องมาจากการร่วมมือของผู้ปกครองด้วย ถ้าผู้ปกครองไม่ปล่อยลูกเลย เด็กก็จะเติบโตด้วยการพึ่งพาพ่อแม่อย่างเดียว 

นอกจากเรียนแล้ว บางทีซารีนายังทำหน้าที่สอนภาษาอังกฤษให้กับเพื่อนๆ ในชั้นเรียนอีกด้วย ครูเสริมบอกว่านอกจากเป็นการฝึกให้น้องเข้าใจภาษาอังกฤษมากขึ้นจากการสอน กิจกรรมแบบนี้มีส่วนช่วยให้ซารีนาปรับตัวเข้ากับสังคมใหม่ได้มากขึ้น ที่สำคัญคือครูเสริมมองว่าการเรียนรู้ที่จะแบ่งปันเป็นเรื่องสำคัญที่ต้องฝึกฝนเอาไว้

“ดังนั้นผู้ศรัทธาจะไม่คิดว่าตัวเองเก่ง ลักษณะของคนเก่งต้องช่วยเหลือคนอื่นได้ จะเก่งก็ต้องอยู่กับดินได้”

เราลองถามซารีนาว่า หากชมตัวเองได้ 1 อย่าง จะพูดว่าอะไร คำตอบของเธอคือ “เก่งแล้ว” ที่ผ่านมาเธอเจอกับระบบการศึกษาที่ไม่ตรงกับตัวเองสักเท่าไหร่ อดทนจนมาถึงตอนนี้ได้ ก็ถือว่าเก่งแล้วอย่างที่ว่าไว้

เป้าหมายของซารีนาตอนนี้คือการเข้ามหาวิทยาลัยให้ได้ตามที่หวังไว้ เส้นทางการเรียนของเธอมีทั้งแม่และครูจากสมาคมศูนย์การเรียนฯ คอยสนับสนุน นอกจากนี้ยังมีกำลังใจจากศรัทธาตามศาสนาที่ซารีนาเคารพ ช่วยให้เธอมีที่พึ่งทางใจในแต่ละวันได้มากขึ้น

The post ศูนย์การเรียนที่เป็น ‘บ้าน’ ของทุกคน : ‘สมาคมศูนย์การเรียนและบ้านเรียนไทยมุสลิม’ ที่สอนทั้งวิชาการและจิตใจภายใต้หลักศรัทธา first appeared on กสศ..

หลังสิ้นสุดปลายทางการศึกษาขั้นพื้นฐาน (ม.6/ปวช.3)

…ใครจะไปทำอะไรกันบ้าง?

‘ยะ’ ที่กำลังจะจบ ปวช.3 บอกว่าถึงตายายไม่มีเงินส่ง เขายังวางแผนเรียนต่อ ปวส. โดยจะทำงานเต็มเวลา เพื่อส่งตัวเองเรียนหลักสูตรภาคค่ำ

‘หนิง’ ตัดสินใจว่าจบ ม.6 จะทำงานโรงงาน และถ้าเก็บเงินได้ ปีหน้าหรือปีถัด ๆ ไปถึงจะคิดเรื่องเรียนต่อ

‘เกด’ เพิ่งตัดใจสละสิทธิ์จากมหาวิทยาลัยรัฐแห่งหนึ่ง แม้จะผ่านรอบสอบสัมภาษณ์ เพราะรู้ว่าพ่อกับแม่ไม่มีกำลังส่ง

…ยังมีอั้ม นุ่มนิ่ม และปีใหม่ ที่อีกไม่กี่อาทิตย์จะจบ ม.6 แต่ต่างก็คิดว่าจะหางานทำ เพราะมองไม่เห็นทางไปต่อ

…มีแนน มีปิ่น และกุ๊กกิ๊ก ที่ได้แต่มองเพื่อน ๆ เตรียมสอบเข้ามหาวิทยาลัย ขณะตัวเองมีแต่รู้สึกไม่แน่ใจ ว่าอีกไม่กี่เดือนข้างหน้าชีวิตจะพัดพาไปตรงไหน

…มีบุ๋มบิ๋ม ที่เสียเวลา ม.6 ครึ่งหนึ่งไปในศูนย์อพยพ จนแทบไม่เหลือความเชื่อมั่นกับการไปต่อในปีการศึกษาหน้า  

เด็ก ๆ เหล่านี้เป็นเพียงส่วนหนึ่ง ของนักเรียนนักศึกษาที่กำลังจะเรียนจบพร้อมกันในปีการศึกษา 2568 และมีฐานคุณสมบัติเดียวกันคืออยู่ในเกณฑ์เรียนดี มีเกรดเฉลี่ยสะสม 5 เทอมที่ 2.80 ถึงเกือบ 4.00 บางคนเป็นประธานนักเรียน เป็นจิตอาสาของชุมชน และเป็นเยาวชนผู้เก็บเกี่ยวประสบการณ์ในสายงานที่สนใจ จนมีฐานทักษะเฉพาะทางระดับหนึ่ง

หากเมื่อมาถึงจุดสิ้นสุดเส้นทางการศึกษาขั้นพื้นฐาน บริบทชีวิตของแต่ละคนก็กลับกลายเป็นข้อแม้อุปสรรค ที่พาน้อง ๆ เหล่านี้เคลื่อนมาอยู่ ณ จุดเดียวกัน คือต่างมองไม่เห็นทาง ว่าจะพาตัวเองข้ามรอยต่อทางการศึกษาได้อย่างไร?

‘รายได้ครอบครัวคือกำแพงกั้นไว้ไม่ให้ไปต่อ’

จากอุบลราชธานีถึงศรีสะเกษ ถนนทอดยาวเปลี่ยนผ่านทิวทัศน์จากฉากเมืองเป็นทุ่งกว้างสุดตา มองเห็นทิวเขาพนมดงรักที่ขีดเส้นชายแดนไทย-กัมพูชาอยู่ไกล ๆ พาเราไปยังอำเภอขุนหาญ อำเภอกันทรลักษ์ อำเภอกันทรารมย์ อำเภอไพรบึง จังหวัดศรีสะเกษ และวกกลับมาที่อำเภอน้ำยืน จังหวัดอุบลราชธานี ติดตามภารกิจคัดกรองนักศึกษา โครงการทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูงรุ่นที่ 8 ที่เป็นการทำงานร่วมกันของ กสศ. กับสถาบันการศึกษาสายอาชีพในพื้นที่ ได้แก่ วิทยาลัยเกษตรและเทคโนโลยีศรีสะเกษ (วษท.ศรีสะเกษ) คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี (NU UBU) และ วิทยาลัยการสาธารณสุขสิรินธร จังหวัดอุบลราชธานี (วสส. อุบล ฯ) ในหลักสูตรประกาศนียบัตรวิชาชีพชั้นสูง (ปวส.) สาขาพืชศาสตร์และสัตวศาสตร์ หลักสูตรประกาศนียบัตรผู้ช่วยพยาบาล (PN) และ หลักสูตรประกาศนียบัตรวิชาชีพชั้นสูง (ปวส.) สาขาวิชาปฏิบัติการฉุกเฉินการแพทย์ เพื่อค้นหาเยาวชนที่มีคุณสมบัติตามหลักสูตร เข้าเป็นนักศึกษาทุนในปีการศึกษา 2569   

สามวันกับระยะทางรวมกว่า 700 กิโลเมตร คณะทำงานลงพื้นที่เก็บข้อมูล ผ่านการพบปะพูดคุยกับเด็กและผู้ปกครองจาก 12 ครัวเรือน นำมาซึ่ง ‘ส่วนหนึ่งของข้อค้นพบ’ ของเยาวชนกลุ่มหนึ่ง ที่มีความเสี่ยงไม่ได้ไปต่อในปีการศึกษาหน้า โดยเมื่อมองที่ ‘จุดร่วมของลักษณะครอบครัว’ จะพบว่ามีถึงห้าคนที่มีผู้ปกครองเป็นผู้สูงอายุ (ปู่ย่าตายาย) สองคนจากห้าคนมีเพียงย่าหรือยายเป็นผู้ปกครองลำพัง ส่วนน้อง ๆ จากอีกห้าครอบครัวอาศัยอยู่กับพ่อ-แม่ และมีสองคนในกลุ่มนี้ที่มาจากครอบครัวพ่อ-แม่เลี้ยงเดี่ยว

ข้อมูลที่แสดงถึงนัยสำคัญต่อโอกาสการศึกษา คืออาชีพของผู้ปกครอง ที่สิบจากสิบสองครอบครัวบอกว่า มีรายได้หลักจากงานรับจ้างทั่วไป สะท้อนถึงรายรับที่ไม่ประจำ แต่จะได้ตามวาระ ตามฤดูกาล หรือตามแต่โอกาส บางครอบครัวจึงมีรายได้ต่อเดือนเพียง 3,000 บาทต่อสมาชิก 3-4 คน บ้างมีรายรับเพียง 3-4 ครั้งต่อปี เฉลี่ยครั้งละ 8,000-14,000 บาท ต่อสมาชิก 4 คน

และจากทั้งสิบสองครัวเรือน มีผู้ปกครองจากบ้านเพียงสองหลัง ที่มีอาชีพ/รายได้จากงานประจำ อย่างไรก็ตามเมื่อวัดด้วย *เกณฑ์คัดกรองรายได้ (PMT: Proxy Means Test) โดยนำรายได้ทั้งหมดหารกับจำนวนสมาชิกครอบครัวแล้ว ยังพบว่าค่าเฉลี่ยรายได้ครัวเรือนยังปริ่มอยู่ตรงเส้นความยากจน ที่ราว 3,000 บาทต่อคน/เดือน หรือ 36,000 บาทต่อคน/ปี

*ตัวอย่างเกณฑ์วัด PMT: รายได้ทั้งหมดของครอบครัวเฉลี่ยเดือนละ 12,000 บาท หารด้วยสมาชิกครอบครัว 5 คน (พ่อ แม่ ลูก ตา ยาย) = 2,400 บาท ต่อคน/เดือน ซึ่งจะต่ำกว่าเส้นความยากจนที่ขีดไว้ที่ 3,000 บาท ต่อคน/เดือน  

ขณะที่ข้อมูลด้านการศึกษาชั้นสูงสุดของผู้ปกครองพบว่า มีผู้ปกครองจากสองครอบครัวที่จบการศึกษาสูงกว่าชั้นประถมศึกษา และผลสำรวจยังชี้ว่า มีผู้ปกครองเพียงคนเดียวจากการสำรวจบ้านสิบสองหลัง ที่ข้ามผ่านรอยต่อการศึกษาขั้นพื้นฐาน (ม.6/ปวช.3) ไปได้ โดยจบการศึกษาที่ระดับชั้นอนุปริญญา    

การพูดคุยกับน้อง ๆ ที่กำลังจะจบชั้น ม.6 และ ปวช.3 ทั้งสิบสองคน ยังทำให้ทราบว่าเกินครึ่งหนึ่งของเด็ก ๆ เคยเห็นพี่หรือน้องยอมถอดใจไม่เรียนต่อเพราะติด ‘เพดานรายได้ครัวเรือน’ ซึ่งปัจจัยเดียวกันนี้กำลังค่อย ๆ กดทับในใจน้อง ๆ ให้กังวลกับการศึกษาต่อ จนไม่กล้าตัดสินใจสมัครสอบคัดเลือกเข้ามหาวิทยาลัย หรือบางคนก็ตัดสินใจแล้วว่าจะเข้าสู่ตลาดแรงงาน โดยทิ้งเกรดเฉลี่ยสะสมระดับสามกว่าและความหวังความตั้งใจไว้เบื้องหลัง 

 ‘เมื่อหลายเส้นทางฝันอาจต้องสิ้นสุด ณ จุดเดียวกัน’

‘ยะ’ กลับบ้านเทอมละสองครั้ง เขากินนอนที่วิทยาลัย ใช้เวลาส่วนใหญ่ใน ‘ฟาร์มพืช’ เรียนรู้พันธุ์ไม้ และรับงานออกแบบภูมิทัศน์ จัดสวน-จัดดอกไม้จากอาจารย์ เพื่อให้มีค่ากินอยู่ประจำวัน แบ่งเบาภาระตายายที่มีกำลังจ่ายแค่ค่าเล่าเรียน ด้วยรายได้จากการทำนาปีละสองครั้ง

ยะกำลังจะจบ ปวช.3 ด้วยผลการเรียนระดับสามกลาง ๆ แต่เขารู้ว่าการเรียน ปวส. ต้องใช้เงินอีกมาก และตายายก็คงสุดกำลังแล้ว ถ้าไม่มีทุนสนับสนุน ยะบอกว่าทางเดียวที่จะเรียนต่อ คือเขาต้องทำงานเต็มเวลา แล้วย้ายไปลงเรียนหลักสูตรภาคค่ำหรือเสาร์-อาทิตย์ ที่เปิดสอนสำหรับคนทำงาน

ยะพูดถึงอนาคตไม่ไกลจากนี้ ว่า “ผมรู้ว่าจะเรียนต่อไม่ใช่เรื่องง่าย แต่ตอนนี้ยังไม่สุดทาง ก็ต้องตั้งความหวังไว้ก่อนครับ” ก่อนเผยความฝัน ว่าอยากมีฟาร์มเกษตรผสมผสานของตัวเอง ซึ่งต้องใช้ทั้งความรู้และเงินทุนไม่น้อย ยะจึงตั้งใจจะเรียนให้สูงที่สุด เพื่อขยับเข้าใกล้ฝันให้มากขึ้น และหวังว่าเมื่อถึงวันนั้น เขาจะแข็งแรงพอจะดูแลตายายที่ชราลง

‘หนิง’ อยู่กับยายที่ไม่มีอาชีพ กินอยู่จากเงินที่พี่สาวส่งให้เป็นบางครั้ง หนิงเป็นประธานนักเรียน มีเกรดเฉลี่ยห้าเทอม 3.82 แต่เมื่อถามถึงเส้นทางหลังจบ ม.6 หนิงบอกว่าเธอตัดสินใจแล้วว่าจะไปทำงานโรงงาน

“เคยสงสัยว่าเราไม่ต้องเรียนถึง ม.ปลายก็ได้ ในเมื่อปลายทางคืองานในโรงงาน” หนิงตั้งคำถามกับจังหวะชีวิต และบอกว่า ก้าวเดินของเธอกำลังจะทาบทับรอยทางเดียวกับพี่สาว ที่จบ ม.6 ด้วยเกรดเฉลี่ยเกือบ 4.00 มาก่อน

“เราเห็นพี่ดิ้นรนหาทุนการศึกษาช่วงเรียนจบ แต่ก็ผิดหวังซ้ำ ๆ จึงตัดสินใจทำงานโรงงานและไปลงเรียนวันหยุด แต่ทำอยู่ได้ไม่กี่เดือนเพราะงานหนักและเหนื่อยมาก สุดท้ายก็ต้องยอมตัดใจเลิกเรียน ถึงวันนี้ผ่านมาแปดปี พี่มีลูกมีครอบครัวไปแล้ว เราไม่เห็นเขาได้กลับไปเรียนอีกเลย

“…แต่พี่มาบอกเราว่าให้เตรียมตัวไปทำงานโรงงานด้วยกันแล้วให้ลงเรียนไปด้วย ก็มาคิดว่าถ้าทำงานเต็มเวลายังไงก็คงเรียนไม่จบ เลยตั้งใจจะทำงานเก็บเงิน และคิดว่าถ้ามีโอกาส ก็อาจจะได้กลับมาเรียน” หนิงเล่าแผนของเธอ

‘นุ่มนิ่ม’ ใช้เวลาช่วงเย็นและวันหยุดช่วยแม่ทำงานเก็บพริก รายได้ไม่แน่นอน เธอบอกว่าตั้งแต่เรียน ม.4 เริ่มคิดว่าพ้น ม.6 อาจไม่ได้เรียนต่อ จนวันจบ ม.6 งวดเข้ามา ก็ยิ่งรู้สึกลึก ๆ ว่าทางข้างหน้ายิ่งเลือนราง  

 “เราเห็นรุ่นพี่ที่โรงเรียนจบแล้วมีไม่ถึงครึ่งได้เรียนต่อ ส่วนใหญ่ไปทำงานกันหมด ตอนนี้เราเลยเริ่มคิดว่าเอายังไงดี กลายเป็นไม่กล้ายื่นพอร์ต ไม่กล้าสมัครรอบ TCAS เพราะรู้ว่าไม่มีทุนก็ยาก …รู้สึกเสียดายว่าพยายามกันมาตั้งนาน อยากจบสูงกว่านี้ อยากมีงานดี ๆ ทำ อยากให้ฐานะที่บ้านเราดีขึ้น”   

แม่ของ ‘เกด’ ต้องฟอกไตสัปดาห์ละสามครั้งด้วยสิทธิ์บัตรทอง ส่วนพ่อรับจ้างทำงานเล็ก ๆ น้อย ๆ ในหมู่บ้าน เกดมีเกรดเฉลี่ยสะสมสองปลาย ๆ แต่มุ่งมั่นทุ่มเทกับงานจิตอาสาที่โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล นอกจากใจรัก เกดยังหวังใช้ประสบการณ์เป็นใบเบิกทางเข้ามหาวิทยาลัย ซึ่งในที่สุดเกดก็ผ่านรอบสอบสัมภาษณ์มหาวิทยาลัยรัฐแห่งหนึ่ง แต่วันที่พบกันเธอบอกว่าสละสิทธิ์ไปแล้ว เพราะรู้ว่าถึงยังไงก็เกินกำลังพ่อแม่จะส่งไหว           

แม่ของเกดบอกว่า ลูกสาวตั้งเป้าเรียนด้านสาธารณสุขตั้งแต่ ม.3 พอขึ้น ม.ปลายจึงพยายามเก็บประสบการณ์ จนสามารถผ่านการคัดเลือกเข้ามหาวิทยาลัย แต่เสียดายว่าสุดท้ายแล้ว ความเจ็บป่วยของตนก็มากลายเป็นอุปสรรคให้ลูกไม่อาจทำตามฝัน  

เกดบอกเพียงสั้น ๆ ว่า เธอยื่นพอร์ตคัดเลือกเข้ามหาวิทยาลัย ทั้งที่รู้อยู่แล้วว่าถึงผ่านไปได้ก็คงไม่ได้เรียน แต่ก็อยากใช้โอกาสนี้วัดความสามารถตัวเอง เพื่อจะบอกว่า ‘เราก็ทำได้’ และจะใช้ความมั่นใจนี้เป็นต้นทุนไปคว้าโอกาสอื่น ๆ ต่อไป

เลยไปที่สุดเขตประเทศ กับพื้นที่ซึ่งได้รับผลกระทบโดยตรงจากการปะทะตรงแนวชายแดนไทย-กัมพูชา บุ๋มบิ๋ม รำพึงถึงชีวิต ม.6 ที่สูญหาย ว่าการต้องใช้เวลาสี่เดือนที่ศูนย์อพยพ ทำให้ความมั่นใจที่จะเรียนต่อของเธอถูกบั่นทอน

“ที่ศูนย์อพยพ ทุกคนรู้สึกเหมือนกันว่าไม่มีอะไรแน่นอน มีแต่ความเครียดกังวลที่ส่งต่อกันไป ตัวเราเหมือนตัดขาดจากการเรียน ถึงมีใบงานบ้าง แต่ไม่มีใครมีสมาธิ ไม่มีกะจิตกะใจเตรียมแผนเรียนต่อ ทั้งที่ ม.6 ควรเป็นปีที่มีกิจกรรม มีประสบการณ์ดี ๆ เก็บไว้ แต่สำหรับพวกเราคือสูญเปล่า มันมีแต่ความอึดอัด ไม่มีหวังอะไรเลย”

บุ๋มบิ๋มบอกว่านับแต่เสียงแรกของการปะทะ แผนชีวิตที่วางไว้ต้องเปลี่ยนทั้งหมด และถึงวันนี้ก็ยังไม่มีโอกาสเตรียมตัวสำหรับการเรียนต่อ เพราะต้องคอยตามข่าว รอฟังสัญญาณให้อพยพ และภาวนาทุกวัน ให้คนในครอบครัวและชุมชนของเธอปลอดภัย    

‘มือ’ ที่สร้างสะพานเชื่อมรอยต่อการศึกษา เพื่อยุติความยากจนข้ามรุ่น      

นับร้อยกิโลเมตรบนถนนหลัก เลี้ยวเข้าทางรอง ลัดเลาะไปตามทางดินสีแดง ผ่านหมู่บ้านที่ขนาดเล็กลง …เล็กลง และเลยไปถึงสะพานไม้เก่าสุดเขตชุมชน ที่พาดข้ามห้วยหนองสักแห่งซึ่งไม่ปรากฎบนกูเกิลแมพ เส้นทางที่แผนที่ดาวเทียมระบุตำแหน่งไม่ได้เหล่านี้ เราไม่อาจเดินทางไปถึง หากไม่มี ‘ครู’ ผู้เชื่อมั่นใน ‘ข้อมูล’ ว่าจะเป็นเครื่องมือช่วยเปลี่ยนแปลงอนาคตของเด็ก ๆ    

หลายปีที่ ครูปนัดดา หล้าคำ โรงเรียนไพรบึงวิทยาคม เฝ้ามองลูกศิษย์มากมายที่ไม่พบทางไปต่อหลังจบ ม.6 เธอจึงรับอาสาดูแลเรื่องทุนการศึกษา และพยายามเก็บข้อมูลลูกศิษย์ ตั้งแต่เกรดเฉลี่ย ความสนใจ ความถนัด จนถึงข้อแม้ปัจจัยทั้งหมดที่เป็นอุปสรรคต่อการศึกษา เพราะรายละเอียดนี้เองที่จะพาน้อง ๆ ไป ‘พบสะพานโอกาส’ หรือคือการ ‘จับคู่’ ระหว่างศักยภาพกับทุนที่เหมาะสม   

“กรณีนี้เราพูดถึงเด็กกลุ่มที่ขยันตั้งใจ เรียนดี แต่พอจบ ม.6 เขาไปต่อไม่ได้เพราะขัดสนเรื่องเงิน แน่นอนว่าแต่ละคนมีข้อแม้ต่างกัน แต่จุดร่วมอย่างหนึ่งที่เราพบ คือเด็ก ๆ จะมาจากครอบครัวที่ขาดพร่องบางอย่าง ซึ่งเราต้องช่วยเติมเต็มให้เขา”

ครูปนัดดาบอกว่าเด็กที่ทางบ้านไม่มีกำลังส่งเสีย พอใกล้จบ ม.6 จะไม่มีแผนเรียนต่อ ส่วนหนึ่งตั้งใจไปหางานทำในกรุงเทพ ฯ ที่ยังอยู่ในพื้นที่ก็เลือกไปทำงานโรงงาน ในห้าง ทำงานเซเว่น บางคนเชื่อว่าจะเก็บเงินเรียนได้ ซึ่งมีบ้างที่ปีสองปีก็ได้กลับมาเรียน แต่ถ้านับเฉพาะส่วนใหญ่ก็ไม่ได้กลับมา เพราะเส้นทางชีวิตเขาเปลี่ยนไปแล้ว

“เราเห็นว่าจุดที่จะช่วยเชื่อมให้ไปต่อได้ มันยังมีไม่มากพอ ไม่ว่าข้อมูลทุนการศึกษา หรือความหลากหลายของสาขาที่ทุนรองรับ เราถึงมองว่าการส่งต่อข้อมูลเด็กให้ไปถึงแหล่งทุนคือสิ่งที่โรงเรียนทำได้ ซึ่งสำหรับเด็กที่มีใจใฝ่เรียนอยู่แล้ว ถ้าพาเขาข้ามรอยต่อตรงนี้ไปได้ ก็แน่ใจได้เลยว่าเส้นทางแต่ละคนไปได้อีกไกล”   

อีกหนึ่งมือที่ยื่นเข้ามาด้วยความเชื่อว่า ถ้าตาข่ายรองรับเด็กกลุ่มเสี่ยงขยายพื้นที่ออกไปกว้างขึ้น โอกาสที่แต่ละปีจะมีเด็ก ๆ ร่วงหล่นสูญหายระหว่างทางก็จะน้อยลง และภารกิจนี้คือสิ่งที่ ‘ท้องถิ่นทำได้’

ปลัด อบจ.ศรีสะเกษ ไกรศักดิ์ วรทัต ผู้นำท้องถิ่นที่พาเราไปพบน้อง ๆ ตำบลผักแพว อำเภอกันทรารมย์ กล่าวถึงการทำงานของ อบจ.ศรีสะเกษ ที่รวมฐานข้อมูลเด็กจากโรงเรียนในสังกัด อบจ. ทุกคนซึ่งจะจบ ม.3 หรือ ม.6 ในทุกปี ก่อนส่งต่อไปยังสถาบันในพื้นที่มีทุนรองรับ โดยเชื่อว่ากลไกนี้คือการทำงานระยะยาว ที่จะยุติการส่งต่อความยากจนจากรุ่นสู่รุ่น 

“โรงเรียนสามารถเป็นด่านแรกของการคัดกรอง อบจ. จึงพยายามเชื่อมโยงทุกโรงเรียนในสังกัดไว้ด้วยกัน และส่งต่อข้อมูลไปยังสถาบันการศึกษา เพื่อลงพื้นที่ค้นหาเด็กและพาไปสู่โอกาส 

“เราเชื่อว่าการศึกษาคือกระบวนการสร้างความมั่นคงในชีวิต โดยเฉพาะสำหรับคนที่ไม่มีต้นทุน ไม่มีหลักยึด ชีวิตเขาเปรียบกับว่าวบนฟ้าที่ลอยต้านแรงลม มีเพียงแรงยึดจากด้ายบาง ๆ เส้นหนึ่ง พร้อมขาดได้ทุกเมื่อ และถ้าขาดแล้วก็ไม่รู้เลยว่าจะลอยไปตกตรงไหน ฉะนั้นการช่วยกันสร้างตาข่ายรองรับ ก็คือการพยายามเพิ่มโอกาสให้เด็กคนหนึ่งสามารถก้าวไปเหยียบยืนในจุดที่มั่นคง …นี่คือหนทางสร้างหลักประกัน ให้ชีวิตหนึ่งเชื่อมั่นว่าเขามีโอกาสเปลี่ยนเส้นทางอนาคต และคือการตัดตอนการส่งต่อความยากจนข้ามรุ่นที่หวังผลได้”

‘ความเปลี่ยนแปลงที่เป็นไปได้ ในอีกเพียงไม่ถึงหนึ่งรอบปฏิทิน’

จากบ้านน้อง ๆ… อีกหนึ่งจุดแวะของการเดินทาง คือฟาร์มสัตว์ภายใน วิทยาลัยเกษตรและเทคโนโลยีศรีสะเกษ สถานที่ที่คณะทำงานบอกว่าเราจะได้เห็น ‘ภาพอนาคตอันใกล้’ ของเด็ก ๆ ผู้หวั่นไหวไม่แน่ใจในวันนี้ ที่เมื่อได้รับโอกาสไปต่อบนเส้นทางการศึกษา พวกเขาสามารถเปลี่ยนเป็น ‘คนที่หยัดยืนอย่างมั่นใจ’ ในช่วงหนึ่งปีการศึกษา หรือเพียงไม่ถึงหนึ่งรอบปฏิทิน

ที่นี่ เราพบนักศึกษาทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูง ชั้น ปวส.1 สาขาสัตวศาสตร์ ที่อยู่ในหอพักของทางวิทยาลัย และร่ำเรียนอยู่ที่ฟาร์ม น้อง ๆ เล่าถึงชีวิตประจำวัน การตื่นนอนแต่เช้า ผลัดเปลี่ยนเวรดูแลสัตว์ ให้อาหาร รีดนมวัว ทำความสะอาด เรียนรู้เกี่ยวกับการแปรรูปผลิตภัณฑ์ การทำการตลาด การบริหารร้านค้าของวิทยาลัย ขณะที่นักศึกษากลุ่มหนึ่งบอกกับเราด้วยความตื่นเต้น ถึงเส้นทางและโอกาสใหม่ของชีวิตที่กำลังจะเกิดขึ้น เมื่อพวกเขาได้ทุนเดินทางไปฝึกงานที่ฟาร์มในประเทศเดนมาร์คเป็นเวลา 11 เดือน  

อาจารย์พรสวรรค์ สัมนา รอง ผอ.ฝ่ายพัฒนากิจการนักเรียน นักศึกษา วิทยาลัยเกษตรแและเทคโนโลยีศรีสะเกษ บอกว่า เด็ก ๆ เหล่านี้คือ ‘หลักฐานที่มีชีวิต’ ของความพยายามสร้างสะพานเชื่อมรอยต่อการศึกษา ที่เมื่อแต่ละคนก้าวข้ามจากชั้น ม.6 หรือ ปวช.3 มาได้ ชีวิตจึงได้มุ่งไปในอีกเส้นทาง

“ที่วิทยาลัยเราอยู่กันเป็นครอบครัวใหญ่ เห็นความเปลี่ยนแปลงของเด็กตลอดเวลา รู้จุดเด่นของแต่ละคนที่ส่งเสริมให้ไปได้ไกลขึ้น กลับกันก็รู้ว่ามีจุดไหนที่ต้องดูแลใกล้ชิด เด็กกลุ่มนี้มีความตั้งใจ มีผลการเรียนที่ดี แต่ด้วยระหว่างทางของการเติบโตที่เขาต้องสู้ ต้องเอาชนะอุปสรรคที่มากกว่าแค่ในห้องเรียน ก็ทำให้เรารู้ว่าเขายังต้องการคนประคับประคอง

“การได้เรียนต่อคือจุดเปลี่ยนสำคัญจริง ๆ ที่เด็กคนหนึ่งจากไม่รู้จะไปทางไหน กลายเป็นคนที่เค้นเอาศักยภาพในตัวมาใช้ได้เต็มที่ ได้โอกาสต่อโอกาส ได้มีรายได้ระหว่างเรียน ส่งเงินให้ที่บ้าน ได้ไปฝึกงานต่างประเทศ ได้ทุนเรียนต่อปริญญาตรี มีเงินเก็บ มีเงินซ่อมแซมบ้าน หรือบางคนจบแล้วได้งานทำที่ต่างประเทศ มีเงินทุนกลับมาสร้างธุรกิจของตัวเอง ภาพเหล่านี้ถ้ามองย้อนกลับไปวันแรกที่พบกัน ก็ต้องบอกว่าคือความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นในเวลาปีสองปีเท่านั้น”    

ผ่านมาหลายรุ่นที่พบเด็ก ๆ และพาพ้นจาก ‘จุดที่ไปต่อไม่ได้’ จนแต่ละคนพบเส้นทางของตัวเอง อาจารย์พรสวรรค์ ยืนยันความเชื่อมั่นจากประสบการณ์ดูแลนักศึกษาทุนว่า “เด็กคนหนึ่งแม้มีความสามารถหรือความตั้งใจสักแค่ไหน แต่เมื่อต้องออกสตาร์ทจากจุดติดลบ ทำได้แค่มองเห็นแผ่นหลังของเพื่อนวิ่งนำอยู่ไกล ๆ พอถึงจุดหนึ่ง เขาจะค่อย ๆ หมดแรง ไม่มีกำลังใจไปต่อ สุดท้ายจึงเวียนวนอยู่ในวงจรที่ไม่มีทางลืมตาอ้าปากได้

“การเชื่อมต่อเส้นทางด้วย ‘ทุนการศึกษา’ จึงหมายถึงโอกาส ที่เด็กคนหนึ่งจะได้เริ่มต้น ณ จุดเดียวกันกับคนอื่น ทำให้เขากล้าจะนับหนึ่งสองและสาม และพร้อมจะเอาพลังทั้งหมดที่มีมาใช้วิ่งต่อไป บนเส้นทางระยะไกลของชีวิต และเปลี่ยนเป็นใครอีกคนที่ตัวเขาเองก็นึกไม่ถึง”  

The post การศึกษา คือ สิทธิพื้นฐาน ไม่ใช่ภาระความยากจนที่เด็กต้องแบกรับ first appeared on กสศ..