สหประชาชาติประมาณการว่า ปัจจุบันประชากรในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มีจำนวนเกือบ 700 ล้านคน และกว่าครึ่งอาศัยอยู่ในเมือง “เมื่อพื้นที่ในเมืองโตขึ้น ความท้าทายและโอกาสต่าง ๆ ก็เพิ่มขึ้นเช่นกัน” ซึ่งความท้าทายที่เกิดขึ้น มีตั้งแต่ปัญหาเร่งด่วน เช่น การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ความหนาแน่นของประชากรเมืองที่ส่งผลไปยังสภาพเศรษฐกิจและสังคม การสูญเสียอัตลักษณ์ของวัฒนธรรมท้องถิ่น ไปจนถึงความก้าวหน้าอย่างรวดเร็วของปัญญาประดิษฐ์

ด้วยเหตุนี้ สำนักงานยูเนสโกประจำภูมิภาคกรุงเทพมหานคร ร่วมกับหน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่ (บพท.) และกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) จัดงาน ‘ประชุมสัมมนาเมืองแห่งการเรียนรู้ระดับภูมิภาคอาเซียนบวกสาม’ หรือ ‘ASEAN+3 REGIONAL LEARNING CITIES CONFERENCE 2024’ เพื่อให้เกิดการแลกเปลี่ยนประสบการณ์ระหว่างภาคีเครือข่ายในภูมิภาค เพื่อให้ได้ข้อมูลเชิงลึกและเร่งให้เกิดความก้าวหน้าในการส่งเสริมการเรียนรู้ตลอดชีวิตและการบรรลุเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืนของวาระการศึกษาปี 2573 โดยเฉพาะอย่างยิ่ง SDG 4: การศึกษาที่มีคุณภาพ และ SDG 11: เมืองและชุมชนที่ยั่งยืน โดยเชิญผู้นำเมืองแห่งการเรียนรู้ นายกเทศมนตรี และเจ้าหน้าที่ระดับสูง จากประเทศในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และประเทศญี่ปุ่น สาธารณรัฐประชาชนจีน สาธารณรัฐเกาหลี เครือข่ายเมืองแห่งการเรียนรู้ 38 เมืองของประเทศไทย กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) พร้อมด้วยผู้เชี่ยวชาญและนักวิจัยด้านเมืองแห่งการเรียนรู้และการเรียนรู้ตลอดชีวิต ผู้แทนองค์กรระหว่างประเทศ อาทิ UNESCO, UN Habitat, UNDP และ NGO และผู้แทนภาคีเครือข่ายสำนักงานบริหารและพัฒนาองค์ความรู้มหาชน กทม. นายกเทศมนตรีและนายกเทศบาลเมืองในเครือข่ายการพัฒนาเมืองแห่งการเรียนรู้ ผู้บริหาร คณาจารย์ และนักวิจัยจากสถาบันการศึกษาทั่วประเทศ เข้าร่วม

เบส พงศกร แก้วเกื้อญาติ เยาวชนวัย 17 ปีในโครงการ Freeform School โดยคลองเตยดีจัง เครือข่ายนวัตกรรมการศึกษาทางเลือกของ กสศ. เป็นตัวแทนเยาวชนขึ้นเวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้เรื่อง ‘การขับเคลื่อนเมืองแห่งการเรียนรู้อย่างยั่งยืน เพื่อลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา’ 

เขาเล่าว่า หลายปีที่หลุดไปจากระบบการศึกษา ไม่เคยคิดว่าจะกลับมาเรียนหนังสืออีก กระทั่งคุณป้าที่เป็นประธานชุมชนชวนให้ลองเข้าเรียนที่ Freeform School เบสจึงพบว่า ‘ห้องเรียนนอกกรอบ’ ที่เข้าไปค้นพบ คือพื้นที่ของการจัดการเรียนรู้ซึ่งต่างไปจากโรงเรียนปกติ และจึงตระหนักว่าตัวเขาเอง “ไม่ได้อยากเรียนหนังสือ” หากที่ผ่านมาเขาแค่ไม่รู้มาก่อนว่าอยากเรียนอะไร หรือจะเอาวิชาความรู้ที่ได้ไปต่อยอดชีวิตอย่างไร    

เบสนำเสนอบทเรียนสั้น ๆ จากประสบการณ์เกี่ยวกับแนวทางการจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่น ซึ่งทำให้เขาเข้าใจถึงความหมายของการเรียนรู้ตลอดชีวิตว่า “ตอนอยู่ในโรงเรียนปกติ ผมไม่เคยชอบเรียน ติดเพื่อน รู้สึกสนใจเรื่องอื่นมากกว่า จนวันหนึ่งต้องออกจากโรงเรียน จากนั้นได้ลองเข้าไปที่ Freeform School และพอใช้เวลาสักพัก ก็เข้าใจว่า ‘การเรียนรู้ที่มีเป้าหมายชัดเจน’ โดยเฉพาะการเรียนเพื่อประกอบอาชีพ จะเป็นกุญแจสำคัญที่ไขไปสู่แรงบันดาลใจ ให้รู้สึกอยากพยายามค้นหาสิ่งที่ตัวเองชอบจนพบ และจากนั้นก็จะพร้อมเดินหน้าเรียนรู้ต่อไปไม่หยุด” 

“Freeform School” เป็นการจัดการเรียนรู้ในโครงการ “Mobile School เข้าโรงเรียนไม่ได้ให้โรงเรียนไปหา” ตาม พ.ร.บ. การศึกษาแห่งชาติ มาตรา 12 ที่กำหนดให้องค์กรเอกชนมีสิทธิจัดการศึกษา และออกวุฒิได้ในระดับมัธยมศึกษาตอนต้นและมัธยมศึกษาตอนปลาย 

Freeform School ใช้การจัดการเรียนรู้แบบผสมผสานทั้ง Onsite และ Online แบ่งกระบวนการออกเป็น 4 ขั้นตอน เริ่มจาก 

1. กิจกรรมเข้าค่ายเสริมทักษะ ที่จะชวนเด็กเยาวชน ซึ่งแตกต่างด้วยพื้นเพ และสาเหตุหลากหลายที่ทำให้ไม่อาจเรียนรู้ในระบบโรงเรียนปกติ มาแลกเปลี่ยนมุมมองความคิดและส่งต่อแรงบันดาลใจระหว่างกัน 
2. ทำบันทึกการเรียนรู้ประจำวัน จากกิจกรรมที่สนใจหรืออาชีพการงานที่แต่ละคนทำ อาทิ งานซ่อมรถ พนักงานเสิร์ฟอาหาร การทำงานบ้าน การเล่นดนตรี ฯลฯ 
3. เรียนรู้ผ่านใบงานใน 8 กลุ่มสาระ เช่น คณิตศาสตร์ ภาษาอังกฤษ วิทยาศาสตร์ ภาษาไทย ฯลฯ เพื่อเรียนรู้วิชาตามมาตฐานหลักสูตรแกนกลาง 
4. ทำโครงงานเพื่อจบการศึกษา ซึ่งผู้เรียนเลือกได้ว่าจะ ‘ทดลองปฏิบัติ’ (Practical Experiment) หรือ ‘ศึกษาและค้นคว้า’ (Study & Research) โดยใช้หัวข้อจากเรื่องที่สนใจ หรือเป็นกิจกรรมที่อยากทำแต่ต้องการเก็บประสบการณ์เพื่อเตรียมความพร้อม ซึ่งทาง Freeform School จะมีทุนตั้งต้นให้ราว 5,000 บาท เป็นค่าเครื่องมืออุปกรณ์

สำหรับเบส ซึ่งเลือกทดลองปฏิบัติเกี่ยวกับ ‘การแต่งเพลง’ และเล่าเรื่องราวการทำงานผ่านช่องยูทูป (YouTube) และ ติ๊กต็อก (TikTok) เขาบอกว่าการทำโครงงานไม่เพียงเปิดโอกาสให้ลงมือทำในสิ่งที่สนใจ หากสิ่งที่เรียนรู้ผ่านขั้นตอนต่าง ๆ ยังช่วยขัดเกลาทักษะ เสริมประสบการณ์ และเติมเต็มความมั่นใจให้มองเห็นช่องทางอีกมากมายในการประกอบอาชีพ

“ตอนนี้ผมทำงานเป็นพนักงานเสิร์ฟในร้านอาหาร แต่สิ่งที่อยากเรียนรู้จริง ๆ คือเรื่องการแต่งเพลง จึงเลือกทำโครงงานในหัวข้อนี้ มันจึงเป็นโอกาสครั้งแรกที่ได้ลองแต่งเพลงจริงจัง ได้ทำคลิปเกี่ยวกับขั้นตอนต่าง ๆ ทั้งเขียนเพลง แต่งทำนอง ไปจนถึงขั้นตอนมิกซ์และอัดเสียง ซึ่งพอได้ทำต่อเนื่องผมก็พบว่ามันไม่ได้แค่สนุก แต่ยังมีเกร็ดเล็กเกร็ดน้อยมากมายในงานสายนี้ที่ต้องเรียนรู้ต่อไปไม่สิ้นสุด ผมจึงเริ่มคิดถึงการเรียนต่อในระดับสูงเพื่ออยากจะประกอบอาชีพทางด้านนี้”        

บทเรียนของเบส เป็นเพียงส่วนเสี้ยวหนึ่งของแนวคิดเรื่องเมืองแห่งการเรียนรู้ ที่เป้าหมายสำคัญอยู่ที่ ‘การส่งเสริมการเรียนรู้ตลอดชีวิต’ โดยเชื่อมโยงสถาบันการศึกษา การฝึกอบรม และวัฒนธรรม และดึงดูดผู้มีส่วนได้ส่วนเสียที่หลากหลาย โดยเฉพาะภาคเอกชนและภาคประชาสังคม มาร่วมสร้างสภาพแวดล้อมที่ ‘ประชากรทุกช่วงวัย’ สามารถเข้าถึงโอกาสการเรียนรู้ และนำการเรียนรู้ไปประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวัน เพื่อสร้างเส้นทางการเรียนรู้ตลอดชีวิตของตนเองได้

ซูฮย็อน คิม (Ms. Soohyun Kim) ผู้อำนวยการส่วนภูมิภาคของยูเนสโก ยกย่องว่า “การทำให้การเรียนรู้ตลอดชีวิตเป็นจริงได้สำหรับพลเมืองทุกคน คือความมุ่งมั่นอันน่าชื่นชม” โดยปัจจุบันทั่วโลกมีเมืองแห่งการเรียนรู้ของ UNESCO 356 แห่งใน 79 ประเทศ ถ้านับเฉพาะภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มี 19 แห่ง ในประเทศจีน ญี่ปุ่น และสาธารณรัฐเกาหลี มีรวมกัน 70 แห่ง ขณะที่ประเทศไทยซึ่งเป็นสถานที่จัดการประชุมมีเมืองแห่งการเรียนรู้ 10 แห่งทั่วประเทศ โดยเป็นเมืองแห่งการเรียนรู้ใหม่ในปี 2567 รวม 3 แห่ง ได้แก่ กรุงเทพมหานคร ขอนแก่น และยะลา

“เมืองเหล่านี้กำลังสร้างเส้นทางไปสู่ความรู้ เพื่อให้มั่นใจว่าการเรียนรู้จะไม่จำกัดอยู่เพียงในโรงเรียนหรือในห้องเรียนเท่านั้น แต่ต้องขยายออกไปยังทุกพื้นที่ ไม่ว่าสวนสาธารณะ บนท้องถนน ในบ้าน หรือสถานประกอบการต่าง ๆ”

ผู้อำนวยการส่วนภูมิภาคของยูเนสโก กล่าวว่า แนวทางของประเทศไทยต่อแนวคิดเรื่องเมืองแห่งการเรียนรู้ นอกจากจะสอดคล้องกับหลักการโดยรวมของยูเนสโกแล้ว ยังมีจุดเด่นคือกลยุทธ์และความคิดริเริ่ม ที่เน้นขับดันลักษณะเฉพาะทางบริบทสังคม วัฒนธรรม และเศรษฐกิจของเมืองนั้น ๆ ซึ่งแสดงถึงความมุ่งมั่นทั้งในระดับท้องถิ่นและระดับประเทศ ต่อการส่งเสริมวัฒนธรรมแห่งการเรียนรู้ตลอดชีวิต รวมถึงสร้างเมืองที่ครอบคลุมผู้คนทุกกลุ่ม และยั่งยืนขึ้นจากความร่วมมือของหน่วยงานต่าง ๆ เช่น บพท. ยูเนสโก กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา สำนักงานบริหารและพัฒนาองค์ความรู้ (องค์การมหาชน) กระทรวงศึกษาธิการ และกรุงเทพมหานคร

เมื่อโลกเปลี่ยน ผู้คนต้องปรับตัว การเรียนรู้เองก็ต้องก้าวไปสู่วิธีการใหม่ ๆ

ราอูล วาลเดส โคเตรา (Mr. Raúl Valdés-Cotera) ตัวแทนเครือข่ายเมืองแห่งการเรียนรู้ของยูเนสโก กล่าวว่า หลายเมืองในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้กำลังเผชิญกับการเปลี่ยนแปลงที่รวดเร็ว จึงต้องส่งเสริมให้พลเมืองเข้าถึงโอกาสการเรียนรู้ตลอดชีวิต เพื่อรับมือทุกความผันผวนท้าทาย ตั้งแต่การเปลี่ยนแปลงทางสภาพภูมิอากาศ สังคม เศรษฐกิจ จนถึงผลพวงจากความก้าวหน้าอย่างรวดเร็วของปัญญาประดิษฐ์ (AI) อย่างไรก็ตามแต่ละเมืองก็มีการส่งเสริมการเรียนรู้ตลอดชีวิตที่แตกต่างกัน ในวาระนี้ กรุงเทพมหานคร ประเทศไทย ได้รับเลือกให้เป็นเจ้าภาพจัดการประชุม ‘ASEAN+3 REGIONAL LEARNING CITIES CONFERENCE’ ซึ่งจัดขึ้นเป็นครั้งแรก เนื่องมาจากแนวปฏิบัติและประสบการณ์ในการสร้างเมืองแห่งการเรียนรู้ตลอดชีวิต โดยประเทศไทยมีความสามารถด้านการเชื่อมโยงสถาบันการศึกษาไปสู่การฝึกอบรม และยังมีวัฒนธรรมเฉพาะที่โดดเด่น ทั้งเข้าถึงกลุ่มเป้าหมายครอบคลุม ตลอดจนมีภาคีด้านการศึกษาที่หลากหลายทั้งภาครัฐ ภาคประชาสังคม ภาคเอกชน ที่ช่วยกันสร้างสภาพแวดล้อมและวิธีการที่ประชาชนสามารถนำการเรียนรู้ไปใช้ในชีวิตประจำวัน และกำหนดแนวทางการเรียนรู้ของตนเองได้

ดร.กิตติ สัจจาวัฒนา ผู้อำนวยการหน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่ (บพท.) กล่าวว่า ด้วยความแตกต่างทางบริบทโครงสร้างสังคมวัฒนธรรม แต่ละเมืองจึงจำเป็นต้องเรียนรู้แลกเปลี่ยน และนำเสนอต้นแบบการพัฒนาเมืองที่มีความเฉพาะตัว เพื่อส่งต่อแรงบันดาลใจและองค์ความรู้สำหรับการสร้างพื้นที่สำหรับคนทุกคน โดยความสำคัญของการสร้างพื้นที่ร่วมกัน คือการแลกเปลี่ยนข้อมูล บนฐานความหลากหลายของชาติพันธุ์ ของวัฒนธรรม ของความเชื่อต่าง ๆ ซึ่งท้ายที่สุดทุกความแตกต่างจะมุ่งไปสู่เป้าหมายเดียว คือการพัฒนาพื้นที่ร่วมกันโดยทุกคนมีส่วนร่วม

“งานครั้งนี้ที่กรุงเทพมหานคร เป็นเจ้าภาพ เราจะมีโอกาสได้แสดงให้นานาชาติเห็นแนวคิดและผลลัพธ์ของการสร้างเมืองแห่งการเรียนรู้ตามบริบทของเรา บนกรอบแนวคิดที่ต้องการพัฒนาเมืองไปพร้อมกับเรียนรู้ถึงรากเหง้า จิตวิญญาณ  และวิถีชีวิตของผู้คนทั้งอดีตและปัจจุบันที่อยู่ภายในเมืองและพื้นที่รายรอบ”

ศุภชัย ปทุมนากุล ปลัดกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) กล่าวว่า “การเรียนรู้เป็นเครื่องมืออันทรงพลังของการเปลี่ยนแปลง โดยหากผู้นำหรือผู้บริหารตระหนักว่า ทุกเขตเมืองมีศักยภาพที่จะสร้างพื้นที่เรียนรู้ของคนทุกกลุ่มทุกช่วงวัย และส่งเสริมให้พลเมืองเข้าถึงและนำความรู้ไปประยุกต์ใช้ให้เกิดประโยชน์ต่อตนเองหรือชุมชนสังคมได้ เชื่อว่าทุกเมืองจะสามารถเร่งกระบวนการพัฒนาได้ ดังนั้นความสำคัญของการนำเสนอต้นแบบเมืองแห่งการเรียนรู้ของแต่ละเมือง รวมถึงทุกข้อเสนอแนะและทุกบทสรุปของงานครั้งนี้ จะเป็นข้อมูลอันมีค่าต่อการทำงานวิจัยเรื่องการพัฒนาเมืองแห่งการเรียนรู้ ที่จะมีประโยชน์มากกับอีกหลายเมืองที่จะเข้ามาร่วมเครือข่ายต่อไปในอนาคต”

พิเชฐ โพธิ์ภักดี รองปลัดกระทรวงศึกษาธิการ กล่าวว่า ประเทศไทยกำลังตื่นตัวเรื่องเมืองแห่งการเรียนรู้อย่างมาก เห็นได้จากนอกจากสิบเมืองที่ได้รับการรับรองจากยูเนสโกแล้ว ยังมีเมืองที่เข้าร่วมเครือข่ายเมืองการเรียนรู้อีกมากกว่าสามสิบแห่ง เราจึงได้เห็นความตั้งใจพัฒนาและนำเสนอสิ่งดี ๆ ของแต่ละเมือง ซึ่งนอกจากเรื่องของความภาคภูมิใจแล้ว ยังถือว่าเป็นประโยชน์ในแง่ของการชักชวนส่งต่อให้เมืองอื่น ๆ ก้าวเข้ามาร่วมกันในปีต่อ ๆ ไปด้วย

“สำหรับกระทรวงศึกษาธิการ เราเชื่อว่าสถาบันการศึกษามีความสำคัญอย่างยิ่ง ทั้งในแง่ขององค์ความรู้ ทรัพยากร และเครือข่าย ในการจัดการเรียนรู้ที่ขนานกันไป ระหว่างการศึกษาในห้องเรียนและพื้นที่ข้างนอก ตัวอย่างที่เห็นชัดคือจังหวัดพะเยา ที่มีมหาวิทยาลัยพะเยาเป็นผู้นำการพัฒนาเมืองแห่งการเรียนรู้ โดยมี กสศ. รับบทบาทเป็นฝ่ายเติมเต็มและประสานเชื่อมโยงความร่วมมือ ซึ่งถือเป็นการทำงานสอดคล้องกับนโยบายของกระทรวงศึกษาธิการ ที่เน้นเรื่องความร่วมมือระหว่างหน่วยงาน เพราะการทำงานให้สำเร็จได้นั้นไม่อาจพึ่งพาหน่วยงานภาครัฐเพียงอย่างเดียว แต่จะต้องมีภาคเอกชนและภาคประชาชนเข้ามาร่วมด้วย เพื่อไปให้ถึงเป้าหมายของการสร้างแพลตฟอร์มการเรียนรู้ตลอดชีวิต เรียนได้ทุกที่ทุกเวลา และต้องเรียนอย่างมีความสุข”

สำหรับบทบาทของ กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา ด้านการเดินหน้าผลักดันเรื่อง ‘การเรียนรู้ตลอดชีวิต’ ที่สะท้อนผ่านนิทรรศการ นอกจากเรื่องราวของเบสกับการเรียนรู้ผ่าน Freeform School ที่เป็นส่วนหนึ่งในโครงการ ‘MobileSchool เข้าโรงเรียนไม่ได้ให้โรงเรียนไปหา’ ยังมีการนำเสนอการจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่นตอบโจทย์ชีวิตในรูปแบบอื่น ๆ เช่น การเรียนรู้ผ่าน ‘ศูนย์การเรียน’ การจัดการเรียนรู้ด้วยโมเดล ‘1 โรงเรียน 3 รูปแบบ’ และยังมีห้องประชุมย่อยที่นำเสนอเรื่องราวการทำงาน ‘เมืองแห่งการเรียนรู้’ ที่จังหวัดพะเยา ขอนแก่น และยะลา

รวมถึงอีกหนึ่งไฮไลต์สำคัญ คือ ความร่วมมือของ กสศ. กับกรุงเทพมหานคร ผ่าน ‘การจัดการศึกษาเชิงพื้นที่เพื่อลดความเหลื่อมล้ำ: ABE’ ในการ ‘การพัฒนาตัวแบบเมืองแห่งการเรียนรู้อย่างยั่งยืนน’ บนพื้นที่เขตคลองเตยและเขตปทุมวัน เพื่อสร้างโอกาสทางการเรียนรู้สำหรับคนทุกกลุ่ม ทั้งเพื่อวุฒิการศึกษาและการพัฒนาอาชีพ โดยเริ่มต้นที่กลุ่มเป้าหมายหลักคือเยาวชนที่หลุดออกจากระบบการศึกษา พร้อมมีทุนสนับสนุนให้ผู้เรียนเข้าถึงการเรียนรู้ตามความสนใจ มีการพัฒนาหลักสูตรร่วมกับภาคเอกชน มุ่งตอบสนองความต้องการของตลาดแรงงาน และสนับสนุนการจัดพื้นที่เรียนรู้ในสวนสาธารณะ สามเด็กเล่น ห้องสมุด หรือจัดตั้งศูนย์ฝึกอาชีพในชุมชน 

โดยทั้งหมดได้นำมาจัดแสดงผ่านกิจกรรมสาธิต ซึ่งผู้ร่วมงานสามารถเข้าชมพร้อมแลกเปลี่ยนเรียนรู้และเสนอแนะแนวทางร่วมกัน เพื่อขับเคลื่อนผลักดันให้การ ‘ลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาผ่านการพัฒนาเมืองแห่งการเรียนรู้’ เป็นวาระสำคัญทางสังคมต่อไป

เนื้อหาส่วนหนึ่งอ้างอิงจากเว็บไซต์ หน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่ (บพท.)

The post กสศ. ร่วมหารือผู้นำด้านการเรียนรู้ตลอดชีวิตจากประเทศในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ สร้างเมืองแห่งการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่นรับมือสภาวะที่โลกเปลี่ยนไป first appeared on กสศ..

แต่ในบางครั้ง สำหรับเด็กกลุ่มชายขอบที่ขาดแคลนปัจจัยด้านต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นปัจจัยทางเศรษฐกิจ-สังคม สุขภาพกายใจ ไปจนถึงพัฒนาการสติปัญญา ‘โรงเรียน’ ก็อาจเป็นได้ทั้งป่ารกชัฏเต็มไปด้วยภัยคุกคามจากรอบด้าน เป็นทั้งเรือนจำที่คุมขังพวกเขาไม่ให้มีอิสระทางความคิด หรือในบางครั้งก็เป็นประตูบานหนักอึ้งที่พวกเขาไม่มีแรงกำลังพอจะเปิด

แม้ในแง่ของระยะทาง โรงเรียนที่อยู่ใกล้กับชุมชนคลองเตยที่สุดอาจไม่ได้อยู่ไกลเกินผู้คนในชุมชนจะเดินถึงเลย แต่ลำพังแค่ความยากจนข้นแค้นซึ่งถูกซ้ำเติมโดยสภาพเศรษฐกิจที่ฝืดเคืองมาหลายปี ก็เพียงพอแล้วที่จะกางแผ่ช่องว่างทางโอกาสออกไปไกล จนความฝันเรื่องสำเร็จการศึกษาขั้นพื้นฐานของเยาวชนที่อาศัยอยู่ในชุมชนนั้นนับวันยิ่งดูไกลเกินเอื้อม

สถานการณ์ที่คลองเตยเคยเป็นเช่นนั้น จนกระทั่งการมาถึงของโครงการอาสา ‘คลองเตยดีจัง’ และนวัตกรรม ‘Freeform School’ อีกหนึ่งเครือข่ายนวัตกรรมการศึกษาทางเลือกของ กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ที่เปี่ยมประสบการณ์เรื่องการศึกษายืดหยุ่น พาเด็กๆ กลับมาเรียน

นนท์-นนทวัฒน์ โตมา คือตัวแทนเยาวชนคนหนึ่งจากชุมชนแห่งนี้ หลายคนอาจรู้จักเขาในฐานะแรปเปอร์รุ่นเยาว์ที่ปรากฏตัวในสารคดี School Town King แร็ปทะลุฝ้า ราชาไม่หยุดฝัน (2020) แต่นอกจากจะเป็นภาพแทนคนตัวเล็กๆ จากชุมชนสร้างสรรค์ที่ขับเคลื่อนประเด็นความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจ อันยึดโยงกับสังคมการเมืองอย่างเหนียวแน่นอย่างในภาพยนตร์แล้ว อีกด้านหนึ่ง เขายังเป็นเด็กในระบบที่หลุดออกมานอกระบบครั้งแล้วครั้งเล่า แม้จะพยายามกลับเข้าไปกี่ครั้งก็ตาม

กรอบเกณฑ์และข้อจำกัดมากมายที่เหวี่ยงเด็กด้อยโอกาสออกนอกวงโคจร

จากเด็กที่ผ่านช่วงอนุบาล ประถม และมัธยมต้นในสายสามัญ ความต้องการเร่งด่วน ณ ขณะนั้นคือทักษะที่ต้องใช้หาเงินได้ทันที ก็ทำให้นนท์ตัดสินใจขยับปรับเปลี่ยนมาลองสายอาชีพบ้าง ทว่าตารางงานก็ค่อยๆ เริ่มบีบเข้ามาซ้อนทับกับตารางเรียนมากขึ้นทีละน้อย สุดท้ายก็จำต้องเลือกปากท้องก่อน เพราะเป็นปัญหาที่ปัจจุบันทันด่วนมากกว่าความกังวลเรื่องความก้าวหน้าในหน้าที่การงานในอนาคตซึ่งยังมาไม่ถึง

“สุดท้ายก็ตัดสินใจลาออกดีกว่าเพราะคิดว่าถึงอย่างไรตัวเองก็ไม่เหมาะกับระบบการศึกษาอยู่แล้ว พอไม่ได้เรียนในโรงเรียนมันก็มีเวลามากขึ้น ไปศึกษาหาความรู้เรื่องอื่นๆ ที่เราสนใจ”

แต่นนท์ก็ยังไม่ได้ตัดจากการเรียนหนังสือ ไม่นานเขาก็กลับเข้าไปเรียนอีกครั้ง คราวนี้เป็นวิทยาลัยสายอาชีพเหมือนเคย แต่ลองเลือกเป็นสถาบันที่ตารางเวลายืดหยุ่นขึ้น แล้วเดินหน้าด้วยแผนการสุดทรหดอย่างการทำงานกะเช้าควบคู่ไปกับการเข้าเรียนช่วงบ่าย และพอถึงจุดหนึ่ง นนท์ก็ต้องพบกับทางตันอีกครั้ง เพราะต่อให้จะสามารถเข้าเรียนได้ทุกคาบด้วยตารางที่ไม่เข้มงวดเท่าเดิม แต่เขาก็ไม่เหลือเวลาว่างหรือกำลังมากพอจะทุ่มเทแรงกายแรงใจเพื่อผลการเรียนอยู่ดี

นนท์จึงหลุดกลับออกมาอีกครั้งอย่างช่วยไม่ได้ เขาเฝ้ามองหาสถาบันที่ตอบโจทย์เงื่อนไขของตัวเองอยู่พักใหญ่ ต้องเป็นที่ที่จะไม่เป็นอุปสรรคต่อการทำงานหาเงินไปด้วยเท่านั้น จะมีสถาบันใดกันที่สามารถมอบ ‘ใบเบิกทาง’ ที่เขาต้องการให้เขาได้โดยที่เขาไม่ต้องสละรายได้แหล่งเดียวไป

แล้วนนท์ก็ได้มารู้จักกับ Freeform School และโครงการคลองเตยดีจัง

จากนักศึกษาพยาบาล สู่ครูอาสา จนกลายมาเป็นผู้ขับเคลื่อนโครงการเพื่อสังคม

อ๋อมแอ๋ม-ศิริพร พรมวงศ์ หรือ ‘ครูแอ๋ม’ หัวหน้าโครงการคลองเตยดีจัง มีโอกาสได้เห็นปัญหาจากระดับรากฐานมาตั้งแต่สมัยเรียนพยาบาล เธอคลุกคลีกับกิจกรรมจิตอาสาเพื่อสังคมมาโดยตลอด พอเรียนจบแล้วใช้เวลาอีก 8 ปีหลังจากนั้นทำงานเป็นครูอาสาข้างถนน

ครูแอ๋มเริ่มต้นแค่จากการนำเครื่องดนตรีไปบริจาค มาสู่การอาสาสอนดนตรีด้วยตัวเอง จากนั้นก็เริ่มคิดการใหญ่ขึ้น เริ่มขอทุนทำโครงการเป็นชิ้นเป็นอัน เริ่มชักชวนคนเข้ามาช่วยทำ จนเครือข่ายที่เธอสร้างได้กลายมาเป็น ตัวเชื่อม ให้คนและองค์กรจากภายนอกที่มีความรู้หรือทุนทรัพย์ยื่นมือเข้ามาช่วยเหลือ

“เราเป็นองค์กรเล็กๆ ทำในสิ่งที่เราทำได้ ไม่ได้หวังเปลี่ยนแปลงอะไรที่ใหญ่เกินตัว เกินกำลัง เราไม่ได้มีทุนมาก ไม่ได้รับงบจากรัฐ ทั้งๆ ที่บางเรื่องเป็นหน้าที่รัฐ เราก็ทดลองทำตามโมเดลของเรา
“คลองเตยดีจังเป็นองค์กรคนรุ่นใหม่ ไม่มีหัวหน้า เป็นองค์กรแนวราบ ไม่เหมือนระบบบริหารแบบบนลงล่าง เวลาตัดสินใจทำได้เลย ใช้ความเห็นที่ประชุม ทุกคนเท่าเทียมกัน เราไม่ได้มีวัฒนธรรมองค์กรแบบเก่า เราเอาปัญหาเป็นตัวตั้ง”

Freeform School ที่เกิดขึ้นในพื้นที่ชุมชนคลองเตยเองก็เป็นนวัตกรรมหนึ่งที่เริ่มมาจากกระบวนการตั้งคำถามว่า ‘พื้นที่นั้นๆ มีปัญหาอะไร? เด็กๆ ประสบปัญหาอะไร?’ เมื่อตอบคำถามได้แล้ว นวัตกรรมที่นำไปใช้สำหรับแก้ปัญหาจึงก่อร่างขึ้น

ครูแอ๋มตระหนักดีว่าโครงการต่างๆ ที่เกิดขึ้นในคลองเตยอาจจะไม่สามารถนำเอาไปใช้ได้ทุกที่ แต่อย่างน้อยนี่ก็คือโมเดลหนึ่งที่เกิดจากการทดลองทำ หากนำไปปรับใช้แล้วส่วนไหนไม่ตอบโจทย์ก็ตัดออก ส่วนไหนตอบโจทย์ก็เก็บไว้พัฒนาต่อ สำหรับเยาวชนในคลองเตยที่ยากจนเหล่านี้ โจทย์ที่สำคัญประการหนึ่งคือการออกแบบระบบการศึกษาให้พวกเขาสามารถเรียนจบได้โดยไม่จำเป็นต้องสูญเสียรายได้ หรือลดทอนคุณภาพชีวิตความเป็นอยู่

ห้องเรียนนอกกรอบสำหรับเด็กนอกระบบ

“เมื่อช่วงไม่นานมานี้ ผมอยากกลับไปเรียน แต่ไม่ได้อยากเรียนในระบบเดิม อยากเรียนที่มีความแปลกใหม่ ซึ่งที่คลองเตยมันมี Freeform School อยู่” นนท์เล่า “จริงๆ ตอนแรกผมก็แทบจะไม่ได้มีความรู้คร่าวๆ เกี่ยวกับการเรียนนอกระบบเลย แต่พอได้เรียนแล้วก็รู้สึกแตกต่างโดยสิ้นเชิงกับภาคการเรียนปกติ

“การเรียนแบบปกติไม่ตอบโจทย์ ผมมีงานต้องทำ ไม่สามารถเอาเวลาประมาณ 7-8 ชั่วโมงมาเป็นนักเรียน มานั่งเรียนได้ พอได้มาเรียน Freeform School มันก็เลยทำให้เราได้มีเวลาไปหาเส้นทางของตัวเองได้ เราเป็นเจ้าของการเรียนรู้ของเราเอง เราสามารถจัดการตารางเวลาแล้วแต่การดีไซน์ชีวิตได้”

นนท์เพิ่งสมัครเรียนชั้นมัธยมศึกษาตอนปลายกับโครงการเมื่อไม่นานมานี้ และอย่างที่เขาเล่าถึงไว้ข้างต้น เนื่องจากคลองเตยเป็นพื้นที่ที่มีปัญหาความเหลื่อมล้ำเรื้อรังมานาน หากต้องการผลักดันเด็กกลับเข้าสู่ระบบการศึกษาให้ได้อย่างยั่งยืน ห้องเรียนนี้จะต้องทลายระบบระเบียบและหลักสูตรเดิมๆ ที่จำกัดอิสระและเต็มไปด้วยเงื่อนไข ให้กลายมาเป็นหลักสูตรที่ตอบโจทย์ชีวิตมากขึ้นที่มาพร้อมกับกลไกระบบดูแลรายบุคคล เพื่อให้มั่นใจว่าจะสามารถตอบสนองความต้องการของเด็กแต่ละคนที่มีปัญหาแตกต่างกันไป

“ภูมิหลังเด็กที่ออกนอกระบบ นอกจากปัญหาความยากจน ยังมีเรื่องความแข็งแกร่งภายในจิตใจของเด็ก อย่างพวกเราตอนนี้ก็ทำ Case Management คือดูแลเด็กเป็นรายเคส พร้อมดูแลครอบครัวด้วย แต่ต้องทำงานเชิงคุณภาพไม่ใช่ปริมาณ เพราะถ้าทำปริมาณเยอะๆ จะทำคุณภาพได้ไม่ลึก” ครูแอ๋มอธิบาย 

หลักสูตรที่ตอบโจทย์ จึงถือเป็นภารกิจหลักที่ Freeform School จะต้องพิชิตให้จงได้ เนื่องจากอย่างที่ครูแอ๋มได้กล่าวไปแล้วว่า เพนพอยต์ (Pain Point) สำคัญประการหนึ่งของเด็กกลุ่มนี้คือเรื่องของแรงใจในการเรียนอันมีที่มาจากแรงบันดาลใจอีกที แต่หากการศึกษาไม่ตอบโจทย์ชีวิตของเด็กในด้านใดเลยไม่ว่าจะเป็นเงื่อนไขด้านทุนทรัพย์ ความชอบ สายอาชีพตามเป้าหมาย ตารางเวลาชีวิต ฯลฯ เด็กก็ไม่สามารถที่จะเรียนได้อย่างสบายใจ

“พี่รู้มั้ยว่าเกือบทุกครอบครัวในชุมชนที่ผมโตมา พ่อแม่เขาต้องทำงานจนไม่มีเวลาอยู่กับลูก ไม่มีเวลาสั่งสอนลูกเลย แล้วเด็กที่มาจากสภาพแวดล้อมแบบนี้ ชีวิตเขาไม่ได้มีภาระแค่ไปโรงเรียนอย่างเดียว แต่ต้องทำงานหาเงินด้วย 

“ฉะนั้นนอกจากบทเรียนหรือการบ้าน ทุกวันเขายังกังวลด้วยว่าหลังเลิกเรียนกลับบ้านจะกินอะไร จะได้เจอหน้าพ่อแม่เมื่อไหร่ หรือทุกสามสี่เดือนก็ต้องกังวลว่าจะเอาเงินที่ไหนมาจ่ายค่าเทอม ต้องไปกู้จากไหนมาซื้อเสื้อผ้าเครื่องแบบ ภาระพวกนี้ทำให้เขาหลุดออกมา หรือถึงเรียนอยู่ก็แทบมองไม่เห็นเป้าหมายปลายทาง แล้วก็หมดไฟลงเรื่อยๆ”

นนท์กล่าวสะท้อนให้เห็นภาพความเป็นอยู่จริงๆ ของเด็กและวัยรุ่นในชุมชนบ้านเกิดของเขา

ระบุชัดถึงปัญหา เห็นคุณค่าการทำงาน เทียบโอนประสบการณ์ชีวิตได้ และให้อิสระผู้เรียน

ในการที่จะปลดเปลื้องเยาวชนผู้เรียนจากเงื่อนไขชีวิตต่างๆ ทางโครงการ Freeform School จะไม่ละเลยขั้นตอนการพูดคุยแลกเปลี่ยนถึงปัญหาและสอบถามความเห็นเด็ดขาด โดยเมื่อสามารถหารือปัญหาและทางแก้ออกมาได้แล้ว เด็กๆ จะต้องได้รับอิสระให้สามารถเลือกทางที่ตนเองต้องการจริงๆ 

นั่นไม่ได้หมายความว่าการเรียนจะเป็นไปโดยไม่มีระบบระเบียบใดๆ กำกับเลย แต่หมายความว่าระบบที่ใช้จะต้อง ให้คุณค่ากับทรัพยากรที่เด็กๆ กลุ่มนี้มักมีอยู่ในมืออยู่แล้ว นั่นคือประสบการณ์การทำงานจริง

หรือหากต้องการส่งเสริมให้เด็กได้ฝึกทักษะใดก็ตาม การมอบหมายชิ้นงานที่มีค่าแรงตอบแทนด้วยกลไก Learn and Earn ก็มีความสำคัญเช่นกัน เช่น มอบหมายให้เด็กทำสัมภาษณ์ หรือออกแบบโปสเตอร์จากโปรแกรม Canva แล้วจ่ายค่าตอบแทนชิ้นงานที่ได้จากการฝึกฝนเหล่านี้

อย่างในกรณีของนนท์ เป้ายหมายเริ่มต้นของเขา นอกจากจะเป็นวุฒิการศึกษาในระดับชั้นมัธยมปลายแล้ว สิ่งสำคัญที่ขาดไม่ได้ในกระบวนการเรียนรู้ที่ตอบโจทย์ชีวิตของเขามากที่สุดคือความรู้และทักษะทางดนตรี

“ที่ Free Form School เขามีสอนวิชาชีพเฉพาะทางเช่นบาริสต้า หรืออย่างเรื่องทักษะและทฤษฎีดนตรีเชิงลึก ซึ่งเป็นสิ่งที่ผมสนใจ แล้วที่ผมชอบมากคือเราสามารถยื่นเสนอโครงงาน เพื่อจะให้งบมาทำได้ด้วย อย่างผมทำโครงงานเกี่ยวกับดนตรี ก็ได้ทั้งความรู้ ประสบการณ์ และได้ทุนสนับสนุนนเพิ่มเติมจากตรงนี้” นนท์เล่า โดยไม่ลืมกล่าวทิ้งท้ายเพื่อย้ำเตือนในหัวใจสำคัญของโครงการนี้
“การศึกษาที่ยืดหยุ่นและมีทางเลือกเป็น ‘สิ่งที่เด็กทุกคนควรได้รับ’ ยิ่งถ้ารูปแบบการเรียนรู้นั้นมุ่งความสำคัญไปที่ตัวเด็ก มันก็จะยิ่งช่วยลดความสูญเปล่าเรื่องเวลา กลายเป็น ‘เส้นทางตรง’ ที่พาเด็กแต่ละคนไปในทางที่เขาสนใจและถนัด”

ที่มา :

• การศึกษานอกกรอบที่ตอบโจทย์ชีวิต เสียงสะท้อนจากเด็กนอกระบบ ‘นนท์’ – นนทวัฒน์ โตมา
• School Town King แร็ปทะลุฝ้า ราชาไม่หยุดฝัน
• ชวนฟังเสียงเด็ก ๆ “การศึกษายืดหยุ่นและมีทางเลือก ตอบโจทย์กับเด็กทุกคน ไม่ใช่แค่คนที่หลุดออกจากระบบ”
• School Town King โลกที่บังคับให้เด็กฝันเป็นคนธรรมดา
• ศิริพร พรมวงศ์ | ครู…ผู้สร้างเด็กให้เห็นคุณค่าตัวเอง สู่การสร้างสังคมคนดี
• เดินหน้าออกแบบนโยบาย “หลักประกันโอกาสทางการศึกษา” กับครูอ๋อมแอ๋ม
• คนต้นคิด”คลองเตยดีจัง”: ครูแอ๋ม-ศิริพร สร้างทางเลือกใหม่ให้เด็กคลองเตย
• เพราะการศึกษาจะช่วยให้ทุกคนมีสิทธิและความสามารถในการจินตนาการถึงชีวิตที่ดีกว่าเดิมได้
• นวัตกรรม “Free From School” ปิดช่องโหว่ปัญหาจากตลาดการเรียนรู้ไปสู่ตลาดแรงงาน

The post Free from school with Freeform school: ครูข้างถนนจิตอาสากับต้นกล้าเยาวชนผู้ไม่ยอมหยุดฝัน first appeared on กสศ..