ในอำเภอสทิงพระ จังหวัดสงขลา พื้นที่คาบสมุทรซึ่งมีความงดงามทางธรรมชาตินี้ เป็นอำเภอที่ขับเคลื่อนเรื่อง Zero Dropout อย่างเป็นระบบและได้ผลลัพธ์ที่ดี จนได้ชื่อว่าเป็น ‘สทิงพระโมเดล’

‘สทิงพระโมเดล’ คือการเปลี่ยนนโยบายในหน้ากระดาษให้เป็นเรื่องจริงที่จับต้องได้ จากการทำงานร่วมกันของหลายหน่วยงาน โดยเฉพาะองค์กรท้องถิ่นที่มีส่วนสำคัญในการดูแลเด็กในชุมชน การขับเคลื่อนในอำเภอสทิงพระ เริ่มต้นจากระดับตำบล โดยเฉพาะตำบลบ่อแดงที่ใช้ชุมชนเป็นฐาน จนตอนนี้มีผู้สำเร็จการศึกษาต่อเนื่อง 3 รุ่นนับตั้งแต่ปี 2567 

ผลลัพธ์ดังกล่าวนำไปสู่การยกระดับเป็น ‘คาบสมุทรสทิงพระ Zero Dropout’ ครอบคลุม 4 อำเภอ ได้แก่ สทิงพระ สิงหนคร ระโนด และกระแสสินธุ์ โดยใช้โรงเรียนเคลื่อนที่ (Mobile School) เป็นเครื่องมือสำคัญ ซึ่งถือเป็นการเริ่มจากจุดเล็กๆ ก่อนขยายสู่ระดับประเทศ

ครูหน่อง-วิทิต เติมผลบุญ เลขานุการสมาคมศูนย์การเรียนโดยองค์กรชุมชนและองค์กรเอกชน คือคนที่เชื่อว่าการเริ่มทำจากพื้นที่เล็กๆ คือคำตอบ เขาคือผู้ผลักดันโครงการโรงเรียนเคลื่อนที่ (Mobile School) และเชื่อว่าชุมชนคือหน่วยสำคัญในการช่วยเหลือให้เด็กกลับเข้าสู่ระบบการศึกษา

เรานั่งคุยกับเขาในพิธีมอบประกาศนียบัตรผู้สำเร็จการศึกษาขั้นพื้นฐานปี 2568 ณ ที่ว่าการอำเภอสทิงพระ (9 มีนาคม 2569) ซึ่งเป็นหมุดหมายสำคัญที่ชี้ให้เห็นผลลัพธ์ของโครงการ และทำให้เราเห็นว่าหากประตูเปิดกว้าง เด็กที่หลุดจากระบบไปแล้วสามารถกลับมาได้

ให้ท้องถิ่นเป็น ‘หุ้นส่วนการศึกษา’

“คำว่า Thailand Zero Dropout มันใหญ่มาก บางทีพูดไปไม่มีคนเชื่อ แต่ถ้าผมพูดคำว่า ‘ตำบล Zero Dropout’ หลายคนอาจจะเห็นภาพมากขึ้นว่ามีโอกาสเป็นไปได้ ดังนั้นเราต้องเริ่มทำจากจุดเล็กๆ นี่แหละ โดยการร่วมมือกันทั้งโรงเรียนและหน่วยงานท้องถิ่น” วิทิตพูดถึงวิธีคิดในการทำงานเรื่อง Zero Dropout ที่ต้องเริ่มจากการทำงานในชุมชน

หลายครั้งที่เด็กหลุดออกจากระบบการศึกษา ไม่ว่าจะอยู่ในระบบโรงเรียนของ สพฐ. ศูนย์การเรียน สกร. หรืออาชีวศึกษา แล้วไม่มีใครสนใจ เด็กหลายคนยังใช้ชีวิตอยู่ในชุมชน เพียงแต่ไม่ได้อยู่ในระบบการศึกษา หลายคนเรียนไม่จบการศึกษาภาคบังคับ ซึ่งส่งผลต่ออนาคตการทำงานของพวกเขา ดังนั้นชุมชนจึงเป็นหนึ่งในตัวละครสำคัญที่จะช่วยสอดส่องและพาเด็กกลับเข้าสู่ระบบการศึกษา โดยมีองค์กรส่วนท้องถิ่นเป็นส่วนสำคัญ

“สมมติเด็กคนหนึ่งมีปัญหาบางอย่าง ถ้าเด็กยังเป็นนักเรียนในโรงเรียน เขายังมีครูคอยดูแล แต่พอเด็กหลุดออกจากโรงเรียนก็ไม่มีใครสนใจเขาแล้ว คำถามคือใครแก้ปัญหาของเด็ก แล้วปัญหานั้นก็กลับไปที่ชุมชน ถ้าเด็กหลุดจากระบบหนึ่งคนในตำบล อาจกลายเป็นเพื่อนดึงเพื่อนแล้วกลายเป็นเด็กแก๊ง และส่วนใหญ่พอกลายเป็นแก๊งก็จะเริ่มมีเรื่องยาเสพติดเข้ามา เราจึงทำให้ท้องถิ่นเห็นภาพและชวนเขามาเป็น ‘หุ้นส่วนการศึกษา’ ในการดูแลเด็กเหล่านี้” วิทิตอธิบายที่มาของการชวนหน่วยงานท้องถิ่นเข้ามาเป็นหุ้นส่วนการศึกษาในการดูแลเด็กที่หลุดออกจากระบบ

มุมมองสำคัญคือหน่วยงานท้องถิ่นต้องมองว่าตัวเองคือโรงเรียนที่สามารถออกวุฒิการศึกษา ป.6 ม.3 และ ม.6 ได้สำหรับเด็กที่หลุดจากระบบ โดยทำงานร่วมกันจนเกิดขึ้นเป็นเครือข่ายทั้งตำบล ตั้งแต่หาครูพี่เลี้ยงในแต่ละหมู่บ้าน ไปจนถึงการทำงานร่วมกันกับกองการศึกษาของ อบต.

เมื่อ อบต. ทำสำเร็จ โมเดลจึงขยายสู่ระดับอำเภอ ก่อนจะต่อยอดไปยังอำเภอใกล้เคียง ซึ่งนอกจากจะชวนระดับท้องถิ่นเป็นหุ้นส่วนการศึกษาแล้ว ยังมีการสร้างหุ้นส่วนการศึกษาที่เป็นศูนย์การเรียนด้วย และมีการทำงานร่วมกับสถานพินิจเพื่อดูแล ‘เด็กปลายน้ำ’ เพื่อไม่ให้กลับเข้าสู่วงจรเดิม พยายามทำให้เด็กออกจากสถานพินิจพร้อมวุฒิเพื่อให้เด็กมีทางเลือกในชีวิต โดยใช้เครือข่ายศูนย์การเรียนในการดูแลเด็กเหล่านี้

“ตอนนี้กลไกไปได้ด้วยตัวเองแล้ว เพียงแต่เราต้องทำให้แต่ละหน่วยงานท้องถิ่นมาเห็นว่าเรื่องนี้จับต้องได้จริง หากคุณต้องการทำให้เด็กคนไหนในตำบลจบการศึกษาขั้นพื้นฐาน คุณสามารถทำได้เลย แล้วกลไกก็จะเคลื่อนไปได้เอง” วิทิตกล่าว

‘เพราะมองหา จึงมองเห็น’ : ชุมชนเปลี่ยนจากการผลักไสสู่การมองหาเด็ก

“ในชุมชนชนบท ชาวบ้านรู้กันอยู่แล้วว่าเด็กคนไหนไม่ไปเรียน มองเห็นเด็กขี่มอเตอร์ไซค์ในหมู่บ้าน เขาก็รู้ เพียงแต่ว่าเมื่อก่อนไม่รู้จะทำอย่างไร แต่ตอนนี้เรามีหน่วยงานท้องถิ่นเข้ามาช่วยเหลือ ชาวบ้านก็นึกออกว่าต้องไปบอกใคร เมื่อก่อนชาวบ้านอยากจะผลักเด็กเกเรติดยาออกจากชุมชน ไม่อยากสนใจ แต่พอเห็นแล้วว่าสามารถทำให้เด็กเรียนจบได้ ตอนนี้กลายเป็นชาวบ้านช่วยกันเอกซเรย์เลย ใครไม่ยอมเรียนหนังสือ ชาวบ้านต้องบอกให้ไปเรียน” วิทิตกล่าวถึงแรงกระเพื่อมของโครงการต่อชุมชนที่เป็นรูปธรรม 

จากการทำงานในหลายพื้นที่ ทีมงานพบว่าปัญหาของเด็กส่วนใหญ่มีลักษณะคล้ายกัน คืออยู่ในครอบครัวที่พ่อแม่แยกทางกัน ครอบครัวยากจน ติดเพื่อนจนเข้าไปอยู่ในกลุ่มแก๊ง หรือกระทั่งตั้งครรภ์ในวัยเรียน ซึ่งทั้งหมดนั้นเป็นอุบัติเหตุในชีวิตที่อาจเปลี่ยนชีวิตเขาไปตลอดกาล แม้ว่าจะเป็นการก้าวพลาดแค่ช่วงสั้นๆ เท่านั้น ดังนั้นประเด็นสำคัญคือการเปิดประตูโอกาสให้เด็กอยู่เสมอ

“สิ่งที่เราทำได้คือปรับการศึกษาให้เหมาะกับบริบทของอุบัติเหตุของเด็กตอนนั้น อย่าปล่อยให้เด็กหลุดออกไป และถ้าคุณเปิดประตูบ้านนี้ เด็กก็จะรู้ว่าเขาสามารถกลับมาได้ด้วยรูปแบบการศึกษาที่เขาออกแบบเองได้” วิทิตกล่าว

โรงเรียนเคลื่อนที่ (Mobile School) เป็นหนึ่งในเครื่องมือที่ช่วยให้เด็กหลุดออกจากระบบมีโอกาสได้เรียนรู้และก้าวไปสู่การมีวุฒิการศึกษาได้ โดยมีการเรียนอยู่สามทักษะ คือทักษะชีวิต ทักษะวิชาชีพ และทักษะวิชาการ โดยมีครูพี่เลี้ยง (เป็นอาสาสมัครที่ อบต. แต่งตั้งมา) คอยดูแลอยู่ไม่ห่าง เพื่อประคองให้เด็กยังส่งใบงานและมีปฏิสัมพันธ์กับแบบเรียนออนไลน์ วิทิตกล่าวเสริมว่าที่สทิงพระมีความเข้มแข็งเรื่องครูพี่เลี้ยงมาก 

“ครั้งแรกเราไม่ต้องเข็นเด็กมาเรียนทุกคน แต่ถ้าคุณจบไปแล้วรุ่นหนึ่ง เพื่อนที่ยังเกเรอยู่ ไม่ได้เรียนหนังสือ ก็จะเริ่มรู้สึกว่าเพื่อนไปแล้ว เขาก็จะอยากเรียนบ้าง ที่นี่มีอาชีพหนึ่งคือลงเรือน้ำมัน เงินเดือนดี เด็กคนไหนจบ ม.6 บริษัทเรือน้ำมันรอรับเลย ดังนั้นเด็กหลายคนก็อยากจบ บางคนเคยติดยา แต่พอไปลงเรือก็เลิกยาไปโดยปริยาย พอเด็กหลายคนในหมู่บ้านเริ่มเรียนจบ ปัญหาเรื่องการขโมยขี้ยาง ปัญหาเรื่องยาเสพติดก็หายไป เพราะเด็กก็ไปเรียนต่อบ้าง ไปทำงานบ้าง กลายเป็นว่าพอเด็กเปลี่ยน ชุมชนก็เปลี่ยน” วิทิตลงรายละเอียด

“คําถามคือโจทย์ต่อไปคืออะไร สงขลา Zero Dropout จะเป็นอย่างไร ถ้าคุณไม่ทำภาพนี้ให้เกิดขึ้นนะ Thailand Zero Dropout จะเกิดขึ้นไม่ได้ คุณต้องทำให้เห็นทีละจังหวัด คุณก็แค่เขย่าไปเรื่อยๆ อย่าหยุด ถ้าหยุดปุ๊บก็จะกลายเป็นแค่คลื่นกระทบฝั่ง” วิทิตย้ำประเด็น

วุฒิการศึกษา: มากกว่ากระดาษ คือความมั่นคงของชีวิต

ประเด็นหนึ่งที่ยังคงมีคำถามอยู่คือเรื่องคุณภาพการศึกษาสำหรับเด็กที่จบการศึกษาด้วยระบบอื่น ซึ่งไม่ใช่ระบบ ‘มาตรฐาน’ ในโรงเรียนแบบที่สังคมคาดหวัง วิทิตพูดถึงประเด็นนี้ว่าบริบทของเด็กแต่ละคนไม่เหมือนกัน และวุฒิการศึกษาหมายถึงความมั่นคงของชีวิตพวกเขา ซึ่งอาจเป็นสิ่งที่พวกเขาไม่เคยมีมาก่อน

“ผมเคยโดนคำถามนี้เยอะ แต่ผมจะตอบคำถามนี้ด้วยเรื่องเล่าเรื่องหนึ่ง” วิทิตเริ่มเล่าเรื่อง

“ผมเคยสัมภาษณ์เด็กคนหนึ่งเพื่อรับเข้าเรียน เด็กคนนี้เป็นผู้หญิงชาวมุสลิมอยู่ตำบลบ่อแดง เขาหลุดจากระบบตอน ม.2 เพราะมีสามี ทีนี้สามีเขามีอาชีพทำประมง ออกเรือลำเล็กๆ ไปตอนกลางคืนแล้วกลับมาตอนเช้า ซึ่งเมื่อก่อนเขาก็ออกทะเลกับแฟนเขานั่นแหละ แต่พอมีลูกเขาจึงออกไม่ได้ ต้องเลี้ยงลูกที่บ้าน แต่ที่บ้านก็เลี้ยงแพะและเอาปลาที่สามีจับได้มาขาย 

“ผมเลยถามเขาว่า ‘คุณก็ดูมั่นคงแล้วนี่จะเอาวุฒิไปทำอะไรล่ะ’ เขาตอบว่า ‘เผื่อเอาไปใช้สมัครทำงานโรงงาน’ พอผมฟังที่เธอเล่า ในหัวผมนึกถึงเพลง ออกเล ของมาลีฮวนน่า ที่พ่อบอกลูกก่อนจะออกทะเลว่า ‘จะออกเรือไปจนสุดขอบฟ้า ถ้าได้ปลามา กลับมาคงโชคดี… โอ้เจ้าแดงลูกพ่อเจ้าอย่ากวนให้แม่ตี’

“ผมเข้าใจผู้หญิงคนนี้เลยว่าถ้าวันหนึ่งสามีเขาออกทะเลแล้วไม่กลับมา เขาจะเลี้ยงลูกสองคนอย่างไร และเข้าใจทันทีว่าวุฒิการศึกษาไม่ใช่แค่เรื่องความรู้สำหรับผู้หญิงคนนี้ แต่มันคือความมั่นคงทางชีวิตของเขา หลังจากนั้นผมก็ไม่เคยสัมภาษณ์เด็กอีกเลย เพราะผมคิดว่าเราไม่ได้มีหน้าที่ตัดสินว่าเด็กเก่งหรือไม่เก่ง แล้วเอาวุฒิการศึกษามาฆ่าเขา หน้าที่ของผมคือเอากระดาษวุฒิแผ่นนี้ไปต่อชีวิตเขาเสีย คุณจะเก็บมันไว้ทำไม” วิทิตอธิบาย

ผีเสื้อทุกตัวมีค่า

ในแง่หนึ่ง การให้การศึกษาแก่เด็กที่หลุดออกจากระบบการศึกษาไปแล้ว รวมถึงความพยายามในการพยุงไม่ให้เด็กกลุ่มเสี่ยงหลุดไปนั้น เป็นการทำให้เด็กมีทางเลือกในชีวิต และอย่างน้อยๆ ก็สะท้อนว่า ถ้าเด็กได้รับการยอมรับและมีทางเลือกในชีวิตมากพอ เขาอาจไม่เลือกทางเดินชีวิตแบบเดิม

“ผมเชื่อว่ามนุษย์ต้องการคำชมไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง แล้วคุณเชื่อไหมวันนี้ (9 มีนาคม 2569) ที่เด็กได้มารับวุฒิกับผู้ว่าราชการจังหวัดสงขลา ผมคิดว่าวิธีคิดของเด็กเกินครึ่งเปลี่ยนไป มันเกิดการยอมรับของสังคมว่าเด็กกลุ่มนี้เรียนจบได้ จากที่เมื่อก่อนอาจถูกมองว่าเป็นเด็กไม่เอาถ่าน ซึ่งพอสังคมยอมรับเรื่องนี้ได้เราก็จะเห็นทางเอง เด็กที่เคยเกเรก็จะชวนเพื่อนมาเรียน” วิทิตลงรายละเอียด 

ในขณะที่การขับเคลื่อนระดับพื้นที่อย่างสทิงพระโมเดลกำลังพยายาม ‘ดึงเด็กกลับมาเรียน’ อีกด้านหนึ่ง ระบบการศึกษาในระดับประเทศเองก็ขยับตัวเช่นกัน โดยเฉพาะสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) ที่ดูแลเด็กวัยเรียนอายุ 3-18 ปีอยู่กว่า 6 ล้านคน (คิดเป็น 80% ของเด็กกลุ่มนี้) ตัวเลขนี้สะท้อนว่า หากสามารถดูแลเด็กในระบบหลักนี้ได้ ก็เท่ากับคุมภาพรวมของปัญหาได้เกือบทั้งหมด

‘1 โรงเรียน 3 รูปแบบ’ เป็นหนึ่งในเครื่องมือที่เปิดทางให้โรงเรียนจัดการเรียนรู้ได้ยืดหยุ่นมากขึ้น ไม่จำเป็นต้องผูกติดอยู่กับห้องเรียนเพียงรูปแบบเดียว ขณะเดียวกันยังมีการออกแบบโครงการ ‘นำการเรียนไปให้น้อง’ สำหรับเด็กที่เสี่ยงหลุดจากระบบ แต่ยังมีชื่ออยู่ในโรงเรียน เด็กไม่จำเป็นต้องกลับมานั่งเช็กชื่อ ครูสามารถปรับรูปแบบการเรียนเป็นใบงานหรือการเรียนจากที่บ้านได้ แนวคิดนี้ตั้งอยู่บนความเข้าใจพื้นฐานว่า เด็กส่วนใหญ่ไม่ได้อยากหลุดออกจากระบบการศึกษา แต่มีเงื่อนไขบางอย่างที่ทำให้ไปต่อในรูปแบบเดิมไม่ได้

“เราต้องเข้าใจก่อนว่ามีเด็กที่มีปัญหาไม่ถึง 10% หรอก แต่ 10% นี่แหละคือ butterfly effect เราไม่รู้หรอกว่าเด็กคนหนึ่งจะเติบโตมาทำร้ายสังคมได้ขนาดไหน ถ้าเขาโตมาในสภาพแวดล้อมที่ไม่พร้อม คำถามคือจะมีเด็กหลุดจากระบบการศึกษาอีกกี่คนต่อปี ซึ่งเราต้องเข้าใจว่าหน้าที่การศึกษาคือการตอบโจทย์ความเป็นมนุษย์ของเด็ก และเสริมศักยภาพที่เหมาะสมกับชีวิตเขา” วิทิตอธิบาย

วิทิตกล่าวสรุปว่า “คำว่าการศึกษาคือคำเชิงบวก ดังนั้นสังคมต้องเข้าใจก่อนว่าที่เราออกแบบการศึกษาเพื่อเด็ก 10% นี้ เพื่อเปิดช่องให้เขาได้เรียน เราจะทำอย่างไรให้เขาได้วุฒิ ม.3 ซึ่งเป็นการศึกษาภาคบังคับ เพราะเราไม่อยากให้เกิด butterfly effect เท่านั้นเอง”

ในโลกของการศึกษา ไม่ควรมีเด็กคนไหนถูกปล่อยให้หลุดหายไปจากระบบเพียงเพราะเขามีบริบทชีวิตต่างจากคนอื่น

“ผีเสื้อทุกตัวมีค่า” วิทิตกล่าวทิ้งท้าย

ในงานพิธีมอบประกาศนียบัตรผู้สำเร็จการศึกษาขั้นพื้นฐาน ปีการศึกษา 2568 ที่อำเภอสทิงพระ จังหวัดสงขลา เมื่อวันที่ 9 มีนาคม 2569 มีหนึ่งครอบครัวที่เรียนจบการศึกษาขั้นพื้นฐานพร้อมกันทั้งครอบครัว สมหมาย สารทอง (แดง) ผู้เป็นแม่ของลูกทั้งสามกล่าวด้วยความดีใจว่า “วันนี้มีความสุขมาก เห็นลูกๆ เรียนจบ” หลังจากนี้ลูกๆ จะไปในเส้นทางที่ตัวเองชอบเช่น โก้สนใจเรื่องการซ่อมรถ อยากเรียนต่อเทคนิค ซึ่งเมื่อมีวุฒิการศึกษายิ่งทำให้พวกเขามีทางเลือกในชีวิตมากขึ้น

The post สทิงพระโมเดล: เมื่อท้องถิ่นลุกขึ้น ‘ตามเด็กกลับมาเรียน’ และหยุดวงจรเด็กหลุดจากระบบ first appeared on กสศ..

การศึกษายืดหยุ่นที่ไม่ปล่อยให้เด็กหลุดไป
การศึกษายืดหยุ่น “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” กลายเป็นกลไกรองรับชีวิตจริงของพีรภัทร ทองขาว ไรเดอร์ส่งพัสดุที่ออกกลางคันตั้งแต่ ม.2 เพื่อออกไปทำงาน เขาเกือบไม่มีวันได้กลับมา แต่โรงเรียนนิวิฐราษฎร์อุปถัมภ์เลือกตามเขากลับ และออกแบบการเรียนให้เดินตามชีวิตที่เขาเป็นอยู่จริง

พีรภัทร คือเด็กหนุ่มที่ออกไปทำงานก่อน แล้วค่อยค้นพบว่าวุฒิการศึกษาคือสิ่งที่ขาดไม่ได้
จากการหายไปช่วง ม.2 เพราะไม่อยากเรียนและเริ่มออกหางานทำ ครูตามกลับมาและดึงเขาเข้าสู่ระบบยืดหยุ่น เขาเรียนผ่านใบงานและออนไลน์ ส่งงานทาง LINE ควบคู่กับการทำงานเป็นช่างและพนักงานส่งพัสดุ จนจบ ม.3 ได้พร้อมเพื่อนในระบบปกติ และตั้งใจเรียนต่อจนถึง ม.6

ครูและโรงเรียนที่ไม่รอให้เด็กมาขอโอกาส แต่เดินไปหาเอง
โรงเรียนนิวิฐราษฎร์อุปถัมภ์ทำงานเชิงรุกมากว่า 15 ปี วิเคราะห์บริบทรายคน และออกแบบการเรียนให้เข้ากับเงื่อนไขชีวิตจริงของเด็กแต่ละคน ระบบนี้ช่วยให้พีรภัทรกลับมายืนได้ด้วยตัวเอง พร้อมรายได้มั่นคงและเส้นทางการศึกษาที่ยังเปิดอยู่

เช้าวันธรรมดา พีรภัทร ทองขาว ขึ้นรถและออกไปส่งพัสดุ เหมือนทุกวัน

เขาอายุยังไม่ถึง 18 ปี แต่รายได้เกินสามหมื่นบาทต่อเดือน มีรถเป็นของตัวเอง ผ่อนอยู่ ส่งเงินให้พ่อบ้าง เก็บบ้าง ใช้บ้าง ชีวิตดูเรียบง่ายและมั่นคงพอสมควรสำหรับคนอายุเท่าเขา

แต่ถ้าย้อนกลับไปไม่กี่ปี ภาพนั้นไม่ได้ชัดเจนขนาดนี้

ตอน ม.2 เทอมสอง พีรภัทรหยุดไปโรงเรียน“ไม่อยากเรียนครับ แล้วก็เกเรด้วย ไม่ยอมเข้าเรียน” เขาพูดตรงๆ ไม่ตกแต่ง เหมือนกำลังเล่าเรื่องของคนอื่น ทั้งที่มันคือตัวเองเมื่อไม่กี่ปีก่อน

ไม่รอให้เด็กหล่นหาย แต่ครูที่นี่คอยจับสัญญาณก่อนเด็กหลุดร่วง

ที่โรงเรียนนิวิฐราษฎร์อุปถัมภ์ จังหวัดกาญจนบุรี มีระบบคัดกรองนักเรียนที่ครูเรียกว่า “การดูแลช่วยเหลือ” ซึ่งในทางปฏิบัติหมายความว่า ครูที่ปรึกษาจะสังเกตพฤติกรรมเด็กทุกคนอย่างต่อเนื่อง ไม่ใช่รอให้ขาดเรียนครบแล้วค่อยโทรหา แต่จับสัญญาณตั้งแต่แรก

พีรภัทรอยู่ในสายตานั้น

ชลธิชา ร่มโพธิ์รี รองผู้อำนวยการโรงเรียนนิวิฐราษฎร์อุปถัมภ์ เล่าว่า “พีเคยเป็นเด็กปกติในระบบที่มาโรงเรียนทุกวัน แต่ว่าด้วยการคัดกรองของระบบดูแลช่วยเหลือนักเรียน คุณครูที่ปรึกษาก็สังเกตเห็นพฤติกรรมความเสี่ยงของพีในการมาเรียน”

เธออธิบายต่อว่าพีไม่ได้หายไปทีเดียว แต่ “มาบ้าง ไม่มาบ้าง” – ซึ่งในระบบที่ไม่มีกลไกรองรับ นั่นคือเส้นทางที่นำไปสู่การออกกลางคัน

ครูตามเขากลับมา พูดคุยกัน และแนะนำโครงการที่โรงเรียนทำมานานกว่า 15 ปีแล้ว

“การศึกษายืดหยุ่น 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ”

ระบบที่ไม่ได้เกิดจากนโยบาย แต่เกิดจากปัญหาจริง

นิวิฐราษฎร์อุปถัมภ์ไม่ใช่โรงเรียนในเมือง นักเรียนที่นี่หลายคนมาจากครอบครัวที่รายได้ไม่แน่นอน บางคนต้องช่วยพ่อแม่ทำไร่ทำนา บางคนต้องเลี้ยงน้อง บางคนป่วย บางคนอยากออกไปทำงานเพราะเห็นแม่เหนื่อย

ปัญหาเหล่านี้ไม่ได้เกิดขึ้นวันเดียว และโรงเรียนรู้ดีว่าการบังคับให้เด็กทุกคนเรียนตามตารางปกติ 8 โมงเช้าถึงบ่ายสาม คือการมองข้ามความจริงของชีวิตที่เด็กแต่ละคนเผชิญอยู่

ผู้อำนวยการในยุคปี 2540 จึงเดินทางไปกระทรวงศึกษาธิการด้วยตัวเอง เพื่อขออนุญาตจัดการเรียนการสอนในรูปแบบที่ไม่มีใครทำมาก่อน ไม่มีคู่มือ ไม่มีแนวปฏิบัติ มีแค่ปัญหาจริงในพื้นที่และความตั้งใจว่าจะไม่ยอมปล่อยให้เด็กหลุดออกไป

ลองผิดลองถูกมาเรื่อยๆ จนมาถึงวันนี้ที่โรงเรียนได้รับการรับรองเป็นโรงเรียนนำร่องและโรงเรียนต้นแบบ มีโรงเรียนอื่นทั่วประเทศเดินทางมาดูงาน

รอง ผอ.ชลธิชาอธิบายหลักคิดของ 1 โรงเรียน 3 รูปแบบไว้ว่า มันคือ “โอกาสที่ทำให้เด็กได้รับการศึกษา ไม่ว่าจะเป็นขั้นพื้นฐาน หรือการจบการศึกษาภาคบังคับตามความคาดหวังของเด็ก โดยที่เด็กแต่ละคนมีเงื่อนไขและข้อจำกัดที่แตกต่างกันไป” แปลให้ง่ายกว่านั้นก็คือ เด็กทุกคนต้องเรียนครบหลักสูตร แต่ วิธีเรียน นั้นยืดหยุ่นได้ตามชีวิตจริงของแต่ละคน

เมื่อพีรภัทรตัดสินใจกลับมา ไม่มีใครยื่นตารางสอนปกติให้เขา สิ่งที่เกิดขึ้นแทนคือการประชุมของครูทุกวิชาชั้น ม.3 เพื่อออกแบบการเรียนเฉพาะสำหรับเขาคนเดียว

“เราจะวิเคราะห์บริบทของเด็กก่อนว่าเด็กมีข้อจำกัดหรือเงื่อนไขใดบ้าง” รอง ผอ.ชลธิชาบอก “อย่างของพี เราจะมีการพูดคุยกันในกลุ่มครูผู้สอนระดับชั้น ม.3 เพราะว่าพีจะเสี่ยงในช่วง ม.2 และจะทำยังไงให้กลับมาเรียนในชั้น ม.3 และจบหลักสูตรภาคบังคับได้”

พีรภัทรตอนนั้นเริ่มทำงานแล้ว เป็นช่างซ่อมรถ รับจ้าง ได้เงินน้อย แต่ก็ยังทำ ครูจึงเอาสิ่งที่เขาทำอยู่ในชีวิตจริงมาวิเคราะห์เทียบกับตัวชี้วัดหลักสูตร แล้วออกแบบ “ชุดการเรียน” ให้เขากลับไปทำที่บ้านหรือที่ทำงาน

การเรียนของพีจึงกลายเป็นการผสมสามแบบ ได้แก่ on hand คืองานที่ทำด้วยมือและส่งมาให้ครู, online คือเรียนผ่านระบบที่ครูอัปโหลดไว้ให้สแกน QR ได้เลย และ onsite คือการเข้ามาพบครูที่โรงเรียนเป็นบางสัปดาห์ เพื่อเติมเต็มส่วนที่ยังขาด

ช่องทางหลักที่ครูติดตามงานคือ LINE

“ครูจะติดตามใน LINE ครับ ส่วนมากจะเป็นใน LINE ครับ” พีรภัทรเล่า “ครูจะทักมาว่าให้เอางานไปทำครับ”

ฟังดูเรียบง่าย แต่นั่นคือความจริงของระบบนี้ ไม่มีพิธีรีตองมาก ไม่ต้องใส่ชุดนักเรียนขึ้นรถมาโรงเรียนทุกเช้า แค่ทำงานส่ง แค่ตอบรับ แค่ไม่ปล่อยให้ด้ายขาด

และด้ายนั้นไม่ขาด

หนึ่งปีต่อมา พีรภัทรจบ ม.3 พร้อมกับเพื่อนที่เรียนในห้องปกติ

ทำไมถึงกลับมา: เรื่องที่ตรงกว่าที่ใครคาดไว้

ถ้าอยากได้คำตอบที่ฟังดูดี พีรภัทรคงพูดว่าเขากลับมาเรียนเพราะเห็นคุณค่าของการศึกษาแต่คำตอบที่เขาให้ตรงกว่านั้น

“เพราะว่าอยากได้วุฒิไปสมัครงานครับ ตอนนั้นผมไปสมัครงาน เค้าไม่รับครับ เพราะว่าไม่มีวุฒิ”

สิ่งหนึ่งที่น่าสนใจในเรื่องของพีรภัทรคือสิ่งที่เขาทำหลังจากได้วุฒิมา

เขาบอกเพื่อน

“ผมก็เล่าให้เพื่อนฟังว่า ที่โรงเรียนเค้ามีให้กลับไปเรียนเพื่อเอาวุฒิ แล้วก็ชวนให้เพื่อนมาเรียนครับ เพราะว่าถ้าเพื่อนเค้าไปทำงานที่ไหน จะได้มีวุฒิ จะได้ไม่ต้องทำงานรับจ้าง”

ประโยคสุดท้ายนั้นมีน้ำหนัก เขาเข้าใจดีว่า “ทำงานรับจ้าง” กับ “ทำงานด้วยวุฒิ” มันต่างกันอย่างไร และเขาอยากให้เพื่อนรู้ด้วย ไม่มีใครบอกให้เขาทำ มันเกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ เหมือนคนที่รอดมาแล้วและอยากบอกต่อว่ามีทางรอดอยู่

ระบบที่ยืดหยุ่น แต่ไม่ได้หย่อนยาน

หลายคนที่ได้ยินคำว่า “การศึกษายืดหยุ่น” ตั้งคำถามเดียวกันในใจ ว่ามันคือการปล่อยผ่านเด็กที่ไม่มีคุณภาพออกไปหรือเปล่า?

รอง ผอ.ชลธิชาเผยว่า ตัวเธอเองก็เคยตั้งคำถามแบบเดียวกันนี้ ก่อนที่จะมารับตำแหน่งที่นิวิฐราษฎร์อุปถัมภ์

“เมื่อก่อนตอนที่เป็นคุณครู เราก็เคยมีความคิดว่า เด็กก็ต้องมาโรงเรียนสิ เด็กต้องทำข้อสอบได้ เด็กต้องอ่านออกเขียนได้ ต้องมาโรงเรียนครบเกิน 80%”

“พอได้มาอยู่นิวิฐราษฎร์ฯ ในตำแหน่งรองผู้อำนวยการ ก็เลยได้เข้ามาเรียนรู้ว่า 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ คืออะไร ทำได้จริงๆ ไหม มีกฎหมายรองรับไหม ถูกกฎหมายไหม ถูกระเบียบของกระทรวงศึกษาธิการหรือเปล่า”

คำตอบที่รอง ผอ.ชลธิชาพบคือ ถูกกฎหมาย มีระเบียบรองรับจาก สพฐ. และที่สำคัญกว่านั้น เด็กทุกคนยังต้องผ่านตัวชี้วัดหลักสูตรอยู่ดี เพียงแต่วิธีพิสูจน์ว่าผ่านนั้นถูกออกแบบใหม่ให้สอดคล้องกับชีวิตจริง

ใบงาน บันทึกการสัมภาษณ์กับครู หลักฐานการทำกิจกรรม ข้อสอบปลายภาคแบบเปิดหนังสือที่ต้องใช้การคิดวิเคราะห์ ทุกอย่างต้องมี “ร่องรอยการเรียนรู้” ที่ตรวจสอบได้ และโรงเรียนเก็บหลักฐานทุกชิ้นไว้ครบ

“เชื่อมั่นได้ว่าเด็กที่จบจากโครงการจะมีประสิทธิภาพ มีคุณภาพ แล้วก็ออกไปเป็นพลเมืองที่สำคัญของประเทศได้อย่างแน่นอน” เธอพูดด้วยน้ำเสียงที่ไม่ใช่แค่การรับรองนโยบาย แต่เป็นน้ำเสียงของคนที่เคยสัมผัสพบเจอสิ่งนี้มาแล้ว

และเมื่อระบบแข็งแรงพอ มันเริ่มช่วยคนที่ไม่ใช่เด็กของโรงเรียนด้วย

หนึ่งในสิ่งที่รอง ผอ.ชลธิชาพูดถึงด้วยความภูมิใจคือเมื่อโครงการของนิวิฐราษฎร์อุปถัมภ์เข้มแข็งพอ โรงเรียนไม่ได้รับแค่เด็กที่เคยเรียนที่นี่แล้วหลุดออกไป แต่สามารถ “โอบอุ้มเด็กที่ไม่ใช่เด็กของเรา” กลับเข้ามาสู่ระบบการศึกษาได้ด้วย

เด็กที่หลุดออกจากโรงเรียนอื่น เด็กที่ไม่มีที่ไป เด็กที่สังคมบอกว่า “สายไปแล้ว” ทุกคนยังมีที่ยืนในระบบนี้

นั่นคือความแตกต่างระหว่างสถานศึกษาที่ทำหน้าที่ “คัดเลือก” กับโรงเรียนที่ทำหน้าที่ “โอบรับ”

วันนี้ของไรเดอร์ที่ชื่อ พีรภัทร และวันพรุ่งนี้ที่เขาวางไว้

วันนี้พีรภัทรในวัยไม่ถึง 18 ปี มีรายได้ 30,000 บาทขึ้นไปต่อเดือน มีรถที่กำลังผ่อน มีเงินเก็บ และมีเงินส่งให้พ่อบ้าง  เขามีชีวิตในแบบที่เขาอยากได้ตั้งแต่ต้น

แต่เรื่องการเรียนยังไม่จบ

“ถ้ามีเวลาก็อยากจะกลับมาเรียนต่อให้ได้วุฒิไปเรื่อยๆ ครับ ตั้งใจไว้ว่าอยากเรียนถึง ม.6 ครับ” 

พีรภัทรยังส่งพัสดุ ยังทำงาน และยังคิดถึง ม.6 อยู่

ใจความเดิมอยู่ครบ แค่ชีวิตตอนนี้มีพื้นที่ให้ฝันมากขึ้นกว่าเดิม

โรงเรียนนิวิฐราษฎร์อุปถัมภ์ จังหวัดกาญจนบุรี พัฒนาการเรียนยืดหยุ่นจากปัญหาจริงในพื้นที่มานานกว่า 20 ปี เด็กเรียนครบหลักสูตร แต่เลือกวิธี เวลา และการประเมินที่สอดคล้องกับชีวิต เพื่อให้เด็กได้รับโอกาสเต็มที่

หากโรงเรียนหรือครูต้องการข้อมูล หรือคำแนะนำเชิงปฏิบัติในการจัดการศึกษายืดหยุ่น

สามารถปรึกษาแบบตัวต่อตัวได้ที่ LINE OA กสศ.การศึกษายืดหยุ่น คลิก https://line.me/R/ti/p/@436jruda

The post “ชีวิตตอนนี้มีพื้นที่ให้ฝันมากขึ้นกว่าเดิม” ตามติดน้องพี ไรเดอร์ส่งพัสดุที่ยังไม่หยุดเรียน เพราะการศึกษายืดหยุ่นได้ตามชีวิตจริง first appeared on กสศ..

เส้นทางของการศึกษายืดหยุ่นที่โรงเรียนเนกขัมวิทยาไม่ได้เริ่มต้นด้วยนโยบายจากส่วนกลาง  หากแต่เกิดจากความมุ่งมั่นของผู้บริหารและความร่วมมือของชุมชนที่ไม่ต้องการทอดทิ้งเด็กแม้แต่คนเดียว

“จริงๆ แล้ว ‘1 โรงเรียน 3 รูปแบบ’ ไม่ใช่เรื่องใหม่ เป็นเรื่องที่หลายพื้นที่ทำกันมาตั้งนานแล้ว  อยู่ในพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติที่ออกมาตั้งแต่ปี 2542 และเขียนไว้หมดแล้วว่าโรงเรียนสามารถทำอย่างไรได้บ้าง” 

สิ่งที่ ผอ.สุทิสาพูดถึงคือมาตรา 15 ที่เปิดโอกาสให้โรงเรียนสามารถจัดการศึกษาได้หลากหลายรูปแบบ ทั้งในระบบ นอกระบบ และตามอัธยาศัย  

จุดเริ่มต้นของการศึกษายืดหยุ่นเกิดขึ้นในปี 2565  เมื่อพระครูโสภณจันทรังสี เจ้าอาวาส วัดใหม่สี่หมื่น มาพบเธอหลังจากเธอย้ายมาดำรงตำแหน่งผู้อำนวยการโรงเรียนเนกขัมวิทยาในวันแรก หลวงพ่อมาพร้อมกับข้อมูลที่น่าตกใจว่ามีเด็กจำนวนไม่น้อยหลุดออกจากระบบการศึกษาและท่านต้องการความช่วยเหลือ

“พอหลวงพ่อพูดอย่างนี้ ความคิดแรกของเราก็คือต้องใช้โมเดล ‘1 โรงเรียน 3 รูปแบบ’นี่แหละ ซึ่งเราคุ้นเคยกับโมเดลนี้อยู่แล้ว เพราะเห็นสามีคือ ผอ.ประยูร ขับเคลื่อนตรงนี้มายาวนาน เพียงแต่ว่ายังไม่มีโอกาสหยิบโมเดลนี้เข้ามาใช้ในโรงเรียนเสียที”

เมื่อได้โมเดลในการทำงาน จากนั้น ผอ.สุทิสาก็เริ่มสำรวจและพบว่ามีเด็กหลุดจากระบบ 10 คน  การสำรวจเด็กที่หลุดจากระบบครั้งแรกทำให้ ผอ.สุทิสาเห็นภาพปัญหาที่ชัดเจนว่าเด็กส่วนใหญ่ไม่ได้หลุดจากระบบเพราะไม่อยากเรียน แต่เพราะสภาพชีวิตไม่เอื้อให้มาเรียนได้ทุกวัน

“เด็กส่วนใหญ่ที่เราเจอ บางคนมีปัญหาสุขภาพกาย บางคนมีปัญหาสุขภาพจิต บางคนยากจน  บางคนต้องดูแลพ่อแม่ที่เจ็บป่วย บางคนต้องไปทำงานเลี้ยงดูครอบครัว ปัจจัยเหล่านี้ทำให้พวกเขาหลุดออกจากระบบการศึกษา ถ้าเป็นอย่างนี้เด็กมาเรียนทุกวันไม่ได้แน่” 

จากวันนั้นจนถึงวันนี้ 
นี่คือ 5 เรื่องราวดีๆ บนเส้นทางการศึกษายืดหยุ่นของโรงเรียนเนกขัมวิทยา

1.พื้นฐานที่แข็งแกร่งมาจากประสบการณ์หลากหลาย

ความสำเร็จของผอ.สุทิสาในการบุกเบิกการศึกษายืดหยุ่นไม่ได้เกิดขึ้นโดยบังเอิญ แต่มาจากการสะสมประสบการณ์ที่หลากหลาย

“ตัวเราเป็นครูมัธยมมาก่อน จากนั้นก็ย้ายไปเป็น ผอ.โรงเรียนประถมเล็กๆ เสร็จแล้วเราก็ขยับมาอยู่ที่โรงเรียนขยายโอกาส แล้วปี 2565 ก็ได้มีโอกาสย้ายกลับมาอยู่โรงเรียนมัธยมเหมือนเดิม ซึ่งก็คือเนกขัมวิทยา”

การเดินทางผ่านโรงเรียนหลายระดับทำให้เธอเห็นวิธีการจัดการศึกษาที่แตกต่างกัน และเรียนรู้จุดเด่นจุดด้อยของแต่ละระบบ  จุดเปลี่ยนสำคัญคือช่วงที่เธอทำงานที่โรงเรียนขยายโอกาส และได้เข้าร่วมโครงการโรงเรียนพัฒนาตนเองหรือ TSQP (Teacher and School Quality Program) ทื่ กสศ. จัด

“ตอนอยู่โรงเรียนขยายโอกาส เรามีโอกาสได้เข้าร่วมโครงการโรงเรียนพัฒนาตนเอง ของ กสศ. ตอนนั้นเราได้เรียนรู้นวัตกรรมของลำปลายมาศ ซึ่งก็คือนวัตกรรมจิตศึกษา PBL และ PLC นวัตกรรมทั้ง 3 ตัวนี้เป็นการเปลี่ยนแปลงโรงเรียนเชิงระบบ ต้องพลิกตั้งแต่วิถีของโรงเรียนเลย ทั้งการทำงาน ทั้งแนวคิดของผู้บริหาร ครู เด็ก และผู้ปกครอง นวัตกรรมของลำปลายมาศที่เราได้เรียนรู้มานั้นเป็นอะไรที่ท้าทายมาก แต่ก็ทำให้เรามีพื้นฐานแข็งแกร่ง”

2.ขับเคลื่อนการศึกษายืดหยุ่นด้วยโมเดล “3 พลังบวรสร้างโอกาส”

“ตอนเราลงพื้นที่ไปตามเด็ก ครั้งแรกที่เจอกันทุกคนปฏิเสธเราหมดเลย  ตอนนั้นเราเข้าใจนะคะว่าในกลุ่มครอบครัวที่ยากจน เขาก็กังวลว่าจะส่งเด็กกลับไปเรียนได้ยังไง ส่วนบ้านที่เด็กเคยโดนอะไรมาจากโรงเรียน เขาก็ไม่อยากให้เด็กกลับไปอีก เราก็ต้องไปซ้ำ ไปครั้งที่สอง ไปครั้งที่สาม เราต้องหาทางคุยกับพ่อแม่ คุยกับเด็ก ให้เขาเห็นว่าเรามาเพื่อช่วยจริงๆ ไม่ใช่มาเพื่อตัดสินหรือมาตําหนิ”

สิ่งที่ทำให้เธอประทับใจที่สุดคือการได้รับการสนับสนุนจากชุมชน โดยเฉพาะหลวงพ่อวัดใหม่สี่หมื่นที่ช่วยเป็นสื่อกลางในการสร้างความเชื่อมั่นให้กับผู้ปกครอง

“หลวงพ่อเป็นคนที่ชาวบ้านเคารพ พอท่านลงไปพูดคุยด้วย ผู้ปกครองก็เริ่มเปิดใจมากขึ้น” 

จากประสบการณ์หลายปีในการพัฒนา ผอ.สุทิสาได้หล่อหลอมแนวทางการจัดการศึกษายืดหยุ่นของโรงเรียนเนกขัมวิทยาจนเป็นรูปธรรมภายใต้ชื่อ “3 พลังบวรสร้างโอกาส”

“วิธีการจัดการศึกษาของเนกขัมวิทยานั้น เราพัฒนามาตั้งแต่ปี 2565 เราจะไม่ใช้คำว่า 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ เพราะพอเราใช้คำนี้มันเกิดความเข้าใจคลาดเคลื่อน  หลายคนจะไปติดกรอบว่า อ๋อ ใช้ 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ แสดงว่าการจัดการศึกษา มี 3 รูปแบบใช่ไหม ซึ่งจริงๆ แล้วการจัดการศึกษาที่เราทำอยู่ เราแค่เอาหลักการของ พ.ร.บ.การศึกษามาตรา 15 มาใช้”

“เราจัดการศึกษาโดยใช้วิธีผสมผสาน 3 รูปแบบ ไม่ได้แยกว่าอันนี้คือเด็กในระบบ อันนี้คือเด็กนอกระบบ อันนี้คือเด็กที่เรียนด้วยรูปแบบตามอัธยาศัย เราไม่ได้แยกแบบนั้น เวลาเราจัดโมเดลการศึกษา เราจะชูเรื่อง ‘3 พลังบวรสร้างโอกาส’ หรือ ‘บ้าน วัด โรงเรียน’ เน้นการผสานพลังชุมชน ซึ่งเราพบว่ามันตอบโจทย์ในพื้นที่ได้ดีมาก”

3.พกปริ้นเตอร์ในรถ: นวัตกรรมเกิดจากความจำเป็น

หนึ่งในเรื่องราวที่สะท้อนความมุ่งมั่นของผอ.สุทิสา คือการ “พกปริ้นเตอร์ติดตั้งในรถ” เพื่อไปรับสมัครเด็กกลับมาเรียน

“ตอนแรกเราก็ติดตั้งปริ้นเตอร์ในรถเพื่อไปพิมพ์เอกสารให้ผู้ปกครอง เพราะถ้าเขาต้องเดินทางเข้ามาโรงเรียนเพื่อสมัคร  มันเป็นอุปสรรคอีกชั้นหนึ่ง พอเราเอาเครื่องไปพิมพ์ให้เลยถึงบ้าน เซ็นชื่อเสร็จก็จบ  บางบ้านเด็กอยู่บนเขา  ถ้าให้มาโรงเรียนเพื่อสมัคร มันยากมาก เราเลยต้องเป็นฝ่ายเข้าไปหา แทนที่จะรอให้เขาเข้ามาหาเรา”

นี่ไม่ใช่แค่การอำนวยความสะดวก แต่เป็นการทำลาย “กำแพงล่องหน” ที่ทำให้เด็กและผู้ปกครองรู้สึกว่าระบบการศึกษาอยู่ไกลเกินเอื้อม

4.ไม่เคยเก็บเงินแม้แต่บาทเดียว

เรื่องหนึ่งที่ผอ.สุทิสาภูมิใจมาก คือการที่โรงเรียนเนกขัมวิทยาสามารถจัดการศึกษาได้โดยไม่เก็บค่าใช้จ่ายจากเด็กและผู้ปกครอง  ที่เป็นเช่นนี้เพราะโรงเรียนหาทางสร้างรายได้เอง 

“เนกขัมวิทยาจัดการศึกษาให้เด็กโดยไม่เคยเก็บเงินเด็กแม้แต่บาทเดียว ทั้งในระบบและนอกระบบ หรือ 80 กว่าคนที่เราต้องขึ้นเขาลงห้วยไปหาเขาถึงบ้าน เราก็ยังจัดการศึกษาให้เขาได้โดยไม่เคยรับเงินใดๆ แม้แต่บาทเดียว  ในฐานะผู้บริหารขั้นแรกเราจะมองว่ามีอะไรที่โรงเรียนซัพพอร์ตครูได้บ้าง จากนั้นก็พยายามหาจุดแข็งว่าโรงเรียนจะหารายได้จากตรงไหนได้บ้าง”

“ตอนที่เราทำใหม่ๆ เราไม่พร้อมเลย ห้องก็ไม่มี คอมพิวเตอร์ก็ไม่มี แต่เราทำยังไงรู้ไหมคะ เราทอดผ้าป่า ตอนนั้นได้เงินก็นำมาทำห้องให้เด็ก เอาห้องเก่าๆ มารีโนเวต ทำห้องให้น่ารักเพื่อเด็กจะได้เรียนหนังสือแล้วไม่เครียด ไม่อยากให้มันเหมือนห้องเรียนมาก”

5.“ช่วยเด็กโดยไร้เงื่อนไข” ด้วย “หัวใจของความเป็นครู”

ตั้งแต่ปี 2565 จนถึงปัจจุบัน โรงเรียนเนกขัมวิทยาได้ช่วยเหลือเด็กที่หลุดจากระบบกว่า 80 คน ตัวเลขนี้อาจดูไม่มาก แต่เบื้องหลังแต่ละตัวเลขคือเรื่องราวชีวิตที่ท้าทายและการไม่ยอมแพ้ของทีมงาน

“80 กว่าเคสเนี่ยมีหลายเคสที่หนักหนามาก คณะครูก็ต้องติดตาม ลงพื้นที่พูดคุยอย่างไม่ยอมแพ้ เพื่อให้เด็กได้กลับมาเรียน” ผอ.สุทิสาเล่า “เรื่องอย่างนี้มันอยู่ที่ใจ”

“ทุกวันนี้โรงเรียนเนกขัมวิทยาช่วยเด็กโดยไร้เงื่อนไข ไม่มีอคติใดๆ  และเรามองว่าถ้าทุกคนร่วมด้วยช่วยกันแบบนี้  เด็กทั่วประเทศจะได้รับโอกาสมากขึ้น บางครั้งเราเจอคำถามจากครูว่า “ถ้าเด็กแย่ขนาดนี้ ทำไมเราต้องให้โอกาส” เวลาที่ครูตั้งคำถามแบบนั้นมันสะท้อนว่าครูเริ่มมีเงื่อนไขในการที่จะช่วยเด็ก  แต่ว่าเด็กก็คือเด็ก  เขายังไม่รู้เลยว่าจะวางแผนอนาคตไปทำไม จะมีวุฒิไปทำไม เขายังคิดไม่ได้ แต่เราเป็นผู้ใหญ่  เรารู้ว่าถ้าเขามีวุฒิ มีการศึกษาที่ดี คุณภาพชีวิตของเขาก็จะดี เพราะฉะนั้นถ้าครูตั้งแง่กับเด็ก มีเงื่อนไขกับเด็ก “ทำไมต้องไปช่วยเด็กเหล่านี้ ถ้าจัดการศึกษาแบบนี้เด็กก็ไหลมาเรียนแบบนี้หมดสิ” พอคิดอย่างนี้ครูก็จะไม่อยากลงมือทำ ไม่อยากสร้างความเปลี่ยนแปลงให้ชีวิตเด็ก”  

สิ่งที่ ผอ.สุทิสาต้องการย้ำคือการเปลี่ยนมายด์เซตของครูนั้นสำคัญมาก

“มายด์เซตเป็นเรื่องสำคัญ โรงเรียนส่วนใหญ่ก็เจอความท้าทายนี้ คือครูจะตั้งคำถามว่าจะจัดการศึกษายืดหยุ่นโดยคงคุณภาพไว้ได้อย่างไร แต่จริงๆ แล้วมันทำได้” ผอ.สุทิสายืนยันอย่างหนักแน่น

ผอ.สุทิสายอมรับว่ายังมีความท้าทายที่ต้องเผชิญอยู่  ซึ่งความท้าทายที่ใหญ่ที่สุดคือความเข้าใจของสังคมที่มีต่อการศึกษายืดหยุ่น  เพราะหลายคนยังมองว่าการศึกษายืดหยุ่นจะทำให้คุณภาพลดลงหรือเป็นทางลัดที่ไม่มีมาตรฐาน  จากประสบการณ์ของเธอ  คุณภาพไม่ได้เกิดจากความเข้มงวดของระบบ แต่เกิดจากการดูแลเด็กอย่างใกล้ชิดและตอบสนองความต้องการที่แท้จริงของเด็กๆ

“คุณภาพเกิดขึ้นได้อยู่แล้ว แม้แต่ในการศึกษายืดหยุ่น เราก็ทำให้มีคุณภาพได้ แต่เราต้องเข้าใจเงื่อนไขชีวิตเด็กด้วย เข้าใจวิธีหลากหลายที่เด็กสามารถเรียนรู้ สิ่งเหล่านี้จัดการให้มีคุณภาพได้” 

เมื่อถามว่าอะไรคือสิ่งสำคัญที่สุดในการทำให้การศึกษายืดหยุ่นประสบความสำเร็จ ผอ.สุทิสาตอบอย่างไม่ลังเลว่า 

“”การจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่นต้องมีจิตวิญญาณของความเป็นครู ในการที่จะช่วยเหลือเด็กโดยไร้เงื่อนไข  บวกด้วยความเมตตากรุณาและหัวใจของความเป็นครูเข้าไปด้วย  เมื่อทุกอย่างประกอบกันจึงจะสามารถพาเด็กที่แตกต่างหลากหลายเหล่านี้ไปต่อได้ รวมถึงสามารถประคับประคองเด็กจนจบการศึกษา มีวุฒิฯ เพื่อไปพัฒนาคุณภาพชีวิตในอนาคตได้”

จากเด็ก 10 คนในวันแรกสู่กว่า 80 ชีวิตที่ได้รับโอกาสกลับมาเรียน 

จากการพกปริ้นเตอร์ในรถสู่โมเดล “3 พลังบวรสร้างโอกาส” ที่เป็นต้นแบบให้โรงเรียนอื่นๆ ทั่วประเทศ 

 เส้นทางของผอ.สุทิสา สุธาบูรณ์ และโรงเรียนเนกขัมวิทยา คือเรื่องราวที่พิสูจน์ว่าการศึกษายืดหยุ่นไม่ใช่แค่นโยบายบนกระดาษ แต่เป็นสิ่งที่ทำได้จริง เมื่อมีความมุ่งมั่น ความเมตตา และ “จิตวิญญาณของความเป็นครู” ที่ไม่ยอมทิ้งเด็กแม้แต่คนเดียว

“การจัดการศึกษาแบบนี้มันอยู่ที่ใจ…ยืดหยุ่นต้องบวกด้วยเมตตา บวกด้วยหัวใจของความเป็นครู  จึงจะนำพาเด็กไปสู่อนาคตที่ดีได้”  ผอ.สุทิสากล่าวทิ้งท้าย 

หมายเหตุ: นางสุทิสา สุธาบูรณ์ ดำรงตำแหน่งผู้อำนวยการโรงเรียนเนกขัมวิทยา จังหวัดราชบุรี โรงเรียนเนกขัมวิทยาเป็นหนึ่งในโรงเรียนต้นแบบการจัดการศึกษายืดหยุ่นภายใต้นโยบาย “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” ของกระทรวงศึกษาธิการ ได้รับการสนับสนุนจากกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.)

The post ขับรถพกปริ้นเตอร์ ตะลอนรับสมัครเด็กกลับมาเรียน เพราะ “การจัดการศึกษาแบบนี้มันอยู่ที่ใจ” ว่าด้วย “หัวใจของความเป็นครู” โรงเรียนเนกขัมวิทยา first appeared on กสศ..

– การศึกษายืดหยุ่นที่ประคองชีวิตให้เดินต่อ
ระบบ “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” กลายเป็นกลไกรองรับชีวิตจริงของไพศาล เด็กหนุ่มที่จำเป็นต้องทำงานเพื่อเลี้ยงครอบครัว เขาเกือบต้องทิ้งการเรียน แต่โรงเรียนเปิดประตูให้เขากลับเข้าสู่การเรียนโดยไม่สูญเสียอาชีพนักพากย์ฯ ผ่านการศึกษายืดหยุ่นที่ตอบโจทย์ชีวิต
 
– ไพศาล คือเด็กหนุ่มที่เกือบต้องเลือก “รายได้” เหนือ “การเรียน” แต่กลับมามีอนาคตจากการศึกษายืดหยุ่น
จากการหายไปช่วง ม.4 เพื่อพากย์บอลหาเลี้ยงครอบครัว ครูตามกลับมาและดึงเขาเข้าสู่ระบบยืดหยุ่น ประสบการณ์พากย์ถูกเทียบโอนเป็นการเรียนรู้จริง ทำให้เขาเห็นเส้นทางสู่ ม.6 และต่อยอดสู่อาชีพสื่อกีฬาได้ชัดขึ้น
 
– ครูและโรงเรียนที่มองเด็กตามความจริงของชีวิต ไม่ตัดสินอดีต
โรงเรียนสร้างพื้นที่ปลอดภัยและติดตามรายบุคคล เชื่อว่าเด็กไม่ได้หลุดเพราะไร้ความสามารถแต่เพราะภาระชีวิต ระบบนี้ช่วยให้ไพศาลกลับมายืนในสังคมได้อย่างมั่นคง พร้อมทักษะและโอกาสที่เขาเลือกได้เอง

เสาร์บ่ายที่สนามฟุตบอลแห่งหนึ่งในจังหวัดกาญจนบุรี แสงแดดร้อนจัด ผู้คนเริ่มทยอยเข้าสนาม เด็กหนุ่มคนหนึ่งนั่งอยู่หน้าโต๊ะพากย์ ตรวจเช็กไมค์ ดูโน้ตรายชื่อนักเตะทั้งสองทีมอีกรอบ แล้วหายใจลึกๆ รอเวลานัดแข่ง

ไพศาล อำไพกูลย์ อายุ 17 ปี ชื่อเล่นชาร์ป เป็นนักพากย์ฟุตบอลเดินสายมืออาชีพ ทำงานจันทร์-พุธ-ศุกร์-เสาร์-อาทิตย์ แม้จะอายุเท่านี้ แต่เขามีรายได้วันธรรมดา 500 บาท วันหยุดสัปดาห์ละ 1,000-2,000 บาท จากอาชีพนักพากย์ฟุตบอล

สนามที่เด็กหนุ่มเดินทางไปพากย์เสียง กระจายตั้งแต่สุพรรณบุรี นครปฐม ราชบุรี ไปจนถึงเมืองกาญจน์

หากมองแค่ภายนอก คนคงคิดว่านี่คือเด็กหนุ่มที่ประสบความสำเร็จในอาชีพที่รัก แต่สิ่งที่ไม่มีใครเห็นคือราคาที่เขาต้องจ่าย

เขาเกือบต้องเลือกระหว่างการทำงานกับการเรียน และเกือบจะสูญเสียโอกาสในการมีวุฒิการศึกษา จนกระทั่งโรงเรียนพนมทวนชนูปถัมภ์เปิดทางเลือกใหม่ให้เขา

วันที่ต้องเลือก

ไพศาลเติบโตมาในครอบครัวที่มีคุณตา คุณยาย และคุณแม่ที่ไม่มีรายได้ประจำ บ้านอยู่ไม่ไกลจากโรงเรียน แต่ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ระยะทาง ปัญหาอยู่ที่ว่าใครจะเลี้ยงครอบครัว

“ตอนแรกผมก็เรียนปกติครับ พยายามจนจบ ม.3 มาได้ แต่พอขึ้น ม.4 ผมเริ่มขาดเรียน” ไพศาลเล่าด้วยน้ำเสียงสงบ “เพราะที่บ้านไม่มีรายได้ ผมเลยต้องออกไปทำงาน”

งานที่เขาทำคืองานที่เขารัก นักพากย์ฟุตบอล

“ผมชอบฟุตบอลอยู่แล้วครับ ตอนแรกก็แค่ไปดูบอลเล่นๆ แล้วก็ชอบการพากย์ เลยลองฝึกฝน” เขาพูดแล้วยิ้มนิดๆ “มาเป็นทุกวันนี้ครับ”

แต่ทุกวันนี้ของเขามาพร้อมกับตารางงานที่หนาแน่น จันทร์-พุธ-ศุกร์ ทำตั้งแต่หกโมงเย็นถึงห้าทุ่มเป็นต้นไป เสาร์-อาทิตย์ บางงานเริ่มแปดโมงเช้า บางงานเริ่มเก้าโมง จบดึกที่ไหนไม่รู้ การเดินทางกินเวลา บางทีกลับถึงบ้านตีสอง ตีสาม

“ผมคิดตอนนั้นว่า คงไม่ได้เรียนต่อแล้วครับ” ไพศาลพูดตรงๆ ไม่อ้อมค้อม “เพราะมันเลือกไม่ได้ ครอบครัวต้องมีรายได้”

เขาหายไปจากโรงเรียนช่วง ม.4 ไม่มีใครบังคับให้เขาออก เขาเพียงแค่ไม่กลับมา และเขาคิดว่ามันคงจบแค่นั้น

จนกระทั่งอาจารย์แหม่มโทรมา

โทรศัพท์สายที่เปลี่ยนชีวิต

ณัฐฐศศิ จันทร์แย้ม หรือครูแหม่ม ครูสอนภาษาไทยที่เคยสอนไพศาลตอน ม.3 รู้ปัญหาของเขามานาน เธอเห็นเขามาโรงเรียนสายเพราะต้องไปเดินตามพระเก็บอาหารมาให้ตากับยายก่อน ครูแหม่มเห็นเขาเหนื่อย เห็นเขาพยายาม และเห็นเขาประคองตัวเองมาจนจบ ม.3

“พอเขาหายไปช่วง ม. 4 เราก็คุยกับเขาว่า ไพศาลจะไม่เรียนเหรอ” ครูแหม่มเล่า “เขาบอกว่า ‘ครับ ผมกลัวจะไม่ได้เรียนแล้ว เพราะครูก็รู้ปัญหาของผม ผมอยากทำงานครับ’”

ครูแหม่มฟังแล้วเสียดาย เพราะเธอรู้ว่าเขามีความสามารถ มีความตั้งใจ แค่ชีวิตไม่ได้เปิดโอกาสให้เขาเลือก

“ครูถามเขาว่า ‘ไปทำงานที่ไหนล่ะ’ เขาบอก ‘พากย์บอลครับครู’” ครูแหม่มเล่าต่อ “ครูก็บอกว่า ลองเปลี่ยนมุมมองดูมั้ย โรงเรียนเรามีโครงการดีๆ ที่อาจจะช่วยให้ไพศาลทั้งทำงานและเรียนได้พร้อมกันนะ”

นั่นคือครั้งแรกที่ไพศาลได้ยินคำว่า “โครงการชนูปถัมภ์ให้โอกาส” หรือระบบการศึกษายืดหยุ่น “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ”

“ครูแหม่มบอกว่าระบบนี้ยืดหยุ่น ผมไม่ต้องมาโรงเรียนทุกวัน มารับงานสัปดาห์ละครั้ง เอากลับไปทำที่บ้าน วันไหนไม่ได้ทำงานก็บอกครู แล้วมาเจอครูได้” ไพศาลเล่าถึงสิ่งที่ครูแหม่มอธิบายให้ฟังวันนั้น

เขาฟังแล้วนิ่งไปสักพัก

“ผมเลยบอกครูไปว่า ‘งั้นผมจะลองดู’” เขาตอบ

ระบบที่เดินตามชีวิต

โครงการชนูปถัมภ์ให้โอกาสที่โรงเรียนพนมทวนชนูปถัมภ์เริ่มขึ้นภายใต้การนำของ ดร.นุชนาถ สอนสง ผู้อำนวยการโรงเรียน และ นจรส ศิริขรรแสง รองผู้อำนวยการ ที่เห็นเด็กจำนวนมากหลุดออกจากระบบเพราะปัญหาชีวิต

นุชนาถเล่าว่า “พอเข้ามาเป็นผู้อำนวยการ ก็เห็นว่ามีเด็กหลุดออกไปจากระบบเยอะ บางคนต้องทำงาน บางคนครอบครัวแยกทาง บางคนต้องดูแลผู้ป่วย เราคิดว่าถ้าปล่อยแบบนี้ เด็กพวกนี้จะไม่มีวันกลับมาอีกเลย”

โรงเรียนจึงนำระบบ “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” มาใช้ ให้เด็กเลือกได้ว่าจะเรียนแบบไหน

ออนไซต์: มาเรียนที่โรงเรียนแบบปกติ
ออนแฮนด์: รับใบงานกลับไปทำที่บ้าน
ออนไลน์: เรียนผ่านระบบออนไลน์

หรือจะผสมทั้งสามแบบก็ได้

สำหรับไพศาล เขาเลือก “ออนแฮนด์” เป็นหลัก มารับใบงานทุกวันพฤหัสบดี เอากลับไปทำที่บ้าน ค้นข้อมูลเองผ่านกูเกิล ถ้ามีข้อสงสัยก็คุยกับครูทางไลน์ วันไหนว่างก็มาเรียนออนไซต์

“มันแฟร์กับชีวิตผมที่สุดครับ” เขาพูดด้วยน้ำเสียงจริงใจ “ผมไม่ต้องเลิกทำงาน แต่ก็ยังได้เรียนต่อ”

ครูแหม่มเสริมว่า “เราไม่ได้ลดมาตรฐานนะ แค่ปรับวิธี เด็กยังต้องทำงานครบ ยังต้องเรียนรู้ครบ แค่เวลาและสถานที่เปลี่ยนไป”

เมื่อชีวิตกลายเป็นห้องเรียน

สิ่งหนึ่งที่ทำให้โครงการนี้ไม่ใช่แค่การ “ปล่อยให้เด็กทำงานแล้วเรียนไม่เต็มที่” คือการ “เทียบประสบการณ์ชีวิตจริงเป็นหน่วยการเรียนรู้”

งานนักพากย์ฟุตบอลของไพศาล ถูกวิเคราะห์โดยครูและจับคู่กับตัวชี้วัดรายวิชา

ภาษาไทย: การใช้ภาษา การเล่าเรื่อง การสื่อสาร คำศัพท์ การพูดในที่สาธารณะ
สังคมศึกษา: การเข้าใจบริบทพื้นที่ การทำงานร่วมกับทีม
คอมพิวเตอร์: การใช้โปรแกรมไลฟ์สด OBS การตัดต่อ การจัดกราฟิก
ศิลปะ : การออกแบบโปสเตอร์ ป้ายประชาสัมพันธ์
พลศึกษา: ความรู้เรื่องกีฬา กติกา ยุทธวิธี

“หลังจากที่ผมได้เริ่มโครงการนี้ มีวิชาภาษาไทยที่ตรงกับสายงานผมมาก” ไพศาลเล่า “ผมได้คำศัพท์ใหม่ๆ ที่เอาไปใช้ในการพากย์ได้ บางทีต้องพากย์งานพิธี ต้องใช้ภาษาที่เป็นทางการหน่อย ผมก็เอาสิ่งที่เรียนมาช่วยได้”

เขาพูดจบแล้วยิ้ม ก่อนจะเล่าต่อว่า “วิชาคอมพิวเตอร์ก็ใช้ได้เยอะ ผมมีทีมงานมีเดียไลฟ์สด ต้องใช้โปรแกรมต่างๆ ต้องรู้เรื่องกล้อง เรื่องระบบ มันต้องใช้อยู่แล้ว”

นี่ไม่ใช่การลดมาตรฐานการศึกษา แต่เป็นการยอมรับว่าการเรียนรู้ไม่จำเป็นต้องเกิดในห้องเรียนเสมอไป

ห้องที่ไม่มีการตัดสิน

โรงเรียนพนมทวนชนูปถัมภ์สร้าง “ห้องชนูปถัมภ์ให้โอกาส” แยกจากห้องเรียนทั่วไป ติดแอร์ มีไวไฟ มีทีวี มีคอมพิวเตอร์ จัดโต๊ะเรียนในบรรยากาศที่ไม่กดดัน

กาญจนา จันทร์ฤทธิ์ ครูผู้ประสานงานโครงการ อธิบายว่า “เด็กที่เคยหลุดออกไป ถ้าให้กลับมาเรียนกับเพื่อนปกติ บางคนอาจรู้สึกอึดอัด เราเลยจัดพื้นที่ให้เขาได้มีที่ปลอดภัย”

แต่สิ่งที่สำคัญกว่าห้องเรียน คือทัศนคติของคนในโรงเรียน

“เด็กในโครงการนี้เกือบ 90% มาจากครอบครัวที่พ่อแม่แยกทาง” ครูกาญจนาเล่า “การสอนอย่างเดียวไม่พอ ครูต้องเป็นที่พึ่งของเขาด้วย เราต้องคุยกับเขา ให้กำลังใจเขา ติดตามเขา”

เสียงที่ชัดขึ้น

วันนี้ไพศาลอายุ 17 ปี กำลังเรียนชั้น ม.5 เทอม 1 เขายังพากย์บอลเหมือนเดิม รายได้ถือว่ามั่นคง แต่เขากำลังสะสมหน่วยกิตเพื่อจบ ม.6

“ถ้าไม่มีโครงการนี้ ผมคงไม่ได้เรียนต่อแล้วครับ” เขาพูดด้วยน้ำเสียงหนักแน่น “คงทำงานอย่างเดียว แล้วอนาคตก็คงไปได้แค่ทางนั้นทางเดียว”

แต่ตอนนี้เขามองเห็นอนาคตที่กว้างขึ้น

“ผมอยากทำช่องกีฬาของตัวเอง อยากพากย์ระดับประเทศ” เขาพูดแล้วยิ้ม “ถ้าผมมีวุฒิ ม.6 ผมจะได้มีโอกาสมากกว่านี้”

เขาหยุดแล้วพูดต่อ “ผมต้องขอบคุณ ผู้อำนวยการ นุชนาถ สอนสง และท่านรองผู้อำนวยการ นจรส ศิริขรรแสง  ที่นำโครงการนี้เข้ามา ต้องขอบคุณคุณครูแหม่ม และคุณครูกาญจนา ที่ดึงผมเข้ามา ถ้าไม่มีท่าน ผมไม่มีวันได้ยืนตรงนี้แน่นอน”

นอกจากการพากย์ฟุตบอล ไพศาลมีเพจของทีมงานชื่อ “บ้านนอกมีเดีย” ที่โพสต์ผลงาน ภาพถ่าย คลิปไลฟ์สด และงานพากย์ต่างๆ คนที่สนใจสามารถติดตามได้

เสียงของเขาชัดขึ้น มั่นใจขึ้น และที่สำคัญ ไม่หายไปจากห้องเรียนอีกต่อไป

การศึกษายืดหยุ่น กับบทบาทครูที่ต้องยืดหยุ่นและปรับตัว

ครูแหม่มบอกว่าการทำโครงการชนูปถัมภ์ให้โอกาส หรือระบบการศึกษายืดหยุ่นนี้ไม่ได้ง่ายอย่างที่คิด

“เราต้องออกแบบใบงานใหม่ ประเมินรายบุคคล เทียบประสบการณ์กับตัวชี้วัด ติดตามงานที่เด็กส่งมาไม่ตรงเวลา ต้องพร้อมตอบคำถามทางไลน์ตลอดเวลา” เธอเล่า

“แต่พอเห็นเด็กจบได้ มันคุ้มมาก” เธอพูดแล้วยิ้ม “เวลามีเด็กจบเพิ่มทีละคน เรารู้เลยว่ามันคุ้ม”

ส่วนครูกาญจนา ผู้ดูแลเคสการศึกษายืดหยุ่น ยังเสริมด้วยว่า “ปีการศึกษา 2567 ที่ผ่านมา เราตามเด็กกลับมาได้ 23 คน จบ 10 คน ปีนี้เรายังทำต่อ เพราะเชื่อว่าเด็กทุกคนสมควรได้รับโอกาส”

ด้านนุชนาถ สอนสง ผู้อำนวยการ ให้มุมมองที่ทรงพลังว่า “เราไม่ได้ทำให้เด็กจบง่ายขึ้น แต่ทำให้โอกาสของเขาไม่ถูกปิดเพราะชีวิตที่เขาเลือกไม่ได้”

ความท้าทายที่ยังเหลืออยู่

แม้โรงเรียนพนมทวนชนูปถัมภ์จะประสบความสำเร็จ แต่ความท้าทายยังมีอยู่

“ความท้าทายคือทำอย่างไรให้ครูทุกคนร่วมมือกัน” นุชนาถอธิบาย “บางคนยังคิดว่าเด็กที่หลุดออกไปเป็นเด็กที่ยังไงก็ไม่จบ ทำไมต้องช่วย”

“เราต้องสลายความคิดนี้” เธอพูดต่อ “เราต้องให้ครูเห็นว่าเด็กที่หลุดออกไป ไม่ใช่เพราะเขาไม่ดี แต่เพราะเขามีข้อจำกัด และถ้าเราช่วย เขาจะกลับมาได้”

การศึกษายืดหยุ่นไม่ใช่การลดมาตรฐาน แต่เป็นการยอมรับว่าชีวิตของเด็กแต่ละคนไม่เหมือนกัน และระบบการศึกษาต้องยืดหยุ่นให้ทันชีวิตจริง

วันที่ฟ้าสดใสและอนาคตเปิดกว้างขึ้น

บ่ายวันหนึ่งที่สนามฟุตบอลแห่งหนึ่งในจังหวัดกาญจนบุรี ฟ้าเป็นสีฟ้าสดใส แสงแดดร้อนจ้า ไพศาลนั่งอยู่หน้าโต๊ะพากย์ ตรวจเช็กอุปกรณ์ก่อนเกมจะเริ่ม ผู้คนเริ่มทยอยเข้าสนาม

“ผมโชคดีครับ” เขาพูดระหว่างเตรียมตัว “ที่เจอครูที่ไม่ทิ้งผม เจอโรงเรียนที่ให้โอกาส”

เขาหยุดแล้วพูดต่อ “ผมอยากบอกเด็กที่เหมือนผมว่า ถ้าคิดว่าไม่ได้เรียนแล้ว ลองถามโรงเรียนดูนะครับ ว่ามีทางอื่นไหม บางทีอาจจะมีโอกาสที่เราไม่รู้”

นกบินผ่านท้องฟ้า เสียงผู้คนคุยกันดังขึ้นเรื่อยๆ เวลาใกล้ถึงแล้ว ไพศาลสวมหูฟัง ถือไมค์ หายใจลึกๆ แล้วเริ่มพูด

เสียงพากย์ของเขาดังกังวานไปทั่วสนาม มั่นใจ ชัดเจน และเต็มไปด้วยอนาคตที่เขาเลือกได้เอง

The post เสียงพากย์ที่ไม่หายไป เมื่อ “ทุกที่คือโรงเรียน” ทำให้เด็กทำงานและเรียนไปพร้อมกัน first appeared on กสศ..

– การขยับเชิงรุกที่กอบกู้โรงเรียนและชีวิตเด็กได้จริง
โรงเรียนบุญนาคพิทยาคม จ.ชัยนาท เคยเหลือนักเรียนมาเรียนจริงเพียงราว 20 กว่าคน ทั้งที่ในระบบมี 51 คน และเก้าอี้ ผอ.ว่างถึง 2 ปี ก่อนจะเริ่ม “ขยับเข้าหาเด็ก” ตั้งแต่ทำข้อตกลงกับนายจ้าง–ผู้ปกครอง ออกแบบการเรียนสำหรับเด็กที่ต้องทำงาน/บวชเรียน ประเมินจากงานและความก้าวหน้าจริง พร้อมระบบติดตามเชิงรุก และใช้วันศุกร์เป็นวันบูรณาการแบบโครงงาน เชื่อมเด็กหลายจังหวะชีวิตกลับเข้าห้องเรียนได้
ผลลัพธ์พูดแทนทุกอย่าง ปัจจุบัน มีผู้เรียนรวมมากกว่า 160 ชีวิตที่ได้ “ทางกลับสู่การเรียน” อีกครั้ง

– การศึกษายืดหยุ่นภายใต้แนวคิด “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” คือกลไกสำคัญในการพยุงระบบการศึกษาในพื้นที่เสี่ยงถูกยุบ
โรงเรียนบุญนาคพิทยาคมแสดงให้เห็นว่า เมื่อโรงเรียนสามารถจัดการศึกษาในระบบ นอกระบบ และตามอัธยาศัยควบคู่กันได้ การเรียนรู้ไม่จำเป็นต้องผูกติดกับเวลาและห้องเรียนเพียงแบบเดียว ระบบที่ยืดหยุ่นช่วยดึงผู้เรียนกลับเข้าสู่การศึกษา เพิ่มจำนวนผู้เรียนอย่างเป็นรูปธรรม และทำให้โรงเรียนขนาดเล็กกลับมามีบทบาทต่อชุมชนอีกครั้ง
 
– ความสำเร็จของการศึกษายืดหยุ่นเกิดจากการขยับทั้งระบบ ไม่ใช่ความพยายามของบุคคลใดคนหนึ่ง
โรงเรียนบุญนาคพิทยาคมสะท้อนว่า การฟื้นโรงเรียนใกล้ถูกยุบไม่อาจเกิดจากคำสั่งหรือโครงการระยะสั้น แต่ต้องอาศัยความร่วมมือองครู ชุมชน ผู้นำท้องถิ่น วัด นายจ้าง และกลไกสนับสนุนอย่าง กสศ. เมื่อทุกฝ่ายยอมรับร่วมกันว่าโรงเรียนคือหน่วยพัฒนาคนของพื้นที่ การศึกษายืดหยุ่นจึงกลายเป็นโครงสร้างถาวร ไม่ใช่มาตรการเฉพาะกิจ

ย้อนไปเพียง 2 ปีก่อน โรงเรียนบุญนาคพิทยาคม จังหวัดชัยนาท อยู่ในสภาพที่หลายคนเชื่อว่า “ไปต่อไม่ไหวแล้ว”

แม้ในอดีต โรงเรียนแห่งนี้จะเคยรุ่งเรืองชนิดที่มีนักเรียนหลักพันคนและเป็นโรงเรียนขนาดใหญ่ ของจังหวัดชัยนาท แต่เมื่อกาลเวลาผ่านไป ที่แห่งนี้กลับเหลือชื่อนักเรียนในระบบ เพียง 51 คน และมีเด็กมาเรียนจริงแค่ 20 กว่าคน และหนักถึงขั้นที่เก้าอี้ผู้อำนวยการโรงเรียนถูกเว้นว่างนานถึง 2 ปี 

…ด้วยสภาพอาคารและพื้นที่เริ่มรกร้าง ครูเก่าหมดไฟ ครูใหม่หมดแรง และไม่มีใครรู้ว่าต้องพาโรงเรียนไปทางไหนต่อ นั่นทำให้บุญนาคพิทยาคมอยู่ในสถานะ ‘ใกล้ถูกยุบ’ แบบที่ทุกโรงเรียนขนาดเล็กทั่วประเทศกำลังเผชิญ

ทว่าความจริงที่ซ่อนอยู่ใต้ภาพโรงเรียนใกล้ร้างแห่งนี้คือเด็กไม่ได้หายไปไหนเลย  

พวกเขายังอยู่ในหมู่บ้าน อยู่ในปั๊มน้ำมัน อยู่ในครอบครัวที่ต้องการแรงงานเพื่อปากท้อง อยู่ในร้านอาหารเพื่อบริการลูกค้า บ้างก็กำลังชงกาแฟอยู่ในคาเฟ่ บ้างก็ตากแดดทำงานอยู่ในไร่ นา สวนผลไม้ ไปจนถึงอยู่ในพื้นที่เสี่ยงต่อการก่ออาชญากรรม… 

พวกเขาไม่ได้หายไปไหน  ไม่ได้อยากทิ้งการศึกษา แต่เป็นระบบการศึกษาต่างหากที่ไม่เคยออกแบบให้รองรับเงื่อนไขชีวิตของพวกเขาเลย

‘การศึกษายืดหยุ่น’ ของโรงเรียนบุญนาคพิทยาคมเริ่มต้นขึ้นตรงนี้ จากความจริงง่ายๆ ว่า ชีวิตของเด็กไม่รอระบบอีกต่อไป และทันทีที่โรงเรียนขยับตัวเข้าหาเด็กแทนการรอให้เด็กปรับตัวเข้าหาโรงเรียน บางอย่างจึงเริ่มเปลี่ยนไปทั้งระบบ ฟื้นคืนโรงเรียนที่ใกล้ถูกยุบให้กลับมามีความหมายอีกครั้ง

1.เมื่อผู้อำนวยการลุกขึ้น ทั้งโรงเรียนและชุมชนก็ลุกตาม

5 ตุลาคม 2566 ‘ไชยโพธิ์ ร่มโพธิ์’ เดินทางมารับตำแหน่งผู้อำนวยการโรงเรียนบุญนาคพิทยาคม 

เขาไม่ได้ประกาศว่าจะมาพลิกฟื้นโรงเรียนหรือทำตัวเป็นฮีโร่ผู้กอบกู้ใดๆ แต่เริ่มจากสิ่งที่พื้นฐานที่สุดของการบริหาร นั่นคือสำรวจลักษณะปัญหาของชุมชนและผู้เรียน ตรวจดูระบบของโรงเรียนที่มีอยู่เดิมเพื่อดูว่าระบบยังใช้งานได้กับชีวิตจริงของเด็กในพื้นที่หรือไม่ 

ไม่นานเขาก็พบคำตอบว่า ‘ระบบที่ทำอยู่ จำเป็นต้องเปลี่ยนแปลง’

ยิ่งเจอกับตัวเลขในระบบจัดเก็บข้อมูลนักเรียนรายบุคคล (DMC) ที่รายงานว่ามีนักเรียน 51 คน แต่ในความเป็นจริงมีเด็กมาเรียนแค่ 20 กว่าคน ทำให้ไม่ว่าจะมองจากมุมการบริหาร หรือมุมสิทธิในการศึกษา ตัวเลขนี้ชี้อย่างเดียวว่า เด็กกำลังไหลออกจากระบบการศึกษา และโรงเรียนไม่ตอบโจทย์กับชีวิตเด็กแล้ว

“บริบทปัญหาพื้นฐานมันสะสมค่อนข้างเยอะ เด็กตกหล่นระหว่างเรียนเยอะ จึงเป็นสาเหตุว่าทำไมผมเริ่มมองว่าควรนำการศึกษายืดหยุ่นมาปรับใช้ที่โรงเรียนนี้”

ทันทีที่เข้าใจสภาพปัญหาของเด็ก ชุมชนและโรงเรียนในระดับหนึ่ง ผอ.ไชยโพธิ์ ก็รู้ทันทีว่า ‘การศึกษายืดหยุ่น’ คือคำตอบของปัญหา และต้องทำทันที ทำจริงจัง และทำทั้งระบบแบบชุดใหญ่ไฟกะพริบ ไม่เช่นนั้น “จะเอาปัญหาไม่อยู่”

แม้ในช่วงแรกจะมีคำถามมากมายจากครูและชุมชนว่า “ทำไมต้องทำการศึกษายืดหยุ่น ทำไมต้องไปเก็บเด็กหลุดแล้วกลับมา นั่นมันหน้าที่ กศน. ซึ่งปัจจุบัน คือ สกร. ไม่ใช่หรือ”

ผอ.ไชยโพธิ์ ตอบคำถามนี้ด้วยกฎหมาย ที่แม้กระทั่งหลายคนก็ยังไม่รู้ว่า พระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 กำหนดให้โรงเรียนสามารถจัดการศึกษาได้ 3 รูปแบบ คือ การศึกษาในระบบ การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัย และสามารถออกแบบเวลาเรียน วิธีเรียน การวัดประเมินผล รวมถึงเส้นทางการเรียนรู้ที่ปรับให้เข้ากับชีวิตนักเรียนรายบุคคลได้อย่างยืดหยุ่นกว่าระบบปกติ

ดังนั้นคำว่า ‘ยืดหยุ่น’ ของ ผอ.ไชยโพธิ์ จึงไม่ใช่โครงการใหม่ตามแฟชั่น ไม่ใช่การไปแย่งงานหน่วยงานอื่น แต่เป็นภารกิจตามกฎหมายที่โรงเรียนสามารถทำได้อยู่แล้ว เพียงแต่ที่ผ่านมา ‘ระบบการศึกษา’ มองเห็นมันไม่ชัดเจนเท่านั้นเอง

หลังปรับจูนความเข้าใจให้ตรงกันแล้ว เข็มทิศแรกที่ ผอ.ไชยโพธิ์ ออกแบบการทำงานของโรงเรียนตั้งแต่มาเริ่มงานไม่นาน คือ ‘BOONNAK Model’ ในการวางทิศทางและกำกับวิธีคิดของครู วิธีดูแลเด็ก และวิธีเชื่อมโยงโรงเรียนกับชุมชน กับหน่วยงานต่างๆ และโมเดลนี้เป็นส่วนสำคัญที่ทำให้โรงเรียนสามารถสร้าง ‘ระบบการศึกษายืดหยุ่น’ ได้อย่างเป็นรูปธรรม 

B – Behavior (พฤติกรรม)

เริ่มจากการสำรวจและสังเกตเพื่อปรับเปลี่ยนพฤติกรรม ไม่ใช่ลงโทษพฤติกรรม  แต่มองมันเป็น ‘ข้อมูลระบบ’ ทั้งพฤติกรรมเด็กไม่เข้าเรียน ไม่ส่งงาน มาสาย ไม่มาโรงเรียน เพื่อหาว่าเด็กๆ อยู่ในเงื่อนไขชีวิตแบบไหนที่ไม่สามารถเข้าเรียนในระบบตามปกติได้ 

O – Opportunity / Option (โอกาส–ทางเลือก)

นี่คือหัวใจของระบบยืดหยุ่นทั้งหมด โดย ผอ.ไชยโพธิ์ ตั้งคำถามว่า ‘โรงเรียนสร้างทางเลือกอะไรให้เด็กบ้าง’ ถ้าคำตอบคือไม่มี โรงเรียนก็เป็นเพียงอุปสรรค ไม่ใช่โอกาส ดังนั้นแผนการเรียนการสอนและการวัดประเมินผลจึงถูกปรับปรุงและออกแบบบนฐานคิดของการเป็นโรงเรียนแห่งโอกาสให้กับนักเรียน ตาม Opportunity / Option นั่นเอง 

N – Needs / Networking (ความต้องการ–เครือข่าย)

ผอ.ไชยโพธิ์ มองโรงเรียนเป็นระบบนิเวศที่ต้องมีเครือข่ายหลายฝั่ง … เด็กต้องการอะไร? ครูต้องการข้อมูลอะไร? ผู้ปกครองอยากเห็นอะไร? และชุมชนจะช่วยสนับสนุนเด็กได้อย่างไร? และจากตัว N นี้เอง ทำให้เกิดความร่วมมือระหว่าง “โรงเรียน–ชุมชน-นายจ้างของเด็ก–เจ้าของกิจการท้องถิ่น-วัด-ผู้นำชุมชน-ผู้มีส่วนได้เสียทั้งหมด-หน่วยงานต่างๆ” ที่ช่วยกันดูแลเด็กเป็นวงกว้าง และสนองตอบความต้องการของทุกคน

A – Active Citizenship (พลเมืองที่พร้อมทำหน้าที่)

โรงเรียนส่งเสริมให้นักเรียนเข้าใจบทบาทหน้าที่ของตนเองในสังคม มีวินัย ความรับผิดชอบ เคารพกติกา พร้อมพัฒนาพฤติกรรมและสังคม ให้เป็นพลเมืองที่ดีของชาติบ้านเมือง สามารถอยู่ร่วมกับผู้อื่นได้อย่างสร้างสรรค์

K – Knowledge & Know-How (ความรู้ – ความชำนาญ)

โรงเรียนต้องพัฒนาความรู้และทักษะที่จำเป็นให้ผู้เรียน ทั้งทักษะวิชาการ ทักษะชีวิต และทักษะอาชีพ ตามความสามารถเฉพาะทางและความสนใจ เพื่อให้นักเรียนมีพื้นฐานพร้อมต่อยอดการศึกษาและประกอบอาชีพในอนาคตได้อย่างมั่นคง

ที่สำคัญ โรงเรียนไม่สามารถยืดหยุ่นได้ หากครูไม่มีเครื่องมือ ผอ.ไชยโพธิ์ จึงปรับปรุงระบบประเมินผลใหม่ โดยให้ครูออกแบบใบงานตาม ‘ผลลัพธ์การเรียนรู้ที่แตกต่างกันของเด็กรายบุคคล’ ไม่ใช่ตามจำนวนชั่วโมงในห้อง 

จุดหมายสูงสุดของโมเดลนี้ไม่ใช่ให้เด็กสอบผ่านตามการวัดผลแบบเดิมของระบบ หรือจบ ม.6 ไปเรียนต่อมหาวิทยาลัยให้ได้ แต่คือให้เขาเป็น ‘พลเมืองที่ยืนอยู่บนขาของตัวเองได้’ 

เด็กที่เรียนควบคู่การทำงาน เรียนควบคู่การบวชเรียน หรือรับผิดชอบครอบครัวตั้งแต่อายุยังน้อย พวกเขาต้องได้รับการศึกษาแบบที่ช่วยให้เขารับผิดชอบโลกจริงได้ ไม่ใช่การศึกษาแบบที่ต้องลาออกจากชีวิตจริงเพื่อมานั่งในห้องเรียนเท่านั้น 

โดย ผอ.ไชยโพธิ์ วางระบบใหม่คู่ขนานไปกับการลงพื้นที่จริงเพื่อติดตามเด็กหลุดจากระบบการศึกษา ทำให้เขาพบชีวิตจริงของนักเรียนที่ ต้องทำงานตั้งแต่ตีห้า เด็กบางคนรับจ้างยกของ รับจ้างตัดหญ้า รับจ้างอยู่ยาม  ขายของ  ทำงานร้านอาหาร เลี้ยงน้อง หรือเดินตามพ่อแม่ไปเป็นแรงงานรายวัน

“เด็กคนแรกที่ผมตามกลับมาเรียน อุ้มลูกวัยแค่สองเดือนมาด้วย บางคนเพิ่งกลับเข้าระบบได้ไม่ทันไร ก็มีหมายจับเรื่องบัญชีม้าตามมา พอไล่ดูทีละเคสถึงเห็นว่าเด็กเหล่านี้ช่วยตัวเองไม่ได้ ครอบครัวก็พึ่งพาไม่ได้ และกำลังจะกลายเป็นวัฏจักรใหญ่ของชุมชน ถ้าไม่หยุดตั้งแต่วันนี้ เด็กๆ ก็จะเติบโตในเส้นทางเดิม” ผอ.ไชยโพธิ์กล่าว

2.โรงเรียนที่ขยับเข้าหาเด็ก ด้วย ‘การศึกษายืดหยุ่น’

หลังจากวางเข็มทิศ BOONNAK  ไว้เป็นฐานคิด ผอ.ไชยโพธิ์ ก็เริ่มลงมือออกแบบระบบการเรียนรู้ใหม่ทั้งโรงเรียน บนหลักคิดคือเด็กต้องได้เรียนในแบบที่สอดคล้องกับชีวิตจริงของเขา ไม่ใช่ชีวิตต้องวิ่งกลับมาเข้าเกณฑ์ของโรงเรียนเสมอไป โดยเขาเรียกการศึกษาแบบยืดหยุ่นนี้ว่า ‘โรงเรียน 3 รูปแบบ’ 

เริ่มต้นจากติดตามเด็กที่หายไปจากห้องเรียนทีละคน สร้างแรงจูงใจให้เด็กกลับมาเรียนแบบปกติให้ได้มากที่สุดก่อน เพื่อสื่อสารกับผู้เรียนและชุมชนว่า โรงเรียนพร้อมโอบอุ้มพวกเขาจนถึงที่สุด 

“ค่าเทอมผมก็ไม่เก็บ แจกชุดพละ แจกกระเป๋านักเรียน มีรถรับส่งฟรี มีปัญหาอะไรเราช่วยทุกอย่างถ้ากลับเข้ามาสู่ระบบการศึกษา บางคนเราช่วยกันซื้อจักรยานให้ปั่นมาโรงเรียนด้วย ใครกลับมาเรียนได้ตามปกติผมให้ทุนเลย และมีทุนให้สำหรับนักเรียนเข้าใหม่ คนละ 2,000 บาท ติดประกาศหน้าโรงเรียนชัด ๆ เพื่อจูงใจทุกทาง บางบ้านเงินสำคัญจริง ๆ โดยผมก็แบ่งให้เป็นอาทิตย์ละ 500 บาท ทำสัญญากันไปเลยว่า ถ้ามาเรียนทุกวันก็ได้เงินครบ ใช้ลูกล่อลูกชนทุกอย่าง” ผอ.ไชยโพธิ์ กล่าว 

เด็กบางคนเลือกกลับมาเรียนด้วยเงื่อนไขดังกล่าว แต่ยังมีเด็กอีกจำนวนมากที่ต้องทำงานเพื่อปากท้องของครอบครัว โรงเรียนจึงเริ่ม ‘ออกแบบและจัดการเรียนรู้’ ให้กับผู้เรียนที่ต้องทำงานหรือมีความจำเป็นพิเศษ  โดยเรียกเด็กที่มาเรียนได้ตามปกติว่า ‘เด็กแผนหนึ่ง’ และเรียกเด็กที่มีความจำเป็นพิเศษ ที่ไม่สามารถมาเรียนได้ทุกวันว่า ‘เด็กแผนสอง’ 

1) เรียนตามจังหวะชีวิต ไม่ใช่ตามตารางราชการ

“ความจำเป็นชีวิตของเด็กมันเยอะมาก ทุกบ้านมีเหตุผลของเขา ผมเลยคิดว่าต้องมีหลายทางให้เดิน ไม่ใช่มีแค่ทางเดียวแล้วใครเดินไม่ไหวก็หลุดจากระบบการศึกษา” 

สำหรับเด็กแผนสอง โรงเรียนจึงใช้วิธีการเรียนการสอนที่หลากหลาย ทั้งการเข้าไปเสิร์ฟความรู้ให้ถึงที่ จัดใบงานตามสมรรถนะ ส่งงานผ่านออนไลน์ สื่อสารกันทุกวัน และประเมินผลจากสิ่งที่เด็กทำได้จริงในพื้นที่ ไม่ใช่จากจำนวนชั่วโมงที่เด็กนั่งอยู่ในห้องเรียน

“หัวใจคือพยายามให้เขาเห็นความสำคัญของระบบการศึกษา พอเขาเห็นความสำคัญแล้วอยากกลับมานั่งเรียนกับเพื่อน บางช่วงเวลาผมก็จะได้เด็กแผนสองกลับมานั่งเรียนเป็นปกติเหมือนเด็กแผนหนึ่ง หรือวันใดวันหนึ่ง เด็กแผนหนึ่งเจอปัญหาชีวิต ก็อาจปรับไปเรียนแบบแผนสองก่อนได้เช่นกัน”

เฟียส เด็ก ม.6 ที่ทำงานพาร์ตไทม์สัปดาห์ละ 1,800 บาท เพื่อดูแลและช่วยแบ่งเบาภาระแม่ที่ไม่มีความพร้อมทางด้านการเงิน เขามาเรียนได้เพียงสามวันต่อสัปดาห์ เพราะต้องแบ่งเวลาไปทำงานหาเงินเข้าบ้าน ระบบการศึกษาแบบเดิมไม่มีพื้นที่สำหรับเด็กแบบเฟียส แต่ระบบยืดหยุ่นของโรงเรียนนี้กลับออกแบบให้ชีวิตเขาเรียนได้ ผ่านการทำ MOU ระหว่างโรงเรียน–ผู้ปกครอง–ผู้ประกอบการ กำหนดตารางเรียนและตารางงานให้สอดคล้องกัน ไม่ใช่ให้เฟียสต้องเลือกอย่างใดอย่างหนึ่ง

2) การประเมินผลตามศักยภาพและพัฒนาการ ไม่ใช่เกณฑ์ตายตัว

ในความเป็นจริง หลายบ้านไม่มีใครช่วยเลี้ยงน้อง เด็กต้องอยู่กับตากับยาย ต้องไปตกปลาหาเงินเพื่อจุนเจือครอบครัว ต้องพาพ่อแม่ไปโรงพยาบาล หรือทำงานบ้านแทนผู้ใหญ่ที่เจ็บป่วย

ภาระชีวิตของเด็ก กลายเป็น ‘หลักฐานการเรียนรู้’ ที่โรงเรียนยอมรับว่ามันส่วนหนึ่งของผลสัมฤทธิ์ ไม่ใช่อุปสรรค และสามารถนำไปเทียบโอนเป็นหน่วยกิตจากสภาพการณ์จริง เช่น เด็กมีประสบการณ์ทำงานช่าง งานค้าขาย หรือปลูกพืช เลี้ยงสัตว์ ก็นำมาเทียบประเมินได้

​​ครูจึงเลิกใช้วิธีมองเด็กจากจำนวนชั่วโมงที่มาเรียน  เปลี่ยนมาประเมินจากผลงานจริง ความรับผิดชอบ งานที่เด็กทำได้ในบ้านหรือที่ทำงาน และความก้าวหน้ารายบุคคล

3) วันศุกร์เป็นวันบูรณาการ—สะพานระหว่างแผนหนึ่งกับแผนสอง

วันศุกร์เป็นวันที่โรงเรียน ‘งดสอนหน้าห้อง’ แต่เพื่อเปิดพื้นที่ให้เรียนแบบโครงงาน ทั้งโรงเรียนจึงเดินด้วยโมเดล project-based learning

“ด้วยพื้นฐานที่ผมเคยทำ STEM มาก่อน เลยจับทุกวิชามาบูรณาการเข้าด้วยกัน แล้วดึงตัวชี้วัดมาเชื่อมให้ครูยังประเมินผลได้เหมือนเดิม แต่อยู่ในรูปแบบที่สอดคล้องกับเด็กมากขึ้น ผมชอบนำกิจกรรมใหม่ๆ เข้ามา เช่น เด็กสนใจทำลูกปัด เราก็ออกแบบและสนับสนุนให้ใช้ได้ทุกวิชา หรือถ้าเขาอยากเรียนสมุนไพร ครูทำไม่เป็น หน้าที่ผมคือไปทำ MOU หาคนมาสอน อย่างที่ทำกับศูนย์วงเดือน อาคมสุรทัณฑ์ ซึ่งมีหลักสูตรอาชีพเยอะมาก ทำให้สองปีที่ผ่านมา โรงเรียนเราได้มีโอกาสรับ-ส่งเสด็จและทูลเกล้าถวายผลิตภัณฑ์จากผลงานนักเรียนแด่สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จเทพรัตนราชสุดาฯ ถึง 4 ครั้ง” 

มากกว่านั้น เด็กแผนหนึ่งยังได้ทำงานร่วมกับเด็กแผนสอง เกิดการแลกเปลี่ยนความสามารถ และทำให้เด็กแผนสองกลับมารู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของโรงเรียนอีกครั้ง แม้จะไม่ได้มาเรียนทุกวันก็ตาม 

4) ระบบ ‘Active Tracking’ ตามเด็กก่อนหลุด 

โรงเรียนจำนวนมากรอให้เด็กขาดเรียนเป็นเดือนแล้วค่อยตาม หรือปล่อยไปตามยถากรรม แต่ที่บุญนาคพิทยาคมกลับใช้ระบบที่ตรงข้ามอย่างสิ้นเชิง

โดยเฉพาะเด็กแผนสองที่เรียนแบบยืดหยุ่นไปด้วย ทำงานไปด้วย เด็กกลุ่มนี้เสี่ยงหลุดมือได้ง่าย เพราะหลายครั้งพวกเขาต้องเคลื่อนที่โยกย้ายอยู่ตลอดเวลาตามเหตุผลของงาน เช่นย้ายไซต์ก่อสร้าง ย้ายนายจ้าง การติดตามพวกเขาอย่างต่อเนื่องจึงเป็นสิ่งจำเป็น   

ตัวช่วยที่สำคัญจึงไม่ใช่ใคร แต่เป็น ‘ชุมชน’ ที่เปรียบเหมือนโครงข่ายข้อมูลที่จะคอยเป็นหูเป็นตาให้ว่า ‘เด็กคนไหนเป็นอย่างไร’ ใครหยุดงาน ใครมีปัญหาที่บ้าน ใครถูกชักชวนไปทำงานเสี่ยง และใครที่ต้องการความช่วยเหลือพิเศษเพิ่มเติม

ระบบ Active Tracking ทำให้ความยืดหยุ่นไม่พาเด็กหลุดออกจากโรงเรียน และเมื่อระบบนี้ทำงานคู่กับแผนหนึ่ง–แผนสอง และการประเมินแบบใหม่ โรงเรียนจึงยืนบนฐานที่มั่นคงและได้ผลจริง ไม่ใช่แค่โมเดลสวยๆ ไว้ติดฝาผนังห้องประชุม

3.ดูแลเด็กหลุดจากระบบ ต้องใช้คนทั้งหมู่บ้าน

“นอกเหนือจากที่ครูช่วยกันติดตามนักเรียน ผมขับรถไปกับผู้ใหญ่บ้านบ้าง กับนักการภารโรงบ้าง ไปตามทุกจุดที่เด็กอยู่ แล้วคุยกับผู้นำชุมชนให้รู้ว่า ถ้าลูกหลานใครหลุดจากระบบ โรงเรียนเรามีทางเลือกใหม่ให้ พอทำต่อเนื่อง ข่าวก็ค่อยๆ แพร่ออกไป เด็กหลายคนไม่อยากไป กศน. เขาอยากได้วุฒิของโรงเรียน ก็กลับมาสมัครเรียนที่โรงเรียน” ผอ.ไชยโพธิ์ เล่า 

การศึกษายืดหยุ่น ไม่ได้เกิดจากของโรงเรียนบุญนาคพิทยาคมเพียงลำพัง แต่ยืนอยู่ได้เพราะมี ‘ตาข่ายสังคม’ ที่โอบรับเด็กในระดับพื้นที่ ไม่ว่าจะชุมชนหรือ ผู้ประกอบการ ไปจนถึง คนทำงานในเศรษฐกิจฐานรากที่มองว่าเด็กไม่ใช่แรงงานราคาถูก แต่เป็นทรัพยากรของพื้นที่ที่ต้องเติบโตไปด้วยกัน

นัชชา สิทธิ หรือที่เด็กๆ เรียกว่า ‘เจ๊กลาง’ คือเจ้าของปั๊มน้ำมันในชุมชน เธอรับเด็กที่หลุดจากระบบการศึกษามาทำงานที่ปั๊มหลายต่อหลายรุ่น จนกระทั่งวันหนึ่ง ครูวัยเกษียณซึ่งเป็นที่รู้จักดีในชุมชนได้ติดต่อเธอมา และแจ้งว่า ผอ.จากโรงเรียนบุญนาคพิทยาคมอยากเข้ามาคุยเรื่องการศึกษายืดหยุ่นด้วย 

โดยขณะนั้น เธอมีเด็กปั๊มทั้งหมด 4 คน ได้แก่ 

• คนที่ 1 เรียนจบแค่ ป.6 แล้วไม่ได้เรียนต่อ 
• คนที่ 2 เรียนจบแค่ ม.3 แล้วไม่ได้เรียนต่อเช่นกัน
• คนที่ 3 กำลังเรียนต่อการศึกษานอกระบบที่ กศน. 
• คนที่ 4 เรียนจบ ม.3 และสมัครต่อ ม.4 ที่โรงเรียนบุญนาค แต่ไม่มาเรียนเลย 

“พอ ผอ. มาเสนอว่าอยากให้เด็กเรียนแบบยืดหยุ่น เราก็สนับสนุนเต็มที่ เพราะมันไม่ได้กระทบการทำงานที่ปั๊ม แถมเด็กยังได้เรียนด้วย เราก็อยากให้เด็กเขามีความรู้ เพราะส่วนมากเด็กพวกนี้ยากจน ทำให้ไม่มีโอกาสได้เรียนตามระบบ ต้องออกมาหาเงินกันเยอะ  แต่เด็กรุ่นนี้ที่มาอยู่กับเราเขาดีนะ ไม่ได้ไปติดยา บางคนพอติดยาแล้วก็เสียคนไปเลย เขาอยู่นอกรั้วโรงเรียนปุ๊บมันเสี่ยง” นัชชา  เล่า

นอกจากนั้น นัชชายังเพิ่มทำหน้าที่เปรียบเสมือนผู้ช่วยครู และให้พื้นที่ทำงานเป็นพื้นที่การเรียนรู้ โดยเธออนุญาตให้เด็กๆ นำใบงานมานั่งทำได้ที่ปั๊มน้ำมัน คอยให้คำแนะนำหากเด็กมีคำถาม คอยเช็กความก้าวหน้า ไปจนถึงติดตามใบงานให้คุณครู และติดตามครูให้เด็กๆ 

นอกจากนี้ นัชชายังทำหน้าที่เชื่อมโรงเรียนกับพื้นที่ที่ต้องการการศึกษายืดหยุ่นให้มาเจอกัน โดยเธอแนะนำให้ศูนย์ปฏิบัติธรรมและศูนย์อบรมเยาวชนชัยนาทได้รู้จักกับโรงเรียนบุญนาคฯ ทำให้ต่อมา เณรในศูนย์ปฏิบัติธรรมจำนวน 4 คนได้เข้ามาเรียนแบบยืดหยุ่นอีกด้วย 

พระสุขสันต์ สุขสันโต เล่าว่า ศูนย์ปฏิบัติธรรมฯ แห่งนี้อยู่ภายใต้การดูแลของ พระครูสมณชัย ธรรมชัย เจ้าคณะตำบลหาดท่าเสา จังหวัดชัยนาท โดยปัจจุบันมีเณรมาประจำอยู่ 10 กว่ารูป 

โดยพระครูสมณชัย ได้เล็งเห็นถึงความสำคัญของการศึกษาของสามเณร และได้วางนโยบายไว้ให้สามเณรได้เรียนทั้งนักธรรมและการศึกษาภาคบังคับควบคู่กันไป เพราะหากวันหนึ่งสามเณรลาสิกขาไปแล้ว เขาก็จะสามารถมีวุฒิการศึกษาและต่อยอดเส้นทางในโลกจริงได้ 

“เราไม่ได้หวังให้น้องเณรบวชไปตลอด แต่หวังให้เขามีโอกาสทางการศึกษา มีวุฒิและไปเรียนต่อทางโลกได้ถ้าเขาต้องการ เพราะถ้าไม่ได้เรียนทางโลกเลย พอสึกออกมาก็หางานยาก วัดจึงอยากให้โอกาสเขาให้มากที่สุด ส่วนจะไปได้ไกลแค่ไหน ก็ขึ้นอยู่กับตัวเณรเองด้วย”

ในพื้นที่ตำบลธรรมามูล จังหวัดชัยนาท วัดคือหนึ่งในโครงสร้างสำคัญที่ช่วยประคับประคองเด็กจำนวนมาก โดยเฉพาะเด็กชายขอบที่มีภูมิหลังแตกต่าง บางรูปไม่มีเอกสาร ไร้สัญชาติ บางรูปมาจากครอบครัวแตกร้าว และหลายรูปเติบโตมากับภาระชีวิตที่ใหญ่เกินวัย การบวชเป็นสามเณรจึงไม่ใช่หนทางหลีกหนี แต่เป็นพื้นที่ปลอดภัยที่ช่วยให้พวกเขามีวินัย มีขอบเขต และมีผู้ใหญ่ดูแลอย่างใกล้ชิด โรงเรียนจึงมองว่าวัดเป็นสถาบันที่มีศักยภาพจะเป็นห้องเรียนอีกประเภทหนึ่ง … ห้องเรียนที่เด็กเรียนรู้ผ่านวิถีปฏิบัติจริงในชีวิตประจำวันของการเป็นเณร

ปัจจุบัน สามเณรที่ศูนย์ปฏิบัติธรรมแห่งนี้ต้องเรียนธรรมควบคู่กับการศึกษาทางโลก โดยเณรระดับประถมต้องเข้าเรียนที่โรงเรียนชุมชนวัดดักคะนน โดยหลังจบประถมปลายแล้ว เดิมทีเณรต้องเข้าเรียนที่ กศน. แต่หลังจากได้รู้จักกับ ผอ. ไชยโพธิ์ เณรระดับมัธยมครึ่งหนึ่งจึงหันมาเรียนยืดหยุ่นทางไกลในสายสามัญ จึงเกิดระบบที่ครูประสานงานกับพระอาจารย์ ใบงานและผลประเมินถูกปรับให้สอดคล้องกับบทบาทที่เณรทำในวัด ทักษะทางศาสนาและสมาธิถูกนำมาเชื่อมกับสมรรถนะด้านสังคม ชั่วโมงช่วยงานวัด ถูกนับเป็นกิจกรรมพัฒนาผู้เรียน

4.เด็กในฐานะ ‘หลักฐานที่ระบบหลงลืม’ 

การศึกษายืดหยุ่นของโรงเรียนบุญนาคพิทยาคมจะไม่มีน้ำหนักใดเลย หากไม่มีเสียงของ ‘เด็กแผนสอง’ ที่ใช้ระบบนี้อยู่ในชีวิตประจำวัน และเพื่อเป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ว่า ระบบที่โรงเรียนออกแบบ ตั้งแต่แผนเวลาเรียนหลายจังหวะ การประเมินผลตามศักยภาพ ไปจนถึง MOU ระหว่างโรงเรียน แหล่งเรียนรู้ สถานประกอบการ และชุมชน มันทำงานได้จริงกับชีวิตที่ไม่ปกติของเด็กจำนวนมากในพื้นที่อย่างไร 

‘นุ๊ก’ โชตินัย มีทรัพย์  อายุ 18 ปี ทำงานที่ปั๊มน้ำมันของนัชชามาแล้ว 1 ปี 8 เดือน เขาเรียนจบแค่ ม.3 และตัดสินไม่ไปเรียนต่อ ม.4 แม้จะสมัครเรียนไว้แล้ว ทำให้ชื่อของเขาค้างเติ่งอยู่ในระบบของโรงเรียน แต่ตัวกลับต้องดิ้นรนอยู่ในตลาดแรงงานตั้งแต่อายุ 15 ปี

“ผมสมัครเข้า ม.4 แล้ว แต่ไปได้วันเดียวก็ต้องหยุด เพราะค่าใช้จ่ายมันไม่ไหว ไหนจะค่ารถ ไหนจะต้องหาเงินเข้าบ้าน พ่อแม่ก็ทำงานไม่ค่อยได้แล้ว ผมเลยออกมา ทำงานตั้งแต่สิบห้าขวบ รับจ้างทำสวน ทำงานที่ใครจ้างก็ไป บ้านมีกันแค่สามคน พ่อแม่ลูก รายได้ไม่ค่อยพอ ผมเห็นปัญหาตลอด ทั้งเรื่องเงิน ทั้งที่พ่อแม่ไม่ค่อยลงรอยกัน ช่วงนั้นก็ไม่ค่อยอยากเรียนด้วยเลยตัดสินใจออกก่อน”

ในวันที่ ผอ.ไชยโพธิ์ มาเสนอแผนการเรียนแบบยืดหยุ่น นุ๊กตอบตกลงแบบไม่ลังเล เพราะนับตั้งแต่ออกจากโรงเรียนมา เขาพบว่าแม้งานจะหาไม่ยาก แต่งานที่จะช่วยยกระดับชีวิตของเขานั้นหายาก หากปราศจากวุฒิการศึกษา

เขาเริ่มทำงานที่ปั๊มตั้งแต่ตีห้าครึ่งถึงสี่โมงเย็น ค่าแรงวันละ 300 บาท แต่กลับบ้านก็ยังต้องทำงานบ้านต่อ “เหนื่อยมากครับ” เขาพูดตรง ๆ “ตกเย็นผมหมดแรงแล้ว หลับทันที จะให้ไปนั่งทำใบงานเยอะ ๆ ผมไม่ไหวเลย” นุ๊กจึงขออนุญาตนายจ้างนั่งทำใบงานที่ปั๊มเติมน้ำมันแทน โดยหากไม่มีลูกค้า เขาจะหยิบงานขึ้นมาทำ พอรถเข้ามาก็ลุกไปบริการ นี่คือรูปแบบการเรียนที่ “เป็นไปได้จริง” ในชีวิตของเขา 

เจ้าของปั๊มน้ำมันเองก็แนะนำให้เขากลับไปเรียน เพราะมองเห็นว่านุ๊กยังเด็กเกินกว่าจะทิ้งโอกาสทางการศึกษาไปตลอดชีวิต และนุ๊กก็รู้ดีว่า ‘วุฒิการศึกษา = โอกาสงาน” มากกว่าใคร

ปัจจุบันนุ๊กอยู่ ม.4 อีกประมาณสองปีก็จะจบ ม.6 ใบงานที่เขาต้องทำเป็นแบบรายเดือน เพื่อให้สอดคล้องกับเวลาที่มีจำกัด “บางวันก็ท้อครับ” เขายอมรับ “แต่พอรุ่งเช้ามามันก็ต้องลุกขึ้นมาทำงานอีก เพราะผมอยากมีบ้านเป็นของตัวเอง อยากมีรถซักคัน ต้องสู้ให้ถึงวันนั้นครับ”

เรื่องของนุ๊กไม่ได้ต้องการสื่อว่า ‘เด็กคนนี้น่าสงสาร’ แต่กำลังบอกว่า ถ้าระบบการศึกษายืดหยุ่นพอ เด็กคนหนึ่งที่ถูกชีวิตบีบให้ต้องเป็นแรงงานตั้งแต่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ ก็จะยังมีที่ยืนในโรงเรียนได้จริง

เณรกระเป๋า แปร้จาด แห่งศูนย์ปฏิบัติธรรมและศูนย์อบรมเยาวชนชัยนาท ก็เช่นเดียวกัน เขาต้องเผชิญเงื่อนไขชีวิตที่ระบบการเรียนแบบเดิมให้ไม่ได้ เนื่องจากเณรกระเป๋าต้องบวชเรียนตั้งแต่อายุ 10 ขวบ หลังพ่อและแม่เสียชีวิต เขาโตมากับวัดและเรียนทั้งปริยัติและทางโลกใน กศน. ควบคู่กันมาเสมอ แต่หลังได้เรียนการศึกษายืดหยุ่น เขาพบว่าตนสามารถออกแบบการเรียนรู้ที่สอดคล้องกับวิถีสมณะได้ และยังได้วุฒิการศึกษาสายสามัญซึ่งนำไปต่อยอดอาชีพได้มากกว่าในอนาคต 

“เรียนแบบยืดหยุ่นมีงานให้ทำเรื่อย ๆ รู้สึกว่าได้ความรู้จริง ทั้งทางโลกและทางธรรม พอคิดว่าวันหนึ่งต้องสึกออกไป การศึกษามันสำคัญครับ ถ้าไม่มีวุฒิทางโลกเลยก็คงหางานยาก ดูเสียอนาคต ผมเลยต้องใฝ่รู้ไว้ เพื่อเอาไปต่อยอดอาชีพในอนาคต” เณรกระเป๋ากล่าว และเหมือนเด็กอีกหลายคน เขาฝันอยากเป็นนักฟุตบอลเมื่อสึกออกมา และฝันว่าการศึกษาจะช่วยยกระดับชีวิต หลังต้องผ่านความยากลำบากเกินวัยเกินกว่าใครจะจินตนาการถึง 

เณรภูเฉียง หมวย วัย 17 ปี ก็เป็นอีกคนที่ต้องออกบวชตั้งแต่อายุ 13  เขาเป็นเด็กชาติพันธุ์ไทใหญ่ที่ยังไม่มีบัตรประชาชน โดยครอบครัวส่งเขามาบวชเพราะกลัวเขาจะถูกตำรวจจับหากขาดเอกสาร ซึ่งเป็นชะตากรรมที่เด็กหลายคนในหมู่บ้านเผชิญเหมือนกัน

เขาเพิ่งรู้จักคำว่าการศึกษายืดหยุ่นเมื่อโรงเรียนบุญนาคพิทยาคมเข้ามาอธิบาย และเข้าใจทันทีว่ามันสำคัญต่อชีวิตเขาอย่างไร เพราะประวัติการเรียนและการมีวุฒิการศึกษาคือหลักฐานสำคัญในการยืนยันตัวตน การอยู่จริงในประเทศไทย และเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการขอเอกสารทางกฎหมายในอนาคต

ระบบยืดหยุ่นทำให้เขาเรียนในวัดได้ ไม่ต้องละทิ้งบทบาทเณร แต่ยังมีคุณสมบัติและวุฒิทางโลกเพียงพอสำหรับวันที่ต้องสึก

เหมือนกระเป๋า… เณรภูเฉียงเองก็ฝันอยากเป็นนักฟุตบอลเช่นกัน 

ส่วน เณรปฏิภาณ เกิดรัก เณรน้องเล็กวัย 13 ปี เขาออกบวชด้วยเหตุผลที่ครอบครัวไม่มีเวลาเลี้ยงดู การอยู่ในวัดจึงเป็นพื้นที่ปลอดภัย และเป็นโอกาสที่เขาจะได้เรียนหนังสือควบคู่ทั้งทางโลกทางธรรม แม้จะยังเด็ก เขาเข้าใจดีว่าการเรียนรู้ทางโลกเป็นสิ่งที่ต้องมี ถ้าจะสึกออกมาใช้ชีวิตแบบฆราวาสเหมือนคนอื่นในวัยเดียวกัน 

5.รื้อวัฒนธรรมราชการ

มองเข้าไปเผินๆ เราอาจเห็นเพียงความสำเร็จของโรงเรียนบุญนาคพิทยาคมในการสร้างระบบการศึกษายืดหยุ่นที่ช่วยเด็กให้กลับมาเรียนได้จริงอีกครั้ง แต่ภาพใต้ภาพเหล่านี้ คือภาระงานจำนวนมากที่ครูต้องแบกรับปรับตัว และการต่อสู้ของ ผอ. ที่ไม่เคยอยู่ในตำราการบริหารโรงเรียน และอาจไม่เคยเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมราชการไทยเลยแม้แต่น้อย 

ผอ.ไชยโพธิ์ใช้เวลา 2 ปี  พลิกฐานคิดจากเดิมที่เด็กต้องปรับตัวเข้าหาโรงเรียน เป็นโรงเรียนต้องขยับเข้าหาชีวิตเด็ก ปลูกฝังให้ครูออกจากห้องไปติดตามเด็กนอกห้องเรียน ทำให้ครูเห็นว่าปัญหาไม่ใช่วินัยของผู้เรียนอย่างเดียว แต่คือโครงสร้างชีวิตที่พวกเขาเลือกเกิดไม่ได้ และรื้อวัฒนธรรมราชการที่ใช้เอกสารเป็นศูนย์กลาง เปลี่ยนเป็นระบบประเมินที่พิจารณาศักยภาพและความจำเป็นจริงของผู้เรียน รวมถึงรื้อวิธีทำงานใหม่ทั้งชุด ให้ครูเห็นว่าการเรียนรู้จริง ๆ ของเด็กอาจไม่ได้เกิดในห้องเรียนสี่เหลี่ยมอย่างเดียวอีกต่อไป 

นอกจากนั้น ผอ.ไชยโพธิ์ ต้องใช้เวลาทุกวันในช่วงตั้งไข่โครงการ ไปกับการ ‘คุยทีละบ้าน ทีละผู้นำชุมชน ทีละครู’ เพื่อทำให้ทุกคนเห็นเหตุผลว่าโรงเรียนไม่ใช่แค่สถานที่ แต่คือหน่วยพัฒนาคนของพื้นที่ และสร้างการตระหนักใหม่ว่า ชุมชนต่างหากคือเจ้าของโรงเรียนที่แท้จริง 

“ผมบอกกับคนในชุมชนตลอดว่า ผมไม่ใช่คนที่นี่นะ ผมไม่รู้ว่าจะทำงานอยู่ที่นี่นานเท่าไหร่ เพราะฉะนั้นคนในชุมชนที่นี่คือเจ้าของโรงเรียน ผมไม่ใช่เจ้าของโรงเรียน วันหนึ่งผมก็ต้องไป ถ้าอยากช่วยให้โรงเรียนยังอยู่รอด ก็ต้องรีบช่วยกัน เพราะหากโรงเรียนถูกยุบก็คงไม่มีโอกาสช่วยอีกแล้ว” 

ประโยคนี้ทำให้ชุมชนเห็นภาพตรงกันทันทีว่าเหตุการณ์ ‘โรงเรียนจะถูกยุบ’ ไม่ใช่เรื่องไกลตัว แต่คือภัยคุกคามต่ออนาคตลูกหลานของพวกเขาเอง การศึกษายืดหยุ่นจึงไม่ใช่โครงการของ ผอ.คนหนึ่ง แต่เป็นภารกิจร่วมของทั้งพื้นที่

เมื่อคนในชุมชนเริ่มเข้าใจว่า โรงเรียนจะอยู่ได้ต่อเมื่อทุกฝ่ายช่วยกันประคอง ระบบใหม่จึงค่อย ๆ แข็งแรงขึ้น ร้านค้า ปั๊มน้ำมัน วัด ไปจนถึงครอบครัวในหมู่บ้าน เริ่มทำหน้าที่เป็น ‘โครงสร้างสนับสนุน’ แทนที่จะปล่อยให้เด็กหายไปเฉยๆ ความร่วมมือที่เกิดขึ้นหลังคำพูดตรงไปตรงมาของผอ. นี่เอง ที่ทำให้การศึกษายืดหยุ่นไม่ใช่งานใจบุญชั่วคราว แต่เป็นระบบที่ชุมชนยอมรับร่วมกันว่าเป็นเรื่องจำเป็น และเป็นเครื่องมือพัฒนาคนของพื้นที่จริงๆ

ที่สุดแล้ว ระบบการศึกษายืดหยุ่นไม่อาจเกิดขึ้นได้จากคนๆ เดียว เพราะความยืดหยุ่นแบบที่บุญนาคพิทยาคมกำลังทำอยู่ ไม่ใช่โครงการที่ ผอ.คนหนึ่งลุกขึ้นมาทำแล้วทุกอย่างเดินได้เอง แต่คือกระบวนการ ‘ขยับทั้งระบบ’ พร้อมกัน ตั้งแต่ครูที่ต้องเปลี่ยนวิธีสอนและต้องออกไปตามเด็กถึงไซต์งาน ชุมชนที่ต้องยอมรับว่าโรงเรียนไม่ใช่สถานที่ที่เด็กต้องนั่งเรียนทุกวัน ผู้ประกอบการที่ต้องช่วยคุมใบงานและคอยเป็นตาข่ายรองรับเด็กที่ทำงานไปด้วย และวัดที่กลายเป็นพื้นที่เรียนรู้ให้เณรที่ไม่สามารถเข้าเรียนในห้องเรียนปกติได้ ทั้งหมดนี้คือแรงขับเคลื่อนที่ทำให้โรงเรียนเล็กๆ แห่งหนึ่งสามารถดึงเด็กกลับเข้าสู่ระบบการศึกษาได้จริง

ประการสุดท้ายที่ ผอ. ย้ำ นั่นคือการเปลี่ยนระบบครั้งนี้เกิดขึ้นได้ ส่วนหนึ่งเป็นเพราะโรงเรียนไม่ต้องเดินลำพัง แต่มีกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) เป็นกลไกที่ทำให้โรงเรียนเล็กอย่างบุญนาคพิทยาคมกล้าลองวิธีใหม่ มีพื้นที่ทดลองโดยไม่เสี่ยงล้มอย่างไร้ฟูก และทำให้นวัตกรรมที่เกิดในระดับหมู่บ้านเชื่อมต่อไปถึงระดับนโยบายได้จริง 

หากจะวัดความสำเร็จของโรงเรียนเล็กๆ ที่เคยใกล้ถูกยุบแห่งนี้ เราคงไม่ต้องดูที่คำยกยอใดๆ เพราะลำพังแค่ตัวเลขดังต่อไปนี้ก็พูดแทนทุกอย่างได้แล้ว 

– ตุลาคม 2566 มีนักเรียนอยู่เพียง 20 คน 
– ธันวาคม 2566 ตามนักเรียนกลับมาได้อีก 20 คน รวมเป็น 40 คน 
– มิถุนายน 2567 มีนักเรียนเพิ่มเป็น 90 คน 
– มิถุนายน 2568 มีนักเรียนเพิ่มเป็น 124 คน
– พฤศจิกายน 2568 มีนักเรียนเพิ่มเป็น 131 คน 

ยังไม่นับรวมเด็กนักเรียนอายุเกินเกณฑ์อีกประมาณ 30 คน ที่โรงเรียนเปิดโอกาสให้เรียนไม่จำกัดอายุ (นักเรียนที่อายุมากสุดในตอนนี้ประมาณ 40 ปี) นั่นหมายความว่า ระบบยืดหยุ่นของโรงเรียนนี้กำลังพาคนกว่า 160 ชีวิต กลับเข้าสู่การศึกษาที่พวกเขาเคยหลุดหายไป

อาจเรียกได้ว่านี่คือ Case Study ระดับประเทศ และหลักฐานว่าระบบการศึกษาเปลี่ยนได้จริง

The post ทำได้อย่างไร ‘บุญนาคพิทยาคม’ จากโรงเรียนขนาดเล็กที่ใกล้ถูกยุบ สู่ปรากฏการณ์ “โรงเรียนตามจังหวะชีวิต ไม่ใช่ตามตารางราชการ” first appeared on กสศ..

–โรงเรียนท้ายหาด จังหวัดสมุทรสงคราม 
ทำงานกับเด็กที่แบกรับภาระชีวิตหนักเกินวัย ด้วยการจัดการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่นและออกแบบระบบให้ต่างจากเดิม เด็กที่ต้องทำงานหรือมีข้อจำกัดด้านครอบครัวยังสามารถกลับมาเรียนและจบการศึกษาได้จริง โดยไม่ถูกตัดออกเพราะชีวิตไม่เป็นไปตามแบบแผน

–ความยืดหยุ่นคือการยอมรับว่าชีวิตเด็กไม่ได้เดินตามนาฬิกาโรงเรียน
โรงเรียนปรับรูปแบบการเรียนให้สอดคล้องกับชีวิตการทำงาน เด็กมาเรียนเมื่อไหว เรียนต่อผ่านใบงานและระบบออนไลน์ และนำประสบการณ์ทำงานมาเทียบเป็นหน่วยการเรียนรู้ หลักสูตรยังครบ แต่เส้นทางถูกออกแบบให้เดินได้จริง

–เมื่อโรงเรียนเปิดพื้นที่ให้ชีวิต การเรียนรู้ก็เดินต่อได้
โรงเรียนเลือกลงไปเห็นชีวิตจริงของเด็ก ติดตามรายบุคคล และแปลงประสบการณ์ทำงานเป็นหลักฐานการเรียนรู้ การศึกษาจึงไม่จำกัดอยู่ในห้องเรียน แต่เกิดขึ้นควบคู่กับชีวิตประจำวันของเด็ก

บางทีปัญหาไม่ได้อยู่ที่เด็กไม่อยากเรียน แต่มันอยู่ที่ว่าชีวิตเขาหนักเกินกว่าเด็กคนหนึ่งจะแบกไหว

ลองนึกภาพดูว่า ถ้าคุณต้องขนส่งสินค้าตั้งแต่เช้าตรู่ เสิร์ฟอาหารกลางวัน ล้างจานตกค่ำ แล้วยังต้องไปเล่นดนตรีในผับจนดึกดื่น คุณจะมีแรงตื่นมาเรียนหนังสือเช้าวันรุ่งขึ้นได้ยังไง? นี่คือชีวิตจริงของเด็กบางกลุ่มที่โรงเรียนท้ายหาดพบเจอ

การศึกษายืดหยุ่นที่นี่ไม่ใช่แค่คำสวยหรู แต่เป็นการออกแบบระบบที่ให้เด็กเหล่านี้ – เด็กที่ต้องรับผิดชอบตัวเอง ต้องหาเงินเลี้ยงชีพ ต้องแบกรับภาระหนักกว่าวัย – ยังกลับมาเรียนได้จริงๆ และที่สำคัญ ตอนนี้การศึกษายืดหยุ่นอยู่ภายใต้กรอบนโยบายที่มีกฎหมายรับรองแล้วด้วย 

เมื่อมีกรอบนโยบาย “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” เข้ามารองรับ โรงเรียนจำนวนไม่น้อยในประเทศไทยสามารถปรับการศึกษาให้ยืดหยุ่นเพื่อตอบโจทย์ชีวิตจริงของเด็กได้อย่างตอบโจทย์ขึ้น ข่าวดีก็คือ ในกรอบนโยบายนี้ เด็กทั่วประเทศ – แม้แต่เด็กที่กำลังรับใช้ชาติในค่ายทหาร – ก็มีหนทางเดินกลับสู่ระบบการศึกษาได้อย่างถูกต้องตามกฎหมาย

นี่คือสิ่งที่โรงเรียนท้ายหาด มองว่า คือจุดเปลี่ยนแปลงอันสำคัญ

จุดเริ่มต้น: โรงเรียนที่มองเห็นเด็กทำงานหนักกว่าผู้ใหญ่

โรงเรียนท้ายหาดทำงานกับเด็กกลุ่มเปราะบางมาต่อเนื่องหลายปี ช่วงแรกๆ ผู้บริหารสมัยก่อนตั้ง “โครงการทางเลือกสร้างโอกาสทางการศึกษา” ขึ้นมาเพื่อแก้ปัญหาเด็กที่ติด 0 ร. มส. หรือเด็กที่ขาดเรียนจนเสี่ยงไม่จบ 

แต่พอเวลาผ่านไป ปัญหาที่เจอกลับซับซ้อนกว่าที่คิด ความยากจนคือสาเหตุใหญ่ที่สุด เด็กจำนวนมากต้องหารายได้ช่วยครอบครัว บางคนขี่รถไปรับ-ส่งสินค้า บางคนเสิร์ฟอาหารกลางวัน บางคนเล่นดนตรีกลางคืน และที่แย่กว่านั้น หลายคนอยู่กับปู่ย่าตายาย ครอบครัวแตกร้าว หรือมีสมาชิกใหม่ในบ้านที่ไม่สามารถพึ่งพาได้

ผลที่ตามมาก็คือ เด็กมาเรียนไม่ทันเพื่อน ขาดเรียนต่อเนื่อง ติด 0 และค่อยๆ หมดแรงจะสู้กับระบบการศึกษาแบบเดิมๆ ที่ไม่ได้รอใคร

ผู้บริหารและครูโรงเรียนท้ายหาดเลยถามตัวเองตรงๆ ว่า “เราจะให้เด็กเหล่านี้เรียนในชีวิตจริงของเขาได้อย่างไรบ้าง?”

วิสัยทัศน์ของผู้อำนวยการ: กล้ารับเด็กที่คนอื่นไม่รับ

ผู้อำนวยการโรงเรียนท้ายหาดมีบทบาทสำคัญตั้งแต่ยุคแรกๆ ของการทำงานแบบนี้ โรงเรียนไม่ได้นั่งรอให้มีโครงการระดับชาติออกมาก่อน แต่เริ่มต้นจัด “โครงการทางเลือกสร้างโอกาสทางการศึกษา” ขึ้นมาเองเพื่อตอบโจทย์เด็กที่เข้าไม่ถึงระบบปกติ

ผู้บริหารในยุคนั้น และผู้บริหารปัจจุบัน มีจุดร่วมอันสำคัญตรงที่ว่า พวกเขาตัดสินใจยืนข้างเด็กก่อนที่จะคิดถึงความเสี่ยงของการถูกตั้งคำถามเรื่องกฎเกณฑ์

ผู้อำนวยการเป็นคนผลักดันให้โรงเรียนรับเด็กจากทั่วจังหวัดที่ไม่รู้จะไปพึ่งที่ไหน เปิดประตูให้เด็กที่มีปัญหาพฤติกรรม เด็กที่ทะเลาะวิวาท และแม้แต่เด็กที่อยู่ในกระบวนการยุติธรรม นอกจากนี้ยังพัฒนา “ระบบเทียบโอนประสบการณ์และหน่วยกิต” ก่อนที่ประเทศจะมีนโยบายชัดเจนด้วยซ้ำ

การตัดสินใจเหล่านี้ไม่ได้แค่ช่วยเด็ก แต่ทำให้โรงเรียนกลายเป็นต้นแบบเชิงปฏิบัติของระบบการศึกษายืดหยุ่น แม้ในตอนนั้นจะยังไม่มีใครเรียกกระบวนการนี้อย่างนั้นก็ตาม

และเมื่อนโยบาย “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” ออกมารองรับ ผู้อำนวยการก็ได้เครื่องมือที่ทำให้สิ่งที่โรงเรียนทำมาตลอด 10 กว่าปี กลายเป็นเรื่อง “ถูกต้องตามกฎหมาย 100%”

นี่คือเหตุผลที่ทีมครูโรงเรียนท้ายหาดทำงานด้วยความมั่นใจ เพราะผู้อำนวยการเชื่อว่า การศึกษาไม่ควรทิ้งใครไว้ข้างหลังเพียงเพราะชีวิตเขาไม่เหมือนคนอื่น

เคสจริงน้อง ม.3: ทำงานทุกอย่างตั้งแต่เช้าจนดึก แต่ยังอยาก “จบให้ได้”

หนึ่งในเคสที่สะท้อนปัญหาได้ชัดที่สุด คือเด็กผู้ชายคนหนึ่งที่เกือบจะหลุดจากระบบตอน ม.2-ม.3

ครอบครัวแยกทาง ผู้ปกครองคนใหม่มีความตึงเครียด เด็กต้องพึ่งตัวเอง เขารับงานทุกอย่างที่หาได้ ตั้งแต่ขนส่งน้ำตาลมะพร้าว รับจ้างตามร้านอาหาร ไปจนถึงเล่นดนตรีกลางคืน รายได้เป็นสิ่งจำเป็น แต่การเรียนก็ตามไม่ทัน ผลก็คือเกรด 0 เต็มระเบียน และค่อยๆ หมดกำลังใจที่จะไปต่อ

โรงเรียนสังเกตเห็นความผิดปกติจากข้อมูลการขาดเรียน แล้วเลือกที่จะเดินเข้าหาเด็กแทนที่จะปล่อยให้เขาหายไป การลงพื้นที่ถึงบ้านทำให้เห็นชีวิตจริง จนพบว่า เด็กไม่ได้ไม่อยากเรียน แต่เขาไม่มีช่องว่างให้เรียนได้แบบปกติ

คำตอบคือการจัดการศึกษายืดหยุ่น โรงเรียนออกแบบตารางใหม่ให้เขาเรียนเพียงวันเสาร์ ตั้งแต่เช้าถึงบ่ายสอง ส่วนวันอื่นให้เด็กไปทำงานได้เต็มที่ แล้วใช้ระบบใบงาน งานออนไลน์ และไลน์กลุ่มเพื่อเรียนต่อเนื่อง ประสบการณ์การทำงาน เช่น การเล่นดนตรีหรือรับจ้างทั่วไป ถูกเทียบเป็นหน่วยกิตในกลุ่มสาระที่เกี่ยวข้อง

การประคับประคองใช้เวลานาน เด็กต้องเดินทางไปทำงานต่างจังหวัดบ่อยครั้ง ผลัดหลับผลัดตื่น แต่ก็ยังกลับมาเรียนเสาร์เช้าเสมอ และในที่สุด เขาก็จบ ม.3 ได้สมบูรณ์

ระบบ “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” ทำให้ “สิ่งที่ทำมานาน” กลายเป็นสิ่งที่ถูกต้อง

โรงเรียนท้ายหาดทำงานกับเด็กนอกระบบมานานกว่าทศวรรษ และตลอดเวลานั้น ครูต้องแบกภาระความกังวลเรื่องกฎระเบียบ การสอบทวนซ้ำ และความเสี่ยงว่าการช่วยเด็กอาจถูกตีความว่าไม่เป็นไปตามมาตรฐาน

เมื่อนโยบาย “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” และแนวคิดการศึกษายืดหยุ่นที่มีกรอบกฎหมายรองรับเข้ามา โรงเรียนทำงานได้อย่างมั่นใจมากขึ้น เพราะสิ่งที่ทำเพื่อเด็กไม่ใช่เรื่องล้ำเส้นอีกต่อไป แต่คือนโยบายที่ประเทศสนับสนุนอย่างเป็นทางการ

เด็กทุกประเภท – ไม่ว่าจะเป็นเด็กเสี่ยงหลุด เด็กมีปัญหาพฤติกรรม เด็กตั้งครรภ์ หรือแม้แต่เด็กในค่ายทหาร – ล้วนสามารถเข้าสู่ระบบการเรียนรู้ที่ปลอดภัย ถูกต้อง และมีมาตรฐานเดียวกับโรงเรียนอื่นได้

เคสพิเศษ: เด็กที่กำลังเป็น “ทหารเกณฑ์” แต่ยังเรียน ม.6 จบได้

อีกเคสหนึ่งที่สะท้อนความเป็นไปได้ของระบบยืดหยุ่น คือกรณีของเด็กหนุ่มที่ยังไม่จบ ม.6 แต่ถูกเรียกเข้ากรมทหารตามกฎหมาย เมื่อเข้าสู่ค่าย เขายังอยากเรียนต่อแต่ไม่รู้ว่าจะไปขอใคร

ผู้ปกครองเลยพาเขาเดินเข้ามาที่โรงเรียนท้ายหาด แม้จะต้องเดินทางจากต่างจังหวัด

โรงเรียนประเมินตามเกณฑ์อายุ 21 ปี  และความเป็นไปได้เชิงโครงสร้าง ก่อนรับเข้าเรียนอย่างถูกต้องตามกฎหมาย เด็กจึงสามารถเรียน “ขณะประจำการในค่ายทหาร” ได้ โดยออกมาพบครูทุกวันเสาร์ตามที่ต้นสังกัดอนุญาต

และในที่สุด เขาก็จบ ม.6 ได้จริง พร้อมมีโอกาสต่อยอดเส้นทางในสายทหารต่อไป

สิ่งที่ท้ายหาดพิสูจน์: การศึกษายืดหยุ่นไม่ใช่ “ทางลัด” แต่คือ “ทางรอด”

ตลอดหลายปี โรงเรียนท้ายหาดรับเด็กหลากหลายปัญหา ทั้งเด็กติด 0 ร. มส., เด็กขาดเรียนยาว, เด็กทะเลาะวิวาท, เด็กที่มาจากเรือนจำเด็กและเยาวชน รวมถึงเด็กที่หลุดออกจากระบบในจังหวัดใกล้เคียงแล้วเดินทางมาหาด้วยความหวัง

สิ่งที่โรงเรียนเน้นย้ำชัดเจนก็คือ มาตรฐานหลักสูตรยังอยู่ครบทุกตัวชี้วัด เพียงแต่รูปแบบการเรียนรู้ถูกปรับให้สอดคล้องกับชีวิตจริงของเด็กแต่ละคน

ตารางเรียนถูกออกแบบตามชั่วโมงเรียนรายวัน การวัดผลเป็นรายชิ้นงานจริง และประสบการณ์ชีวิตถูกแปลงเป็นหน่วยกิตตามเกณฑ์ที่ สพฐ. รับรอง ไม่ใช่การลดระดับ แต่คือการปรับระบบให้เด็กทุกคนยังมีสิทธิ์เติบโต

เมื่อโรงเรียนยอมก้าวเข้าหาเด็ก เด็กก็ยอมกลับมาหาโรงเรียน

ท้ายหาดเป็นตัวอย่างของโรงเรียนที่ทำงานเงียบๆ ไม่ค่อยประชาสัมพันธ์ตัวเอง แต่ผู้ปกครองจากหลายจังหวัดกลับพูดถึงปากต่อปาก เพราะพวกเขาเห็นว่าโรงเรียนนี้ “ให้โอกาสจริง ไม่ตัดสิน ไม่ปิดประตูใส่เด็ก”

นี่คือหัวใจสำคัญของการศึกษายืดหยุ่น โรงเรียนต้องมองเห็นชีวิตเด็กก่อนที่จะมองเห็นกฎเกณฑ์ เมื่อโรงเรียน “เปิด” เด็กก็ “กล้ากลับมา”

และเมื่อมีกฎหมายรองรับ โรงเรียนก็ทำงานได้อย่างมั่นใจ เด็กก็ได้รับอนาคตที่เขาควรได้ตั้งแต่แรก

The post เมื่อ “เด็กที่แทบไม่มีเวลานอน” ยังมีสิทธิ์จบ ม.3 ได้ การศึกษายืดหยุ่นที่เปลี่ยนชีวิตเด็กได้จริง โรงเรียนท้ายหาด จังหวัดสมุทรสงคราม ทำได้อย่างไร? first appeared on กสศ..

-โรงเรียนนิวิฐราษฎร์อุปถัมภ์ จังหวัดกาญจนบุรี
ทำงานกับเด็กที่เสี่ยงหลุดจากระบบมาอย่างต่อเนื่อง ด้วยการจัดการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่นและลงมือถึงบ้านเด็กจริง ระบบนี้ช่วยให้เด็กที่ต้องทำงาน เจอปัญหาชีวิต หรือมีข้อจำกัดด้านสุขภาพ ยังสามารถเรียนต่อและจบการศึกษาได้ โดยไม่ต้องหายไปจากระบบอีกครั้ง

-เด็กจำนวนมากไม่ได้หายไปจากโรงเรียน แต่ถูกเงื่อนไขชีวิตค่อยๆ ผลักออกไป
เด็กหลายคนต้องทำงาน ดูแลครอบครัว หรือเผชิญปัญหาสุขภาพ โรงเรียนจึงติดตามเชิงรุก ทำงานร่วมกับชุมชนและครอบครัว เพื่อประคองเด็กให้อยู่ในเส้นทางการศึกษา

-การวัดผลต้องมองเห็นสิ่งที่เด็กทำจริง ไม่ใช่แค่สิ่งที่เด็กสอบได้”
การประเมินยึดร่องรอยชีวิตจริง ทั้งงานในไร่ งานรับจ้าง ใบงานออนไลน์ และการพูดคุยกับครู ทุกคะแนนมีหลักฐานรองรับ แม้การเรียนรู้จะเกิดนอกห้องเรียน

“โรงเรียนต้องตามชีวิตเด็กให้ทัน ไม่ใช่ให้เด็กมาวิ่งไล่ตามโรงเรียน”

คำพูดนี้ฟังดูธรรมดา แต่มันคือแก่นแท้ของการศึกษายืดหยุ่นที่นิวิฐราษฎร์อุปถัมภ์ทำมาตั้งแต่ปี 2540 หลายปีก่อนที่คำว่า “การศึกษายืดหยุ่น” จะเป็นที่พูดถึงในวงกว้าง โรงเรียนแห่งนี้ได้เริ่มออกแบบระบบ “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” เพื่อแก้ปัญหาเด็กในชนบทที่กำลังหลุดออกจากระบบ – ไม่ใช่เพราะเขาไม่อยากเรียน แต่เพราะชีวิตบีบให้เขาต้องเลือก

จุดเริ่มที่ต้องย้อนไป 2 ทศวรรษก่อน

ย้อนกลับไปเมื่อปี 2540 ผู้อำนวยการประจำโรงเรียนนิวิฐราษฎร์อุปถัมภ์ในยุคนั้น ได้เดินทางไปกรุงเทพฯ ด้วยตัวเอง โดยตรงไปกระทรวงศึกษาธิการเพื่อขออนุญาตจัดการเรียนการสอนในรูปแบบที่ไม่เหมือนใคร ยุคนั้นยังไม่มีคู่มือ ไม่มีแนวปฏิบัติอะไรให้ยึดเลย สิ่งที่มีคือปัญหาจริงในพื้นที่ อาทิ เด็กในตำบลอยู่ไกลโรงเรียนมัธยม หลายคนต้องช่วยพ่อแม่ทำไร่ทำนา เลี้ยงวัว เลี้ยงแพะ หารายได้ช่วยครอบครัว การเดินทางไปโรงเรียนไกล เสียเวลา เสียค่าใช้จ่าย และท้ายที่สุดหลายคนก็หลุดไป

โรงเรียนจึงเริ่มลองผิดลองถูก ค่อยๆ ปรับระบบให้เข้ากับวิถีชีวิตของเด็กจริงๆ จนกระทั่งโควิด-19 มา ปัญหาเด็กหลุดพุ่งสูงขึ้นอย่างที่ไม่เคยเห็นมาก่อน โรงเรียนจึงต้องปรับระบบให้เข้มข้นขึ้น ชัดเจนขึ้น และทำงานได้จริงมากขึ้น

ชีวิตที่บีบให้เด็กต้องเลือก

นี่ไม่ใช่โรงเรียนในเมือง นักเรียนที่นี่หลายคนมาจากครอบครัวที่รายได้ไม่แน่นอน พ่อแม่ทำงานหนักแต่เงินไม่พอใช้ บางบ้านต้องการให้ลูกออกไปทำงานตั้งแต่อายุยังไม่ถึงจบภาคบังคับ มันไม่ใช่ว่าพวกเขาไม่เห็นคุณค่าของการศึกษา มันคือการเลือกระหว่างความอยู่รอดกับการเรียนต่อ

บางคนต้องขาดเรียนไปช่วงทำนา บางคนขาดเรียนเพราะต้องเลี้ยงน้อง บางคนมีปัญหาสุขภาพจิต บางคนตั้งครรภ์ บางคนติดยา บางคนเข้าไปพัวพันกับกฎหมาย และโรงเรียนรู้ดีว่า ถ้ายังบังคับให้เด็กพวกนี้มาเรียนตามตารางปกติ พวกเขาจะหลุดไปแน่

โรงเรียนจึงเริ่มค้นหาเด็กเชิงรุก ไม่ใช่แค่หาเด็กที่หลุดไปแล้ว แต่รวมถึงเด็กที่ “ยังอยู่ในห้องเรียน แต่เสี่ยงจะหลุด” ครูทำงานร่วมกับองค์การบริหารส่วนตำบล ผู้นำชุมชน อาสาสมัครสาธารณสุข ติดตามเด็กทุกคนเป็นรายเคส วิเคราะห์ว่าแต่ละคนติดขัดตรงไหน แล้วหาทางออกให้

การเรียนที่ยืดหยุ่นจริง แต่ไม่หลวม

สิ่งที่โรงเรียนทำไม่ใช่การ “ปล่อยผ่าน” มันคือการออกแบบระบบที่ยืดหยุ่นแต่ยังคงมาตรฐาน เด็กทุกคนยังต้องเรียนครบตามตัวชี้วัดหลักสูตร ยังต้องมีหลักฐานการเรียนรู้ที่ตรวจสอบได้ แต่ “วิธีการเรียน” นั้นถูกปรับให้เข้ากับชีวิตของแต่ละคน

ปฐมนิเทศรายคน

ครูทุกวิชาจะนั่งคุยกับเด็กเป็นรายบุคคล ถามว่าเด็กทำงานอะไร มีเวลาเมื่อไหร่ มีปัญหาอะไรในชีวิต แล้วครูจะเอาตัวชี้วัดของหลักสูตรมากางเทียบกับสิ่งที่เด็กทำอยู่

เช่น เด็กไปทำงานในไร่ ถ้างานนั้นใช้ความรู้ด้านคณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์ หรือชีวิตและสังคม มันสามารถนับเป็นหน่วยการเรียนรู้ได้ ส่วนที่ยังขาด ครูจะออกแบบใบงานหรือกิจกรรมเฉพาะตัว

ห้องเรียนออนไลน์ที่ใช้งานได้จริง

ครูทุกคนมีห้องเรียนออนไลน์ บทเรียน PowerPoint วิดีโอสอน ใบงาน ทุกอย่างถูกอัปโหลดไว้ในระบบ เด็กที่ไม่สามารถมาโรงเรียนได้ – ไม่ว่าจะเพราะทำงาน ไม่สบาย หรือเหตุผลอื่น ๆ – สามารถสแกน QR code จากใบงานแล้วเข้าถึงบทเรียนได้ทันที ไม่ต้องกลัวว่าจะตามไม่ทัน

การประเมินหลายมิติ แต่ต้องมีหลักฐาน

เด็กไม่จำเป็นต้องสอบแบบปกติเสมอไป พวกเขาอาจถูกประเมินจาก:

– บันทึกการสัมภาษณ์กับครู
– ใบงานหรือใบกิจกรรมที่ทำเสร็จ
– การเข้าร่วมกิจกรรมโรงเรียน (ถ้าทำได้)
– ข้อสอบปลายภาคแบบเปิดหนังสือ แต่ให้เขียนคิดวิเคราะห์

ทุกอย่างต้องมี “ร่องรอยการเรียนรู้” ที่ตรวจสอบได้ โรงเรียนเก็บหลักฐานทุกชิ้นไว้เผื่อการตรวจสอบ ไม่มีการให้วุฒิแบบง่ายๆ กับใครที่ไม่ได้เรียนจริง

สื่อสารแบบโปร่งใส

มีไลน์กลุ่มที่รวมผู้บริหาร ครู ผู้ปกครอง และนักเรียนไว้ด้วยกัน ทุกการมอบหมายงาน การติดตามความก้าวหน้า การนัดสอบ ถูกแจ้งผ่านช่องทางเดียว ชัดเจน ไม่มีใครหลุด ไม่มีใครหายไป

สามชีวิตที่กลับมาได้เพราะระบบนี้

เรื่องของเด็กหญิงที่ชักหน้าหอประชุม

นักเรียนหญิงคนหนึ่งอยู่ ม.4 เธอป่วยเป็นโรคซึมเศร้าระดับรุนแรง เคยชักหน้าหอประชุมท่ามกลางเพื่อนๆ คุณหมอบอกว่าเธออาจยังไม่พร้อมกลับเข้าห้องเรียน แต่โรงเรียนเสนอให้เธอเข้าโครงการการศึกษายืดหยุ่นแทนที่จะดรอปเรียน

เธอค่อยๆ เรียนต่อในจังหวะของตัวเอง มีแม่นั่งอยู่หลังห้องสอบ เดินไปช้าๆ แต่ไม่หยุด วันนี้เธออยู่ ม.6 เทอมแรก สดใสขึ้นมาก และตั้งใจสมัครโควตาพยาบาล

ถ้าไม่มีระบบนี้ เธอคงหลุดออกไปตั้งแต่นานแล้ว

เรื่องของเด็กชาย ม.2 ที่เดินมาขอลาออกเอง

เขามาพบครูเงียบๆ แล้วพูดว่า “ผมขอออกครับ” แม่เลี้ยงเดี่ยวทำงานหนัก รายได้ไม่พอ เขารู้สึกสงสารแม่ อยากออกไปทำงานแทน

โรงเรียนบอกเขาว่า “โอกาสทางการเรียนรู้ยังเปิดอยู่นะ เธอสามารถเรียนไป ทำงานไปด้วยกันได้ ผ่านการศึกษายืดหยุ่น”

วันนี้เขายังเรียนอยู่ ส่งงานออนไลน์ ทำงานหารายได้ช่วงวันหยุด ยังคงก้าวต่อไปในเส้นทางการศึกษา ไม่ใช่เด็กคนที่ต้องหล่นหายไปจากระบบอีกต่อไป

เรื่องของอดีตเด็กเกเรที่กลายเป็นพนักงานบริษัทขนส่ง

เด็กคนหนึ่งเคยมีพฤติกรรมรุนแรง โรงเรียนเกือบจะคุมไม่อยู่ มีคดีความติดตัว บางคนมองว่า “คนนี้ไม่น่ารอดหรอก”

แต่เมื่อเขาเข้าสู่การศึกษายืดหยุ่น ตัวเขาค่อยๆ เปลี่ยนไป เรียนไปทำงานไป จนเรียนจบ ม.3 แล้วเอาวุฒิไปสมัครงานบริษัทขนส่งเอกชน

วันนี้เขามาส่งพัสดุให้ครูที่โรงเรียนเกือบทุกวัน รายได้หลักหมื่นขึ้น จนมีการแซวกันเล่นๆ ว่า รายได้สูงกว่าครูหลายคนที่เคยสอนเขาเสียอีกนะ

เขากลายเป็น “ตัวอย่างในโลกความจริง” ที่ทำให้ครูและชุมชนเปิดใจ เชื่อว่าการศึกษายืดหยุ่นทำงานได้จริง

สิ่งที่ทำให้การศึกษายืดหยุ่นทำงานได้

ผู้บริหารที่ลงมือเอง

ผู้อำนวยการไม่ได้นั่งอยู่ในห้องทำงาน เขาลงพื้นที่ไปเคาะประตูบ้านเด็กกับครู เจอเด็กไม่มาโรงเรียน ผู้อำนวยการก็พาขึ้นรถมาสอบด้วยตนเอง

ครูที่ไม่ตีตราเด็ก

ครูใหม่ทุกคนต้องเข้าใจว่าโครงการนี้ไม่ใช่การปล่อยผ่าน มันคือการประเมินที่สอดคล้องกับชีวิตจริง ถ้าครูเพียงคนเดียวมีทัศนคติผิด มันอาจทำลายความเชื่อมั่นและทำให้เด็กหลุดอีกครั้ง

สายสัมพันธ์กับชุมชน

ชุมชนคือ “หูตา” ของโรงเรียน พวกเขารู้ว่าเด็กทำงานจริงหรือเปล่า มีปัญหาอะไรในบ้าน ครอบครัวเคลื่อนไหวอย่างไร ข้อมูลเหล่านี้ช่วยให้ครูประเมินได้ตรงกับความจริง

ระบบเอกสารที่แข็งแรง

ทุกเคสมีร่องรอย ทุกคะแนนมีหลักฐาน ทำให้โรงเรียนสามารถยืนยันคุณภาพได้เต็มปาก ไม่ต้องกลัวว่าจะถูกตั้งคำถาม

เมื่อโรงเรียนยอมตามเด็กให้ทัน

โรงเรียนนิวิฐราษฎร์อุปถัมภ์พิสูจน์แล้วว่า การศึกษายืดหยุ่นไม่ใช่การลดมาตรฐาน มันคือการเพิ่มโอกาสโดยไม่ทิ้งคุณภาพ เด็กที่เกือบหลุดทุกคนสามารถจบการศึกษาภาคบังคับได้ หลายคนเรียนต่อ หลายคนมีงานทำ หลายคนยืนอยู่ได้ด้วยตัวเอง

สิ่งที่โรงเรียนแห่งนี้ทำไม่ใช่ปาฏิหาริย์ มันคือการเลือกที่จะไม่ปล่อยให้เด็กหลุด การเลือกที่จะปรับระบบให้เข้ากับชีวิตจริงของเด็ก ไม่ใช่บังคับให้เด็กปรับตัวเข้ากับระบบที่ไม่ยืดหยุ่น

และบางทีนั่นอาจเป็นคำตอบว่า การศึกษาที่ยุติธรรมควรเป็นแบบไหน 

ไม่ใช่ให้เด็กวิ่งไล่ตามโรงเรียน แต่คือให้โรงเรียนตามเด็กให้ทัน

The post ไม่ต้องรอให้เด็กมาขอโอกาส แต่โรงเรียนขอเคาะประตูบ้านเด็กเอง โรงเรียนนิวิฐราษฎร์อุปถัมภ์ จังหวัดกาญจนบุรี กับวิธีการเรียนแบบยืดหยุ่น ที่เรียบง่ายแต่สร้างผลกระทบสูง first appeared on กสศ..

–โรงเรียนอนุบาลสวนผึ้ง จังหวัดราชบุรี 
ขับเคลื่อนการศึกษายืดหยุ่นเพื่อรองรับเด็กที่ไม่สามารถเรียนเต็มเวลาได้ โดยปรับการเรียน การประเมิน และการดูแลรายบุคคลให้สอดคล้องกับชีวิตจริง แนวทางนี้ช่วยลดการหลุดออกจากระบบ และเปิดโอกาสให้เด็กเดินหน้าการศึกษาต่อได้อย่างมีศักดิ์ศรี

–เด็กไม่ได้อยากหลุด แต่ชีวิตไม่เปิดทางให้เขาอยู่ในห้องเรียน
บิวเป็นเด็กคนหนึ่งที่ได้รับโอกาสจากการศึกษายืดหยุ่น กรณีของบิวสะท้อนว่า เด็กหลุดจากระบบไม่ใช่เพราะไม่เห็นคุณค่าการเรียน แต่เพราะความยากจนและภาระครอบครัว การศึกษายืดหยุ่นคือจุดเปลี่ยนที่ทำให้ชีวิตเขามีทางเลือกมากขึ้น

-เมื่อชีวิตคือพื้นที่เรียนรู้ การประเมินต้องยุติธรรมกับชีวิตนั้น
งานในร้านวัสดุก่อสร้างของบิวถูกเทียบโอนเป็นหน่วยการเรียนรู้ ครอบคลุมวิชาหลักและทักษะชีวิต ผ่านการประเมินร่วมกับครูและนายจ้าง การเรียนรู้จึงเกิดขึ้นในพื้นที่จริง ไม่จำกัดอยู่แค่ห้องเรียน

บางครั้งการเปลี่ยนแปลงที่ยิ่งใหญ่ที่สุดก็เกิดจากสิ่งที่ดูเรียบง่าย การศึกษายืดหยุ่นที่โรงเรียนอนุบาลสวนผึ้งอาจไม่ได้ดูโดดเด่นเหมือนโครงการใหญ่โตข้ามชาติ แต่มันเปลี่ยนชีวิตของเด็กคนหนึ่งได้จริงๆ และเรื่องนี้ทำให้เราเห็นว่าระบบการศึกษาที่ “ไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง” มันเป็นไปได้ แค่เราต้องยอมเปลี่ยนวิธีคิด

บิว เด็กผู้ชายวัย 16-17 ปี หลุดจากระบบมานานพอสมควร เรื่องของเขาบอกเราชัดๆ ว่า การดึงเด็กกลับมาเรียนไม่ใช่แค่การไปหาเขาแล้วบอกว่า “กลับมาเรียนเถอะนะ” มันต้องเป็นการปรับระบบทั้งหมดให้เดินตามเขาทัน

เด็กไม่ได้หายไปเพราะไม่อยากเรียน เขาหายไปเพราะชีวิตไม่ได้อนุญาตให้เขาอยู่ในห้องเรียน

บิวเกิดมาในครอบครัวที่รายได้น้อย สูญเสียพ่อ ส่วนแม่ก็ต้องแบกภาระดูแลบิวและน้อง ครอบครัวของบิวเป็นบ้านไม้ไผ่ที่ผุพัง ลมแรงๆ หน่อยก็เกือบจะพาบ้านหลังนั้นปลิวไป บิวคือเด็กที่ครูรัติยา กฤษดานนท์ ครูผู้ดูแลประสานงานเคสการศึกษายืดหยุ่น โรงเรียนอนุบาลสวนผึ้ง เล่าว่า “เจอเรื่องหนักเกินวัย” 

บิวต้องออกไปช่วยครอบครัวตั้งแต่ยังเรียนหนังสืออยู่ชั้นประถม พอขึ้นมัธยมเขาก็เริ่มเรียนไม่ทันเพื่อนคนอื่น นั่นยิ่งทำให้บิวขาดเรียนบ่อยขึ้นอีก จนในที่สุดก็หายหน้าหายตาไปเป็นปี

ถ้าหากวันนี้โรงเรียนอนุบาลสวนผึ้งไม่มีระบบการศึกษาที่ยืดหยุ่นพอ เขาคงไม่มีวันกลับมาอีก

พื้นที่ความยืดหยุ่นที่ก่อตัวก่อนนโยบาย

โรงเรียนอนุบาลสวนผึ้ง ถือเป็นโรงเรียนในเขตชนบทห่างไกลใน จ.ราชบุรี ด้วยลักษณะเชิงเศรษฐกิจสังคมของพื้นที่ ทำให้ครอบครัวจำนวนมากไม่มีความมั่นคงทางเศรษฐกิจ เด็กหลายคนต้องทำงานควบคู่ไปกับการเรียน

ในบริบทแบบนี้ เด็กที่หลุดออกจากระบบไม่ใช่ “ตัวปัญหา” เขาเป็นผลลัพธ์ตรงไปตรงมาของความยากจนต่างหาก

โรงเรียนอนุบาลสวนผึ้งรู้ดี ถ้าไม่เปลี่ยนวิธีทำงาน เด็กที่หลุดไปแล้วจะไม่มีวันกลับมา

แนวความคิดนี้ก่อตัวในใจของผู้บริหารและคณะครูของโรงเรียนอนุบาลสวนผึ้งมาก่อนที่จะมีโครงการการศึกษายืดหยุ่นอย่างเป็นทางการเสียอีก เมื่อก่อนนี้ ผู้อำนวยการโรงเรียนก็เริ่มลงพื้นที่ “ตามหาเด็กหลุด” ด้วยตัวเองอยู่แล้ว ลงไม่ว่าจะเป็นการเยี่ยมบ้าน เรียกเด็กกลับมาทำกิจกรรม ให้ทำงานในโรงเรียนเพื่อให้เด็กยังมีที่ยืน ประคับประคองให้เด็กยังอยู่ในสายตา แม้ไม่ได้มาเรียนสม่ำเสมอ

พอโครงการ “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” เข้ามา ทุกอย่างก็ต่อยอดได้ทันที เพราะโรงเรียนทำมาก่อนแล้ว เพียงแต่ตอนนี้มีกรอบ มีระบบ และมีงบประมาณพอให้ทำต่อเนื่อง

และเด็กที่ได้รับการโอกาสให้กลับมาต่อยอดการเรียนได้อีกครั้ง ก็มีบิวรวมอยู่ด้วย

จากเด็กที่หายไปเป็นปี กลายเป็นเด็กที่ขอวิชางานเพิ่มด้วยตัวเอง

ตอนที่โรงเรียนอนุบาลสวนผึ้งเข้าร่วมโครงการการศึกษายืดหยุ่น ครูคิดถึงบิวทันที ไม่ใช่เพราะเขา “มีปัญหา” แต่เพราะครูรู้ว่าเขามีศักยภาพที่ยังไม่ได้ใช้

โรงเรียนติดต่อเขาผ่านเพื่อน ผ่านครอบครัว และเมื่อได้เจอกันอีกครั้ง บิวก็พูดตรงๆ ว่าเขายังอยากเรียน แต่ชีวิตไม่เคยให้โอกาสเขาได้เรียนแบบเพื่อนคนอื่น

โรงเรียนเลยจัดโครงสร้างการเรียนรู้แบบยืดหยุ่นเต็มรูปแบบให้ 

โดยบิวจะเข้ามาโรงเรียนสัปดาห์ละวัน เพื่อพบครูและเก็บคะแนน รับ-ส่งใบงานผ่านไลน์กับครูแต่ละวิชา ใช้โน้ตบุ๊กจากโครงการทรูปัญญาเพื่อเรียนออนไลน์และทบทวนบทเรียน มีห้อง “ล้อมรัก” ที่จัดไว้สำหรับเด็กยืดหยุ่นโดยเฉพาะ มีคอมพิวเตอร์และสื่อการสอนพร้อม 

ใบงานถูกรวมตัวชี้วัดเพื่อลดภาระ แต่ยังคงมาตรฐานไว้ครบ และที่สำคัญคือเทียบโอนประสบการณ์การทำงานของเขาที่ร้านวัสดุก่อสร้าง เช่น:

– การคำนวณค่าจ้างและต้นทุน เทียบโอนเป็นวิชาคณิตศาสตร์ 
– การยกของ จัดสินค้า เทียบโอนเป็นวิชาวิทยาศาสตร์พื้นฐาน การงานอาชีพ  
– การขายและสื่อสารกับลูกค้า เทียบโอนเป็นวิชาภาษาไทย สังคมศึกษา  
– การคำนวณพื้นที่และจำนวนวัสดุ เทียบโอนเป็นวิชาคณิตศาสตร์ประยุกต์ เป็นต้น

การประเมินผลก็ทำผ่านการสัมภาษณ์และนายจ้าง โรงเรียนประสานกับผู้ประกอบการเพื่อบันทึกพัฒนาการของเด็กอย่างเป็นระบบ

แล้วผลที่ได้ล่ะ? บิวเริ่มเข้าโรงเรียนบ่อยกว่าที่กำหนดเสียอีก และถามครูเองว่า “วันนี้มีงานให้ผมเก็บเพิ่มไหมครับ?”

เด็กที่เคยหนีโรงเรียน กลับมาเป็นเด็กที่ขวนขวายที่สุดในกลุ่ม

เด็กเปลี่ยนได้ เมื่อเขารู้ว่าโรงเรียนไม่ได้รอให้เขาปรับตัว แต่โรงเรียนปรับเพื่อรองรับเขาจริงๆ

ในกระบวนการเรียนการสอนแบบยืดหยุ่น ครูรัติยา พบว่า สิ่งที่เชื่อมให้เด็กอยากมาเรียนได้มากที่สุด ไม่ใช่ใบงาน ไม่ใช่อุปกรณ์คอมพิวเตอร์ที่โรงเรียนสนับสนุนให้ แต่คือ “การเปิดพื้นที่ที่ให้เขาได้พูด” 

ทุกครั้งที่บิวเข้ามาโรงเรียน เขาต้องเช็คอินกับครู พูดคุยว่ารู้สึกยังไง เจออุปสรรคอะไรบ้าง และอยากทำอะไรให้สำเร็จในสัปดาห์หน้า

เมื่อได้รับความดูแลใส่ใจแบบนี้ เด็กที่เคยดูเหมือนประชดชีวิต ก็เริ่มตั้งใจ เริ่มขยัน และกลับมาเห็นคุณค่าในตัวเองอีกครั้ง

เพราะเขาสัมผัสได้ว่า เขาถูกมองเห็น

ถอดบทเรียนจากอนุบาลสวนผึ้ง : สร้างระบบที่รองรับเด็ก ไม่ใช่เด็กที่ต้องรองรับระบบ

สำหรับโรงเรียนอนุบาลสวนผึ้งนั้น เพื่อรองรับเด็กเข้าสู่การศึกษายืดหยุ่น สิ่งที่โรงเรียนตัดสินใจทำคือ “การออกแบบใหม่ทั้งระบบ” ซึ่งได้แก่

โครงสร้างการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่นจริง ไม่ใช่แค่ยืดหยุ่นบนกระดาษ ให้เด็กเลือกส่งงานตามจังหวะชีวิตได้ แต่ต้องเก็บตัวชี้วัดครบ

ประเมินผลจากชีวิตจริง มองว่างานในร้านก่อสร้างไม่ใช่งานพาร์ตไทม์ธรรมดา มันคือแหล่งเรียนรู้

ครูทุกคนร่วมกันออกแบบใบงานและตัวชี้วัด ทุกวิชามีส่วนถักทอสู่เป้าหมายเดียวกันใน ID Plan ของเด็ก

เชื่อมสัมพันธ์ครู-เด็กให้แน่นแฟ้น ไม่ใช่เพื่อความซาบซึ้ง แต่เพื่อให้รู้ว่าต้องช่วยเด็กตรงไหน

การศึกษายืดหยุ่นไม่ได้หมายความว่าลดมาตรฐาน มันคือการเลิกยัดเยียดมาตรฐานแบบเดียวกันให้เด็กทุกคนต่างหาก

นอกจากเรื่องการจัดการการเรียนรู้แล้ว คำถามซึ่งเหล่าโรงเรียนที่จัดการศึกษายืดหยุ่นมักได้รับเสมอ คือ เรื่องประเมิน ว่าทำได้ถึงมาตรฐานไหม?

ในกรณีของโรงเรียนอนุบาลสวนผึ้งนั้น ผู้อำนวยการและครูที่นี่ไม่เคยคิดจะให้เด็ก “ผ่านไปเฉยๆ” โดยโมเดลยืดหยุ่นของที่นี่ออกแบบมาอย่างชัดเจน 

ไม่ว่าจะเป็นตัวชี้วัดทุกวิชาที่ยังคงอยู่ครบ แต่ถูกปรับให้รวมหลายตัวชี้วัดไว้ในใบงานชิ้นเดียว ส่วนประสบการณ์การทำงานของเด็กจะถูกเทียบโอนอย่างเป็นระบบ การเรียนออนไลน์และการส่งงานผ่านไลน์ก็ถูกใช้เป็นช่องทางหลัก และเด็กต้องเข้ามาพบครูอย่างน้อยสัปดาห์ละครั้ง เพื่อเช็คอินและติดตามความคืบหน้า

นี่คือ “มาตรฐานที่ปรับให้เข้ากับเด็ก” ไม่ใช่ “มาตรฐานที่ลดให้เด็ก” ครูรัติยา เปิดเผย

บิววันนี้: เด็กที่เชื่อว่าอนาคตเกิดขึ้นได้ แม้ชีวิตจะไม่ได้เริ่มต้นดีนัก

วันนี้ บิวเก็บวิชาของ ม.1 และ ม.2 ใกล้ครบทั้งหมดแล้ว เริ่มเก็บ ม.3 ล่วงหน้า และตั้งใจว่าจะจบภายในเวลาที่กำหนด เพื่อไปทำงานที่มั่นคงกว่าเดิม

เขาเคยตอบคำถามเช็คอินกับครูรัติยา ว่า “อยากมีบ้านเป็นของตัวเอง” 

คำตอบนี้เรียบง่าย แต่มันคือคำตอบของเด็กที่รู้สึกว่าชีวิตมีทางไปต่อ

การศึกษายืดหยุ่นไม่ได้ทำให้บิวเรียนเก่งขึ้นในชั่วข้ามคืน แต่มันให้อนาคตกับเขา และนั่นสำคัญกว่ามาก

ถ้าโรงเรียนทุกแห่งทำได้แบบนี้ เราจะไม่ต้องถามซ้ำว่า ‘ทำไมเด็กถึงหลุดจากระบบ?’

เพราะความจริงคือเด็กไม่ได้อยากหลุด ระบบต่างหากที่หลุดจากชีวิตเด็กมานานแล้ว

โรงเรียนอนุบาลสวนผึ้งพิสูจน์ให้เห็นแล้วว่า เมื่อโรงเรียนยอมยืดหยุ่น เด็กก็กลับมายืนได้เอง เมื่อผู้บริหารลงมือทำ เด็กก็ไม่กลายเป็นแค่ตัวเลขสถิติ และเมื่อครูฟังเด็กจริงๆ การเรียนรู้ก็เกิดขึ้นในทุกพื้นที่ของชีวิต

นี่ไม่ใช่เรื่องของบิวคนเดียว 

มันคือภาพสะท้อนที่บอกว่า “การศึกษาไทยสามารถกลับมาเป็นของทุกคน” ได้จริง หากโรงเรียนยอมเริ่มต้นก่อน

The post สร้างระบบที่รองรับเด็ก ไม่ใช่เด็กที่ต้องรองรับระบบ แนวหน้าการศึกษายืดหยุ่นที่ตอบโจทย์ชีวิต โรงเรียนอนุบาลสวนผึ้ง จังหวัดราชบุรี ทำได้อย่างไร first appeared on กสศ..

–โรงเรียนพนมทวนชนูปถัมภ์ จังหวัดกาญจนบุรี 
เริ่มปรับการจัดการเรียนรู้สู่ระบบ “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” อย่างจริงจังในปีการศึกษา 2567 เพื่อรองรับเด็กที่ไม่สามารถเรียนตามตารางปกติได้ ระบบนี้ช่วยประคองเด็กที่เสี่ยงหลุดออกจากการศึกษาให้กลับมาเดินต่อในเส้นทางการเรียนรู้ และยังคงมองเห็นโอกาสในการศึกษาต่อ แม้ชีวิตจะมีข้อจำกัดที่หลีกเลี่ยงไม่ได้

–ความยืดหยุ่นคือการเปลี่ยนระบบ ไม่ใช่ลดมาตรฐาน
โมเดล “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” ทำให้เด็กอย่างไพศาลทำงานไปพร้อมกับเรียนจนจบ ม.6 ได้ โรงเรียนปรับโครงสร้างการเรียนให้สอดคล้องกับเวลาชีวิต เพื่อพาเด็กไปถึงปลายทางจริง

–เมื่อชีวิตคือพื้นที่เรียนรู้ การประเมินต้องยุติธรรมกับชีวิตนั้น
โรงเรียนยอมรับประสบการณ์ทำงานและชีวิตประจำวันเป็นหลักฐานการเรียนรู้ เทียบกับตัวชี้วัดอย่างเป็นระบบ การเรียนรู้จึงไม่ถูกจำกัดอยู่แค่ในห้องเรียนอีกต่อไป

ในหลายพื้นที่ของเมืองไทย เด็กหายไปจากโรงเรียนไม่ใช่เพราะไม่อยากเรียน หากแต่เพราะชีวิตเจอความท้าทายก่อนวัยอันควร ไม่ว่าจะเป็นเรื่องสุขภาพ ความสับสน หรือแม้กระทั่งเรื่องปัจจัยทางเศรษฐกิจไม่พร้อม

แต่เมื่อระบบการศึกษาส่วนใหญ่ยังตั้งอยู่บนความเชื่อที่ว่า เด็กทุกคนมีชีวิตคล้ายกัน มีเวลาเหมือนกัน และคงเติบโตไปในเส้นทางที่ไม่ต่างกันมาก แต่เมื่อความจริงแล้วสมมติฐานนี้ถือว่าไม่สอดคล้อง มีเด็กหลุดออกไปจากระบบการศึกษาเสมอ เรื่องน่าใจหายกว่านั้น…เด็กจำนวนหนึ่งก็หายไปโดยแทบไม่มีใครสังเกต

โรงเรียนพนมทวนชนูปถัมภ์ จังหวัดกาญจนบุรี เป็นตัวอย่างของพื้นที่ซึ่งสังเกตเห็นปรากฏการณ์หลุดหายไปจากระบบของเด็กกลุ่มหนึ่งในพื้นที่ แต่สิ่งที่โรงเรียนทำคือ เลือกที่จะไม่ปล่อยมือหรือละทิ้งพวกเขา โรงเรียนแห่งนี้ยอมรับว่าชีวิตของเด็กจำนวนมากไม่สามารถเดินตามตารางเรียนแบบเดิมได้อีกต่อไป และหากโรงเรียนไม่ปรับตัว เด็กก็จะเป็นฝ่ายเสียโอกาสเพียงลำพัง

เรื่องของไพศาล เด็ก 17 ที่หายไปจากห้องเรียนเพราะต้องทำงาน และกลับมาได้อีกครั้ง คือหนึ่งในเรื่องราวที่ทำให้เห็นภาพชัดที่สุดว่าการเปลี่ยนแปลงนี้หมายความว่าอย่างไร

ชีวิตที่บังคับให้หายไปจากห้องเรียน

ไพศาลเรียนจบ ม.3 ได้ตามปกติ พอขึ้น ม.4 เขาเริ่มขาดเรียนถี่ขึ้น แล้วก็หายไปเลยทั้งเทอม ไม่ใช่เพราะไม่อยากเรียน แต่เพราะที่บ้านมีคุณยาย คุณตา กับคุณแม่ที่ไม่มีรายได้ประจำ เขาจึงต้องกลายเป็นเสาหลักของครอบครัวตั้งแต่อายุยังไม่ถึงบรรลุนิติภาวะ

งานที่ไพศาลทำคือ “นักพากย์ฟุตบอลเดินสาย” รายได้วันละ 1,500-2,000 บาท งานมีทั้งสัปดาห์ สนามแข่งกระจายตั้งแต่สุพรรณบุรี นครปฐม ราชบุรี ไปจนถึงเมืองกาญจน์ การเดินทางกินเวลา กลับดึกเป็นเรื่องปกติ และวันทำงานมักทับซ้อนกับตารางเรียน

“ตอนนั้นคิดแล้วครับว่าไม่จบ ม.6 แน่นอน” เขาพูดตรง ๆ เพราะในชีวิตจริง การเลือกทำงานก่อนเรียนไม่ใช่เรื่องดื้อรั้น มันคือการทำให้ครอบครัวอยู่รอด

จุดที่โรงเรียนหยุดโทษเด็ก แล้วตั้งคำถามกับตัวเอง

ดร.นุชนาถ สอนสง ผู้อำนวยการคนใหม่ของโรงเรียนโรงเรียนพนมทวนฯ บอกว่าตั้งแต่วันแรกที่เข้ามา เธอเจอรายชื่อเด็กที่หลุดออกจากระบบเยอะมาก บางคนหายไปเพราะต้องทำงาน บางคนเพราะครอบครัวแยกทาง บางคนต้องดูแลผู้ป่วย บางคนกลายเป็นแม่วัยใส ขณะเดียวกัน เด็กกลุ่มติด 0 ร. มส.​ก็มีจำนวนสูงและจบไม่ถึงปลายทาง

“เรารู้ทันทีว่าถ้าปล่อยแบบนี้ เด็กพวกนี้จะไม่มีวันกลับมาสู่ระบบการศึกษาอีกเลย”

สิ่งแรกที่เธอทำคือเรียกครูทั้งโรงเรียนมาคุยกัน ตั้งเป้าหมายเดียวกันว่าโรงเรียนต้องเปิดโอกาสใหม่ให้เด็กกลุ่มที่กำลังหลุด หรือหลุดไปแล้ว

ปีการศึกษา 2567 โรงเรียนจึงประกาศใช้ระบบ “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” เต็มรูปแบบ การเปลี่ยนผ่านครั้งนี้ไม่ใช่แค่การอนุญาตให้เด็กเรียนแบบอื่น แต่คือการพลิกทั้งโครงสร้างคิดของโรงเรียน ตั้งแต่การสอน การประเมิน ไปจนถึงบทบาทของครูและฝ่ายวิชาการ

ผลปรากฏชัดในปีแรก โรงเรียนตามเด็กกลับมาได้ 23 คน และจบภาคบังคับสำเร็จ 10 คน ไม่ใช่แค่พากลับมา แต่พากลับมาจนถึงเส้นชัยด้วย

โอกาสใหม่ที่เริ่มต้นขึ้นผ่านบทสนทนาทางโทรศัพท์ 

วันที่ครูกาญจนา จันทร์ฤทธิ์ ครูผู้ดูแลประสานงานเคสการศึกษายืดหยุ่น ประจำโรงเรียนพนมทวนฯ โทรหาไพศาล เขาฟังเงียบๆ คิดไม่นานก่อนตอบกลับว่า “ขอลองดูครับ” เพราะนี่คือครั้งแรกที่เขาได้ยินว่ามีระบบการเรียนที่ไม่บังคับให้เขาเลิกทำงาน

เขาเข้าสู่การศึกษายืดหยุ่นทันที เลือกเรียนแบบออนแฮนด์เป็นหลัก รับใบงานกลับไปทำที่บ้าน ค้นข้อมูลเองผ่านกูเกิล คุยกับครูผ่านไลน์เมื่อมีข้อสงสัย และมาเรียนออนไซต์เฉพาะวันพฤหัสบดี หรือตามความจำเป็น

“มันแฟร์กับชีวิตผมที่สุด” เขาพูดอย่างนั้น

การเรียนของเขาจึงไม่ใช่การ “กลับเข้ามานั่งในโต๊ะเรียน” แต่เป็นการทำให้การศึกษาย้ายไปอยู่ในเวลาชีวิตของเขาอย่างแท้จริง

เมื่อประสบการณ์ชีวิตกลายเป็นการเรียนรู้

หนึ่งในสิ่งที่น่าสนใจที่สุดของโรงเรียนพนมทวนฯ คือการ “เทียบประสบการณ์จริงเป็นหน่วยการเรียนรู้” เด็กไม่ได้ถูกวัดผลจากการสอบแบบเดียวอีกต่อไป แต่จากสิ่งที่เขาทำจริงในชีวิตประจำวัน

งานนักพากย์ฟุตบอลของไพศาล ที่หลายโรงเรียนอาจมองว่าเป็น “งานนอกเวลาเรียน” ถูกครูวิเคราะห์อย่างเป็นระบบ แล้วจับคู่กับตัวชี้วัดรายวิชา เช่น ภาษาไทยเรื่องการใช้ภาษา การเล่าเรื่อง การสื่อสาร ทักษะการคิดวิเคราะห์จากการอ่านเกมและการวิเคราะห์สถานการณ์ สังคมศึกษาเรื่องบริบทพื้นที่ การเข้าใจผู้คน การทำงานร่วมกับทีม รวมถึงทักษะชีวิตอย่างการบริหารเวลา ความรับผิดชอบ และการทำงานภายใต้แรงกดดัน

การเทียบเช่นนี้ไม่ใช่การลดมาตรฐาน แต่เป็นการยอมรับว่าการเรียนรู้ไม่จำเป็นต้องเกิดในห้องเรียนเสมอไป และชีวิตของเด็กบางคนคือหลักฐานการเรียนรู้ที่ชัดเจนกว่าข้อสอบปลายภาคหลายเท่า

โรงเรียนสร้างพื้นที่ใหม่ เพื่อให้เด็กกลุ่มนี้มีที่ยืน

การศึกษายืดหยุ่นทำไม่ได้ด้วยใจอย่างเดียว ต้องมีโครงสร้างรองรับจริง โรงเรียนพนมทวนฯ จึงสร้าง “ห้องชนูปถัมภ์ให้โอกาส” แยกจากห้องเรียนทั่วไป ติดแอร์ มีไวไฟ มีทีวี มีคอมพิวเตอร์ และจัดโต๊ะเรียนในบรรยากาศที่ไม่กดดัน

เด็กที่เคยหลุดออกไปจึงไม่ต้องเผชิญสายตาตัดสิน ไม่ต้องกลัวว่าจะถูกเปรียบเทียบกับเพื่อน และสามารถกลับมาเรียนในสภาพที่ปลอดภัยและเป็นมิตรที่สุดเท่าที่โรงเรียนจัดให้ได้

ครูกาญจนาบอกว่า “เด็กในโครงการนี้เกือบ 90% มาจากครอบครัวที่พ่อแม่แยกทางกัน การสอนอย่างเดียวไม่พอ ครูต้องเป็นที่พึ่งของเขาด้วย”

ครูต้องปรับตัวมากกว่าที่คิด แต่ผลลัพธ์ทำให้ทุกอย่างคุ้มค่า

การศึกษายืดหยุ่นไม่ได้แค่เพิ่มทางเลือกให้เด็ก แต่เพิ่มภาระให้ครูทุกคนอย่างมาก ครูต้องออกแบบใบงานใหม่ ประเมินรายบุคคล เทียบประสบการณ์ชีวิตกับตัวชี้วัด ประสานงานผู้ปกครอง ติดตามงานที่เด็กส่งมาแบบไม่ตรงเวลา และพร้อมตอบคำถามเด็กทางไลน์ทุกช่วงเวลา

แต่ครูส่วนใหญ่เปิดใจ เพราะเห็นว่าเด็กที่พวกเขาช่วยจบได้จริง และความสำเร็จของเด็กคือคำตอบว่าทุกความเหนื่อยนั้นมีความหมาย

“เวลามีเด็กจบเพิ่มทีละคน เรารู้เลยว่ามันคุ้มมาก” ครูกาญจนาเสริม

ระบบภายในต้องยืดหยุ่นกับเด็ก แต่แข็งแกร่งกว่าที่เคย

แม้โมเดลนี้จะยืดหยุ่นต่อเด็ก แต่โรงเรียนต้องเข้มกับระบบภายในมากขึ้น ไม่ใช่น้อยลง ฝ่ายวิชาการต้องจัดตัวชี้วัดรายคน ฝ่ายวัดผลต้องเทียบประสบการณ์ให้ถูกต้อง ครูทุกคนต้องส่งใบงานครบ และโรงเรียนต้องติดตามการเรียนของเด็กอย่างเป็นระบบ เพื่อไม่ให้ “ช่องว่างของความยืดหยุ่น” กลายเป็น “ความหลวมจนไร้มาตรฐาน”

ดร.นุชนาถ สอนสง ผู้อำนวยการโรงเรียน ย้ำเสมอว่า “เราไม่ได้ทำให้เด็กจบง่ายขึ้น แต่ทำให้โอกาสของเขาไม่ถูกปิดเพราะชีวิตที่เขาเลือกไม่ได้”

การศึกษายืดหยุ่นในบริบทกาญจนบุรี: ความจำเป็น ไม่ใช่ความหรูหรา

กาญจนบุรีเป็นหนึ่งในจังหวัดที่มีเด็กทำงานตั้งแต่อายุยังน้อยจำนวนมาก หลายครอบครัวอยู่ในชนบทที่การเดินทางลำบาก บางบ้านไม่มีผู้ปกครองดูแลเต็มเวลา และหลายกรณีเด็กต้องกลายเป็นผู้หารายได้หลัก

ในบริบทเช่นนี้ การศึกษายืดหยุ่นไม่ใช่โครงการสำหรับ “เด็กพิเศษ” แต่เป็นกลไกที่จะลดการหลุดออกจากระบบในระดับพื้นที่อย่างจริงจัง

พนมทวนฯ กลายเป็นโรงเรียนที่ถูกกล่าวถึงในหลายอำเภอ โรงเรียนอื่นเริ่มเข้ามาขอดูงาน เพราะเห็นผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรม เด็กกลับมาเรียน จบการศึกษา และยังคงทำงานได้ในเวลาเดียวกัน

เด็กคิดอย่างไรถ้าไม่มีนโยบายนี้?

ไพศาลตอบคำถามนี้ด้วยน้ำเสียงหนักแน่น “ถ้าไม่มีนโยบายนี้ ผมคงไม่ได้เรียนต่อแล้วครับ คงทำงานอย่างเดียว แล้วอนาคตก็คงไปได้แค่ทางนั้นทางเดียว”

วันนี้เขายังพากย์บอลเหมือนเดิม รายได้ยังมั่นคง แต่เขากำลังสะสมหน่วยกิตเพื่อจบ ม.6 และมองไกลไปถึงการทำช่องกีฬา การพากย์ระดับประเทศ และการสร้างอาชีพที่ยืนยาวขึ้นกว่าเดิม

การศึกษายืดหยุ่นไม่ได้หยุดเขาจากการทำงาน แต่มันทำให้เขามีอนาคตมากกว่าหนึ่งเส้นทาง

บทเรียนที่โรงเรียนอื่นควรนำไปใช้

สิ่งที่โรงเรียนพนมทวนชนูปถัมภ์ ทำสำเร็จภายในเวลาไม่นาน แสดงให้เห็นว่าโรงเรียนใดจะทำแบบเดียวกันได้ หากมีองค์ประกอบสำคัญพอสมควร ผู้บริหารต้องนำด้วยวิสัยทัศน์ ไม่ใช่ด้วยความกลัว ครูต้องมีระบบสนับสนุน ไม่ใช่ถูกสั่งให้ทำลำพัง ประสบการณ์ชีวิตต้องถูกแปลงเป็นหน่วยการเรียนรู้ได้ ระบบประเมินต้องยุติธรรมกับชีวิตจริง โรงเรียนต้องไม่ตีตราเด็กที่เคยหลุด และต้องตั้งเป้าหมายเดียวกันว่าเด็กทุกคนสามารถจบการศึกษาได้จริง

เมื่อองค์ประกอบทั้งหมดทำงานร่วมกัน การศึกษายืดหยุ่นจึงไม่ใช่แค่โครงการ แต่เป็นโครงสร้างใหม่ของโรงเรียน-ที่เกิดขึ้นได้จริง

นอกจากเรื่องราวการศึกษายืดหยุ่นของโรงเรียนพนมทวนชนูปถัมภ์ ที่สร้างแรงบันดาลใจแล้ว ชวนติดตามอ่านเรื่องราวสัมภาษณ์เจาะลึก “ไพศาล: เด็กยืดหยุ่นนักพากย์บอล” ได้ที่เพจ กสศ. เร็วๆ นี้

The post ทำไมนักพากย์บอลถึงจบ ม.6 ได้ โดยไม่ต้องเลิกทำงาน เจาะกลไกการศึกษายืดหยุ่นของโรงเรียนพนมทวนชนูปถัมภ์ จังหวัดกาญจนบุรี ที่ใช้หัวใจมองลึกความต้องการของเด็กๆ first appeared on กสศ..

“ถ้าวันนั้นประตูไม่เปิดออก ไม่มีครูเดินเข้ามา หนูคงไม่ได้มาอยู่ตรงนี้” 

น้องหน่อย-สุพรรณวดี เจเถื่อน เล่าความรู้สึกในวันสำเร็จการศึกษาหลักสูตรผู้ดูแลผู้สูงอายุ หลังใช้เวลาเรียน 6 เดือนที่โรงเรียนอนันตรักษ์การบริบาล หัวหิน พร้อมกล่าวขอบคุณทุกคนที่มีส่วนในเส้นทางการเรียนรู้ครั้งใหม่ของเธอ เส้นทางที่เปิดขึ้นอีกครั้งหลังการปักหมุดพื้นที่นำร่องโครงการราชบุรี Zero Dropout เด็กทุกคนต้องได้เรียน ในปี 2565 ซึ่งบริษัท แสนสิริ จำกัด (มหาชน) สนับสนุนการทำงานร่วมกับ กสศ. และคณะทำงานพื้นที่จังหวัดราชบุรี เพื่อนำไปสู่การค้นหาและค้นพบเยาวชนราว 400 คน ที่ไม่มีรายชื่ออยู่ในระบบการศึกษา และน้องหน่อยคือหนึ่งในเยาวชนกลุ่มนั้น

“หนูว่าสำหรับคนที่เคยหลุดไปแล้ว การกลับมาเรียนไม่ง่ายเลย” 

หน่อยอธิบายจากประสบการณ์ตรง ก่อนขยายความถึงสิ่งที่ว่า ‘ไม่ง่าย’ ว่าถึงแม้ตลอด 2–3 ปีที่ผ่านมา เธอจะรีดเค้นเอาพลังกายพลังใจทั้งหมดมาสู้กับปัญหาอุปสรรคต่าง ๆ จนสุดตัว แต่หลายครั้งก็แทบถอดใจยอมแพ้ เพราะไม่มั่นใจเลยว่าตัวเองจะกลับมาเรียนจนสำเร็จได้

เธอย้อนเล่าถึงชีวิตก่อนวันที่บานประตูเปิดออกว่า
“ตอนหลุดจากโรงเรียน หนูอยู่ชั้น ม.1 ช่วงนั้นแม่ป่วย ต้องเข้าออกโรงพยาบาลบ่อย ส่วนพ่อก็ทำงานหนักเพื่อหาเงิน หน้าที่ดูแลแม่ที่โรงพยาบาลจึงเป็นของหนู ทำให้ไปโรงเรียนน้อยลงเรื่อย ๆ จนสุดท้ายตัดสินใจเลิกเรียนเพื่อดูแลแม่เต็มตัว”

‘อยู่ตรงนั้นเป็นปี คิดว่าอยากดูแลแม่ให้ดีที่สุด’ 

สำหรับเด็กคนอื่น วัยมัธยมต้นคือช่วงที่ภาพฉากรอบตัวกำลังเปลี่ยนผ่าน จากเด็กชาย-หญิงเข้าสู่วัยรุ่น เป็นห้วงแห่งการเรียนรู้ชีวิต สร้างสังคมใหม่ ๆ เพื่อซึมซับประสบการณ์ไว้ใช้ในการเติบโต 

…หากสำหรับหน่อย วันเดือนปีเหล่านั้นมีเพียงทิวทัศน์เดิม ๆ คือแม่ เตียงพยาบาล บ้าน และสังคมของคนทำงานในโรงพยาบาล ซึ่งกลายมาเป็นภาพคุ้นชินของชีวิตเธอ

“หนูอยู่ตรงนั้นเป็นปี จนวันที่แม่ไม่อยู่แล้ว ถึงเริ่มคิดว่าจะกลับไปเรียน” 

หน่อยพูดถึงวันที่คุณแม่จากไป ซึ่งทำให้เธอเตรียมตัวจะกลับไปเรียนอีกครั้ง แต่เมื่อเวลาผ่านไป เส้นทางชีวิตของหน่อยได้ฉีกห่างจากโรงเรียนแล้วโดยสิ้นเชิง ทั้งเพื่อนร่วมชั้นที่เปลี่ยนหน้าตาไปหมด หรือเงื่อนไขของการต้องไล่แก้ 0 ร และ มส อีกไม่น้อย เพื่อจะได้ไปต่อ 

ท้ายที่สุด ‘ความรู้สึกไม่เป็นส่วนหนึ่งของโรงเรียน’ ก็ทำให้หน่อยเลือกถอยออกมา

“หนูคิดว่าคงกลับไปเรียนไม่ได้แล้ว เลยว่าจะเริ่มเรียน ม.1 ใหม่ หรือไม่ก็ไปเรียน สกร. แต่ก็ได้แค่คิด ไม่ได้ทำสักที จนพ่อเริ่มสุขภาพแย่ลงเพราะโหมงานหนักมาหลายปี ทีนี้เราเลยต้องล้มเลิกแผนทั้งหมดมาดูแลพ่อ”

การอยู่บ้านดูแลพ่อครั้งนี้ ต่างจากคราวอยู่โรงพยาบาลกับแม่ หน่อยเริ่มรู้สึกถึงความคิดภายในที่ค่อย ๆ เปลี่ยนไป จากคำถามว่า “เมื่อไหร่จะได้กลับไปเรียน” กลายเป็น “สงสัยว่าคงจะไม่ได้กลับไปแล้ว”

และคือช่วงที่หน่อยบอกว่า 

ถ้าวันนั้นประตูไม่เปิดออก เธอคงไม่ได้มาอยู่ตรงนี้

“ตอนนั้นหนูอยู่แต่บ้าน แทบไม่ได้ไปไหน เรื่องเรียนก็หลุดจากหัวไปเรื่อย ๆ …แต่ในวันธรรมดา ๆ วันหนึ่ง ก็มีครูมาหาที่บ้าน และบอกว่าจะพาเรากลับไปเรียน”

ครูที่หน่อยพูดถึงคือ ‘ครูพีท’ จรรยวรรธน์ ผิวเกลี้ยง ครูโรงเรียนมหาราช 7 ผู้มีบทบาทสำคัญในการพาเด็กจำนวนไม่น้อยในอำเภอจอมบึง จังหวัดราชบุรี กลับมาสู่เส้นทางการเรียนรู้ ผ่านแนวทาง ‘1 โรงเรียน 3 รูปแบบ’ ซึ่งเป็นระบบการจัดการเรียนรู้ที่โรงเรียนปรับให้ยืดหยุ่นได้ทั้งหลักสูตร สถานที่เรียน ตัวชี้วัด วิธีประเมินผล และการนับเวลาเรียน

“จำได้ค่ะว่าดีใจมาก เพราะอยากเรียน แต่เราก็บอกครูว่ากลัวหลุดออกมาอีก เพราะต้องดูแลพ่อ” หน่อยเล่าว่า ครูพีทได้แนะนำรูปแบบการเรียนที่ช่วยให้เธอสามารถเรียนและดูแลพ่อไปพร้อมกันได้ที่เรียกว่า 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ และนั่นทำให้เธอตัดสินใจสมัครทันที

“…1 โรงเรียน 3 รูปแบบคืออะไร พูดให้เห็นภาพคือ เราจะเรียนจากที่ไหนก็ได้ โดยครูจะออกแบบบทเรียนที่ปรับจากชีวิตประจำวันของเรา อย่างของหนูหลัก ๆ เป็นเรื่องการดูแลพ่อ ดูแลบ้าน และจะมีบางวิชาที่ต้องเข้าไปเก็บที่โรงเรียน สัปดาห์ละ 1–2 วัน”

เมื่อได้กลับมาเรียนตามที่ตั้งใจ หน่อยใช้โอกาสอย่างคุ้มค่า และใช้เวลาราว 1 ปีเก็บหน่วยกิตครบตามหลักสูตร จนจบชั้น ม.3 ได้สำเร็จ ระหว่างนั้นเธอมีโอกาสร่วมกิจกรรมแนะแนวอาชีพ และได้พบว่าประสบการณ์จากการดูแลพ่อแม่ กำลังกลายมาเป็นแรงบันดาลใจให้ก้าวไปสู่การเรียนรู้ในระดับต่อไป    

“ช่วงกำลังจะจบ ม.3 หนูได้รู้จักโรงเรียนอนันตรักษ์การบริบาล หัวหิน ซึ่งเป็นสถาบันสอนเรื่องการดูแลเด็กเล็กและผู้สูงอายุ ตอนนั้นเลยคิดว่า หลายปีที่ใช้เวลาดูแลแม่กับพ่อ ทำให้เราสนใจและอยากเรียนรู้เรื่องการพยาบาลอย่างจริงจัง พอเรียนจบจากโรงเรียนมหาราช 7 หนูจึงเลือกเรียนต่อหลักสูตรผู้ดูแลผู้สูงอายุ และย้ายมาเรียนที่หัวหิน”

‘เกือบทิ้งฝันกลางทาง เพราะไม่เชื่อในตัวเอง แต่ก็ฮึบกลับมาได้เพราะกำลังใจจากคนที่เชื่อมั่นในตัวเธอ’ 

การจากบ้านที่อำเภอจอมบึงมาเรียนที่หัวหิน หน่อยบอกว่าเป็นความท้าทายที่สุดครั้งหนึ่งในชีวิต เพราะทุกอย่างล้วนใหม่หมด โดยเฉพาะการใช้ชีวิตลำพังในเมืองที่ไม่คุ้นเคย ความเหงาและความกลัวค่อย ๆ ก่อตัว และแปรเปลี่ยนเป็นความรู้สึกว่า ‘ไม่มั่นใจในตัวเอง’

“หนูเริ่มต้นอย่างมั่นใจว่าอยากทำอาชีพนี้ เพราะเป็นความผูกพันตั้งแต่ดูแลแม่กับพ่อ แต่สามเดือนแรกของการเรียนกลับเป็นช่วงที่ยากที่สุด ทุกอย่างใหม่หมด ทั้งโรงเรียน เพื่อน เมือง ที่อยู่ หนูรู้สึกเหงามาก จนมีความคิดว่าเราอาจทำไม่สำเร็จวนอยู่ในหัว พอเป็นแบบนั้น บางวันตื่นมาก็ไม่อยากไปเรียน บางทีก็แวบขึ้นมาว่า…กลับบ้านดีกว่า

…แต่อุตส่าห์มาตั้งไกล ยังไงก็ต้องจบให้ได้”

ถึงท้อถอยเป็นบางครั้ง แต่หน่อยไม่เคยหยุดพยายาม ยังคงก้าวไปช้า ๆ อาศัยความสม่ำเสมอ และใช้แรงใจจากคนที่เชื่อมั่นในตัวเธอมาช่วยผลักดันจนพ้นผ่าน

“ช่วงที่ท้อที่สุด หนูพยายามบอกตัวเองว่าเราอุตส่าห์มาตั้งไกล ต้องสู้ อย่ายอมแพ้ แต่บางทีแค่นั้นก็ยังไม่พอ โชคดีที่มีกำลังใจจากคนรอบข้างคอยช่วย ทั้งเพื่อน ๆ พี่ ๆ ในชั้นเรียน ที่บอกให้พยายามไปด้วยกัน เขาจะสอนทุกอย่างที่เราไม่เข้าใจ คอยบอกเสมอว่าเขาเชื่อว่าเราทำได้ และจะไม่ปล่อยมือเราจนกว่าจะถึงตรงนั้น กำลังใจแบบนี้ทำให้หนูมั่นใจขึ้นมาก”

เธอยังเล่าว่า พ่อก็เป็นอีกหนึ่งพลังสำคัญ
“พ่อจะบอกว่าถึงยังทำไม่ได้ก็ไม่เป็นไร แค่อย่ายอมแพ้ เพราะเราได้โอกาสมาแล้ว พ่อไม่อยากให้ทิ้งไป”

และอีกคนที่ไม่เคยห่าง คือครูพีท
“ครูคอยโทรมาถามตลอดว่าเป็นยังไงบ้าง สิ่งที่ครูทำมีผลมาก ๆ ค่ะ เพราะทำให้รู้ว่าเราไม่ได้สู้คนเดียว”

‘วันแห่งความสำเร็จที่มาถึง’

มาถึงวันนี้ น้องหน่อยถือใบประกาศไว้ในมือ ซึ่งเป็นสัญญาณว่าเส้นทางสายอาชีพของเธอกำลังเริ่มต้นขึ้น หน่อยบอกว่าสิ่งที่ประทับใจที่สุด คือวินาทีที่ปลายนิ้วสัมผัสกับใบประกาศนียบัตร เพราะมันคือการยืนยันว่า “ทุกสิ่งที่เคยกลัว ได้ผ่านไปแล้ว”

“ดีใจค่ะ ตื่นเต้นด้วย ปนกันไปหมด ภูมิใจที่สุดคือตอนได้ใบประกาศมาอยู่ในมือ และได้ถ่ายรูปเก็บเอาไว้ เพราะเราไม่เคยคิดว่าจะมีวันนี้ หนูอยากขอบคุณทุก ๆ คนที่คอยสนับสนุน และอยากบอกตัวเองว่าจะไปต่อให้ได้ จะทำให้ได้มากกว่านี้อีก”

หน่อยบอกว่า ตอนนี้เธอมีงานทำแล้ว ในศูนย์ดูแลผู้สูงอายุของโรงเรียนอนันตรักษ์การบริบาล ซึ่งเป็นทั้งการเริ่มต้นประกอบอาชีพ และคือช่วงแห่งการเก็บเกี่ยวประสบการณ์ใหม่ เพื่อรอวันพร้อมศึกษาต่อในหลักสูตรผู้ช่วยพยาบาล และต่อไปถึงการศึกษาปริญญาตรีพยาบาลศาสตรบัณฑิต อันเป็นความฝันสูงสุดของเธอในตอนนี้

กสศ. ขอแสดงความยินดีกับ ‘น้องหน่อย’ สุพรรณวดี เจเถื่อน ในโอกาสสำเร็จการศึกษาหลักสูตรผู้ดูแลผู้สูงอายุ จากโรงเรียนอนันตรักษ์การบริบาล หัวหิน และขอขอบคุณบริษัท แสนสิริ จำกัด (มหาชน) โรงเรียนมหาราช 7 โรงเรียนอนันตรักษ์การบริบาล ตลอดจนครูและคณะทำงานในพื้นที่จังหวัดราชบุรี ที่ร่วมกันเป็นส่วนหนึ่งของการ “เปิดประตูบานนั้น” เพื่อพาเด็กทุกคนกลับสู่เส้นทางเรียนรู้ ด้วยความหวังว่า…
การศึกษาจะเปลี่ยนแปลงชีวิตเด็ก ๆ ได้ในวันข้างหน้า

The post “ภูมิใจที่สุดคือได้ใบประกาศนี้มาอยู่ในมือ เพราะไม่เคยคิดว่าจะมีวันนี้” : สุพรรณวดี เจเถื่อน นักศึกษาทุน กสศ. first appeared on กสศ..