รายงานการศึกษาจากหลายองค์กรทั้งในและต่างประเทศยังชี้ไปในทิศทางเดียวกันว่าปัญหาเหลื่อมล้ำทางการศึกษายังมีแนวโน้มเพิ่มสูงขึ้น และเป็นปัจจัยหลักที่ฉุดรั้งศักยภาพและเศรษฐกิจของสังคมไทย เมื่อมาดูที่รายละเอียดของประเด็น ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ประเทศไทยขาดความตั้งใจหรือการขาดแคลนงบประมาณ แต่อยู่ที่ความไม่ต่อเนื่องทางนโยบาย และขาดกลไกเชิงสถาบันที่ทำงานจนเกิดความสำเร็จเป็นรูปธรรมได้  

ต่อประเด็นนี้ หนึ่งในภาคส่วนที่สำคัญกับการสร้างความเปลี่ยนแปลงคือฝ่ายนโยบายและนิติบัญญัติ เนื้อหาในบทความนี้คือการร่วมกันหาคำตอบว่า เราจะทำอย่างไรให้การปฏิรูปการศึกษาเดินหน้าได้อย่างยั่งยืนและมีความต่อเนื่องทางนโยบาย ไม่ว่าสภาะทางการเมืองและสังคมจะอยู่บนความไม่แน่นอนเพียงใด เพื่อไม่ให้เด็กไทยตกหล่นท่ามกลางคลื่นลมแห่งความไม่แน่นอนนี้ และนำไปสู่การสร้างทุนมนุษย์ที่มีคุณภาพในอนาคต

เดินหน้า 5 นโยบายแรก เพื่อปลดล็อกความต่อเนื่องของการพัฒนาการศึกษาไทย

“การแก้ปัญหาความไม่ต่อเนื่องในการศึกษาไทย สิ่งสำคัญที่ต้องยอมรับประการแรก คือปัญหาในปัจจุบันไม่ได้เกิดจากการขาดแคลนนโยบายที่ดี แต่เกิดจากการที่นโยบายที่ดีไม่สามารถดำเนินงานได้อย่างต่อเนื่องจนตลอดรอดฝั่ง ประเทศจึงจำเป็นต้องแยกความต่อเนื่องของนโยบายออกจากความต่อเนื่องของตัวบุคคลให้ได้” 

ดร.ธีราภา ไพโรหกุล ที่ปรึกษาของรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ กล่าวในวงเสวนา ‘จากงบประมาณรายปี สู่การลงทุนในทุนมนุษย์ที่ยั่งยืน นวัตกรรมเชิงนโยบายและกลไกนิติบัญญัติใหม่เพื่อลดความเหลื่อมล้ำและสร้างอนาคตประเทศ’  ในงานสัมมานาทางวิชาการ Equity Forum 2026 ถึงประเด็นความไม่ต่อเนื่องของนโยบายการศึกษา ซึ่งสอดคล้องกับข้อมูลที่ว่าประเทศไทยมีการเปลี่ยนตัวรัฐมนตรีบ่อยครั้ง โดยรัฐมนตรีกระทรวงศึกษาธิการมีเวลาทำงานเฉลี่ยเพียงคนละ 10-11 เดือนเท่านั้น สาเหตุจากความผันผวนทางการเมือง  

ทั้งนี้ ดร.ธีราภา ชี้ว่าการจะเริ่มต้นสร้างความต่อเนื่องทางนโยบายการศึกษา ต้องเริ่มจากการปักธงนโยบายก่อน โดยนโยบายที่รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการประกาศไว้มีห้าประการ ประกอบด้วย

1.การลดภาระงานครูเพื่อคืนครูสู่ห้องเรียน 
2.การปรับปรุงสูตรการจัดสรรงบประมาณเพื่อแก้ไขความเหลื่อมล้ำเป็นรูปแบบที่อิงตามความต้องการจริง (Need-Based) 
3.การยกระดับหลักสูตรให้เท่าทันโลก 
4.การสร้างความปลอดภัยในสถานศึกษา
5.การผลักดันพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติฉบับใหม่

ในแง่กระบวนการทำงานและความสำคัญของนโยบายแต่ละข้อ ดร.ธีราภาให้สัมภาษณ์เพิ่มเติมว่า ห้านโยบายนี้มีความสำคัญเท่ากันทั้งสิ้น แต่จุดที่แตกต่างคือการแบ่งระยะการทำงานเป็นเป้าหมายระยะสั้น ระยะกลาง และระยะยาว โดยนโยบายที่เดินหน้าทำได้ทันทีคือ การลดภาระงานครูเพื่อคืนครูสู่ห้องเรียน ซึ่งเริ่มต้นทำระยะที่หนึ่งไปแล้ว

“เรามีการยกเลิกโครงการที่ดึงเวลาของคุณครูไปทำอย่างอื่นที่ไม่ใช่การสอน ตอนนี้เรายกเลิกไปแล้วเจ็ดโครงการ กําลังเข้าสู่ระยะที่สองที่จะมีการยกเลิกการประเมินซ้ำซ้อนของครูที่ใช้เอกสารเยอะมาก อันนี้เราถือว่าเป็น quick win ทำได้ทันที”

ในเป้าหมายระยะสั้นนี้ยังมีนโยบายการสร้างความปลอดภัยในสถานศึกษา รวมอยู่ด้วย โดย ดร.ธีราภาระบุว่าเป็นนโยบายที่ต้องทำต่อยอดไปเรื่อยๆ  

“เวลาเราพูดว่า ‘โรงเรียนเป็นพื้นที่ปลอดภัย’ เราพูดถึงทั้งในสองมิติคือ (1) มิติเชิงกายภาพ คือเรื่องของโครงสร้างพื้นฐานในโรงเรียน เช่น ถนนหนทาง ความปลอดภัยของอาคาร ความปลอดภัยของระบบไฟฟ้า ฯลฯ และ (2) มิติเชิงสุขภาพจิต คือเรื่องสภาวะทางจิตใจของเด็กและคุณครู เรามีการจัดตั้งศูนย์พิทักษ์สิทธิและเสรีภาพที่ครอบคลุมการดูแลตั้งแต่นักเรียนและคุณครูในสถานศึกษา ตอนนี้หากมีปัญหาเกิดขึ้นเราก็ลงไปแก้ปัญหาทันที” ดร.ธีราภาลงรายละเอียด 

นอกจากนี้ยังมีส่วนของนโยบายในระยะสั้น/ระยะกลางที่กำลังอยู่ในกระบวนการ คือ การปรับปรุงสูตรการจัดสรรงบประมาณเพื่อแก้ไขความเหลื่อมล้ำเป็นรูปแบบที่อิงตามความต้องการจริง (Need-Based) โดยกระทรวงฯ ตั้งเป้าไว้ว่าต้องการรื้อสูตรงบประมาณให้เสร็จภายในไตรมาสที่ 4 ของปี 2569 โดยการทำงานอย่างใกล้ชิดกับสภาการศึกษาและ กสศ. 

“เราต้องการเปลี่ยนจากงบประมาณรายหัวเป็นการอิงตามความต้องการจริง เวลาบอกว่าจ่ายงบประมาณตามรายหัว ฟังแล้วเหมือนจะดูดีเพราะได้เท่ากันทุกคน แต่จริงๆ แล้วมันไม่เป็นธรรม เพราะท้ายที่สุดแล้ว โรงเรียนขนาดเล็กหรือโรงเรียนห่างไกล เขามีความต้องการมากที่สุด งบประมาณจึงควรไปลงที่เขา แต่จำนวนนักเรียนเขาน้อย จำนวนคุณครูไม่พอ อยู่ในพื้นที่ห่างไกล งบจึงน้อยตามไปด้วย ในขณะที่โรงเรียนขนาดใหญ่ได้งบเยอะเพราะจำนวนนักเรียนเยอะ กลายเป็นงบที่เท่ากันแต่ไม่เท่าเทียม เราจึงปักธงไว้ว่าต้องได้สูตรจัดสรรงบประมาณใหม่ภายในไตรมาส 4 ของปี 2569” ดร.ธีราภากล่าว

ยังเหลืออีกสองนโยบายซึ่งเป็น ‘งานช้าง’ ที่อยู่ในเป้าหมายการทำงานระยะยาวคือ การยกระดับหลักสูตรให้เท่าทันโลก และ การผลักดันพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติฉบับใหม่ โดย ดร.ธีราภาระบุว่า การปรับหลักสูตรอาจใช้เวลาพอสมควร และคงไม่สามารถปรับหลักสูตรได้ทีเดียวทั้งประเทศ ทั้งนี้มีการวางเป้าหมายว่าต้องการปรับหลักสูตรไปสู่ฐานสมรรถนะ ปัจจุบันมีการเริ่มต้นนำร่องไปแล้ว 4,000 กว่าโรงเรียนในระดับปฐมวัยและประถมศึกษา

“ตอนนี้เรากําลังวัดผลว่าใน 4,000 กว่าโรงเรียน ส่วนไหนได้ผล ส่วนไหนไม่ได้ผล และเราต้องปรับปรุงพัฒนาส่วนไหนบ้าง เราค่อยๆ ปรับตามระยะเวลาและความเหมาะสม หรืออย่างในพื้นที่นวัตกรรมการศึกษา (education sandbox) ที่มี พ.ร.บ.รองรับ ก็มีการทำงานอย่างต่อเนื่อง เรื่องไหนทำได้ก็ทำก่อน แล้วจึงมาวัดผลกัน” ดร.ธีราภา กล่าว ก่อนลงรายละเอียดถึงแนวคิดการปรับหลักสูตรให้เท่าทันโลกว่า

“หลักสูตรต้องอัปเดตให้สอดคล้องกับบริบทสังคม เปลี่ยนจากการให้เด็กท่องจำไปสู่การสอนให้เด็กคิดเป็น สื่อสารเป็น ปฏิบัติเป็น ถ้าหลักการตรงนี้ยังยืนอยู่ การออกแบบหลักสูตรต่อมาไม่ว่าจะผ่านไปกี่รัฐบาลก็จะยังยืนอยู่บนแกนนี้” 

ต่อมาที่นโยบายสุดท้ายซึ่งถือเป็น ‘ตัวหลัก’ และต้องใช้ระยะเวลานานพอสมควรคือเรื่อง พ.ร.บ.การศึกษาฉบับใหม่ ดร.ธีราภากล่าวว่าทีมทำงานขีดเส้นระยะเวลาทำงานไว้ที่สองปี และมีการวางแผนการดำเนินงานอย่างชัดเจน โดยตอนนี้มีการตั้งอนุกรรมการร่างกฎหมายขึ้นมาแล้ว และเปิดให้มีกระบวนการรับฟังและคุยกับกลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสียคู่ขนานกันไปด้วย เพื่อนำข้อมูลที่ได้จากการคุยแลกเปลี่ยนไปปรับปรุงร่างกฎหมายก่อนผลักดันเข้าสภา

“ถ้าเราทำห้าข้อนี้สำเร็จ อย่างน้อยเราก็มีหลักให้จับไว้แน่นในการทำนโยบายการศึกษา” ดร.ธีราภากล่าวสรุป

วางปรัชญา ปรับกลไก และมีเจตจำนงทางการเมือง: หัวใจของความเปลี่ยนแปลง

การสร้างความเปลี่ยนแปลงเชิงนโยบาย จำเป็นต้องมีการเคลื่อนไปพร้อมกันทั้งระบบ นอกจากฝ่ายบริหารแล้ว อีกหนึ่งฝ่ายที่สำคัญคือฝ่ายนิติบัญญัติ ที่เข้ามามีส่วนสำคัญในการจัดสรรงบประมาณและออกกฎหมาย

ดร.อมรศักดิ์ กิจธนานันท์ รองประธานคณะกรรมาธิการการศึกษา การอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม วุฒิสภา (สว.) อธิบายถึงกลไกการทำงานของกรรมาธิการวุฒิสภาว่า มีความแตกต่างจากของสภาผู้แทนราษฎร (สส.)  โดยสภาผู้แทนราษฎรมีการแยกเป็นสองคณะ คือ คณะกรรมาธิการการศึกษาที่กำกับดูแลงานส่วนของกระทรวงศึกษาธิการ และคณะกรรมาธิการอีกคณะที่ดูแลงานของกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) แต่ในส่วนของวุฒิสภานั้นรวมงานทั้งสองกระทรวงอยู่ในคณะกรรมาธิการเดียวกัน คือคณะกรรมาธิการการศึกษา การอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม ข้อดีคือทำให้เกิดการเชื่อมโยงงานได้ตลอดกระบวนการเรียนรู้ของเด็กจากระดับปฐมวัยถึงอุดมศึกษาอย่างต่อเนื่อง 

ทั้งนี้ เรื่องการจัดสรรงบประมาณที่เหมาะสมเป็นหนึ่งใน ‘หัวใจ’ ของการพัฒนาการศึกษาไทย จึงจำเป็นต้องพัฒนากลไกการทำงานของฝ่ายนิติบัญญัติที่มีอำนาจในการดูแลงบประมาณให้เหมาะสม ต่อประเด็นนี้ ดร.อมรศักดิ์ อธิบายให้เห็นความแตกต่างระหว่าง สส. กับ สว. ว่า วุฒิสภาไม่มีอำนาจในการตัดลดงบประมาณ โดยมีเพียงอำนาจในการเห็นชอบหรือไม่เห็นชอบสิ่งที่สภาผู้แทนราษฎรเสนอเท่านั้น แต่ทั้งนี้วุฒิสภาสามารถตั้งข้อสังเกตเกี่ยวกับงบประมาณได้ เช่น การประเมินว่างบประมาณส่วนใดน้อยหรือมากเกินไป รวมถึงเสนอแนวทางการปรับปรุงแก้ไข โดยที่การตั้งข้อสังเกตนั้นจะได้รับการบันทึกอย่างเป็นระบบ เพื่อใช้ในกระบวนการปรับแก้ต่อไป

“โจทย์หลักในการทำงานเรื่องการศึกษา แบ่งออกเป็นสองส่วน คือ (1) ด้านงบประมาณ คือจะทำอย่างไรให้การพัฒนาการศึกษามีความยั่งยืนและงบไม่ถูกตัดทอนมากไปนัก ไม่เช่นนั้นจะเกิดความไม่แน่นอนและไม่ต่อเนื่อง เพราะความเสมอภาคต้องอาศัยความต่อเนื่องด้วย และ (2) ด้านกฎหมายหรือนโยบาย ซึ่งตามธรรมชาติทางการเมือง นโยบายมักจะถูกเปลี่ยนเมื่อมีการเปลี่ยนรัฐบาลหรือรัฐมนตรี  เพราะฉะนั้นสิ่งที่มีความแน่นอนที่สุดคือกฎหมาย เราจึงต้องทำให้เกิดเป็นมาตรการที่มีผลบังคับเชิงกฎหมาย โดยเฉพาะการเป็น พ.ร.บ. ที่มีการเปลี่ยนแปลงยาก จะช่วยให้เกิดความแน่นอนและต่อเนื่องของการดำเนินการ” ดร.อมรศักดิ์ กล่าว

ดร.อมรศักดิ์ ยังกล่าวอีกว่า ในเรื่องงบประมาณด้านการศึกษาให้กับโรงเรียนต่างๆ นั้นจำเป็นต้องมีการพิจารณาสูตรการจัดสรรงบประมาณใหม่ เนื่องจากปัจจุบันยังคงใช้หลักการคำนวณตามรายหัว โดยไม่ได้ประเมินจากความต้องการที่แท้จริงหรือโจทย์ของโรงเรียนจริงๆ 

“หากพิจารณาได้ว่าโจทย์ของเราคืออะไร รูปแบบการจัดสรรงบประมาณก็จะแตกต่างออกไป เช่น ประเทศฟินแลนด์มีโจทย์หลักเรื่องความเสมอภาค เขาต้องการทำให้โรงเรียนมีความเสมอภาคกันโดยใช้แนวคิดการสร้างความพร้อมให้กับผู้เรียน รัฐบาลจึงจัดสรรงบประมาณไม่เท่ากัน เช่น มีการสนับสนุนเพิ่มเติมแก่โรงเรียนที่มีผู้พิการร่วมเรียน หรือการจ้างครูในอัตราพิเศษจูงใจครูไปสอนโรงเรียนเขตชนบทที่อยู่ห่างไกล ซึ่งประเทศไทยก็ควรพิจารณาว่าหลักที่ใช้ในการจัดสรรงบประมาณคืออะไร เพื่อมุ่งหวังผลลัพธ์ใดในการศึกษา เป็นเรื่องหลักคิดเชิงปรัชญาในการจัดการศึกษา” ดร.อมรศักดิ์ยกตัวอย่าง

นอกจากนี้ ดร.อมรศักดิ์ยังชี้ว่า การจัดสรรงบประมาณการศึกษาในปัจจุบันมีการแบ่งตามกระทรวง แต่ยังไม่มีการจัดสรรงบบูรณาการเพื่อการศึกษาโดยเฉพาะ หากสามารถปรับเปลี่ยนกลไกในส่วนนี้ได้จะช่วยขับเคลื่อนการทำงานได้ดีกว่าเดิม และยังได้เชื่อมโยงถึงการจัดทำร่างพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติที่รัฐบาลกำลังดำเนินการอยู่ว่าควรส่งเสริมการศึกษาที่ยืดหยุ่นและการเรียนรู้ตลอดชีวิต และการลดความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงการศึกษาที่มีคุณภาพ โดยแนวทางที่กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ได้ดำเนินงานไว้หลายเรื่องนั้นถือเป็นต้นแบบที่ดี แม้ว่าอาจยังคงมีข้อติดขัดบ้าง แต่หากได้รับการแก้ไขเชิงโครงสร้างจะสามารถช่วยสนับสนุนระบบการศึกษาได้อย่างมีประสิทธิภาพ

เมื่อถามถึงภาพการศึกษาไทยในอนาคต และความเป็นไปได้ที่จะมีความต่อเนื่องทางนโยบายโดยไม่ขึ้นอยู่กับความไม่แน่นอนทางการเมือง ดร.อมรศักดิ์ตอบว่า “ถ้าเราทำเหมือนเดิมก็ไม่มีทางเปลี่ยนแปลง” 

คำว่า ‘เหมือนเดิม’ ในที่นี้ หมายถึงไม่มีกลไกใหม่เข้าไปบังคับให้ระบบเดินหน้าอย่างต่อเนื่อง ไม่ขึ้นกับผู้บริหารหรือรัฐมนตรีที่เปลี่ยนไปตามวาระ

“ถ้าเราอยากเห็นความต่อเนื่อง เราต้องออกแบบกลไกใหม่หรือใส่บางอย่างเข้าไปในกลไก เช่น ออกแบบสูตรการคำนวณงบประมาณ ฯลฯ กระทรวงศึกษาร่วมมือกับสำนักงบเพื่อคุยเรื่องการจัดสรรงบประมาณการศึกษา และถ้าเราอยากให้เกิดเสถียรภาพในการทำงาน เราก็ต้องใส่เข้าไปในระเบียบซึ่งแน่นอนว่าคือกฎหมาย เช่น พ.ร.บ.การศึกษา ข้อดีคือถ้าใส่เข้าไปแล้วมันจะ ‘อยู่ยาว เปลี่ยนยาก’ เพราะฉะนั้นถ้าสิ่งไหนที่เราคิดว่าดีและอยากให้เปลี่ยนยาก เราก็ต้องผลักดันให้เป็น พ.ร.บ.” ดร.อมรศักดิ์ลงรายละเอียด

เมื่อถอยมามองในภาพใหญ่ ดร.อมรศักดิ์ชี้ว่าการจะเปลี่ยนแปลงนโยบายให้สำเร็จต้องเกิดจากการมี 1. คนผลักดันสำคัญที่พูดประเด็นเดิมสม่ำเสมอจนสังคมสนใจและยอมรับ 2.จังหวะเวลาที่เหมาะสมที่เกิดหน้าต่างนโยบาย (policy window) ที่ฝ่ายการเมืองตอบรับข้อเสนอของผู้เชี่ยวชาญแล้วนำไปใช้เป็นนโยบายจริง 

“ถ้าหน้าต่างเปิดเมื่อไหร่ เรามีแนวทางพร้อม เมื่อมีการนำเสนอแนวคิดเหล่านี้ในจังหวะที่ฝ่ายการเมืองต้องการ ก็มีโอกาสสูงที่เขาจะรับ แต่ท้ายที่สุดแล้วก็ต้องย้อนไปที่เจตจำนงทางการเมืองและความแข็งแกร่งของฝ่ายบริหารด้วยที่จะเป็นตัวขับเคลื่อนสำคัญ” ดร.อมรศักดิ์ระบุ ทั้งนี้ยังกล่าวต่อว่า มีอีกหนึ่งปัจจัยที่สำคัญ แต่เกิดขึ้นได้ยากสำหรับเรื่องการศึกษา คือ ‘กระแสสังคม’ ที่ต้องรณรงค์ร่วมกันหลายฝ่ายจนเกิดความต้องการการเปลี่ยนแปลงร่วมกันของสังคม จนสามารถกดดันไปถึงการเมืองได้ 

ทั้งนี้ ดร.อมรศักดิ์ ทิ้งท้ายถึงการวางปรัชญาเรื่องการศึกษาว่า “ในแวดวงการศึกษาเราน่าจะชวนกันคิดว่าอะไรคือปรัชญาการศึกษาของไทย และประเด็นใดที่ฝ่ายนิติบัญญัติควรร่วมหารือและผลักดันเข้าสู่สภาผู้แทนราษฎร เพื่อจัดลำดับความสำคัญของประเทศให้เกิดความต่อเนื่องในการดำเนินนโยบาย และกำหนดแกนหลักที่สังคมไทยจะยึดถือร่วมกัน ซึ่งหนึ่งในแกนหลักนั้นควรมีเรื่อง ‘ความเสมอภาค’ อยู่ด้วย” ดร.อมรศักดิ์กล่าวสรุป

สู่การพัฒนาทุนมนุษย์

พ้นไปจากนโยบายการศึกษาที่กล่าวถึงข้างต้น สิ่งสำคัญที่เป็นฐานรากของปัญหานั้นเชื่อมโยงไปถึงเรื่องทางเศรษฐกิจด้วย ประเทศไทยติดอยู่ใน ‘กับดักรายได้ปานกลาง’ มาแล้วกว่าสี่ทศวรรษ แม้ในช่วงเวลาที่ผ่านมาประเทศไทยจะมีการขยายตัวของคนชั้นกลางและผู้มีรายได้สูงเพิ่มขึ้นมากมายเป็นประวัติการณ์ แต่ในขณะเดียวกันก็ยังมีประชากรไทยหลายล้านครัวเรือนที่ยังติดอยู่ใน ‘กับดักความยากจนข้ามรุ่น’ ซึ่งนั่นยิ่งทำให้ความเหลื่อมล้ำถ่างกว้างอย่างยากจะคืนกลับ 

รายได้เฉลี่ยของประชากรไทยตอนนี้ ห่างจากเป้าหมายการเป็นประเทศรายได้สูงอีกกว่าร้อยละ 40-50 ซึ่งเราอาจต้องใช้มากกว่า 20 ปี ในการเดินทางไปสู่จุดนั้น 

ในช่วงวิกฤตแห่งกับดักรายได้นี้ เราก็กำลังเผชิญอีกวิกฤตหนึ่งพร้อมกันคือ ‘วิกฤตประชากร’ โดยในปัจจุบันมีประชากรไทยเกิดใหม่ต่อปีเกือบไม่ถึงปีละสี่แสนคน จากเดิมเคยเกิดมากกว่าปีละหนึ่งล้านคนในช่วง 40 ปีที่ผ่านมา ดังนั้นจึงกล่าวได้ว่า ประเทศไทยตอนนี้กำลังเข้าสู่ภาวะ ‘เกิดน้อย สูงวัย และยากจน’

ท่ามกลางเรือที่โคลงเคลงอย่างน่ากังวลใจนี้ ทางออกสำคัญที่จะพาเราแก้ปัญหานี้ได้คือการลงทุนพัฒนาคนหรือ ‘ทุนมนุษย์’ (human capital) อย่างเสมอภาค เพื่อพาเราออกจากเส้นทางสู่ความล้มละลายเชิงโครงสร้างในมิติเศรษฐกิจ สังคม และเสถียรภาพทางการเงินการคลังของประเทศในระยะยาว ในขณะเดียวกันก็ต้องไม่ลืมว่า เด็กทุกคนมีความต้องการและลักษณะเฉพาะของตัวเอง ดังนั้นการส่งเสริมการเรียนรู้ที่เหมาะกับเด็กทุกคนจึงเป็นเรื่องที่ต้องทำไปควบคู่กัน โดยตระหนักอยู่เสมอว่าเด็กทุกคนล้วนเป็นมนุษย์ที่มีหัวใจ

ต่อประเด็นนี้ก็เป็นเรื่องที่กระทรวงศึกษาธิการกำลังพยายามขับเคลื่อนอย่างเต็มกำลัง ดร.ธีราภา ไพโรหกุล ที่ปรึกษาของรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ กล่าวว่า หากสร้างการเปลี่ยนแปลงเชิงนโยบายทั้งหมดที่กล่าวมานี้ได้ ก็สามารถนำไปสู่การพัฒนาทุนมนุษย์ที่มีคุณภาพได้

“เวลาเราพูดถึงทุนมนุษย์ มันไม่ใช่แค่เรื่องของการศึกษา แต่ทุนมนุษย์ผูกกับแทบทุกอย่างและเกี่ยวข้องกับหลายกระทรวงมาก” ดร.ธีราภา เปิดประเด็น โดยขยายความว่าในปัจจุบันประเทศไทยมีอัตราการเกิดน้อยและกำลังเข้าสู่สังคมสูงวัยเต็มรูปแบบ ดังนั้นสิ่งที่ต้องทำคือการพัฒนาคุณภาพทุนมนุษย์ให้ได้มากที่สุด เพื่อสอดรับกับการขับเคลื่อนทางเศรษฐกิจ 

“นโยบายที่เราพูดมาทั้งหมดห้านโยบายถือเป็นจุดเริ่มต้นในการปักธงเพื่อยกระดับให้คนทุกช่วงวัยเป็นคนที่มีคุณภาพและมีทักษะที่ตอบโจทย์ตลาดแรงงานทั้งในประเทศและระดับโลก แต่ทั้งนี้เราไม่ได้กำลังบอกว่าตลาดแรงงานต้องการอาชีพอะไร แล้วเราต้องผลิตคนออกมาตามนั้นแบบเป๊ะๆ แต่ทักษะที่เราให้ความสำคัญคือซอฟต์สกิล ที่ช่วยให้เขานำไปประยุกต์ใช้กับช่วงชีวิตต่างๆ ของเขาได้ 

“นี่คือเหตุผลว่าทำไมเราจึงให้ความสำคัญกับหลักสูตรฐานสมรรถนะ โดยสลัดกรอบของรายวิชาออกไป และให้ความสำคัญกับการศึกษาแบบยืดหยุ่นซึ่งเกี่ยวข้องกับแนวทางที่ กสศ. กำลังขับเคลื่อนอยู่ด้วย นี่จึงเป็นที่มาของการทำ พ.ร.บ.การศึกษาแห่งชาติฉบับใหม่ที่ยืนอยู่บนฐานของการศึกษาที่ยืดหยุ่น และยึดหลักการศึกษาตลอดชีวิต (lifelong learning)” ดร.ธีราภา ทิ้งท้าย

The post นโยบายการศึกษาไทยที่ไม่ต่อเนื่อง : ความท้าทายต่ออนาคตทุนมนุษย์ ชวนฟังทัศนะจากฝ่ายนโยบายและนิติบัญญัติ first appeared on กสศ..

กสศ. พิสูจน์แล้วว่านวัตกรรมเหล่านี้สามารถเปลี่ยนชีวิตเด็กและวัดผลได้จริง 

โดยสะท้อนความเชื่อใน “ปรากฏการณ์ผีเสื้อ” (Butterfly Effects) 

ที่องค์กรเล็ก ๆ สามารถสร้างผลกระทบที่เป็นอนันต์ร่วมกับทุกภาคส่วน

1. ระบบข้อมูล iSEE

ในอดีต ข้อมูลการศึกษาไทยขาดมิติสำคัญ 3 ด้าน คือ ข้อมูลเด็กกลุ่มที่ต้องการความช่วยเหลือที่สุด, ข้อมูลพัฒนาการคุณภาพการศึกษาระยะยาว, และหลักฐานเชิงประจักษ์ว่าควรลงทุนในจุดใดของชีวิตเด็ก  กสศ. จึงพัฒนาระบบข้อมูลที่ต้องอาศัยความกล้าและความเชื่อมั่นจากทุกฝ่าย

2. หลักประกันโอกาสทางการศึกษา

ความยากจนที่ถ่ายทอดข้ามรุ่นเป็นกับดักสำคัญที่ทำให้ไทยติดกับดักรายได้ปานกลาง กสศ. จึงริเริ่ม “เงินอุดหนุนแบบมีเงื่อนไข” (CCT) ที่บูรณาการการคัดกรองความยากจน การติดตามสุขภาพ และการเข้าเรียนไว้ด้วยกัน

3. Thailand Zero Dropout

จากปฏิญญาจอมเทียนที่ประกาศว่า “การศึกษาคือสิทธิของทุกคน” กสศ. ผลักดันเรื่องการค้นหาและช่วยเหลือเด็กนอกระบบ จนนำไปสู่นโยบาย Thailand Zero Dropout ที่มีเป้าหมายให้เด็กทุกคนได้เรียนภายในปี 2570

4. โรงเรียนพัฒนาตนเอง (TSQM)

คุณภาพการศึกษาไม่อาจเกิดขึ้นจากคำสั่งส่วนกลาง กสศ. จึงเปลี่ยนวิธีทำงานสู่ “โรงเรียนพัฒนาตนเอง” (TSQM) ให้โรงเรียน ครู และชุมชนร่วมกันมองเห็นปัญหาและใช้ข้อมูลตัดสินใจพัฒนาด้วยตนเอง โดยมีเครือข่ายหนุนเสริม แทนการสั่งการจากบนลงล่าง

5. ครูรัก(ษ์)ถิ่น 

ผลิตครูระบบปิดแบบครบวงจร ค้นหาเด็กในพื้นที่ บ่มเพาะ และส่งกลับไปบรรจุในโรงเรียนบ้านเกิด บัณฑิตที่ผ่านโครงการนี้มีอัตราการคงอยู่ในวิชาชีพสูงถึงร้อยละ 99.6 เพราะเป็นผู้ที่เข้าใจภาษาและวัฒนธรรมของเด็กในพื้นที่อย่างแท้จริง

6. การศึกษายืดหยุ่น

ทลายข้อจำกัดด้านสถานที่และเวลา รวมถึงเปลี่ยนชุมชนให้เป็นห้องเรียน เพื่อให้การศึกษายืดหยุ่นพอที่จะเดินทางไปหาเด็กทุกคน

7. All for Education

ความเหลื่อมล้ำมีความซับซ้อนเกินกว่างบภาครัฐจะรับมือเพียงลำพัง แนวคิด All for Education จึงเปลี่ยนภาคส่วนต่างๆ จาก “ผู้ชม” ให้เป็น “หุ้นส่วนการเปลี่ยนแปลง” 

8. การวิจัยเชิงประจักษ์

งานวิจัยคือ “เข็มทิศ” ที่เปลี่ยนความเชื่อให้กลายเป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ ทำให้เห็นสิ่งที่มองไม่เห็นด้วยตาเปล่า

อ่านปาฐกถาฉบับเต็มได้ที่นี่ : https://www.eef.or.th/keynote-address-dr-prasarn-trairatvorakul8-for-infinity/

The post ปาฐกถาพิเศษ 8 for Infinity: 8 นวัตกรรมเปลี่ยนเกม เพื่ออนาคตที่ยั่งยืนของทุนมนุษย์ไทย โดย ดร.ประสาร ไตรรัตน์วรกุล ประธานกรรมการบริหาร กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) first appeared on กสศ..