ที่โรงเรียนซองกาเรีย ตำบลหนองลู อำเภอสังขละบุรี สถานที่จัดกิจกรรม ‘ถนนครูเดิน’ ซึ่งกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) และมูลนิธิกระจกเงา จัดขึ้นเพื่อเป็น ‘ตลาดสื่อการศึกษา’ ช่วยจัดหาอุปกรณ์การเรียนและสิ่งของจำเป็นสำหรับโรงเรียนพื้นที่ห่างไกลในจังหวัดกาญจนบุรี เราพบครูท่านหนึ่งที่เดินทางมาไกลกว่า 80 กิโลเมตร บนเส้นทางที่ลาดชัน คดเคี้ยว และอันตรายในช่วงฤดูฝนเช่นนี้ เพื่อเสาะหาอุปกรณ์การเรียนและสื่อการสอนให้กับเด็ก ๆ จำนวน 135 คน ด้วยงบส่วนตัวทั้งค่าเดินทางและทุนจัดซื้อสิ่งของ

ครูแนะนำตัวว่าชื่อ ‘ครูอุ้ม’ ลัดดาวัลย์ ทวีทา จากโรงเรียนบ้านจันเดย์ ตำบลท่าขนุน อำเภอทองผาภูมิ จังหวัดกาญจนบุรี เปิดสอนตั้งแต่ชั้นอนุบาล 2 ถึง ป.6 โดยในโรงเรียนมีครูและเจ้าหน้าที่รวมทั้งหมด 10 คน และทุกเทอม ครูไม่กี่คนในโรงเรียนต้องใช้วิธีรวบรวมเงินกันเพื่อนำไปซื้อสื่อการสอนใหม่ ๆ โดยหวังว่าเด็กจะมีโอกาสเพิ่มขึ้นอีกสักนิดที่จะเข้าถึงการเรียนรู้ได้ทัดเทียมกับเด็กวัยเดียวกันในพื้นที่อื่น ๆ 

“งบที่โรงเรียนได้รับนั้นไม่เคยพอ เพราะจำนวนเด็กเราน้อย งบรายหัวที่ได้รับมาก็น้อยตามไปด้วย โรงเรียนจำเป็นต้องเอาไปใช้จ่ายค่าสาธารณูปโภค ใช้ซ่อมแซมอาคารเรียนต่าง ๆ แค่นั้นก็ไม่เหลือแล้วสำหรับเอามาใช้จัดการเรียนการสอน พวกเราที่เป็นครูเลยคุยกันว่า เด็กเล็ก ๆ โดยเฉพาะช่วงปฐมวัย ต้องได้รับการกระตุ้นการเรียนรู้อย่างมาก เพื่อพัฒนาการที่สมวัยและปูพื้นฐานให้เพียงพอสำหรับการต่อยอดในช่วงชั้นอื่น ๆ ดังนั้นเด็กควรมีสื่อดี ๆ และหลากหลาย แต่พอไม่มีงบสนับสนุนเข้ามา ความพยายามที่ทำได้ตอนนี้ จึงเป็นการช่วยกันเองไปก่อน”

ครูอุ้มฉายภาพในพื้นที่ให้เห็นว่า ผู้ปกครองส่วนใหญ่ของเด็ก ๆ ที่โรงเรียนบ้านจันเดย์ประกอบอาชีพรับจ้างกรีดยาง ทำสวนทำไร่ โดยตัวโรงเรียนตั้งอยู่นอกหมู่บ้าน เด็กนักเรียนมากกว่าครึ่งหนึ่งจึงต้องจ้างรถรับส่ง ตกราวคนละ 300-400 บาทต่อเดือน ซึ่งเป็นค่าใช้จ่ายที่ไม่น้อยเลยสำหรับครอบครัวที่มีรายได้เพียงค่าแรงขั้นต่ำ และไม่ได้มีรายรับทุกวัน

อีกหนึ่งปัญหาสำคัญคือการขาดแคลนครู ครูอุ้มเองเล่าว่าตนเป็นคนในพื้นที่ เป็นครูอัตราจ้างมาก่อน แล้วสอบบรรจุได้ที่โรงเรียนบ้านจันเดย์ซึ่งห่างจากบ้านเพียง 20 กิโลเมตร จึงไม่มีความคิดที่จะย้ายไปไหน แต่สำหรับครูที่มาจากพื้นที่อื่น ก็เข้าใจได้ว่าการมาอยู่ในโรงเรียนห่างไกลและไม่ใช่ภูมิลำเนาบ้านเกิด ถือว่าเป็นอุปสรรคใหญ่ที่ทำให้หลายคนเมื่อทำงานครบวาระหนึ่งแล้วก็ตัดสินใจย้ายออกไป

“พื้นที่เราเดินทางค่อนข้างลำบาก ภารกิจเยี่ยมบ้านเด็กทุกเทอมจึงไม่ใช่เรื่องง่าย ๆ ต้องขี่มอเตอร์ไซค์ฝ่าถนนลูกรังขึ้นเขากันไป บ้านเด็กหลายคนต้องใช้เวลาทั้งวันเพื่อขึ้นไปถึงแล้วกลับลงมา มันก็ไม่ง่ายที่เราจะรั้งเด็กไว้ให้อยู่ในระบบการศึกษาได้ตลอดรอดฝั่ง เด็กที่จบ ป.6 แล้ว บางส่วนก็ไม่ได้เรียนต่อ คิดเป็นประมาณ 10 เปอร์เซ็นต์

“ที่จริงแล้วโรงเรียนระดับมัธยมในพื้นที่ก็มีอยู่ แต่ด้วยฐานะทางบ้านเขายากจนมาก การเรียนจึงเป็นเรื่องฟุ่มเฟือยและไม่มีเป้าหมายระยะใกล้ให้มองเห็น เขาจึงตัดสินใจออกไปตามเส้นทางอาชีพ ไปทำงานเหมือนพ่อแม่ แล้วถ่ายทอดความจนให้รุ่นลูกต่อไป เวลาเราได้คุยกับเด็ก จึงพยายามมากที่จะบอกเขาว่า ถ้ามีโอกาสอย่าทิ้งการเรียน จะเป็น กศน. ก็ได้ อย่างน้อยให้มีวุฒิการศึกษาติดตัวที่สูงกว่าแค่ชั้นประถม แล้วชีวิตจะมีโอกาสมากขึ้น

“ส่วนปัญหาขาดแคลนครู เรามองว่าเป็นส่วนหนึ่งของการจัดสรรงบประมาณและการดูแลสวัสดิการด้วย ครูที่มีอยู่จำนวนไม่มาก ทุกคนต้องทำหน้าที่มากกว่าการสอน อย่างเราเองต้องไปทำงานธุรการ ดูเรื่องเบิกจ่าย เรื่องการเงิน ซึ่งเราจบครูปฐมวัย ไม่ได้ถนัดเรื่องบัญชี งานก็ยิ่งยุ่งยาก การทำเรื่องเบิกจ่ายหลายอย่างก็ล่าช้ามาก กว่าจะได้เงินมาบางทีมันก็แก้ปัญหาอะไรไม่ได้แล้ว

“อีกเรื่องหนึ่งที่เห็นคือ งบที่ได้มามีแต่งบสร้าง ไม่มีการซ่อมบำรุงดูแล หลายอย่างจึงพังเสียหายไปเรื่อย ๆ ตามเวลา แล้วมันส่งผลกระทบต่อคุณภาพชีวิตครูโดยตรง อย่างโรงเรียนเรามีบ้านพักครูสร้างด้วยไม้ 3 หลัง นานเข้าก็เริ่มผุพัง ครูที่มาบรรจุใหม่เขาก็ต้องอยู่กันอย่างนั้น ทีนี้พอบางหลังอยู่ไม่ได้ ก็ต้องใช้วิธี 1 หลัง อยู่กัน 3 คน แต่มีห้องน้ำห้องเดียว มันเลยไม่เป็นสัดส่วน เป็นคุณภาพชีวิตที่เรามองว่าบั่นทอนกำลังใจคนทำงานมาก และเป็นปัจจัยหนึ่งที่ทำให้ครูที่ไม่ใช่คนพื้นที่อยู่ได้ไม่นานก็ขอย้าย ดังนั้นนอกจากเรื่องงบประมาณแล้ว ถ้าไม่มีการแก้ปัญหาการดูแลสวัสดิการครูที่ดีกว่าเดิม เราจะไม่มีทางรั้งครูดี ๆ เก่ง ๆ ไว้ให้อยู่กับโรงเรียนไปนาน ๆ ได้เลย” ครูอุ้มกล่าว

เรื่องราวจากครูอุ้ม หนึ่งในตัวแทนครูโรงเรียนขนาดเล็กในพื้นที่ห่างไกล สะท้อนให้เห็นปัญหารอบด้าน ชวนให้หันกลับมามองและตระหนักร่วมกันว่า ถึงเวลาหรือยังที่ครูและโรงเรียนขนาดเล็กเหล่านี้จะได้รับความสำคัญ มองเห็นปัญหา และผลักดันสู่วาระการ ‘ปฏิรูปงบแก้เหลื่อมล้ำ’ เพื่อโอกาสทางการศึกษา เพื่อคุณภาพชีวิตของคุณครู และเพื่อจะช่วยเปิดกว้างให้เส้นทางชีวิตของเด็ก ๆ ในพื้นที่ห่างไกลเหล่านี้มีทางเลือกมากขึ้น

The post “ถ้าไม่มีสวัสดิการที่ดี จะไม่มีทางรั้งครูให้อยู่กับโรงเรียนนาน ๆ ได้เลย” อีกหนึ่งภาพความเหลื่อมล้ำของโรงเรียนในพื้นที่ห่างไกล first appeared on กสศ..

‘ครูเอ๋’ ดนยา ไชยน้ำอ้อม จากโรงเรียนบ้านกองม่องทะ สาขาบ้านสาละวะ ตำบลไล่โว่ อำเภอสังขละบุรี จังหวัดกาญจนบุรี เผยความรู้สึกต่อคำถามที่ว่า ครูต้องใช้ความพยายามแค่ไหน เพื่อจะมีทรัพยากรเพียงพอต่อการจัดการศึกษาอย่างมีคุณภาพในโรงเรียนขนาดเล็กที่ตั้งอยู่ในพื้นที่ทุรกันดารห่างไกล

วันนี้ครูเอ๋เดินทางมาที่โรงเรียนซองกาเรีย ตำบลหนองลู อำเภอสังขละบุรี พร้อมนำงบประมาณจากเงินบริจาค กับเงินสมทบส่วนตัวอีกส่วนหนึ่ง มาจัดหาอุปกรณ์การเรียนและสิ่งของจำเป็นในงาน ‘ถนนครูเดิน’ ซึ่งกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) และมูลนิธิกระจกเงา จัดขึ้นเพื่อเป็น ‘ตลาดสื่อการศึกษา’ สำหรับโรงเรียนพื้นที่ห่างไกลในจังหวัดกาญจนบุรี

“จากบ้านสาละวะมาที่โรงเรียนซองกาเรียห่างกัน 45 กิโลเมตร แต่ต้องใช้เวลาเดินทางราว 1 ชั่วโมงครึ่ง เพราะเป็นถนนลาดชันลงจากเขาสูง หลายจุดชัน เป็นหลุมบ่อ ขับค่อนข้างยาก ถ้าไม่ใช้รถโฟร์วีลก็แทบไม่มีทางมาได้” ครูเอ๋บรรยายเส้นทางที่ผ่าน

ครูเอ๋เคยสอนในโรงเรียนมัธยมขนาดใหญ่ประจำอำเภอ มีนักเรียนราว 2,000 คน ก่อนขอย้ายมาประจำที่โรงเรียนสาขา ซึ่งมีนักเรียน 105 คน ในชั้นอนุบาล 1 ถึง ป.6 กับครูอีก 8 คน จึงเข้าใจความแตกต่างระหว่างโรงเรียนสองขนาดเป็นอย่างดี โดยเฉพาะด้านงบประมาณการศึกษาที่ครูบอกว่าเกณฑ์การจัดสรรงบประมาณรายหัวตามจำนวนนักเรียน เป็นปัจจัยสำคัญที่ยิ่งถ่างขยายช่องว่างความเหลื่อมล้ำมากขึ้นระหว่างโรงเรียนในเมืองกับโรงเรียนขนาดเล็กในพื้นที่ห่างไกล

“ที่เห็นชัดคือโรงเรียนขนาดใหญ่มีความพร้อมทุกด้าน ทั้งการเดินทาง ทรัพยากร และงบประมาณ ขณะที่โรงเรียนในพื้นที่ห่างไกลและมีจำนวนนักเรียนน้อย โอกาสเข้าถึงสิทธิ์ต่าง ๆ ของเด็กก็ยิ่งลดลงตามระยะทาง 

“ตอนนั้นเราคิดว่าบางทีอาจทำประโยชน์ได้มากกว่า ถ้าลองไปอยู่ในโรงเรียนเล็ก ๆ ที่ขาดแคลน พอไปอยู่ตรงนั้นเรายิ่งเข้าใจ ว่าความเหลื่อมล้ำจะไม่มีทางดีขึ้นได้ ถ้าไม่มีการปรับเปลี่ยนเรื่องเกณฑ์จัดสรรเงินอุดหนุนที่ยังคิดตามจำนวนนักเรียน หมายถึงโรงเรียนที่มีนักเรียนเยอะ งบก็เยอะตาม การทำแผนของบประมาณ เบิกพัสดุ ขอใช้อุปกรณ์ หรือส่งครูไปอบรมพัฒนาศักยภาพ เราทำได้ทั้งหมด แต่พอเป็นโรงเรียนไซซ์เล็กมีเด็กร้อยกว่าคน ก็แทบไม่มีงบอะไรเลย ห้องเรียนไม่พอ อาคารทรุดโทรม เด็กต้องใช้อุปกรณ์การเรียนหรืออุปกรณ์กีฬาเก่า ๆ บางครั้งครูต้องช่วยกันเจียดเงินหามาเติมให้ หรือเวลาครูจะไปอบรม ไปประชุมนอกพื้นที่ ผอ. กับครูต้องออกค่าใช้จ่ายเองทั้งหมด

“…สำหรับเราเอง วันนี้ยังพอพูดได้อยู่ว่า ‘ไม่เป็นไร’ แต่มันก็สะท้อนว่าเมื่อช่องว่างของโรงเรียนแตกต่างกันขนาดนี้ เราจะหวังให้เด็กพัฒนาศักยภาพทัดเทียมกันได้อย่างไร”

นอกจากงานสอนและดูแลเด็ก การเป็นครูโรงเรียนสาขายังทำให้ครูเอ๋ได้ช่วยโรงเรียนเรื่องระดมทุน จัดหาเครื่องมืออุปกรณ์การเรียน เสื้อผ้า รองเท้า รวมถึงอาหารแห้งและสิ่งจำเป็นในชีวิตให้กับครอบครัวของเด็ก ๆ ด้วย โดยมากกว่า 90 เปอร์เซ็นต์ของงบประมาณที่เข้ามาช่วยเติมเต็มล้วนมาจากภายนอก ซึ่งแน่นอนว่าที่โรงเรียนแห่งนี้ไม่มีสมาคมผู้ปกครอง จึงเป็นภาคเอกชนและหน่วยงานต่าง ๆ ที่มาด้วยใจและทรัพยากรต่าง ๆ เพื่อช่วยให้โรงเรียนแก้ปัญหาเฉพาะหน้าไปได้

“ปัญหาใหญ่คืออุปกรณ์การเรียนขาดแคลนและหายากมาก ส่วนใหญ่ต้องรอคนภายนอกหรือภาคเอกชนมาบริจาค เขาจะถามมาว่าเราขาดอะไร อยากได้อะไร เราก็แจ้งไป เขาก็จัดส่งมาให้ หรือบ้างก็สนับสนุนมาเป็นเงินให้เราจัดสรรเอง อย่างที่เรามางานวันนี้ก็เพื่อหาซื้อของ ปกติบางศุกร์สอนเสร็จ เราก็ลงมาในเมือง หาเสื้อผ้า หาอะไรขึ้นไปให้เด็ก ทำกันไปตามงบที่ได้”
แม้เป็นงานยากและต้องอาศัยความเพียรพยายามอย่างที่สุด หากครูเอ๋ยังเชื่อมั่นว่า การนำการศึกษาคุณภาพเข้าไปให้เด็ก ๆ คือหนทางเดียวที่จะเปลี่ยนแปลงชีวิตความเป็นอยู่ของคนในชุมชน เพื่อให้คนรุ่นถัดไปมีหนทาง มีโอกาสมากกว่าคนรุ่นพ่อแม่ แนวทางหนึ่งของโรงเรียนจึงเป็นการเสริมทักษะและเปิดประสบการณ์อาชีพ ทั้งสนับสนุนการเรียนรู้เกี่ยวกับการเกษตรสมัยใหม่ ผลักดันงานหัตถกรรมอัตลักษณ์ท้องถิ่นให้มีช่องทางการตลาดใหม่ ๆ ด้วยเชื่อว่ายิ่งโรงเรียนบ่มเพาะขัดเกลาเด็กตั้งแต่ยังเล็กมากเท่าไร อนาคตของชุมชนก็จะยิ่งเติบโตเข้มแข็งและทันต่อความเป็นไปของโลกภายนอกได้มากเท่านั้น

ครูเอ๋กล่าวว่า ที่ชุมชนสาละวะ ผู้คนยังใช้ชีวิตตามวิถีชาวบ้านดั้งเดิม พ่อแม่ผู้ปกครองเด็กส่วนใหญ่แทบไม่มีการศึกษา ถ้าจะหวังให้มีการดูแลเรื่องการศึกษาจากครอบครัวจึงเป็นไปไม่ได้เลย ภาระด้านการเรียนรู้ถือว่าอยู่ที่ครู 100 เปอร์เซ็นต์ ดังนั้นช่วงเช้าถึงเย็นที่เด็กอยู่โรงเรียน ครูต้องช่วยให้เด็กกอบโกยความรู้ให้มากที่สุด ส่วนเมื่อเด็กจบแล้วจะผลักดันให้เรียนต่อทุกคน โดยมีโรงเรียนบ้านกองม่องทะสาขาแม่ที่เป็นโรงเรียนขยายโอกาสถึง ม.3 รองรับ ครูกับ ผอ. ต่างช่วยกันหาทางระดมทุนเต็มที่ มีเรือนพักนอนและดูแลค่าใช้จ่ายให้หมด พอจบ ม.3 ก็ดันต่อไปที่โรงเรียนประจำอำเภอ ซึ่งเป็นเครือข่ายการทำงานระหว่างโรงเรียน โดยทุกฝ่ายคิดตรงกันว่าต้องให้เด็กได้เรียนต่อสูงที่สุดตามศักยภาพ

“มีเด็กส่วนหนึ่งที่รอดไปได้ และกลุ่มที่ไม่ไหวจริง ๆ ก็หลุดไปบ้างระหว่างทาง เมื่อเราดันเด็กไปถึงจุดหนึ่ง เขาจะเริ่มอยากไปต่อด้วยตัวเอง เรียนรู้ว่าต้องหาทางดิ้นรนต่อไปยังไง เราเป็นครู ทำได้มากที่สุดคือต้องเติมเชื้อไฟความฝัน หาช่องทางให้เด็กมีทางเลือกมากขึ้น อย่างตอนนี้มีหน่วยงานที่สนใจมาช่วยกัน มีทุน กสศ. มีโครงการครูรัก(ษ์)ถิ่น ทำให้รุ่นน้องได้เห็นรุ่นพี่ไปเรียน แล้วเขาก็มีความหวัง โรงเรียนก็ต้องทำหน้าที่สื่อสารผู้ปกครองให้เข้าใจ เพราะแทบทุกบ้านไม่อยากให้เด็กไปเรียน เขาอยากได้เพียงแรงงานไปช่วยทำงานเร็ว ๆ เราก็ต้องไปคุยให้เข้าใจ ว่าการเรียนจะทำให้เด็กมีโอกาสมากกว่า คืออย่างน้อยเขาไม่มีเงินส่งลูกเรียน แต่ถ้าครูหาทุนให้ได้ มีค่าเทอมค่ายังชีพ ได้เรียนมหาวิทยาลัย เขาก็ควรให้เด็กได้ออกไปมีทางเลือกในชีวิต 

“ประโยคที่ได้ยินบ่อยคือ ถ้าลูกไปเรียนแล้วใครจะทำงานเลี้ยงครอบครัว คือเขาหวังให้ลูกทำงานเลี้ยงครอบครัวให้เร็วที่สุด จบ ป.6 จบ ม.3 เขาพอแล้ว มันก็เลยเป็นวงจรของการทำงานอยู่แถวบ้าน และคอยเลี้ยงน้องเป็นรุ่น ๆ ต่อไป หลายครั้งเลยรู้สึกเหมือนอกหัก ที่เราพยายามหาทุนให้จนได้ แต่พ่อแม่เด็กไม่เห็นความสำคัญเลย ไม่ยอมส่งลูกไปเรียนด้วยซ้ำ จนสุดท้ายเขาเอาลูกไปทำงาน เราก็ทำอะไรไม่ได้”

บ่ายแก่ฟ้าครึ้ม ก่อนฝนเตรียมเทลงมา แล้วเมื่อนั้นเส้นทางกลับไปยังโรงเรียนก็จะยิ่งอันตรายขึ้น ครูเอ๋ได้ทิ้งท้ายกับเราว่า “เกณฑ์จัดสรรงบประมาณถือเป็นประเด็นเชิงนโยบาย ซึ่งผู้บริหารประเทศหรือกระทรวงที่มีส่วนเกี่ยวข้องต้องหาทางปรับเปลี่ยน เราเป็นครูผู้ปฏิบัติหน้าที่ใต้เกณฑ์กำกับของรัฐ ก็ได้แค่ทำงานของเราไป แล้วรอคอยว่าวันหนึ่งความเปลี่ยนแปลงอาจจะเกิดขึ้น”

หากถามถึงความรู้สึกเบื้องลึก ในฐานะครูโรงเรียนพื้นที่ห่างไกลคนหนึ่ง ครูเอ๋สะท้อนว่า “ปัญหาที่ชัดที่สุดที่ต้องเจอคือเรื่องการเดินทางออกนอกพื้นที่ ไม่ว่าไปประชุม ไปอบรมอะไรต่าง ๆ เราต้องขับรถลงไปเอง หาที่พักเอง หลายครั้งใช้ค่าใช้จ่ายส่วนตัวเองทั้งหมด ทีนี้พอได้เห็นได้รับรู้ว่าครูจากโรงเรียนในตัวอำเภอหรือครูจากที่อื่น ๆ เขาสะดวกกว่า พร้อมกว่า มันก็มีแอบคิดบ้าง ว่าทำไมโรงเรียนขนาดใหญ่ อยู่ในเมือง และมีเด็กเยอะ ๆ เขาถึงดูแลกันดีจัง ขณะที่เราไปอยู่ไกล ๆ ก็อยากได้รับการดูแลบ้าง เพราะเราเองก็เป็นครูเหมือนกัน แล้วก็สอนเด็กนักเรียนในระดับชั้นเดียวกันด้วย”

เรื่องราวจากครูตัวเล็ก ๆ ผู้เป็นตัวแทนครูโรงเรียนขนาดเล็กในพื้นที่ห่างไกล ชวนให้ย้อนกลับมามองและตระหนักร่วมกันว่า ถึงเวลาหรือยังที่ครูและโรงเรียนขนาดเล็กเหล่านี้จะได้รับความสำคัญ มองเห็นปัญหา และผลักดันสู่วาระการ ‘ปฏิรูปงบแก้เหลื่อมล้ำ’ เพื่อโอกาสทางการศึกษา เพื่อคุณภาพชีวิตของคุณครู และเพื่อจะช่วยเปิดกว้างให้เส้นทางชีวิตของเด็ก ๆ ในพื้นที่ห่างไกลเหล่านี้ มีทางเลือกมากขึ้น

The post ถนนครูเดิน : ภาพสะท้อนการดิ้นรนของโรงเรียนขนาดเล็กในพื้นที่ห่างไกล กับงบประมาณรัฐที่ไม่เคยทั่วถึง first appeared on กสศ..