เปิดเทอมปีการศึกษา 2569 นี้ ครูในหลายพื้นที่เริ่มต้นปีการศึกษาใหม่ด้วยภาระงานที่ “เบาลง” แต่การมองเห็นผู้เรียนกลับ “ชัดขึ้น” จากการนำระบบสารสนเทศ Q-Info เข้ามาเป็นผู้ช่วยสำคัญในการทำงาน

เมื่อวันที่ 24 เมษายน 2569 สำนักพัฒนาคุณภาพครูและสถานศึกษา กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ร่วมกับคณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร จัดอบรมพัฒนาศักยภาพครูพี่เลี้ยง เพื่อใช้ประโยชน์จากระบบ Q-Info ภายใต้โครงการส่งเสริมการใช้สารสนเทศคุณภาพสำหรับโรงเรียนและเขตพื้นที่การศึกษา โดยมีครูพี่เลี้ยงจาก 5 เขตพื้นที่นำร่อง ได้แก่ สพป.กาญจนบุรี ระนอง ภูเก็ต เชียงใหม่ และสุรินทร์ รวมถึงครูในโครงการโรงเรียนพัฒนาตนเอง TSQM (Teacher and School Quality Movement) เข้าร่วมผ่านระบบออนไลน์กว่า 200 คน เพื่อเรียนรู้ทั้งภาคทฤษฎีและทดลองบันทึกข้อมูลจริง

การอบรมครั้งนี้มุ่งย้ำบทบาทของ Q-Info ในการ “คืนเวลาให้ครู” จากงานเอกสารและการจัดการข้อมูลที่ซ้ำซ้อน โดยระบบสามารถรวบรวมข้อมูลสำคัญของผู้เรียนไว้ในที่เดียว ทั้งผลการเรียน การมาเรียน และพฤติกรรม พร้อมประมวลผลและแสดงผลแบบเรียลไทม์ ช่วยให้ครูวิเคราะห์ผู้เรียนรายบุคคลได้รวดเร็วและแม่นยำยิ่งขึ้น

หัวใจของ Q-Info คือการใช้ข้อมูลเพื่อออกแบบการเรียนรู้ที่ตรงจุด (Data-Driven Lesson Planning) จากเดิมที่ครูต้องใช้เวลาไล่ดูข้อมูลจากหลายแหล่ง วันนี้ระบบสามารถแสดง “ภาพรวมของนักเรียนแต่ละคน” ได้ทันที ทำให้ครูมองเห็นแนวโน้มความเสี่ยง เช่น การขาดเรียน ผลการเรียนที่ลดลง หรือพฤติกรรมที่เปลี่ยนแปลง และเข้าไปช่วยเหลือได้ก่อนปัญหาจะสะสม ขณะที่การสอนก็ปรับจาก “รูปแบบเดียวทั้งห้อง” ไปสู่ “การดูแลเฉพาะตัว” ที่ตอบโจทย์ศักยภาพของผู้เรียนแต่ละคนได้มากยิ่งขึ้น

Q-Info เป็นระบบสารสนเทศที่ กสศ. ร่วมกับ สพฐ. และคณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร พัฒนาขึ้นตั้งแต่ปี 2557 เพื่อยกระดับผลลัพธ์การเรียนรู้ของผู้เรียน และสนับสนุนการพัฒนาคุณภาพการศึกษา โดยช่วยให้สถานศึกษาขับเคลื่อนการบริหารจัดการด้วยข้อมูล (Digital Transformation) อย่างเป็นระบบ นำร่องใช้ในโรงเรียนตั้งแต่ปี 2561 ปัจจุบันมีสถานศึกษาทั่วประเทศลงทะเบียนใช้งานแล้วมากกว่า 2,500 แห่ง และในปีการศึกษา 2569 มีโรงเรียนรับสิทธิ์ใช้งานเพิ่มอีกกว่า 600 แห่ง

เบื้องหลัง Q-Info เริ่มต้นจากความตั้งใจแก้ปัญหาที่ครูเผชิญอยู่ทุกวัน

ดร.อุดม วงษ์สิงห์ ผู้อำนวยการสำนักพัฒนาคุณภาพครูและสถานศึกษา กสศ. อธิบายว่า การพัฒนาระบบสารสนเทศ Q-Info มีจุดเริ่มต้นจากความต้องการ “ลดภาระงานครู” เป็นเป้าหมายหลัก เพื่อสอดรับกับนโยบายของกระทรวงศึกษาธิการ โดยระบบช่วยลดเวลาและเพิ่มประสิทธิภาพการจัดการงานเอกสารต่าง ๆ เช่น คะแนนสอบ ผลประเมินกิจกรรม และบันทึกการเยี่ยมบ้าน พร้อมยกระดับเป็นฐานข้อมูลดิจิทัลที่ค้นหา ใช้งาน และประมวลผลได้สะดวก ช่วยให้การวางแผนการเรียนรู้และการบริหารจัดการโรงเรียนทำได้อย่างเป็นระบบมากขึ้น ทั้งยังลดความซ้ำซ้อนของข้อมูลและการจัดเก็บเอกสารกระดาษจำนวนมาก

“ข้อมูลจาก Q-Info จะครอบคลุมทั้งการมาเรียน ผลการเรียน คะแนนกิจกรรม สุขภาพ และพัฒนาการของผู้เรียน พร้อมฟังก์ชันวิเคราะห์ประเมินรายบุคคล ซึ่งช่วยให้ครูสามารถดูแลนักเรียนที่มีความเสี่ยงหลุดจากระบบการศึกษา และออกแบบการเรียนรู้ที่เหมาะสมกับนักเรียนแต่ละคนได้อย่างตรงจุด”

ดร.อุดมกล่าว พร้อมระบุว่า ระบบทำหน้าที่เสมือน ‘Class Attendance and Evaluation Record’ หรือ ‘บัญชีเรียกชื่อและสมุดบันทึกพัฒนาการผู้เรียน’ (ปพ.5) ในรูปแบบดิจิทัล ที่ช่วยให้ครูเห็นแนวโน้มของผู้เรียน ตั้งแต่การมาเรียน คะแนนกิจกรรม ไปจนถึงพฤติกรรม และนำไปสู่การจัดการเรียนรู้รายบุคคล (Personalized Learning) ได้จริงในห้องเรียน

อีกหนึ่งการเปลี่ยนแปลงสำคัญ คือการเชื่อมต่อข้อมูลที่เคยแยกส่วนออกจากกัน ดร.อุดมชี้ว่า ในอดีตข้อมูลผู้เรียนมักถูกจัดเก็บแยกตามรายวิชา หากครูไม่ได้แลกเปลี่ยนข้อมูลระหว่างกัน การทำความเข้าใจนักเรียนแต่ละคนจึงต้องเริ่มต้นใหม่ในทุกปีการศึกษา แต่ Q-Info ทำหน้าที่เป็น “บันทึกระยะยาว” ที่เชื่อมโยงข้อมูลข้ามชั้นเรียนและข้ามครู ข้อมูลทั้งหมดจึงถูกส่งต่ออย่างต่อเนื่องโดยไม่สูญหาย เมื่อข้อมูลถูกจัดเก็บอย่างเป็นระบบ สิ่งที่เกิดขึ้นตามมาคือ เวลาของครูที่เพิ่มขึ้น

“ข้อมูลที่อัปเดตแบบเรียลไทม์และเรียกดูได้ผ่านสมาร์ตโฟน จะช่วยลดภาระงานด้านการส่งต่อข้อมูล ทำให้ครูมีเวลาเพิ่มขึ้นสำหรับการเตรียมการสอน การตรวจชิ้นงาน และการออกแบบกิจกรรมการเรียนรู้ ขณะเดียวกัน ผู้บริหารโรงเรียนยังสามารถใช้ข้อมูลนำทางในการวางแผนพัฒนาโรงเรียนในภาพรวม (School-wide planning) เพื่อยกระดับผลสัมฤทธิ์ของผู้เรียนในระยะยาว”

ในมิติของการดูแลนักเรียน Q-Info ยังทำหน้าที่เป็น “ตาข่ายกรองความเสี่ยง” ระบบสามารถแสดงข้อมูลเชิงภาพ หรือ Dashboard ของนักเรียนเป็นรายบุคคลได้ทันที เช่น กรณีติดศูนย์ ร หรือ มส ทำให้ครูสามารถติดตามและแก้ไขปัญหาได้ตั้งแต่เนิ่น ๆ ก่อนสะสมจนกระทบต่อการจบการศึกษา รายวิชาที่ค้างจะถูกจัดการได้แบบปีต่อปี ไม่ทิ้งปัญหาสะสมไปสู่ปีการศึกษาถัดไป และช่วยให้นักเรียนสามารถจบการศึกษาได้ตามกำหนด

หากมองในเชิงระบบ Q-Info ไม่ได้เป็นเพียงเครื่องมือของครู แต่คือฐานข้อมูลที่ช่วยขับเคลื่อนการพัฒนาทั้งโรงเรียน

อาจารย์นคร ตังคะพิภพ ผู้ทรงคุณวุฒิโครงการครูรัก(ษ์)ถิ่น กสศ. กล่าวว่า Q-Info คือความพยายามพัฒนาเครื่องมือเพื่อช่วยโรงเรียนบริหารจัดการและประมวลผลข้อมูลอย่างเป็นระบบ โดยยิ่งสามารถวิเคราะห์ข้อมูลได้หลากหลายมิติเท่าใด โรงเรียนก็จะยิ่งมองเห็นแนวทางพัฒนาผู้เรียนได้ชัดเจนขึ้น ทั้งในระดับรายบุคคล รายกลุ่ม รายสถานศึกษา ไปจนถึงระดับเขตพื้นที่และเครือข่าย ข้อมูลที่เชื่อมโยงกันทั้งระบบ ไม่ได้ช่วยเฉพาะครูในห้องเรียน แต่ยังทำให้การกำกับติดตามและการกำหนดนโยบายในระดับภาพรวม สามารถดำเนินการได้อย่างใกล้ชิดและตรงกับบริบทของพื้นที่มากขึ้น

อาจารย์นครระบุว่า ในภาพใหญ่ Q-Info ยังเป็นกลไกสำคัญที่เชื่อมต่อกับการขับเคลื่อนโรงเรียนพัฒนาตนเอง (TSQM) สอดรับกับแนวคิดการพัฒนาโรงเรียนทั้งระบบ (Whole School Approach) โดยสนับสนุนการขับเคลื่อน TSQM ทั้ง 3 รูปแบบ ได้แก่ การขับเคลื่อนโรงเรียนพัฒนาตนเองเชิงพื้นที่ (TSQM-A) การขับเคลื่อนเครือข่ายโรงเรียนพัฒนาตนเอง (TSQM-N) และ การขับเคลื่อนโรงเรียนพัฒนาตนเองเชิงประเด็น (TSQM-I)

หัวใจของการขับเคลื่อนนี้ คือการใช้ “ข้อมูล” เป็นฐานของการพัฒนาในทุกมิติของโรงเรียน โดย Q-Info ถูกวางให้เป็นหนึ่งในมาตรการสำคัญที่ช่วยให้โรงเรียนสามารถ

1. ติดตามและดูแลนักเรียนเป็นรายบุคคล เพื่อลดความเสี่ยงหลุดจากระบบการศึกษา
2. ใช้ข้อมูลตั้งเป้าหมายและกำหนดทิศทางการพัฒนาโรงเรียนอย่างชัดเจน
3. พัฒนาครูและผู้บริหารผ่านกระบวนการเรียนรู้ร่วมกัน (PLC)
4. ออกแบบการเรียนรู้เชิงรุกที่ตอบโจทย์ผู้เรียน
5. เชื่อมโยงความร่วมมือกับชุมชนและภาคส่วนต่าง ๆ
6. ยกระดับระบบการดูแลนักเรียนให้มีความต่อเนื่องและเป็นระบบมากขึ้น

“หากไม่มี Q-Info ช่วยบริหารจัดการข้อมูลอย่างเป็นระบบ การดำเนินงานตามแนวทางเหล่านี้อาจไปไม่ถึงเป้าหมาย เนื่องจากภาระงานจำนวนมากที่ครูและผู้บริหารต้องรับผิดชอบ” อาจารย์นครกล่าว พร้อมย้ำว่า การอบรมพัฒนาศักยภาพครูพี่เลี้ยงใน 5 เขตพื้นที่นำร่องครั้งนี้ ถือเป็นหมุดหมายสำคัญของปีการศึกษา 2569 ที่จะทำให้โรงเรียนมีเครื่องมือช่วยลดภาระงาน และ “คืนเวลาให้ครู” เพื่อนำไปใช้ในการพัฒนาคุณภาพการเรียนรู้ของผู้เรียนได้อย่างเต็มที่

ภาพการเปลี่ยนแปลงในเชิงระบบ สะท้อนชัดผ่านการใช้งานจริงในห้องเรียน

เสียงจากผู้ใช้งานยืนยันตรงกันว่า Q-Info ไม่ได้เป็นเพียงเครื่องมือจัดการข้อมูล แต่เป็นนวัตกรรมที่เข้ามาเปลี่ยนทั้งระบบบริหารจัดการ และวิธีจัดการเรียนรู้ให้เกิดขึ้นได้จริง โดยครูกัลยา พงษ์สุระ จากโรงเรียนบ้านสามยอด อำเภอบ่อพลอย จังหวัดกาญจนบุรี เล่าว่า การนำผลวิเคราะห์ข้อมูลนักเรียนในแต่ละรายวิชาจาก Q-Info มาใช้ ช่วยให้สามารถออกแบบการเรียนรู้ได้สอดคล้องกับความถนัดของผู้เรียนแต่ละคน โดยใช้ข้อมูลผลการเรียนเป็นฐานในการวางแผนแบบรายบุคคล

ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นไม่ใช่เพียงการยกระดับผลการเรียนของนักเรียนทั้งชั้น แต่ยังช่วยให้ครูมองเห็นสัญญาณปัญหาได้รวดเร็ว และสามารถเข้าไปช่วยเหลือได้ทันเวลา ขณะเดียวกัน นักเรียนเองก็เริ่มมองเห็นพัฒนาการของตนเป็นลำดับขั้น มีเป้าหมายในการเรียนรู้ และมั่นใจในศักยภาพของตัวเองมากขึ้น

Q-Info เชื่อมการทำงานระหว่างโรงเรียนกับผู้ปกครองเข้าด้วยกัน

ครูกัลยาระบุว่า โรงเรียนได้นำฟังก์ชัน Q-Parent มาใช้เปิดให้ผู้ปกครองติดตามข้อมูลการเข้าเรียนและผลการเรียนของนักเรียน พร้อมสื่อสารกับครูเพื่อร่วมวางแผนและกำหนดเป้าหมายพัฒนา

“เราพบว่าในทุกการทดสอบ นักเรียนจะมีคะแนนดีขึ้น ซึ่งปัจจัยสำคัญคือการได้ประเมินตัวเองตลอดเวลา และผู้ปกครองก็เข้ามามีส่วนร่วมมากขึ้น ทำให้โรงเรียนเหมือนมีผู้ช่วยดูแลสนับสนุนอีกทางหนึ่ง” ครูกัลยากล่าว พร้อมเสริมว่า การติดตามอย่างใกล้ชิดนี้ช่วยให้อัตราการขาดเรียนลดลง และในกรณีที่นักเรียนมีเหตุจำเป็น ครูก็สามารถรับรู้และหาแนวทางช่วยเหลือได้ก่อนที่เด็กจะหลุดจากระบบ

เสียงสะท้อนจากพื้นที่อื่นยืนยันตรงกันว่า Q-Info คือ “ผู้ช่วยครู” ที่ช่วยให้ทำงานได้ดีขึ้นในเวลาที่น้อยลง

ครูในสังกัด สพป. เชียงใหม่ เขต 1 ระบุว่า ระบบ Q-Info ช่วยให้ครูสามารถออกแบบการเรียนรู้และติดตามผู้เรียนได้มีประสิทธิภาพมากขึ้น ไม่เพียงลดภาระงาน แต่ยังเพิ่มคุณภาพของการทำงานในห้องเรียนอย่างชัดเจน

ในมุมของผู้บริหารโรงเรียน การมีข้อมูลเชิงลึกกำลังเปลี่ยนวิธีการตัดสินใจอย่างมีนัยสำคัญ
ผอ.ศรีวรรณ์ ชาญกิจ โรงเรียนบ้านต้นผึ้ง อำเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่ กล่าวว่าตั้งแต่ใช้ Q-Info ช่วยให้ครูสามารถเตรียมการสอนได้ละเอียดขึ้น และมองเห็นจุดแข็งจุดอ่อนของนักเรียนแต่ละคนได้อย่างชัดเจน ขณะที่การประเมินผลก็ทำได้รวดเร็วและแม่นยำมากขึ้นแบบนาทีต่อนาที

“เมื่อข้อมูลเปิดดูได้ตลอดเวลา การวางแผนพัฒนาโรงเรียนก็ทำได้ตรงเป้ามากขึ้น เราสามารถปรับการจัดการเรียนรู้ให้เหมาะกับนักเรียนแต่ละคนได้ทันที โดยไม่ต้องรอให้ปัญหาสะสมจนสะท้อนออกมาในรูปของผลการเรียนศูนย์ ร มส ถึงปีการศึกษาถัดไป”

อีกหนึ่งมิติที่เห็นผลชัด คือการดูแลนักเรียนอย่างครอบคลุมและไม่ตกหล่น

ครูดวงดี เป็งสุรินทร์ โรงเรียนบ้านสันทรายคองน้อย อำเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่ กล่าวถึงการใช้ Q-Info ในการติดตามพัฒนาการด้านโภชนาการของนักเรียน ว่าการจัดการข้อมูลอย่างเป็นระบบช่วยประหยัดเวลา และเพิ่มความแม่นยำในการดูแลนักเรียนได้อย่างทั่วถึง เชื่อมโยงกันทั้งในโรงเรียน ระดับเครือข่ายโรงเรียน หรือระดับเขตพื้นที่การศึกษา รวมถึงการมีหลักฐานสำคัญที่จะทำให้เกิดการสนับสนุนเชิงนโยบายอย่างตรงกับความเป็นจริงของปัญหาในพื้นที่

“เมื่อใช้ Q-Info ไปสักระยะ เราจะรู้สึกว่าระบบนี้กลายเป็นส่วนหนึ่งของการทำงานหลักของครู ทำให้สามารถดูแลนักเรียนได้ทั่วถึงมากขึ้น และเชื่อว่าจะช่วยลดจำนวนนักเรียนที่หลุดจากระบบการศึกษา เพราะได้รับการดูแลทั่วถึง ส่วนสำหรับคุณครู เราเชื่อว่าเมื่อระบบ Q-Info มาช่วยให้ภาระงานลดลงแต่มีผลลัพธ์เพิ่มขึ้นได้ ก็เป็นเหมือนจุดเริ่มต้นของมิติใหม่ในการทำงานที่ครูทุกคนจะมีกำลังใจมากขึ้น พร้อมดึงศักยภาพในตัวออกมาใช้เพื่อพัฒนาการศึกษาได้ดียิ่งขึ้น”

The post เปิดเทอม 69 “ลดภาระครูจากกองเอกสาร”: กสศ. สนับสนุนระบบ Q-Info 5 เขตพื้นที่นำร่อง–โรงเรียน TSQM เพิ่มเวลาโฟกัสการสอน first appeared on กสศ..

การศึกษาไทยต้องให้ความสำคัญกับความเป็นมนุษย์ของผู้เรียนมากกว่าผลลัพธ์การแข่งขัน

การสร้างการเปลี่ยนแปลงต่อตัวผู้เรียนในทันต่อการเปลี่ยนแปลงของโลก ต้องมิได้จำกัดแค่บุคลากรภาคการศึกษา แต่ต้องมาจากทุกภาคส่วนเพื่อตอบโจทย์ความต้องการของกลุ่มเป้าหมายที่หลากหลาย สิ่งสำคัญ คือ จำเป็นต้องเข้าใจความเป็นมนุษย์ของผู้เรียน และการออกแบบกระบวนการเรียนการสอนเพื่อสร้างสมรรถนะ (Competency) แก่ผู้เรียน เพื่อลดการยึดติดกับความรู้ทางวิชาการที่มากเกินไปหรือใช้บรรทัดฐานทางสังคมเป็นตัวชี้วัด

จะเห็นว่าบางกรณีเด็กจบการศึกษาขั้นพื้นฐานแต่กลับไม่รู้จักตัวตนของตนเอง เพราะครูไม่สามารถจัดการศึกษาเพื่อให้เด็กรู้จักตัวตนของพวกเขาได้ ซึ่งสะท้อนถึงความล้มเหลวของการศึกษาไทย ฉะนั้นการศึกษาไทยต้องปรับใหม่ และผู้มีส่วนเกี่ยวข้องพร้อมหนุนเสริมการทำงานสู่การเปลี่ยนแปลงการศึกษาของจังหวัดพิษณุโลกในร่องการทำงานใหม่ที่ให้ความสำคัญความเป็นมนุษย์ของผู้เรียนมากกว่าผลลัพธ์ทางการแข่งขัน

ดร.บุญรักษ์ ยอดเพชร
อดีตเลขาธิการสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน และกรรมการผู้ทรงคุณวุฒิของคณะกรรมการดำเนินโครงการขับเคลื่อนโรงเรียนพัฒนาตนเองเชิงพื้นที่ (TSQM-A) จังหวัดพิษณุโลก

การศึกษาต้องต่อยอดให้คนมีงานทำและดำรงชีวิตได้อย่างมีความสุข

การตีความคำว่า ‘ผู้เรียน’ เป็นสิ่งสำคัญที่สุด เพราะการเกิดเป็นคนสิ่งที่ปฏิเสธไม่ได้คือการมีงานทำ หากการศึกษาสามารถส่งเด็กให้มีงานทำในอนาคตตามความถนัด และตามศักยภาพที่เขามี นั่นเป็นการพัฒนาผู้เรียนที่ตอบโจทย์การใช้ชีวิต เช่น อยากเป็นครูแล้วได้เป็นครู ซึ่งการได้ทำในสิ่งที่ถนัดย่อมนำมาซึ่งความสุข

ฉะนั้น การศึกษาต้องต่อยอดให้คนมีงานทำและดำรงชีวิตได้อย่างมีความสุข ซึ่งสภาพสังคม ความต้องการแต่ละยุคมีความต่างกัน หลักสูตรการเรียนการสอนย่อมต้องปรับตามสภาพแวดล้อมด้วย การปรับตัวดังกล่าวครูตระหนักดีว่าไม่ใช่เรื่องง่าย ดังนั้นครูต้องเข้าใจในส่วนนี้ก่อน พร้อมเรียนรู้และปรับเปลี่ยนวิถีแบบเดิมหนุนเสริมไปสู่รูปแบบใหม่ เพื่อต่อยอดการเรียนรู้เกี่ยวกับงานของเด็ก จัดการศึกษาให้ได้ทำงานตามความถนัด และส่งเด็กไปสู่อนาคตที่มีคุณภาพ

ดร.ปกรณ์ ประจัญบาน
คณบดีคณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร

ครูจงอย่าละเลยการพัฒนาความเป็นคนควบคู่กับเนื้อหาวิชา

ปัจจุบันครูมักจัดการเรียนรู้ให้นักเรียนได้เรียนมากกว่าได้นำไปใช้ในชีวิตจริง หรือในมิติของการทำงานจริง เช่น ผู้บริหารบางคนสอบได้ที่หนึ่งในการเข้ารับราชการ แต่ไม่สามารถนำความรู้มาพัฒนาได้ ครูสอบบรรจุได้ แต่ไม่สามารถจัดการเรียนรู้ที่ตอบโจทย์ความต้องการหรือศักยภาพผู้เรียน เพื่อให้นำไปใช้และเกิดประโยชน์ต่อชีวิต เพราะทุกคนต่างเน้นที่เนื้อหารายวิชามากกว่าความเป็นมนุษย์

ขณะเดียวกัน หากครูสามารถสอนความเป็นคนให้แก่เด็กได้ เด็กจะนำความรู้ไปพัฒนาความคิดและการใช้ชีวิตของตนเองได้ ฉะนั้นการมุ่งเป้าไปที่เนื้อหาวิชาแต่เพียงอย่างเดียวเป็นสิ่งที่อันตรายมาก เพราะเมื่อมนุษย์ขาดความเป็นคน สังคมย่อมขาดความเจริญ การพัฒนาจะไม่เกิดขึ้น ขาดความต่อเนื่อง และไม่ยั่งยืน ดังนั้น ครูจงอย่าละเลยการพัฒนาความเป็นคนควบคู่กับเนื้อหาวิชา เพราะเราไม่ได้ต้องการคนเก่งเพียงอย่างเดียว แต่ต้องการคนดี คนที่มีทักษะและนำความรู้ไปต่อยอดในชีวิตจริง และสามารถอยู่ร่วมกับผู้อื่นได้

ดร.ผกาภรณ์ พลอยสังข์
ผู้อำนวยการสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาพิษณุโลก เขต 2

ครูต้องสังเกตศักยภาพของเด็กเพื่อนำมาเป็นฐานการเรียนรู้ และแก้ปัญหาไปทีละจุด

ตนเองมีกรณีศึกษาที่น่าสนใจของครูท่านหนึ่งซึ่งพบปัญหาเด็กไม่มาโรงเรียน และออกกลางคัน เนื่องจากอายที่ไม่เก่งวิชาการ และสอบไม่ผ่าน ซึ่งครูท่านนั้นได้ไปเยี่ยมเด็กที่บ้านและพบว่าอาศัยอยู่กับคุณตา แต่สิ่งที่ครูสังเกตได้ คือ บ้านของเด็กมีต้นกล้วยมากมาย จึงถามตาของเด็กว่าใครช่วยปลูก ซึ่งตาเล่าว่าหลานช่วยปลูกและช่วยดูแล ครูจึงเกิดแนวคิดและให้เด็กคนนี้ไปสอนเพื่อนที่โรงเรียนเกี่ยวกับการปลูกต้นกล้วย เพื่อให้เขาได้ลองทำสิ่งที่ถนัด หลังจากนั้นก็บูรณาการวิชาต่าง ๆ เรื่องกล้วย ทำให้เด็กเริ่มมีความสนุก เริ่มกลับเข้ามาเรียน สนใจในเนื้อหาวิชา และเรียนจบหลักสูตรขั้นพื้นฐาน ผลลัพธ์ดังกล่าวมาจากครูที่เห็นความสำคัญของศักยภาพของเด็กว่าทุกคนไม่ได้เก่งวิชาการ และนำความสามารถของเด็กนำมาเป็นฐานการเรียนรู้ เพื่อแก้ปัญหาไปทีละจุด

ดร.พรปวีณ์ คงนันทิพัฒน์
รองศึกษาธิการจังหวัดพิษณุโลก

The post จริงหรือไม่ ? “การศึกษาควรมองความเป็นคนมากกว่าการใช้เนื้อหารายวิชาเป็นตัวตั้ง” first appeared on กสศ..

“โรงเรียนแห่งอนาคต ต้องเป็นแหล่งหนุนการเรียนรู้และพัฒนาเป็น Learning Development ของผู้เรียน ครู และของระบบการศึกษา หมายถึง ‘ระบบการศึกษา’ จะต้องเรียนรู้จากของจริงที่เกิดขึ้น และโรงเรียนแห่งอนาคต ยังต้องเป็นกลไกปฏิสัมพันธ์ของระบบการศึกษา ลดการส่งต่อจากบนสู่ล่างหรือ top-down ให้เกิดการเรียนรู้บนแนวราบหรือ bottom-up มากขึ้น เพื่อเพิ่มโอกาสการเรียนรู้ปฏิสัมพันธ์ระหว่างนักเรียนและครู ซึ่งคือกลไกพัฒนาความเป็นมนุษย์ ถ้าทำอย่างนั้น โรงเรียนจะเป็นแหล่งเชื่อมโยงความรู้และทฤษฎีจากประสบการณ์จริง สถานการณ์จริง เป็นแหล่งพัฒนาความเป็นมนุษย์ของผู้เรียนที่ไม่ได้มีบทบาทแค่ถ่ายทอดวิชาความรู้”

ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช

จากปี 2562 กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ได้ทำงานร่วมกับโรงเรียนในสังกัด สพฐ. มากกว่า 1,000 แห่งทั่วประเทศ ใน ‘โครงการโรงเรียนพัฒนาตนเอง’ หรือ Teacher and School Quality Program (TSQP) ซึ่งมุ่งพัฒนาคุณภาพโรงเรียนทั้งระบบ (Whole School Approach) โดยกระตุ้นให้เกิดการ ‘พัฒนาคุณภาพระบบบริหารจัดการโรงเรียน’ และ ‘พัฒนาการจัดการเรียนการสอน’ ให้มีคุณภาพสูง เพื่อพัฒนาผู้เรียนให้เกิดสมรรถนะในศตวรรษที่ 21 ผ่านการวัดผลลัพธ์การเรียนรู้ 4 ด้าน คือ คุณค่า (Values) ทัศนคติ (Attitude) ทักษะ (Skills) และ ความรู้ (Knowledge) หรือจำกัดความสั้น ๆ ว่า ‘VASK’

ถึงปี 2566 ผลการประเมินโครงการโดยทีมวิจัยและประเมินผลมูลนิธิศึกษาธิการ พบว่า 636 โรงเรียนในโครงการ TSQP สามารถยกระดับได้สำเร็จ และได้เดินหน้าสู่เป้าหมายที่ใหญ่ขึ้นอีกขั้น โดยยกระดับจาก TSQP เป็น ‘TSQM’ ที่อักษร P ซึ่งหมายถึง Project ได้เปลี่ยนมาเป็น M อันมีความหมายถึงการ ‘Movement’ หรือคือเปลี่ยนจากการทำงาน ‘วงแคบ’ ในลักษณะ Project เป็นการทำงานใน ‘วงกว้าง’ ระดับพื้นที่หรือระดับจังหวัด ซึ่งจะอาศัยพลังความร่วมมือขององคาพยพที่หลากหลายในท้องถิ่นนั้น ๆ มาช่วยหนุนวงจรการเรียนรู้ของผู้เรียน พร้อมกับพัฒนาบุคลากรที่เกี่ยวข้องในแวดวงการศึกษาทั้งระบบ เพื่อยกระดับคุณภาพอย่างต่อเนื่อง และ ‘สร้างผู้นำความเปลี่ยนแปลง’ หรือ ‘พื้นที่ต้นแบบ’ ที่จะขยายผลส่งต่อไปยังพื้นที่อื่น ๆ ให้เดินหน้าพัฒนาไปด้วยกัน 

นอกจากนี้เป้าหมายสำคัญของ ‘TSQM’ ยังมีเรื่องของมาตรการ ‘School Zero Dropout’ ที่จะสร้างและพัฒนาระบบดูแลช่วยเหลือนักเรียนกลุ่มเสี่ยงหลุดจากระบบการศึกษา และสอดส่องค้นหาเด็กเยาวชนในวัยการศึกษาภาคบังคับที่หลุดออกจากระบบ เพื่อฟื้นฟูประคับประคองและส่งเสริมให้เข้าสู่วิธีการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่น-มีทางเลือก-ตอบโจทย์ชีวิต ซึ่งเป็นการลดความเหลื่อมล้ำและสร้างความเสมอภาคทางการศึกษา ที่ทุกภาคส่วนร่วมเป็นเจ้าของการทำงานอย่างแท้จริง

ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช ที่ปรึกษาคณะกรรมการบริหาร กสศ. กล่าวถึงการปรับแนวคิดการขับเคลื่อนโรงเรียนพัฒนาคุณภาพตนเอง โดยใช้การหนุนกลไกระดับพื้นที่ เพื่อการเปลี่ยนแปลงเชิงระบบ (System change) ให้เกิดการทำงานร่วมระหว่างหน่วยงานต้นสังกัดระดับพื้นที่ หรือระดับจังหวัด และมีความร่วมมือกับหน่วยงานภาคส่วนอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้อง และสร้างเครือข่ายโรงเรียนให้เป็นเจ้าของร่วมและดำเนินการด้วยตนเอง เพื่อขยายผลจากโรงเรียนแกนนำสู่โรงเรียนอื่น ๆ ตามแนวคิดของ TSQM และเพื่อให้เกิดเป็น ‘ระบบนิเวศทางการศึกษา’ ที่ยั่งยืนจากต้นทุนเดิมของจังหวัด โรงเรียน และทุกฝ่ายที่มีส่วนร่วม ว่า 

“เมื่อพูดถึงการศึกษา เราต้องไม่ลืมเป้าหมายแท้จริงว่าหัวใจของการเรียนรู้ที่จะเกิดกับผู้เรียน จะมาควบคู่กับการเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา (Transformative Learning) และต้องเกิดขึ้นในทุกด้านของ V-A-S-K ไม่ใช่เปลี่ยนแปลงที่ความรู้ หรือ ‘K’ เพียงอย่างเดียว ฉะนั้นสิ่งที่ควรตระหนักในการสร้างระบบนิเวศการเรียนรู้ คือต้องเอื้อต่อความหลากหลายของ ‘ผู้เรียนทุกคน’ โดยจะ ‘ไม่ทำร้ายหรือทำลายบางคน’ อย่างไม่ตั้งใจ ทีนี้พอเข้าใจตรงกันแล้วว่าการเรียนรู้เป็นเรื่องของทุกคน ระบบนิเวศที่จะออกแบบจึงต้องเป็นพื้นที่ปลอดภัยทั้งทางกายและทางใจ เป็นพื้นที่ที่ผู้เรียนสามารถตั้งคำถามต่อประเด็นต่าง ๆ เป็นพื้นที่ที่รองรับทุกอารมณ์และทุกความซับซ้อนของมนุษย์             

“การจัดการเรียนรู้ที่รองรับต่อนิเวศของการเรียนรู้ที่ดี ‘เด็ก’ หรือ ‘ผู้เรียน’ ควรมีส่วนช่วยในการออกแบบ เท่ากับเป็นหน้าที่ของครู ผู้บริหารโรงเรียน ผู้ปกครอง ไปจนถึงชุมชนสังคม ที่จะต้องมีวิธีการทำให้เด็กขยับเข้ามามีส่วนร่วม แล้วเราจะมองเห็นความเป็นไปได้ของนิเวศการเรียนรู้ที่ผู้เรียนสามารถพัฒนาตัวเองไปได้พร้อม ๆ กัน เพราะการเรียนรู้ที่ออกแบบขึ้นจากการรู้ความต้องการของตนเองและรู้ความต้องการของผู้อื่น จะเป็นพื้นฐานสำคัญของการทำความเข้าใจความแตกต่างหลากหลาย”

ศ.นพ.วิจารณ์ กล่าวถึงทฤษฎีการศึกษาที่สำคัญต่อการพัฒนาผู้เรียนให้มีทักษะในศตวรรษที่ 21 ว่า การพาผู้เรียนไปถึงผลลัพธ์ทั้ง 4 ด้าน คือ คุณค่า ทัศนคติ ทักษะ และความรู้ ได้พร้อม ๆ กัน การจัดการเรียนรู้ต้องบูรณาการแบบองค์รวม (Holistic Approach) ซึ่งมีวิธีการมากมายหลายแบบ อย่างไรก็ตามส่วนสำคัญที่สุดคือครูและโรงเรียนจะต้องออกแบบการเรียนรู้ที่ผู้เรียนไม่เพียงได้ ‘เรียนรู้จากประสบการณ์’ (Experiential Learning) แต่ต้องพาไปให้ถึงการ ‘เกิดความคิด’ และมี ‘วิธีตกผลึก’ ผ่านประสบการณ์ในเชิงหลักการ ตามทฤษฎี ‘Kolb’s Experiential Learning Cycle’ (David A. Kolb, Institute for Experiential Learning)

“หัวใจสำคัญอยู่ที่ผู้เรียนต้องสามารถสังเกตจากประสบการณ์ แล้วมีการ ‘สะท้อนกลับ’ (Reflection) ด้วยการคิดไปสู่หลักการเชิงนามธรรม ซึ่งตรงกันข้ามกับการเรียนรู้แบบเดิมที่คุ้นเคย ที่เป็นการเรียนจากทฤษฎีแล้วเอาไปปฏิบัติ โดยวิธีการนี้จะทำย้อนกลับจากภาคปฏิบัติเพื่อคิดไปหาทฤษฎี ทำให้ผู้เรียนเรียนรู้อย่างเป็นตัวของตัวเอง (Agentic Personality) และผลลัพธ์จากการจัดการเรียนรู้ลักษณะนี้ คือเราจะผลิตคนที่มีความคิดของตัวเอง กล้าคิด กล้าริเริ่มสร้างสรรค์ เป็นคนที่มีศักยภาพในการเรียนรู้ตลอดชีวิต ทั้งยังยอมรับและเคารพในความคิดของคนอื่นด้วย ซึ่งคือผลผลิตจากการเรียนรู้ที่ยุคปัจจุบันและอนาคตต้องการ 

“การสะท้อนคิดไปสู่หลักการนั้นมีแก่นอยู่ที่การ ‘ตั้งคำถาม’ โดยเฉพาะในภาพรวมที่ผู้เรียนต้องรู้ว่าเรียนแล้วจะนำไปสู่อะไร สองสิ่งสำคัญที่ควรได้รับ คือ 1.แรงบันดาลใจที่จะทำอะไรบางอย่าง และ  2.เกิดทักษะการตั้งคำถามเพื่อพาตัวเองออกไปให้ไกลกว่าสิ่งที่เรียนรู้ตรงหน้า ซึ่งคือ ‘วงจรสร้างปัญญา’ ที่จะหมุนต่อไปเรื่อย ๆ ไม่สิ้นสุด และเกิดการค้นคว้าหาความรู้อื่น ประสบการณ์อื่นมาเทียบ เพื่อสะท้อนคิดเชิงหลักการไปสู่ทฤษฎีที่ใช่ที่สุด ณ เวลานั้น ๆ ดังนั้นจะเห็นว่ากระบวนการเรียนรู้ตามทฤษฎี ‘Kolb’s Experiential Learning Cycle’ นอกจากเด็กหรือผู้เรียนแล้ว โรงเรียนยังได้กลายเป็นแหล่งเรียนรู้ของครู ของผู้บริหาร ของกรรมการโรงเรียน ของผู้ปกครองและชุมชน ที่จะปรับบทบาทหรือหน้าที่ให้สอดคล้องกับการส่งต่อความรู้-ความเชื่อ-ความเข้าใจ ได้อยู่ตลอดเวลา เป็นวงจรของการปรับ-เปลี่ยน-พัฒนา เรื่อยไปไม่สิ้นสุด การเรียนรู้ในวันนี้และอนาคตจึงเป็นการ ‘สร้าง’ มากกว่า ‘รับถ่ายทอด’ ซึ่งให้ผลลัพธ์ที่ตัวผู้เรียนได้กว้างและลึกกว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ครูและหน่วยอื่น ๆ ทั้งหมดในวงจรการเรียนรู้จะไม่ให้น้ำหนักที่การถ่ายทอดความรู้ แต่จะช่วยกันออกแบบการเรียนรู้ที่พาผู้เรียนไปสู่การปฏิบัติ และสะท้อนคิดหลักการด้วยตัวเอง หรือเป็น Facilitator และทั้งหมดนี้คือหลักการของ ‘การเรียนรู้สู่การเปลี่ยนแปลง’ ที่ผู้เรียนต้องสามารถคิดจากประสบการณ์ เพื่อตั้งคำถามสะท้อนคิดไปให้ถึงการ ‘ท้าทายความเชื่อเดิม’ ให้ได้ เพราะความหมายของการเรียนรู้คือการไม่หยุดนิ่ง หรือการเปลี่ยนความคิดและเปลี่ยนใจด้วยความมั่นใจในหลักการ เมื่อเกิดการค้นพบหลักฐานหรือข้อเท็จจริงใหม่มาสนับสนุน”

ศ.นพ.วิจารณ์ กล่าวสรุปว่า ถ้าโรงเรียนไม่สามารถเปลี่ยนเป็น ‘แหล่งหนุนการเรียนรู้’ โดยเฉพาะสำหรับ ‘ระบบการศึกษา’ แล้ว การก้าวต่อไปข้างหน้าของการศึกษาทั้งระบบก็จะเป็นแค่เพียงการยึดโยงกับภาคทฤษฎี ขณะที่ความจริงที่ปรากฏขึ้นในโรงเรียนหนึ่ง ๆ หรือในพื้นที่หนึ่ง ๆ กลับไม่ถูกมองเห็นและทำความเข้าใจ  

“การทำงานของทุกฝ่ายที่เข้าร่วมสร้างระบบนิเวศการเรียนรู้ในวาระนี้ ทำให้เชื่อได้ว่าการทำงานและผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นในโรงเรียนหนึ่ง ในพื้นที่หนึ่งจะมีสถานะเป็นแหล่งการเรียนรู้ ผ่านหลักการ Double-Loop Learning ซึ่งหมายถึงการเรียนรู้ที่ให้ผลสองต่อ คือต่อแรกเมื่อทำแล้วเกิดผล ผลลัพธ์นั้นจะสะท้อนกลับไปที่การขยายวิธีการทำงานออกไป ส่วนต่อที่สองคือผลลัพธ์นั้นจะสะท้อนกลับไปยังภาคทฤษฎีหรือหลักการ หรือคือการสะท้อนไปถึง ‘ระบบเชิงโครงสร้าง’ ว่าจำเป็นต้องปรับเปลี่ยนหรือไม่และอย่างไร ถ้าจะพัฒนางานให้ดีขึ้นไปอีก ฉะนั้นโรงเรียนต้องเป็นแหล่งหนุนการเรียนรู้ เพื่อเป็นต้นทางของ ‘ความคิดที่ต่างไปจากทฤษฎีซึ่งมีอยู่เดิม’ โดยใช้หลักฐานเชิงประจักษ์ที่มีอยู่

“โรงเรียนแห่งอนาคตจึงไม่ใช่โรงสอน แต่เป็น ‘โรงสร้าง’ โดยมีครูเป็นนักออกแบบสร้างสรรค์ สร้างบันไดให้นักเรียนได้ปีน สามารถปลดปล่อยพลังที่ซ้อนเร้นในมนุษย์ เป็นพลังหนุนการเปลี่ยนแปลงระบบการศึกษาไทย ให้สามารถผลิตผู้เรียนที่เป็นตัวของตัวเอง คิดเองได้ ยอมรับในความแตกต่างหลากหลาย ซึ่งคนแบบนี้คือนวัตกร (Innovator) แห่งอนาคต เป็นมนุษย์อารมณ์บวก (Positive Mindset) ที่พร้อมมุ่งฝ่าฟันความยากลำบาก และเป็นบุคคลแห่งสุขภาวะสำหรับตนเอง ครอบครัว และสังคมโลก”

*เรียบเรียงจาก ปาฐกถาพิเศษเรื่อง ‘ความสำคัญของการพัฒนาคุณภาพโรงเรียนและระบบนิเวศทางการเรียนรู้ สู่การสร้างการเปลี่ยนแปลงในตัวเด็กและเยาวชน’ ณ เวทีการจัดการความรู้เพื่อการขับเคลื่อนโรงเรียนพัฒนาตนเอง (TSQM) ‘School Zero Dropout’ ระหว่างวันที่ 13 – 15 ธันวาคม 2567 ณ โรงแรมอมารี ดอนเมือง แอร์พอร์ต กรุงเทพมหานคร

ข่าวที่เกี่ยวข้อง: กสศ. เปิดเวทีจัดการความรู้เพื่อการขับเคลื่อนโรงเรียนพัฒนาตนเอง (TSQM) ตั้งเป้า “School Zero Dropout” พัฒนาเครือข่ายครูและโรงเรียน ดูแลช่วยเหลือเด็กเยาวชนไม่ให้หลุดจากระบบการศึกษา

The post “โรงเรียนแห่งอนาคตไม่ใช่ ‘โรงสอน’ แต่เป็น ‘โรงสร้าง’ ระบบนิเวศการเรียนรู้ที่โอบรับความหลากหลาย” ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช first appeared on กสศ..

ดร.ไกรยส ภัทราวาท ผู้จัดการ กสศ. บรรยายพิเศษเรื่อง “กลยุทธ์การขับเคลื่อนการทำงาน School Zero Dropout เพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา” ระบุว่าในปี 2566–2567 ที่ผ่านมา สำนักพัฒนาคุณภาพครูและสถานศึกษา กสศ. ได้ดำเนินการสนับสนุนขบวนการขับเคลื่อนการพัฒนาคุณภาพโรงเรียน เพื่อให้เกิดการทำงานในระดับพื้นที่หรือระดับจังหวัดอย่างต่อเนื่อง ในลักษณะการสร้างกลไกความร่วมมือระหว่างหน่วยงานต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้อง เพื่อเพิ่มโอกาสการเข้าถึงการศึกษาที่มีคุณภาพของเด็กและเยาวชนที่ยากจน ด้อยโอกาส อันเป็นส่วนสำคัญของการสร้างหลักประกันโอกาสทางการศึกษา ซึ่งให้ความสำคัญกับการดูแลช่วยเหลือนักเรียน และเป็นการทำงานที่สอดคล้องกับนโยบายของรัฐบาลในการลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาตามมาตรการ Thailand Zero Dropout

ดร.ไกรยส กล่าวว่า ปัจจุบันมีเด็กเยาวชนช่วงวัย 3-18 ปี กว่า 1.02 ล้านคน อยู่นอกระบบการศึกษา ทั้งยังมีเด็กกลุ่มเสี่ยงหลุดจากระบบการศึกษาอีกมากถึง 2.8 ล้านคน จากครัวเรือนที่มีรายได้เฉลี่ยอยู่ใต้เส้นความยากจน โดยในกระบวนการช่วยเหลือเด็กเหล่านี้ นอกจากต้องกำหนดมาตรการค้นหาและพาเด็กจำนวน 1.02 ล้านคนกลับสู่เส้นทางการศึกษาหรือการเรียนรู้แล้ว สิ่งที่ต้องทำควบคู่ไปด้วยคือกำหนดมาตรการป้องกันไม่ให้เด็กอีก 2.8 ล้านคนหลุดออกจากระบบการศึกษาตามมา เนื่องจากการแก้ไขปัญหาตั้งแต่ต้นเหตุคือวิธีการที่ได้ผลและยั่งยืนที่สุด ซึ่งที่ผ่านมา กสศ. ได้ทำหน้าที่ชี้เป้ากลุ่มเป้าหมายและร่วมสร้างสรรค์นวัตกรรม พร้อมมุ่งขยายผลนวัตกรรมให้ครอบคลุมยิ่งขึ้น สอดคล้องกับแนวคิด ‘การขับเคลื่อนโรงเรียนพัฒนาตนเอง หรือ Teacher and School Quality Movement (TSQM)’ ที่มีแนวทางพัฒนาคุณภาพโรงเรียน 3 รูปแบบ ประกอบด้วย

1. การขับเคลื่อนโรงเรียนพัฒนาตนเองเชิงพื้นที่ (TSQM-A)
2. การขับเคลื่อนเครือข่ายโรงเรียนพัฒนาตนเอง (TSQM-N)
3. การขับเคลื่อนโรงเรียนพัฒนาตนเองเชิงประเด็น (TSQM-I)

การพัฒนาคุณภาพโรงเรียนทั้งสามรูปแบบจะทำให้เกิดข้อเรียนรู้ ผ่านตัวอย่างแนวทางการพัฒนากลไกขับเคลื่อนทั้งในเชิงพื้นที่และเชิงเครือข่าย โดยมีประเด็นการทำงาน องค์ความรู้ นวัตกรรมในการจัดการเรียนการสอน การแก้ปัญหา และการดูแลช่วยเหลือเด็กจำนวนมากที่ได้จากคณะทำงานระดับพื้นที่ อาทิ ครูแกนนำ ผู้อำนวยการโรงเรียน หน่วยงานต้นสังกัด หรือบุคลากรที่เกี่ยวข้องในการพัฒนาคุณภาพการศึกษา โดยเห็นผลแล้วว่าการทำงานนั้นได้ส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงตัวเด็กเยาวชนอย่างเป็นรูปธรรม

“สำหรับการจัดพื้นที่แลกเปลี่ยนเรียนรู้ครั้งนี้ จะก่อให้เกิดการหมุนวงจรการเรียนรู้ของภาคีเครือข่ายร่วมดำเนินงานในทุกระดับ ในทุกรูปแบบของการขับเคลื่อนของชุดโครงการ ที่เน้นสาระและการเรียนรู้เพื่อกระตุ้นให้เกิด Empowerment ผ่านเครือข่ายร่วมดำเนินงานในพื้นที่ เกิดเป็นพื้นที่สำหรับการเรียนรู้ ที่เครือข่ายจะสามารถบูรณาการการทำงาน นำความรู้ หรือแชร์ข้อเรียนรู้ ความท้าทาย และรูปธรรมความสำเร็จให้กับเพื่อนร่วมขบวนการ ที่จะนำไปสู่การพัฒนาต้นแบบกลไกจังหวัด การขับเคลื่อนกลไกเครือข่ายโรงเรียน และการคิดค้นแนวทาง องค์ความรู้ หรือนวัตกรรมในประเด็นที่หลากหลายเพื่อการดูแลช่วยเหลือและพัฒนาเด็กและเยาวชนตามความต้องการได้ ด้วยหลักการของการมีส่วนร่วมและการร่วมเป็นเจ้าของ

“กสศ. พยายามวางโครงร่างการทำงานให้เข้าใจถึงสถานการณ์ความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา โดยเฉพาะเรื่องของเด็กเยาวชนนอกระบบการศึกษา ซึ่งทุกหน่วยงานกำลังร่วมค้นหาเด็กเยาวชนทุกคนโดยบูรณาการข้อมูลร่วมกัน และเมื่อค้นหาเจอแล้วก็จะมีกระบวนการช่วยเหลือ ส่งต่อ ดูแล และส่งเข้าสู่เส้นทางการศึกษาที่มีความยืดหยุ่นตอบโจทย์ชีวิต ให้เป็นคนที่ประสบความสำเร็จในแบบของตัวเองและเป็นอนาคตของประเทศได้ หากความเป็นครู ความเป็นผู้บริหารสถานศึกษา สามารถช่วยกันเปลี่ยนเด็กที่กำลังต้องการความช่วยเหลือ ให้เป็นเด็กที่มีอนาคตทางการศึกษาได้ภายในปี 2568 ก็จะเป็นความสุขในฐานะของขวัญปีใหม่และของขวัญวันเด็ก เพราะคงไม่มีอะไรล้ำค่าไปกว่าการที่เราสร้างโอกาสทางการศึกษาที่เสมอภาคให้กับเด็กทุกคนได้” ดร.ไกรยสกล่าว

นายพัฒนะ พัฒนทวีดล รองเลขาธิการคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน ร่วมบรรยายพิเศษเรื่อง “นโยบายความร่วมมือในการขับเคลื่อนคุณภาพการศึกษาด้วยการขับเคลื่อนโรงเรียนพัฒนาตนเอง” กล่าวว่า สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) และ กสศ. มีความร่วมมือกันในการพัฒนาคุณภาพครูและโรงเรียน เพื่อให้เกิดโรงเรียนที่พัฒนาคุณภาพตนเองได้ทั้งระบบ เกิดการดูแลช่วยเหลือเด็กและเยาวชนในสถานศึกษา โดยเฉพาะเด็กที่ยากจนและด้อยโอกาสมาตั้งแต่ปี 2561 อย่างต่อเนื่องในมิติที่หลากหลาย เพื่อให้เกิดการพัฒนาคุณภาพโรงเรียน ครู และบุคลากรทางการศึกษา การพัฒนาแนวทางของการบริหารจัดการ และการจัดการเรียนการสอนของครูในโรงเรียน ที่ส่งผลกระทบไปถึงเด็กและเยาวชนให้มีคุณภาพชีวิต และผลลัพธ์การเรียนรู้ที่ดีขึ้น ซึ่งเป้าหมายสำคัญที่ สพฐ. และ กสศ. มองเห็นร่วมกัน คือ ต้องการให้เด็กและเยาวชนในวัยเรียนได้รับโอกาสในการเข้าถึงการศึกษา และสามารถที่จะช่วยเหลือและป้องกันการหลุดออกจากระบบการศึกษาของเด็กได้ ซึ่งเป็นการทำงานร่วมกันตามนโยบาย Thailand Zero Dropout

รองเลขาธิการคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน กล่าวต่อไปว่า รู้สึกยินดียิ่งขึ้น เมื่อทราบว่าการทำงานร่วมกันของโครงการ TSQM นี้ ไม่ได้จำกัดอยู่แค่โรงเรียนในเครือข่าย สพฐ. แต่ยังเกิดพลังร่วมในพื้นที่ที่มีการขยายผลเรียนรู้ร่วมกันของโรงเรียน สพฐ. กับโรงเรียนในสังกัดอื่น ๆ หรือแม้กระทั่งการทำงานร่วมกันกับสถาบันการศึกษาในพื้นที่ รวมถึงเกิดกลไกคณะทำงานของจังหวัด เกิดเครือข่ายโรงเรียนที่ทำงานร่วมกับเขตพื้นที่การศึกษา ส่วนของพื้นที่นวัตกรรมการศึกษา และหน่วยงานภาคส่วนที่เกี่ยวข้องได้เข้ามาร่วมกันขับเคลื่อน และเสริมต่อพลังของการบูรณาการความร่วมมือให้เข้มแข็ง เสริมต่อต้นทุนจากพื้นที่ร่วมกันจนเกิดเป็นภาคีร่วมดำเนินงานที่ทรงพลังมากยิ่งขึ้น เพื่อที่จะร่วมกันดูแลช่วยเหลือ และสร้างโอกาสให้เด็กและเยาวชนของพวกเราได้มีโอกาสที่จะได้รับการศึกษาที่มีคุณภาพ พัฒนาผลลัพธ์การเรียนรู้ของเด็ก และให้เด็กและเยาวชนมีทางเลือกทางการศึกษาที่หลากหลาย และสอดคล้องตามความต้องการ โดยเฉพาะการทำงานในระดับพื้นที่ ที่จะเป็นจุดเริ่มต้นของกลไกการดูแลเด็กที่ครอบคลุมทุกมิติ 

“สพฐ. ในฐานะหน่วยงานต้นสังกัดของโรงเรียน 29,152 แห่ง มีครูทั้งหมด 540,000 กว่าคน และมีนักเรียนอยู่ประมาณ 6.4 ล้านคน คาดหวังว่าความร่วมมือในระดับพื้นที่ของโรงเรียน ครู ศึกษานิเทศก์ บุคลากรทางศึกษาในสำนักงานเขตพื้นที่ ภายใต้โครงการ TSQM ใน 10 จังหวัด กับเครือข่ายโรงเรียนกว่า 26 เครือข่าย พร้อมด้วยโรงเรียนในสังกัด สพฐ.กว่า 300 แห่งในพื้นที่ 39 จังหวัด จะสามารถรวมพลังเครือข่ายเพื่อจัดการศึกษาที่เป็นต้นแบบ รวมกลุ่มกันเพื่อพัฒนาคุณภาพโรงเรียนทั้งระบบ เกิดการเรียนรู้ส่งต่อองค์ความรู้และประสบการณ์จากโรงเรียนแกนนำ และนำไปขยายผลให้กับโรงเรียนในเครือข่าย นอกจากนี้ในด้านการขับเคลื่อนโรงเรียนพัฒนาตนเองเชิงประเด็น หรือ TSQM-I จะถือเป็นจุดเชื่อมบูรณาการการทำงานร่วมกันครั้งสำคัญ ในการนำประเด็นปัญหาที่เกิดขึ้นเฉพาะรูปแบบและเฉพาะพื้นที่ มาช่วยออกแบบกระบวนการแก้ไขปัญหาให้เด็กและเยาวชน อาทิการอ่านไม่ออกเขียนไม่ได้ของเด็กกลุ่มชาติพันธุ์ และในพื้นที่ 3 จังหวัดชายแดนใต้ 

“ในฐานะของหน่วยงานต้นสังกัดในระดับนโยบาย สพฐ. มีความยินดีอย่างยิ่งที่จะส่งเสริมสนับสนุนร่วมกับ กสศ. และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในทุกระดับ ในการส่งเสริม สนับสนุน ให้เกิดการขับเคลื่อนโรงเรียนพัฒนาตนเอง เกิดการพัฒนาคุณภาพครู และบุคลากรทางการศึกษา เกิดพลังของการเป็นเจ้าของร่วมกัน เพื่อสร้างให้เกิดระบบการศึกษา และการพัฒนาเด็กและเยาวชนให้มีทางเลือกในการเข้าถึงการศึกษา ทางเลือกของการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่นหลากหลายอย่างมีคุณภาพ และสร้างระบบนิเวศทางการเรียนรู้เพื่อลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาของประเทศได้อย่างยั่งยืน” รองเลขาธิการคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน กล่าว

ด้าน รศ.ดร.ดารณี อุทัยรัตนกิจ กรรมการบริหาร กสศ. กล่าวว่า ผู้เข้าร่วมงานวันนี้ทุกท่านคือผู้นำและผู้สร้างความเปลี่ยนแปลง โดยโครงการ TSQM ที่ผูกติดกับโครงการ Thailand Zero Dropout ถือว่าประเด็นสำคัญที่สุดอยู่ที่ ‘โรงเรียน’ เพราะเมื่อโรงเรียนเป็นศูนย์กลาง จึงทราบและเข้าถึงข้อมูลได้ดีที่สุดในการคัดกรองเด็กกลุ่มเสี่ยง เด็กที่มีอุปสรรคปัญหา หรือแม้แต่เด็กที่มีความสามารถพิเศษได้จากตรงไหน ดังนั้นโรงเรียนจะเป็นผู้ขับเคลื่อนการลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาได้โดยไม่มีใครตกหล่น

“ด่านแรกในการดูแลเรื่องนี้ คือเราจะเก็บเด็กในโรงเรียน ไม่ให้หลุดออกจากระบบ และช่วยเด็กนอกระบบกลับเข้าสู่กระบวนการเรียนรู้ที่ตอบสนองต่อความต้องการ และความจำเป็นของแต่ละคน การจัดพื้นที่แลกเปลี่ยนเรียนรู้และช่วยกันหาแนวทางที่ก่อให้เกิดพลังอย่างที่ทำในวันนี้เป็นเรื่องสำคัญมาก เพราะเชื่อว่า ‘พลัง’ ที่ว่านี้ มีอยู่ภายในตัวของทุกท่านอยู่แล้ว จึงอยากให้กำลังใจทุกคนว่าแม้ความสำเร็จที่เกิดขึ้นจะถูกมองว่าเป็นเรื่องเล็กน้อย แต่อย่าลืมว่าสิ่งเล็กน้อยนี้เมื่อสะสมและพอกพูนขึ้น ก็จะกลายเป็นพลังที่ยิ่งใหญ่ และพลังนี้จะบันดาลให้ทุกท่านมีความสุข และขอให้ทุกท่านได้นำพลังแห่งความสุขในวันนี้ และพลังแห่งแรงบันดาลใจที่ได้มาแลกเปลี่ยนเรียนรู้ กลับไปส่งต่อให้กับเครือข่ายรอบตัวท่านอีกมากมาย ซึ่งพวกเขาเองก็ต้องการกำลังใจและการสนับสนุนเช่นกัน ในนาม กสศ. เราจะขอเดินหน้าเคียงข้างไปกับทุกท่าน เพราะหน้าที่ของเราคือการสร้างความเปลี่ยนแปลงให้กับการศึกษาของประเทศ ลดความเหลื่อมล้ำให้เด็กทุกคน ช่วยให้เด็กได้รับโอกาสที่เท่าเทียม เข้าถึงการศึกษาที่มีคุณภาพสูงโดยถ้วนหน้า” รศ.ดร.ดารณี กล่าว

The post กสศ. เปิดเวทีจัดการความรู้เพื่อการขับเคลื่อนโรงเรียนพัฒนาตนเอง (TSQM) ตั้งเป้า “School Zero Dropout” พัฒนาเครือข่ายครูและโรงเรียน ดูแลช่วยเหลือเด็กเยาวชนไม่ให้หลุดจากระบบการศึกษา first appeared on กสศ..

แต่ไม่ว่าอย่างไรภาพของความเหลื่อมล้ำในระบบการศึกษาก็ยังไม่หมดไป ส่วนหนึ่งเป็นเพราะงบประมาณที่กระทรวงได้มาถูกนำมาคำนวณด้วยวิธีที่เราเรียกว่า ‘เหมาจ่ายรายหัว’ ซึ่งหมายความว่ายิ่งโรงเรียนใดมีนักเรียนน้อย งบประมาณก็จะยิ่งถูกแบ่งสรรไปให้น้อยลงตาม

ผลที่ตามมาคือโรงเรียนใหญ่ที่ช่วยเหลือตัวเองได้อยู่แล้วได้รับงบประมาณไปเหลือเฟือ แต่โรงเรียนในพื้นที่ห่างไกลที่มีต้นทุนสูงกว่าในการบริหารจัดการกลับไม่ได้รับแรงสนับสนุนอย่างเพียงพอ

โครงการโรงเรียนพัฒนาตนเอง (Teacher and School Quality Program) หรือที่เราเรียกกันติดปากสั้นๆ ว่า TSQP ภายใต้การสนับสนุนของกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ถูกคิดค้นขึ้นโดยคำนึงถึงเรื่องนี้เป็นสำคัญ กว่า 700 โรงเรียนที่เข้าร่วมโครงการจึงมุ่งเน้นไปที่โรงเรียนขนาดกลางเป็นหลัก

เป็นระยะเวลากว่า 5 ปีที่โครงการเติบโตขึ้นด้วยความเร็วแบบก้าวกระโดด ในที่สุด TSQP ก็เดินทางมาถึงจุดที่พร้อมจะขยับขยายขอบเขตออกไปอีกขั้น กลายเป็น TSQM หรือ ‘Teacher and School Quality Movement’ เปลี่ยนจาก ‘โครงการ’ (Program) ที่ฟังดูเหมือนแยกย่อยกระจัดกระจายกันไปตามพื้นที่ มาเป็น ‘ขบวนการ’ (Movement) ที่แสดงให้เห็นความเป็นปึกแผ่นและความเข้มแข็งของเครือข่าย

เนื่องในโอกาสอันน่ายินดีนี้ ดร.อุดม วงษ์สิงห์ ผู้อำนวยการสำนักพัฒนาคุณภาพครูและสถานศึกษา กสศ. ผู้มีบทบาทสำคัญในการดูแลโครงการ ชวนผู้อ่านย้อนมองความสำเร็จที่ผ่านมาและแผนการในอนาคตอันใกล้

ย้อนกลับไปที่จุดเริ่มต้น TSQP เกิดขึ้นได้อย่างไร ทำไม กสศ. ถึงมุ่งมั่นที่จะริเริ่มผลักดันโครงการนี้

แน่นอนว่าในเมื่อโครงการเกิดขึ้นเพื่อแก้ไขปัญหาและพัฒนาคุณภาพระบบ ที่มาและความสำคัญของโครงการย่อมถูกจุดประกายด้วยปัญหา ข้อเท็จจริงเกี่ยวกับปัญหาในระบบการศึกษา ไม่ว่าจะเป็นคุณภาพของโรงเรียนในประเทศไทยที่ยังมีความแตกต่างกันมาก การจัดการสอนของครูที่ยังไม่สอดคล้องกับการเรียนรู้ในโลกยุคใหม่ ตลอดจนอัตราการหลุดออกจากระบบการศึกษาของนักเรียนกลุ่มเสี่ยงที่มีแนวโน้มที่สูงขึ้น ล้วนเป็นสิ่งที่ กสศ. เล็งเห็นและพยายามเคลื่อนไหวมาตลอด

โดยบทบาทของตัวโครงการ TSQP คือจะเข้ามาช่วยเสริมพลังในด้านการสนับสนุนให้โรงเรียนตั้งเป้าหมายในการพัฒนาตนเอง เพื่อให้สามารถประยุกต์ใช้นวัตกรรมไปพร้อมกันทั้ง 11 เครือข่าย ตลอดจนขยายผลสำเร็จของโครงการไปสู่โรงเรียนรุ่นถัด ๆ ไป เพื่อที่ในที่สุดแล้ว ความสำเร็จนี้จะนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงทางด้านนโยบายและโครงสร้างของการศึกษาไทยในอนาคต

TSQP ถือเป็นโครงการแรกๆ  เลยที่ กสศ. เข้ามามีส่วนร่วมในดูแลสนับสนุน โดยเริ่มดำเนินการมาตั้งแต่ปี 2562 จากเดิมที่เริ่มต้นก้าวเล็กๆ ด้วย 5 เครือข่าย ปัจจุบันขยายเพิ่มใหญ่เกินเท่าตัว รวมเป็น 11 เครือข่าย มีเป้าประสงค์การทำงานหลัก นอกจากเพื่อแก้ความเหลื่อมล้ำเชิงคุณภาพการศึกษาตามวิสัยทัศน์เดิมที่ กสศ. มีอยู่แล้ว TSQP ยังต้องการสร้างแรงกระเพื่อมที่สามารถผลักดันโรงเรียนบ้าน ๆ ให้กลายเป็นโรงเรียนที่มีคุณภาพได้ ไม่ใช่โรงเรียนทางเลือกของเด็กไม่มีทางไป แต่เป็นทางเลือกดีๆ ที่มองไปทางไหนก็เจอ

แล้วอะไรคือสิ่งที่ทำให้ตัวคุณเองตัดสินใจเข้ามาทำงานตรงนี้

ผมคิดว่าแรงส่งที่ทำให้ผมตัดสินใจเข้ามาทำงานนี้มีส่วนผสมมาจากหลากหลายช่วงชีวิตมาก งานทุกอย่างที่ผมเคยทำมาทั้งหมด หรือแม้กระทั่งชีวิตวัยเด็ก

ก่อนมาร่วมงานกับกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ผมเคยดูแลงานเกี่ยวกับการผลิตและพัฒนาบุคลากรด้านวิทยาศาสตร์สุขภาพที่สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) โดยเป็นการทำงานร่วมกับคณะแพทยศาสตร์ ทันตแพทยศาสตร์ เภสัชศาสตร์ พยาบาลศาสตร์ สาธารณสุขศาสตร์ และบุคลากรด้านสุขภาพที่ปฏิบัติงานในโรงพยาบาลหรือหน่วยให้บริการทางการแพทย์ ทั้งคุณหมอ พยาบาล เภสัชกร ทันตแพทย์ นักสาธารณสุข หรือเจ้าหน้าที่ในโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพประจำตำบล เรียกว่าเห็นงานทั้งด้านอุปสงค์และอุปทาน ซึ่งการทำงานดังกล่าวทำให้เราต้องทำงานใกล้ชิดกับเยาวชนและบุคลากรในระบบการศึกษา (อุดมศึกษา) ควบคู่ไปด้วย

ย้อนไปก่อนหน้านั้น ผมเคยสอนหนังสือให้นักศึกษา ปวช. และ ปวส. อยู่ที่สถาบันเอกชนแห่งหนึ่งเป็นช่วงสั้น ๆ ประมาณ 2 – 3 ปี เป็นประสบการณ์ที่ยังคงส่งต่อมาถึงปัจจุบัน แม้ว่าในวันที่เราจะเปลี่ยนงานไปทำอย่างอื่นที่ไม่ใช่สอนหนังสือ แต่เมื่อถึงวันที่เราต้องรับบทเป็นหัวหน้าทีม เราก็ต้องกลับมาสวมหมวกเป็นครูสอนงานน้อง ๆ ในทีม ศาสตร์ของการสอน หรือเรียกให้ถูกในสมัยนี้คือศาสตร์ของ ‘การเรียนรู้’ จึงไม่เป็นเรื่องไกลตัวผมเลย

และหากจะให้ย้อนไปไกลยิ่งกว่านั้นอีก ก็ต้องบอกว่าผมเองก็เป็นเด็กต่างจังหวัดหรืออาจจะเรียกว่าบ้านนอกนั่นแหละ ผมเรียนต่างจังหวัดมาตั้งแต่เด็ก พอโตถึงวัยก็เข้ามาเรียนมหาวิทยาลัยและทำงานที่กรุงเทพฯ ดังนั้นจึงพอจะนึกภาพช่องว่างที่มีอยู่ระหว่างการศึกษา ณ ใจกลางประเทศกับการศึกษาในพื้นที่ห่างไกลออก ทั้งความสะดวกสบาย ความทุรกันดาร ความปลอดภัย จำนวนและคุณภาพบุคลากร เครื่องไม้เครื่องมือพื้นฐาน และพื้นเพของเด็กนักเรียน ฯลฯ ผมพอจะมองเห็นความแตกต่างเหล่านี้ชัดพอสมควร พอถึงจุดหนึ่งประสบการณ์ทั้งหมดก็หล่อหลอมเป็นแรงบันดาลใจที่ทำให้ผมก้าวมาทำงานหลายๆ อย่าง ณ จุดนี้

จุดเริ่มต้นของโครงการ TSQP ต้องใช้หลักเกณฑ์อะไรบ้าง (กว่าจะคัดเลือกโรงเรียนนำร่องกว่า 700 แห่ง คิดเป็น 10 เปอร์เซ็นต์จากโรงเรียนขนาดกลางทั้งหมด 7,000 แห่งทั่วประเทศ)

กระบวนการคัดเลือกในตอนนั้นแบ่งเป็นทั้งหมด 3 ตอน ตอนแรกคือ ‘ขนาดของโรงเรียน’ เป็นสิ่งสำคัญ สาเหตุที่จำเป็นต้องเน้น ‘โรงเรียนขนาดกลาง’ ก่อน เพราะโรงเรียนขนาดใหญ่ได้รับแรงสนับสนุนจากภาครัฐทำให้อยู่ได้โดยไม่ต้องอาศัยความช่วยเหลือเพิ่มเติม ส่วนโรงเรียนขนาดเล็กก็มีข้อกังวลเรื่องความเสี่ยงที่โรงเรียนจะยุบ ในระยะเริ่มต้นที่เราจำเป็นต้องวัดผลระยะยาวให้มั่นใจเสียก่อนว่าทำได้และเห็นผลจริง เราจึงให้ความสนใจกับโรงเรียนขนาดกลางที่มีโอกาสรอดสูงก่อนเป็นหลัก

ต่อมา เรื่องของความพร้อมที่จะ ‘ทำร่วมกันทั้งโรงเรียน’ ไม่ว่าบุคลากรคนหนึ่งจะเก่งกาจขนาดไหน เขาไม่สามารถทำทั้งหมดได้ด้วยตัวคนเดียว เราจึงเฟ้นหาโรงเรียนที่ทุกคนพร้อมจะพัฒนาไปพร้อมกันทั้งระบบ (Whole School Approach) ซึ่งเป็นหัวใจหลักของโครงการและที่มาของชื่อภาษาไทย โครงการโรงเรียนพัฒนาตนเอง นั่นแหละ

สุดท้ายคือ ‘เครื่องมือช่วยเหลือ’ ซึ่งหมายถึง มาตรการที่จะช่วยให้แต่ละโรงเรียนพัฒนาตัวเองได้จริง ประกอบด้วย

1. การตั้งเป้าหมายในการพัฒนาที่ชัดเจน (Goal) 
2. กระบวนการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ในโรงเรียนที่เราเรียกกันว่า Professional Learning Community (PLC)
3. ระบบสารสนเทศสำหรับใช้ในการบริหารจัดการข้อมูลของโรงเรียนและเด็กนักเรียน (Q-Info)
4. เครือข่ายระหว่างโรงเรียน (School network)
5. นวัตกรรมที่เหมาะสมในการจัดการเรียนการสอน (Classroom innovation) ซึ่งโรงเรียนสามารถขอรับความช่วยเหลือจากผู้เชี่ยวชาญด้านนวัตกรรมการจัดการเรียนรู้ให้คุ้นเคยกับนวัตกรรมต่างๆ ได้หากต้องการ
6. ระบบดูแลช่วยเหลือนักเรียน (Student care)
7. การประเมินผลเชิงพัฒนา (Developmental Evaluation: DE)

สุดท้าย แม้ว่าจะมีโรงเรียนที่สามารถเดินหน้าได้ไกลขนาดไหน แต่ก็เป็นเพียงการทำงานในฐานะหน่วยย่อย ๆ ในพื้นที่ นี่คือสาเหตุที่เราเรียกมันว่ากลยุทธ์การทำงานจากล่างขึ้นบน หากเราต้องการทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงเชิงระบบ ก็มีความเป็นไปได้ว่าอาจจะติดตอใหญ่ตอหนึ่ง นั่นคือสิ่งรายล้อมอยู่รอบ ๆ โรงเรียน ที่มีทั้งปัจจัยเอื้อและปัจจัยฉุดรั้ง ไม่ว่าจะเป็นงานหรือโครงการต่าง ๆ คนในชุมชนที่ตั้งของโรงรียนหรือชุมชนใกล้เคียง เพราะเป็นระบบนิเวศและภาคีเครือข่ายที่เข้มแข็งที่ช่วยพัฒนาและร่วมขับเคลื่อนให้โรงเรียนดำเนินงานได้อย่างต่อเนื่อง หากตอที่ว่านี้เป็นคานงัดให้เกิดการเปลี่ยนแปลงได้ จำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องมีการทำงานเป็นขบวน ไม่ปล่อยให้ใครคนใดคนหนึ่ง หรือโรงเรียนใดโรงเรียนหนึ่งทำแต่เพียงลำพัง นี่คือสาเหตุสำคัญที่ทำให้ P (Project/Program) จำเป็นต้องขยับขยายกลายมาเป็น M (Movement) ที่พร้อมจะเดินไปด้วยกันทั้งองคาพยพ

อะไรคือแรงขับเคลื่อนหลักที่ทำให้ กสศ. คิดว่าถึงจุดที่พร้อมจะเปลี่ยนจากโครงการมาเป็น ‘ขบวนการ’

หลายอย่างเลย แต่ที่โดดเด่นมากก็คือความสำเร็จที่สะท้อนผ่านอัตราการเกิดโรงเรียนแกนนำ (Agentic School) หากพิจารณาโรงเรียนทั้งหมดจากเกือบ 700 โรงเรียน จะพบว่าขณะนี้มีโรงเรียนมากถึง 20 เปอร์เซ็นต์ ที่มีศักยภาพมากพอจะเป็นแกนนำของโรงเรียนและพร้อมที่จะช่วยเหลือโรงเรียนในพื้นที่หรือเครือข่ายได้

ขอยกตัวอย่างโรงเรียนบ้านทุ่ม (ทุ่มประชานุเคราะห์) จ.ขอนแก่น หลายคนอาจจะมองโดยผิวเผินแล้วเห็นว่าที่นี่เป็นโรงเรียนบ้าน ๆ ธรรมดาทั่วไป แต่นี่คือตัวอย่างของโรงเรียนที่มีศักยภาพเต็มเปี่ยมพร้อมเป็นแกนนำ พิสูจน์ให้เห็นจากความสำเร็จของการนำนวัตกรรมการสอนแบบ LSOA หรือ ‘Lesson Study & Open Approach’ มาปรับใช้จริงกับทุกวิชา 

โดยโรงเรียนหันมาให้ความสำคัญกับหัวใจหลัก 2 ประการ อย่างแรกคือมอบหมาย ‘เพื่อนครู’ คนอื่นนอกจากครูผู้สอนให้เข้ามามีส่วนร่วมในการสังเกตชั้นเรียน (Lesson Study) เพื่อนำข้อสังเกตมาพัฒนาปรับปรุงการสอน อย่างที่สองคือการปลูกฝังทั้งผู้เรียนและผู้สอนมีทัศนคติที่เปิดใจโอบรับคุณค่า (Open Approach) ของทุกไอเดียในชั้นเรียน และไม่ตัดสินถูกผิดโดยไม่มองให้รอบด้าน 

นอกเหนือความเข้มแข็งระดับโรงเรียนแล้ว เรายังมองเห็นการเคลื่อนไหวในระดับจังหวัดที่เป็นโอกาสร่วมด้วย คือมีสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) เขตพื้นที่ต่าง ๆ แสดงเจตจำนงและความพร้อมในการยื่นมือเข้ามาสนับสนุนหรือโอบอุ้มโรงเรียนในโครงการ ทำให้ในช่วงปลายปี 2566 เราเริ่มมั่นใจว่าจากนี้ต่อไป การขับเคลื่อนงานจะเป็นขบวนการโดย กสศ. ไม่ใช่เจ้าภาพนำ แต่จะเป็นผู้หนุนนำให้เจ้าของโรงเรียน คือ ผอ. ครู ชุมชน และต้นสังกัด ทั้งเขตพื้นที่การศึกษา หรือหน่วยงานในจังหวัดออกหน้า ดังนั้น กสศ. จึงออกแบบการดำเนินงานที่เราจะสามารถเดินหน้าต่อเนื่องจากต้นทุนที่ TSQP ทำมาไว้ได้ 3 แนวทางหลักในการขับเคลื่อน นั่นคือ

1. TSQM-A : เน้นการเคลื่อนไหวเชิงพื้นที่ (Area-based) ไปพร้อมกันทั้งจังหวัดอย่างเข้มแข็ง
2. TSQM-N : เน้นการเคลื่อนไหวเชิงเครือข่าย (Network-based) ซึ่งเป็นแนวทางที่ปรับใช้ในกรณีที่เครือข่ายโรงเรียนในจังหวัดจับมือกันพร้อมขับเคลื่อนแล้ว แต่ยังขาดแนวร่วมบางส่วนอยู่ในพื้นที่ เช่น สำนักงานเขตพื้นที่ ภาคสังคม ภาคเอกชน หรือชุมชน เป็นต้น
3. TSQM-I : เน้นการเคลื่อนไหวตามประเด็นปัญหา (Issue-based) ที่ส่งผลต่อการเรียนรู้ของนักเรียนทั้งทางตรงและทางอ้อม เช่น อ่านไม่ออกเขียนไม่ได้ เด็กที่มีความต้องการพิเศษ เป็นต้น โดยจำเป็นต้องผนึกกำลังหลากหลายโรงเรียนและนักวิชาการที่เชี่ยวชาญแต่ละประเด็นมาช่วย ทั้งนี้อาจไม่ได้แบ่งพื้นที่จังหวัดเดียวกันเสมอไป แต่ประสบปัญหาคล้ายกันระดับประเทศ

ดูเหมือนนอกจากหน่วยงานต่างๆ จากส่วนกลาง ชุมชนรอบโรงเรียนเองก็มีบทบาทสำคัญต่อขบวนการมากทีเดียว ยกตัวอย่างให้ฟังหน่อยได้ไหมว่าสำคัญอย่างไร

ใช้คำว่าชุมชนรวมกันในคำเดียวก็จริง แต่จริงๆ แล้วแบ่งเป็นหลายส่วนที่เป็นองค์ประกอบของกันและกัน ส่วนแรกของชุมชนที่หลายคนน่าจะนึกถึงเป็นส่วนแรกคือผู้ปกครอง ที่ผ่านมาพบว่าหลายโรงเรียนที่ขับเคลื่อนส่วนนี้ได้อย่างยอดเยี่ยมมาก ตัวอย่างเช่น โรงเรียนบ้านเชียงดาว จ.เชียงใหม่

ในบริบททั่วไป คนในชุมชนเองอาจไม่ได้ไม่ใส่ใจความผิดปกติในชุมชนที่เกิดขึ้นมากนัก ตัวอย่าง แน่นอนที่ทุกคนมองเห็นแต่กลับไม่ได้ลงมือทำอะไร เพราะขณะนั้นเราเองก็ไม่เดือดร้อน เช่น เราเห็นคนทิ้งขยะไม่เป็นที่ หรือไม่สละที่นั่งให้คนท้องแก่ ในใจเราตระหนักได้ถึงความไม่ถูกต้อง แต่บางครั้งเราขาดความกล้าที่จะบอก ไม่มั่นใจในระบบและกติกาทางสังคม จึงอาจเผลอละเลยการทำหน้าที่ในฐานะพลเมืองไป

โรงเรียนบ้านเชียงดาวมองเห็นศักยภาพของพลังชุมชนและผู้ปกครองที่มีความปรารถนาดีต่อบุตรหลานของตนเอง จึงแลกเปลี่ยนเรียนรู้และพัฒนาแนวปฏิบัติในการสอดส่องดูแลเด็กๆ ในชุมชนขึ้น มุ่งเน้นให้คนในชุมชนทุกคนไม่ว่าจะเป็นผู้ปกครอง เพื่อนบ้าน คนขับรถ พ่อค้าแม่ค้า ฯลฯ มีความกล้าที่จะเข้าไปถามไถ่ ตักเตือน หรือให้ความช่วยเหลือลูกหลานของชุมชนเมื่อสังเกตเห็นความผิดปกติ เช่น เวลานี้ทำไมถึงไม่อยู่ที่โรงเรียน ออกมาจากโรงเรียนกับใคร มาทำอะไร และใช้เทคโนโลยีเข้ามาช่วย ในรูปแบบของแอปพลิเคชันที่จะส่งข้อมูลให้ครูที่โรงเรียน เพื่อให้ทราบถึงสถานการณ์ของเด็กเป็นรายบุคคล เป็นต้น

นอกจากส่วนของผู้ปกครองแล้ว ยังมีส่วนไหนในชุมชนที่สำคัญอีก

ปราชญ์ชาวบ้านและผู้เฒ่าผู้แก่ในชุมชนที่คุ้นเคยกับภูมิปัญญาแขนงใดๆ ก็ตาม ถือเป็นส่วนที่สำคัญมาก กรณีศึกษาที่น่าสนใจมาจากโรงเรียนที่อยู่ในเครือข่ายมูลนิธิโรงเรียนสตาร์ฟิชคันทรีโฮม ตอนนั้นทางโรงเรียนสังเกตเห็นว่ามีนักเรียนขาดเรียนบ่อย นอกเหนือจากนักเรียนยากจนที่จำเป็นต้องหยุดเรียนเพื่อไปช่วยที่บ้านทำนาหรือค้าขาย อีกกลุ่มหนึ่งคือนักเรียนที่รู้สึกถึงความ ‘ไม่พอดี’ กับในห้องเรียนที่มีรูปแบบการเรียนการสอนเดิมๆ ทำให้รู้สึกไม่สนุก จึงไม่เข้าเรียน

ยกตัวอย่างเช่น ‘หนูชอบปั้นดินปั้นทราย ไม่ชอบถูกบังคับให้ขีดๆ เขียนๆ อยู่ในห้องเรียน’ อีกคนบอก ‘ผมชอบสานไม้ไผ่’ ได้ยินอย่างนั้น เราก็ไปหามาเลยว่าปราชญ์ชาวบ้านที่เก่งเรื่องพวกนี้คือใครบ้าง ทำให้เกิดวิธีการเรียนรู้รูปแบบใหม่ที่ไม่ต้องใช้อุปกรณ์หรือวิธีการที่ยุ่งยาก แต่ให้คนในชุมชนมาช่วยกันให้บุตรหลานของตนเองได้เรียน เรื่องนี้สำคัญเพราะจะทำให้ทุกคนในชุมชนเกิดความภาคภูมิใจ โดยเฉพาะเด็กที่กำลังเรียนในการศึกษาภาคบังคับ รูปแบบวิธีใหม่ๆ และความร่วมมือจึงเป็นเรื่องสำคัญ ทำอย่างไรให้เด็กได้วุฒิการศึกษาและมีทักษะติดตัวไปด้วย จึงเป็นเป้าหมายที่จำเป็นต้องเทียบเคียงภูมิปัญญาเหล่านี้กับสาระการเรียนรู้ให้ได้โดยอาศัยความช่วยเหลือจากผู้เชี่ยวชาญในพื้นที่นี่แหละ”

ท้ายที่สุด ผลลัพธ์เป็นอย่างไร

กรณีที่เชียงดาว ถ้าถามว่าวัดอย่างไรถึงบอกว่าประสบความสำเร็จ ก็ต้องเล่าว่ามีผู้ปกครองหลายคนในชุมชนที่กังวลจนเคยพาลูกหนีไปเรียนที่อื่น ถึงกับย้ายลูกกลับมาเรียนที่เดิมใกล้บ้าน เพราะเห็นการเปลี่ยนแปลงเชิงบวก

ส่วนของสตาร์ฟิช เด็กๆ ที่เคยรู้สึกไม่ดีกับกิจกรรมในห้องเรียน พอเห็นว่ามีห้องเรียนคู่ขนานที่นำกิจกรรมที่ตัวเองชอบและสนใจเข้ามาบูรณาการกับบทเรียนได้และเรียนรู้ได้ในแบบที่ตนเองชอบก็เริ่มอยากกลับมาเรียน

เดิมทีบางเรื่องหรือข้อมูลสำคัญ ๆ ที่โรงเรียนกับชุมชนไม่ค่อยมีโอกาสหรือพื้นที่ในการแบ่งปันให้กันเพราะอาจจะขาดความเชื่อใจ โรงเรียนไม่เชื่อใจชุมชนพอจะให้ปราชญ์ชาวบ้านเข้ามามีส่วนร่วมในหลักสูตร ส่วนชุมชนก็ไม่เชื่อใจว่าตนจะสามารถเข้าไปยุ่งเกี่ยวเรื่องการเรียนการสอน หรือแม้กระทั่งการขาดลามาสายของเด็กได้

มาวันนี้ เมื่อโรงเรียนเชื่อใจชุมชน และชุมชนเชื่อใจโรงเรียน เราได้เห็นความงดงามเกิดขึ้นกับเด็กๆ ทุกคนในพื้นที่ห่างไกล

และนี่เป็นเพียงข้อมูลส่วนเล็กๆ ส่วนหนึ่งเบื้องหลังการทำงานของโครงการ TSQP ภายใต้ภาวะผู้นำของดร.อุดม วงษ์สิงห์ ตลอดจนต้นกล้าเครือข่ายโรงเรียนและชุมชนมากมายที่กำลังเติบโตขึ้นเป็นไม้ใหญ่ พร้อมจะขยายกิ่งก้านแผ่ไปทั่วประเทศ พวกเขาได้พิสูจน์แล้วว่าแม้แต่โรงเรียนธรรมดาๆ ใกล้บ้านที่ไม่ได้มีชื่อเสียงหรือมีขนาดใหญ่โตอะไร ก็สามารถพัฒนาตนเองกลายเป็นสถานศึกษาที่มีศักยภาพในการบ่มเพาะความรู้ ตลอดจนเป็นพื้นที่ปลอดภัยให้กับลูกหลานของคนไทยได้ โดยไม่ได้ทิ้งใครไว้ข้างหลัง

The post ดร.อุดม วงษ์สิงห์ : เราได้เห็นสิ่งสวยงามเกิดขึ้นกับเด็กๆ พื้นที่ห่างไกล เมื่อโรงเรียนเชื่อใจชุมชน และชุมชนเชื่อใจโรงเรียน first appeared on กสศ..

ในงาน “Schools That matter ชุมชนร่วมขับเคลื่อน โรงเรียนพัฒนาตนเอง : โรงเรียนที่ไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง” ที่กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ร่วมกับภาคีเครือข่ายในโครงการโรงเรียนพัฒนาตนเอง หรือ TSQP (Teacher and School Quality Program) จัดขึ้น ณ อิมแพ็คฟอรั่ม เมืองทองธานี เมื่อวันที่ 24 มีนาคม 2567 ดร.อุดม วงษ์สิงห์ ผู้อำนวยการสำนักพัฒนาคุณภาพครูและสถานศึกษา กสศ. ได้นำประกาศเจตนารมณ์รวมพลังพื้นที่ขับเคลื่อนโรงเรียนพัฒนาตนเอง จาก TSQP สู่ TSQM ที่เป็นการยกระดับจากการทำงานในลักษณะโครงการที่เป็น Program ไปสู่การทำงานในลักษณะของขบวนการ Movement ดังต่อไปนี้

กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) รู้สึกเป็นเกียรติอย่างยิ่งที่ได้มีโอกาสทำงานร่วมกับภาคีเครือข่ายทุกภาคส่วนเพื่อสร้างความเสมอภาคทางการศึกษา และเป็นพลังความร่วมมือ ขับเคลื่อนการพัฒนาให้เกิดโรงเรียนพัฒนาตนเองตลอดระยะเวลาที่ผ่านมา

ด้วยเป้าหมายของโครงการโรงเรียนพัฒนาตนเอง หรือ TSQP ที่มุ่งส่งเสริมให้โรงเรียนสามารถพัฒนาตนเองได้อย่างเข้มแข็ง ซึ่งสอดคล้องกับภารกิจของ กสศ. ที่มุ่งเป้าหมายสำคัญ 4 ประการ ได้แก่  1.การเข้าถึงการเรียนรู้ (Learning Access) โดยเฉพาะในกลุ่มเด็กในช่วงการศึกษาภาคบังคับ 2.การพัฒนาผลลัพธ์การเรียนรู้ (Learning Outcome) เพื่อลดความเหลื่อมล้ำในแง่คุณภาพการศึกษา 3.การศึกษาทางเลือก (Alternative Education) เพื่อตอบโจทย์ของกลุ่มเด็กและเยาวชนที่ไม่ได้อยู่ในกระบบการศึกษาหรือหลุดออกไปแล้วไม่สามารถกลับเข้ามาเรียนในระบบการศึกษาแบบเดิมได้ และที่สำคัญคือ 4.การสร้างการเปลี่ยนแปลงเชิงระบบ (System Change) โดยใช้ข้อมูล นวัตกรรม องค์ความรู้ และผลเชิงประจักษ์ที่จะสามารถเป็น “คานงัด” และ “ตัวเร่งการเปลี่ยนแปลง” เชิงระบบ จากผลที่เกิดขึ้นจึงเป็นความสำเร็จที่ตอบเป้าหมายทั้ง 4 ประการดังกล่าว ซึ่ง กสศ. เชื่อว่าเป็นสิ่งที่เกิดจากความร่วมมือของภาคีเครือข่าย และทุกท่านที่ร่วมสร้าง และร่วมเป็นเจ้าของมาด้วยกัน

ในฐานะที่ กสศ. มีบทบาทหรือทำหน้าที่เป็น “กลไกเหนี่ยวนำความร่วมมือ” ให้ทุกภาคส่วนมีส่วนร่วมในการช่วยลดปัญหาความเหลื่อมลํ้าทางการศึกษาเพื่อให้บรรลุผลนั้น จำเป็นต้องทำงานเชิงกลยุทธ์กับกลุ่มเป้าหมายทั้งทางตรงและทางอ้อม โดยต้องอาศัยความร่วมมือจากภาคีเครือข่ายทุกภาคส่วน เป็นกลไกสำคัญในการสร้างการเปลี่ยนแปลงโดยเฉพาะการเปลี่ยนแปลงในระดับพื้นที่ เพื่อมุ่งหวังให้เกิดการเปลี่ยนแปลงเชิงระบบด้วยแนวคิดของการการพัฒนาและเป็น “ตัวกระตุ้นการเปลี่ยนแปลงเชิงระบบที่ยั่งยืน (Catalyzing Changes for Sustainable Impact)” ที่จะส่งผลให้เด็กและเยาวชนมีโอกาสเข้าถึงการศึกษาที่มีคุณภาพและยืดหยุ่น พร้อมได้รับการพัฒนาตามความต้องการเต็มตามศักยภาพ สามารถเติบโตได้อย่างมีคุณภาพทั้งด้านร่างกาย จิตใจ อารมณ์ สังคม และสติปัญญา

สำหรับก้าวต่อไปของการทำงาน จากบทเรียนของโครงการโรงเรียนพัฒนาตนเอง หรือ TSQP ที่ได้สร้างต้นทุนทางปัญญา (Wisdom) ไว้อย่างอย่างมากจึงนำมาสู่การขับเคลื่อนงานในลักษณะของขบวนการ หรือ Movement ในโครงการขับเคลื่อนโรงเรียนพัฒนาตนเอง หรือ TSQM เพื่อหนุนให้เกิดการเปลี่ยนแปลงเชิงระบบทางการศึกษา และร่วมกันสร้างระบบนิเวศทางการเรียนรู้ ด้วยกลไกการทำงานในระดับจังหวัดและเครือข่าย เพื่อขยายผลให้มากกว่าโรงเรียนขนาดกลางทั้ง 700 แห่ง ที่ดำเนินงานมา โดยมุ่งขับเคลื่อนภารกิจสำคัญนี้ร่วมกับหน่วยงานต้นสังกัดและหน่วยงานภาคส่วนต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้อง เพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิตของเด็กและเยาวชน ด้วยพลังจากทุกภาคส่วนเข้ามาร่วมเป็นเจ้าของและมีส่วนร่วมรับผิดชอบคุณภาพการศึกษาในพื้นที่ของตนเองที่จะนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงเชิงนโยบายการศึกษาของประเทศ และก้าวไปสู่ Thailand Zero Dropout ได้ในที่สุด

“ในโอกาสนี้ กระผมในนามตัวแทนของ กสศ. ขอประกาศและแสดงเจตนารมย์ว่า กสศ. จะร่วมมือกับทุกภาคส่วน ในการขับเคลื่อนโรงเรียนพัฒนาตนเอง เพื่อร่วมสร้างการเปลี่ยนแปลงคุณภาพทางการศึกษาไปด้วยกัน ให้เด็กและเยาวชนทุกคนเข้าถึงการศึกษาได้อย่างเสมอภาค ด้วยแนวคิด Education for All – All for Educationปวงชนเพื่อการศึกษา ให้เป็นการเปลี่ยนแปลงที่ยั่งยืน โดยไม่ทิ้งเด็กคนใดไว้ข้างหลังแม้แต่คนเดียว” ดร.อุดม วงษ์สิงห์

อ่านข่าว : กสศ. ชูบทพิสูจน์ “โรงเรียนพัฒนาตนเอง”
อ่านข่าว : ศธ. หนุนโรงเรียนพัฒนาตนเอง ยินดีส่งเสริมการจัดการเรียนรู้ให้ยืดหยุ่นได้ พร้อมปรับวัฒนธรรมองค์กรให้ทันการเปลี่ยนแปลง

The post เจตนารมณ์ กสศ. รวมพลังพื้นที่เคลื่อนขบวนโรงเรียนพัฒนาตนเองจาก TSQP สู่ TSQM “โรงเรียนที่ไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง” first appeared on กสศ..

ยึดหลักเด็กมีผลลัพธ์การเรียนรู้ที่ดี

ดร.อุดม วงษ์สิงห์ ผู้อำนวยการสำนักพัฒนาคุณภาพครูและสถานศึกษา กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) กล่าวว่า การดำเนินงานโครงการโรงเรียนพัฒนาตนเอง หรือ TSQP กำลังเข้าสู่ปีที่ 3 ของรุ่นที่ 2 แต่เป็นการทำงานของโครงการ TSQP เป็นเวลา 4 ปีแล้ว ซึ่งบนเว็บไซต์ กสศ. โครงการโรงเรียนพัฒนาตนเอง (Teacher and School Quality Program: TSQP) ได้รวบรวมข้อมูลโครงการ TSQP ไว้อย่างครบถ้วนสำหรับผู้สนใจในโครงการนี้

“TSQP ต้องการพัฒนาคุณภาพของโรงเรียนทั้งระบบ หรือ Whole School Approach ด้วยการไปกระตุ้นให้โรงเรียนพัฒนาตนเองทั้งระบบใน 2 ส่วน คือ 1. การพัฒนาคุณภาพของระบบบริหารจัดการโรงเรียน และ 2.การจัดการเรียนการสอนที่มีคุณภาพสูงในชั้นเรียนเพื่อพัฒนาผู้เรียนให้เกิดสมรรถนะในศตวรรษที่ 21 เพื่อมุ่งสร้าง ผลลัพธ์การเรียนรู้ = Values + Attitude + Skills + Knowledge ให้เกิดกับผู้เรียนทุกคน”

TSQP มีความเชื่อว่า การพัฒนาเด็กต้องมีหลักการที่สำคัญหลายเรื่อง ซึ่งจากการศึกษางานวิจัยต่างๆ อาทิ ความรู้สู่ความเชื่อ Visible Learning (2009) โดย John Hattie จากงานวิจัย (Meta-analysis) เกี่ยวกับการพัฒนาการศึกษามาตรการคุณภาพ พบว่า มี 6 ปัจจัยที่จะส่งผลต่อคุณภาพของผู้เรียน ประกอบด้วย

1) ครูรู้ศักยภาพของนักเรียนแต่ละคน
2) พลังร่วมของผู้บริหาร ครูและบุคลากรทุกคนในโรงเรียน : การที่ครูไปอบรมแล้วมาขยายผลด้วยตนเองเพียงลำพังทำได้ยาก ที่ผ่านมาพิสูจน์แล้วว่าต้องอาศัยการมีส่วนร่วม
3) นักเรียนมีส่วนประเมินผลการเรียนของตนเอง : ดังนั้น จึงต้องตั้งคำถามในการเรียนการสอนว่าที่ผ่านมาให้เด็กมีส่วนร่วมมากน้อยแค่ไหน
4) การเรียนรู้ได้เหมาะสมตามช่วงวัยหรือระดับของพัฒนาการ
5) เปลี่ยนหลักคิดการจัดการเรียนการสอน และกระบวนการทางานในโรงเรียน
6) การดูแลแก้ไขปัญหาความเสี่ยงของนักเรียนแต่ละคน

“การทำงานตลอดเส้นทางตั้งแต่ปี 2562 – 2565 ในช่วง 4 ปีที่ผ่านมา และที่กำลังจะก้าวต่อไปในปี 2566 เมื่อย้อนดูจาก 6 ปัจจัยข้างต้นเพื่อเป็นทิศทางการพัฒนา ทำให้เห็นว่าที่ผ่านมาพิสูจน์แล้วว่าบางเรื่องอาจจะใช่ บางเรื่องอาจะไม่ใช่ แต่เราก็พยายามศึกษาวิจัยและนำมาออกแบบ จนได้พบมาตรการที่สำคัญหลายอย่าง มีการทำงานกับ 11 เครือข่ายร่วมพัฒนานวัตกรรมการเรียนรู้ แม้ว่าขณะนี้มีบางเครือข่ายไม่ได้จับมือไปต่อ แต่ก็ได้ปรับเปลี่ยนรูปแบบความร่วมมือเป็นแบบอื่นๆ โดยยึดเป้าหมายเดิม คือ การให้เด็กมีผลลัพธ์การเรียนรู้ที่ดี” ดร.อุดม ระบุ 

จาก TSQP สู่ TSQM

ขณะที่ ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช ประธานอนุกรรมการพัฒนาคุณภาพโรงเรียนทั้งระบบ ได้กล่าวในหัวข้อ ‘จาก TSQP สู่ TSQM การจัดการความสำเร็จสู่เป้าหมายที่ยิ่งใหญ่’ ว่า ขณะนี้ทีมโค้ช TSQP ทุกคนกำลังจะก้าวสู่การเปลี่ยนแปลงอีกขั้น จาก TSQP โดยอักษร P ตัวสุดท้ายซึ่งเดิมหมายถึง Project ได้เปลี่ยนมาสู่ TSQM โดยอักษร M คือ Movement หมายถึง เปลี่ยนการทำงานในที่แคบ คือจาก Project ที่มีกติกา ระเบียบ มาเป็นการทำในสิ่งที่กว้างขึ้นโดยขึ้นกับตัวของเราเอง 

“วันนี้ผมขอมาป่วน โดยมีข้อสมมุติฐานว่า ทุกคนคือผู้นำการศึกษาของบ้านเมือง ผ่านประสบการณ์มามากทั้งในตัวบุคคล การมีปฏิสัมพันธ์ในระหว่างโรงเรียน, ระหว่างเครือข่าย, ระหว่างพื้นที่, และระหว่างชุมชน โดยการป่วน เป็นการพูดให้งง เพื่อให้เห็นถึงตัวโครงการที่ชัดเจนว่าต่อไปจากนี้จะเป็นการ Movement และแสดงให้เห็นถึงสภาพของความชั่วร้าย หรือ Wicked ในงานที่พวกเรากำลังร่วมกันทำเพื่อบ้านเมือง” 

ศ.นพ.วิจารณ์ กล่าวต่อไปว่า คำว่า Wicked ในด้านการศึกษาวิชาชีพสุขภาพ คือความชั่วร้าย แต่ในความคิดของตนคือโหดร้าย แต่ขอให้มองไปทางความหมายที่ดี คือมองเป็นความท้าทายที่กำลังเผชิญหน้ากับสภาพการศึกษาไทยที่วิกฤติ ซึ่งหากยอมรับได้ว่ามันโหดร้าย การทำงานก็จะต้องไม่ทำตามรูปแบบ หรือมีแบบแผนตายตัว แต่ต้องมีหลากหลายวิธีการที่เหมาะสมโดยยึดถืออุดมการณ์เป็นเรื่องใหญ่

“ในชีวิตการทำงานมากว่า 50 ปี ผมสะท้อนคิดไปเรื่อยๆ จนพบว่ามีสิ่งที่ยากลำบากในการเปลี่ยนแปลงใหญ่ คือ การหลงเข้าใจผิด คือการเอาวิธีการ เครื่องมือ มาเป็นเป้าหมาย หรือสับสนกับ 2 สิ่งนี้ ทั้งที่เป้าหมายต้องอยู่ที่ผลลัพธ์ที่เด็กเป็นตัวตั้งหรือเป็น end ส่วนที่เหลือเป็นเพียงเส้นทางสู่ความสำเร็จ ซึ่งอาจจะมองต่างกันไป เช่น การเรียนรู้ของครูที่เจริญก้าวหน้าขึ้น เป็น end ได้เช่นกัน แต่อย่าหลง เพราะผลสุดท้ายตัวเด็ก คือหัวใจสำคัญ เพราะฉะนั้น ที่เราจะต้องทำคือเอาสภาพของ Wicked มาสร้างอิสระ มาเป็นพลัง ใช้ความไม่ชัดเจน คลุมเครือ มาสร้างสรรค์ สิ่งนี้ถือเป็นความท้าทายในงานของเรา”

โรงเรียนพัฒนาตนเอง จากโครงการ สู่ ขบวนการ School / Education Systems Transformation”

ศ.นพ.วิจารณ์ กล่าวต่อไปอีกว่า TSQP รุ่นที่ 2 กำลังจะจบในระยะ 10 เดือน แต่กระบวนการพัฒนาโรงเรียนจะยังไม่จบ เพียงแค่ต้องเปลี่ยนเป็น TSQM หมายถึงจากโครงการสู่ ขบวนการ School / Education Systems Transformation โดยมีเป้าหมายยิ่งใหญ่ คือทำเพื่อผลลัพธ์การเรียนรู้ของนักเรียน เป็นหัวใจสำคัญ 

“เหมือนเรากำลังเปลี่ยนจาก ตัวหนอน เป็นผีเสื้อ Transformation จากความเป็น project สู่ process วางแผนเอง ไม่ต้องรอการสั่งการ โดยธรรมชาติของผีเสื้อไม่สามารถกลับไปเป็นดักแด้ได้ แต่โรงเรียนสามารถเกิดภาวะถอยหลังได้มาจากหลายปัจจัย”

ศ.นพ.วิจารณ์ กล่าวต่อไปว่า กสศ.จะช่วยหนุนให้โรงเรียนลอกคราบ ซึ่งกระบวนการนี้ก็มีหลายขั้นตอน ได้แก่

• จาก สภาพปัจจุบัน สู่ “โรงเรียนพัฒนาตนเอง” : เปลี่ยนจาก ทีมโค้ชทำงานสนอง กสศ. สู่ ทำงานสนองโรงเรียน สนองประเทศไทย
• จาก ทีมโค้ชทำงานสนอง กสศ.  สู่ ทำงานสนองโรงเรียน  สนองประเทศไทย :
• จาก โรงเรียนทำงานสนองหน่วยเหนือ สู่ ทำงานสนองนักเรียน : นี่คือหัวใจ
• จาก เน้นนักเรียนเรียนรู้ในโรงเรียน สู่ นักเรียนเรียนรู้ตลอดชีวิต 
• จากเด็กวัยเรียน สู่ เด็กทุกวัย : เอาใจใส่เด็กในพื้นที่ ชุมชน ทุกวัย

ปรับฐานคิด
เข้าใจให้ตรงกัน ‘โรงเรียนพัฒนาตนเอง’ เป็นอย่างไร ?

“ผมพยายามเน้นตั้งคำถามให้ทุกคนช่วยกันคิด อย่าเพิ่งเชื่อ หากถามว่า โรงเรียนพัฒนาตนเอง เป็นอย่างไร ? คำถามคือ “เราควรคิดให้ หรือให้โรงเรียนคิดเอง/ร่วมคิด/ร่วมกันคิด ที่ผ่านมา TSQP คิดจากส่วนกลาง แต่ตอนนี้เรา Transform แล้ว ขอให้ผ่อนลงเยอะๆ ได้ไหม ให้โรงเรียนคิดเองได้ไหม เพราะโครงการผ่านมา 3 ปี แล้ว ในการให้โรงเรียนดำเนินการต่อ เราก็ดูว่าสามารถหนุนอย่างไรได้บ้าง” 

ศ.นพ.วิจารณ์ อธิบายต่อไปว่า ถ้าถามว่า หนุนให้โรงเรียนพัฒนาตนเองอย่างไร อันดับแรก ต้องเลิกกำหนดสูตรสำเร็จ ไปสู่การกำหนดเป้าหมาย กลยุทธ การวงจรเรียนรู้จากการปฏิบัติ และการปรับตัวต่อเนื่อง  

“เพื่อให้การศึกษาไทยไปสู่การศึกษาไทยคุณภาพสูงจะทำอย่างไร ผมคิดว่าสำคัญที่สุด คือการลงมือทำ ส่วนใครบ้างเป็น stakeholder หรือผู้มีส่วนได้ส่วนเสียก็จะต้องมีส่วนในการแก้ไข สิ่งนี้จะสามารถช่วยเปลี่ยนการศึกษาไทยได้ โรงเรียนมีกระบวนทัศน์และพฤติกรรมถูกต้อง เด็กได้ประโยชน์ โรงเรียนตั้งใจต่อการเปลี่ยนการศึกษาไทยทั้งหมด โดยมีหลักฐานเป็นที่ปรากฏได้ว่า learning outcome ของเด็กดี คือมี VASK หรือมีคุณค่าในการฝึกคนให้เป็นคนดี เป็นเรื่องของประโยชน์ระยะยาวของชีวิต”

ศ.นพ.วิจารณ์ ชี้ว่า stakeholder มีทั้งการร่วมกับชุมชนโดยรอบและการทำงานร่วมกับต้นสังกัด โดยมีกลไกหนุนเสริมในรูปแบบที่ไม่ใช่ควบคุมสั่งการ ซึ่งกลไกนี้ กสศ.พยายามค้นหามาตลอด เช่นเดียวกับตนที่พยายามยุกลไกสนับสนุนในฐานะที่ทุกคนเป็นผีเสื้อไม่ใช่ตัวหนอน ทุกคนต้องกำหนดและบอก กสศ.ว่าอยากได้แบบนี้ กสศ.ช่วยได้หรือไม่ โดยได้ชี้ทั้งช่องทางนามธรรมและรูปธรรม ที่สำคัญคือ เมื่อทุกคนรู้ว่าปัจจุบันเป็นสถานการณ์ที่ Wiked  หรือโหดร้าย ก็ต้องทำไปเรียนรู้ไป เรียนรู้จากการปฏิบัติ (experiential learning) เป็นหัวใจสำคัญ หมายความว่าจะต้องมีสัมมาทิฎฐิทั้งครู โค้ช นักเรียน และทุกคนเรียนจากตนเองในการปฏิบัติและใคร่ครวญสะท้อนคิด ตั้งเป้า ดำเนินการ เรียนรู้ ปรับปรุงต่อเนื่อง ตามวงจรการเรียนรู้ของ Kolb’s Experiential Learning Cycle

Bottom-up Education Systems Transformation

ศ.นพ.วิจารณ์ ย้ำว่า กระบวนการที่เรากำลังช่วยกันคือ Bottom-up Education Systems Transformation ที่จะเปลี่ยนระบบการศึกษาจากหนอนเป็นผีเสื้อได้ โดยเราริเริ่มจากส่วนปลายของระบบ คือ โรงเรียน และมี กสศ.เข้าช่วยหนุนให้โรงเรียนเปลี่ยนแปลงตนเอง มีกระบวนการทำให้เกิดผลสำเร็จ สร้างคุณภาพของโรงเรียนเพื่อไปผลักดันการเปลี่ยนเชิงระบบ ซึ่งการ empower ถือเป็นหัวใจ และที่ผ่านมาจะเห็นว่าโรงเรียนเองได้สร้างเครือข่ายของตนเองจนเกิดการหนุนเสริมกัน 

“ผมเชื่อว่าในสถานการณ์โหด สิ่งดีๆ มีอยู่ แต่ที่ผ่านมาระบบไม่คำนึงถึง หรือไม่มีสายตาในการมอง เพราะสายตาไปอยู่ที่คำสั่งหรือเงื่อนไขของตนเอง ไม่ได้ดูที่เด็กซึ่งโรงเรียนซึ่งอาจจะทำโดยไม่รู้ตัว ทั้งนี้ Wicked จะเป็นการ โหด/ดี หากมองให้เป็น ความโหดบวกกับความเป็นมนุษย์อยู่ในสันดาน หรือ DNA ซึ่งเราย่อมมีครูแบบนี้อยู่ เพียงแต่เดิมอาจจะถูกตราว่า เป็นครูนอกคอกใช่หรือไม่ นี่คือสิ่งที่ผมตั้งคำถาม

“ขอย้ำว่าความโหดคือสิ่งที่ดี หากพลิกวิธีคิดไปหาด้านบวกของสิ่งที่ยากเพราะมีอยู่แล้วในมนุษย์เรา ดังนั้น ในวงของเราในสายตาผมต้องเป็นการทำไปเรียนรู้ไป ไม่มีสูตรสำเร็จตายตัว สามารถปรับได้โดยการเรียนรู้ของเราเอง เพียงอย่าหลงแค่รู้ทางเทคนิคไม่พอ ต้องเรียนรู้หลักการให้ได้ มองให้เห็นเป็นระบบวงจร”

สะท้อนคิดสู่หลักการ เพื่อนำไปทดลองต่อเนื่อง

ศ.นพ.วิจารณ์ ยังได้อธิบายถึง Kolb’s Experiential Learning Cycle ว่า เป็นวงจรที่จะต้องทำความเข้าใจร่วมกัน ซึ่งจะเริ่มจากประสบการณ์ตรง (Concrete Experience) ไปสู่การสังเกตว่าเกิดอะไรขึ้น (Reflective Observation) แล้วนำมาสะท้อนคิดไปสู่การหาวิธีการ และดีที่สุดคือไปหาหลักการและจงเชื่อครึ่งไม่เชื่อครึ่ง (Abstract Conceptualization) ตรงนี้เป็นหัวใจเพื่อการนำไปลองใหม่ในสถานการณ์เดิม หากผลลัพธ์ดีขึ้นคือการเข้าใจที่เพิ่มขึ้นถูกต้องขึ้น (Active Experimentation) เป็นวงจรการเรียนรู้เรื่อยไป ซึ่งสิ่งนี้เกิดขึ้นในมนุษย์ทุกคน

“อยากเสนอข้อคิดเห็นว่า เรากำลังก้าวสู่การขับเคลื่อนผลลัพธ์การศึกษาของนักเรียนและขับเคลื่อนการเปลี่ยนระบบการศึกษาไทย โดยเรียนรู้จากการปฏิบัติอย่างต่อเนื่องเพื่อปรับ Transform ปรับวิถีปฏิบัติในโรงเรียน เปลี่ยนความคิด ความเชื่อและวิถีปฏิบัติในครอบครัว ชุมชน พื้นที่ และการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ในงานมหกรรมพลังโรงเรียนและครู เพื่อเปลี่ยนกระบวนทัศน์ว่าด้วยการศึกษาในสังคมไทยเป็นเป้าหมาย

“หัวใจสำคัญคือการเปลี่ยนทางการเมือง โดยผู้ก่อการ (ดี) สู่ Education Systems Transformation ที่ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลง ซึ่งเป็นไปได้หรือไม่การขับเคลื่อนที่ทำให้เด็กได้ประโยชน์ทำให้เป้าหมาย ยกระดับ CLO – VASK นักเรียน และคุณภาพพลเมืองไทยดีขึ้น เพื่อเป้าหมายปลายทางร่วมกัน คือ เคลื่อนจากประเทศรายได้ปานกลางสู่การเป็นประเทศรายได้ระดับสูง”

ศ.นพ.วิจารณ์ ย้ำว่า โครงการ TSQP ได้สร้างความสำเร็จให้ประเทศไทย จากผลการประเมินของโครงการฯ โดยทีมวิจัยและประเมินผล (มูลนิธิศึกษาธิการ) พบว่า ครึ่งหนึ่งจาก 636 โรงเรียน ประสบความสำเร็จในการยกระดับได้สำเร็จ 

“หน้าที่ของเราทุกคนจากนี้ต้องพิสูจน์ให้ทุกคนเห็นชัดและเชื่อว่าเด็กได้ประโยชน์จริง ซึ่ง กสศ.ก็จะช่วยสนับสนุนด้วย เราจะเห็นแสงสว่างว่าเราช่วยกันวางพื้นฐานคุณภาพพลเมืองไทยในอนาคต เป็นตัวขับเคลื่อนประเทศไทยก้าวสู่การเป็นประเทศพัฒนาแล้ว คุณภาพสังคมดี อย่าลืมว่ามาเลเซียเพื่อนบ้านของเรา ในปีนี้ได้เลื่อนเป็นประเทศรายได้สูงแล้ว เมื่อเขาทำได้ทำไมประเทศไทยจะทำไม่ได้” ศ.นพ.วิจารณ์ กล่าวทิ้งท้าย

The post จาก TSQP สู่ TSQM รวมพลังขับเคลื่อน ‘โรงเรียนพัฒนาตนเอง’ เปลี่ยน ‘หนอน’ ให้กลายเป็น ‘ผีเสื้อ’ first appeared on กสศ..