เปิดเทอมวันแรก…หลายโรงเรียนยังไม่ทันได้ “รู้จักหัวใจ” ของผู้เรียน แต่กลับเริ่มต้นด้วย “การเร่งสอน” และ “เร่งจัดการ”

ทั้งที่จริงแล้ว ช่วงเวลาสำคัญที่สุดของการเปิดเทอม อาจไม่ใช่การเรียนให้ทันแผน แต่คือการทำให้เด็กรู้สึกว่า “ที่นี่ปลอดภัยพอที่เขาจะเป็นตัวเอง”

ส่วนหนึ่งจากโพสต์ของ ‘ดนัยวัฒน์ มณี’ ผู้อำนวยการโรงเรียนบ้านปางมะหัน อำเภอแม่ฟ้าหลวง จังหวัดเชียงราย ที่อยากชวนคุณครูทั่วประเทศ “ปักธงความคิดใหม่” ในช่วงเริ่มต้นปีการศึกษาใหม่

สำหรับ ผอ.ดนัยวัฒน์ แม้คุณครูจำนวนมากจะกังวลกับเนื้อหาวิชาที่รออยู่ตรงหน้า และพยายามทำทุกอย่างเพื่อให้เด็กเรียนทันตามกรอบเวลา แต่เขากลับมองว่า การ “เร่งการเรียนการสอน” ตั้งแต่วันแรก อาจทำให้ครูพลาดโอกาสสำคัญที่สุดไป นั่นคือการได้ “รู้จักหัวใจ” ของเด็กแต่ละคน

และบางที…ช่วงเวลาเล็ก ๆ ในวันเปิดเทอมนี่เอง อาจเป็น “กุญแจ” ที่อธิบายได้ว่า ทำไมเมื่อถึงปลายปีการศึกษา เด็กแต่ละคนจึงเติบโตและเรียนรู้แตกต่างกัน 

“เพราะการจะเข้าใจและรู้จักเด็กคนหนึ่ง…ครูต้องให้ความรัก ก่อนจะให้ความรู้” 

โรงเรียนบ้านปางมะหันเริ่มนำแนวคิดนี้มาใช้ตั้งแต่ปี 2564 โดยตั้งเป้าว่า ช่วงเวลาแรกของการเปิดเทอมใหม่ ครูจะต้องช่วยลดระยะห่างระหว่างเด็กกับสภาพแวดล้อมใหม่ให้มากที่สุด ผ่านการพูดคุย ทำกิจกรรมร่วมกัน และค่อย ๆ สร้างความผูกพันระหว่างกัน

ผอ.ดนัยวัฒน์ เปรียบเทียบแนวคิดนี้ไว้อย่างน่าสนใจว่า

“การยัดเยียดความรู้ขณะที่เด็กยังปรับตัวไม่ทัน ก็เหมือนเราพยายามรินน้ำใส่แก้วที่ยังปิดฝาอยู่ ต่อให้ตั้งใจแค่ไหน น้ำก็ไม่มีทางไหลลงไปได้

แต่ถ้าเราช่วยให้เด็กคุ้นเคยกับสถานะใหม่ ห้องเรียนใหม่ เพื่อนใหม่ และครูคนใหม่ได้ก่อน ฝาที่ปิดไว้จะค่อย ๆ เปิดออก ทีนี้ไม่ใช่แค่ความรู้ที่จะไหลเข้าไปได้ แต่ความไว้ใจและความผูกพันที่ก่อตัวขึ้น ยังทำให้ครูรู้จักเด็กเป็นรายคน และออกแบบการเรียนรู้ให้เหมาะกับแต่ละคนได้ด้วย” 

“บางคนกลับมาด้วยความทรงจำแสนสุข แต่บางคนอาจมีบาดแผลที่ยังไม่ได้เยียวยา”

ตลอดสามเดือนที่ห่างจากโรงเรียน เด็กบางคนอาจได้ใช้เวลากับครอบครัว ได้เล่นสนุก และเก็บเกี่ยวความทรงจำดี ๆ กลับมา แต่ในขณะเดียวกัน ก็มีเด็กอีกจำนวนไม่น้อยที่อาจผ่านช่วงเวลาของความเหงา ความสูญเสีย หรือความทุกข์บางอย่างที่ยังคงค้างอยู่ในใจ

“เด็กจะไม่พูด ไม่บอก ไม่เล่าอะไรเลย ถ้าเขาไม่ไว้ใจ หรือยังไม่รู้สึกสงบจากข้างใน

ในวันเปิดเทอมที่แวดล้อมด้วยสิ่งใหม่ เราไม่มีทางรู้ได้เลยว่า เด็กแต่ละคนกลับมาจากปิดเทอมด้วยความรู้สึกแบบไหน บางคนเพิ่งบอกลาพ่อแม่ที่ต้องไปทำงานไกลบ้าน แต่เมื่อมาโรงเรียน เขาก็ต้องพยายามทำตัวให้ปกติ

จนบางครั้งผ่านไปเป็นเดือน เป็นเทอม ครูถึงเพิ่งพบว่าเด็กเรียนไม่รู้เรื่อง ไม่มีสมาธิ หรือเริ่มตามเพื่อนไม่ทัน ซึ่งเมื่อถึงตอนนั้น การเข้าไปช่วยเยียวยาก็ยิ่งยากและซับซ้อนมากขึ้น”

ที่โรงเรียนบ้านปางมะหัน สัปดาห์แรกของการเปิดเทอมจึงกลายเป็น “ธรรมเนียมของการเริ่มต้นปีการศึกษา” ผ่านกิจกรรมสื่อความในใจ ที่เปิดโอกาสให้เด็ก ๆ ได้วาดภาพ ถ่ายทอดความรู้สึก ความคิดถึง หรือสิ่งที่ยังค้างอยู่ในใจออกมา

ผอ.ดนัยวัฒน์ อธิบายว่านี่คือส่วนหนึ่งของกระบวนการ “จิตศึกษา” ที่ช่วยให้ครูมองเห็นสัญญาณเบื้องต้นว่า เด็กแต่ละคนกำลังเผชิญอะไรอยู่ภายในใจ ก่อนจะต่อยอดไปสู่การพูดคุยเชิงลึกแบบเป็นส่วนตัว เพื่อทำความเข้าใจและดูแลเด็กแต่ละคนอย่างเหมาะสม

“สิ่งสำคัญคือ เราจะไม่เริ่มจากการตั้งกฎโดยครู แต่จะให้เด็ก ๆ ได้ร่วมกันออกแบบกติกาการอยู่ร่วมกัน และเปิดพื้นที่ให้ทุกคนได้แสดงความคิดเห็นหรือบอกความรู้สึกโดยไม่ถูกตัดสิน

เพื่อให้เด็กมั่นใจว่า โรงเรียนคือพื้นที่ของเขา ทุกคนเป็นเจ้าของร่วมกัน และทุกคนต้องช่วยกันดูแลพื้นที่นี้ให้ปลอดภัย

เมื่อเวลาผ่านไป สิ่งเหล่านี้จะกลายเป็นฐานของความรู้สึกรักโรงเรียน และอยากมาโรงเรียน”

‘ครูที่ไม่ยึดติดความรู้ในตำรา อาจกำลังสอนสิ่งที่สำคัญที่สุด’

ในช่วงเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลง คุณครูบางคนเองก็รู้สึกกังวลว่าจะ “สอนไม่ทัน” จนต้องกลับมาถามผู้บริหารถึงแนวทางที่โรงเรียนกำลังเดินไป

แต่สำหรับ ผอ.ดนัยวัฒน์ เขามองว่า ความกังวลนี้เกิดจากการยึดติดว่า ครูต้องสอนทุกอย่างให้ครบตามหนังสือเรียน หรือเดินตามแผนการสอนแบบตายตัวมากเกินไป

“ถ้าเราทำความเข้าใจหลักสูตรจริง ๆ จะพบว่า ปลายทางของการศึกษาไม่ใช่การทำให้เด็กจำเนื้อหาได้ครบทุกหน้า เพราะทุกวันนี้โลกทั้งใบเชื่อมโยงกับข้อมูลมหาศาล ต่อให้ใช้เวลาทั้งชีวิต เด็กคนหนึ่งก็ไม่มีทางเรียนรู้ทุกอย่างได้หมด” 

เขาจึงเชื่อว่า บทบาทของครูในวันนี้จำเป็นต้องเปลี่ยนจาก “ผู้สอน” ไปเป็น “ผู้นำพาไปสู่การเรียนรู้” และเปลี่ยนเด็กให้กลายเป็น “นักเรียนรู้” ไม่ใช่แค่รู้เนื้อหา แต่ต้องรู้ว่าจะค้นหาความรู้อย่างไร จัดการข้อมูลอย่างไร และเลือกสิ่งที่มีความหมายกับชีวิตของตัวเองได้อย่างไร

“เมื่อการศึกษาเชื่อมโยงกับชีวิตจริง เด็กจะไม่ได้เรียนเพียงเพื่อสอบ หรือเรียนให้ทันอีกต่อไป แต่จะเริ่มมองเห็นว่า เขาจะเอาความรู้ไปทำอะไร และจะใช้มันพาชีวิตตัวเองไปทางไหน

“เมื่อเป็นอย่างนั้น ในภายภาคหน้าไม่ว่าเด็กจะไปอยู่ตรงไหน เจอปัญหาอะไร เขาจะไม่กลัว ไม่ท้อ ไม่ยอมแพ้ง่าย ๆ เพราะในช่วงต้นของการศึกษา เขาได้เรียนรู้ในสิ่งที่จำเป็นต่อตัวเอง ซึ่งมันคือต้นทุนของการไปสู่วิธีคิดเพื่อหาทางผ่านอุปสรรคต่าง ๆ และคือสิ่งที่เราคิดว่าเป็นเป้าหมายสำคัญที่สุดของการศึกษา”

ปีการศึกษา 2569 นับเป็นปีที่ 5 แล้ว ที่โรงเรียนบ้านปางมะหัน ซึ่งเปิดสอนระดับ อ.2 – ป.6 มีนักเรียน 169 คน และ 8 ห้องเรียน ได้ปรับหลักสูตรการเรียนรู้สู่รูปแบบบูรณาการ โดยให้เด็กเรียนรู้ผ่านฐาน Problem Based Learning หรือการเรียนรู้ผ่านการลงมือปฏิบัติจริง และผลลัพธ์ที่เกิดขึ้น ก็เริ่มสะท้อนให้เห็นอย่างชัดเจน

 “เราพบว่าเด็กขาดเรียนน้อยลง ครูกับเด็กรู้สึกใกล้ชิดกันมากขึ้น และในบริบทโรงเรียนบนดอยที่อยู่เกือบติดพื้นที่ชายแดน อัตราการเรียนต่อของเด็กโรงเรียนเราในปีที่ผ่านมาก็อยู่ที่ 100% เพราะตอนนี้เด็ก ๆ ทุกคนรู้ว่า โรงเรียนคือพื้นที่ปลอดภัย มีครูที่เข้าใจ และพร้อมจะยอมรับในตัวตนของเขาจริง ๆ” ผอ.ดนัยวัฒน์ กล่าว

…ช่วงเวลาเปิดเทอมใหม่นี้ อาจเป็นจังหวะสำคัญที่อยากชวนคุณครูทุกคน ลองเริ่มต้นจากการ “ทำความรู้จักหัวใจของเด็ก ๆ” ก่อนค่อย ๆ พาเขาไปสู่การเรียนรู้อย่างค่อยเป็นค่อยไป เพราะธรรมชาติของเด็ก จะพร้อมเปิดใจเรียนรู้กับ “คุณครูที่เขารัก” 

และความรักนั้น…ไม่มีทางเกิดขึ้นได้เลย หากเราไม่เริ่มต้นจากการทำความรู้จักกันก่อน

The post เริ่มปีการศึกษาใหม่ ชวนคุณครู “ให้ความรักก่อนให้ความรู้” : ดนัยวัฒน์ มณี ผู้อำนวยการโรงเรียนบ้านปางมะหัน อำเภอแม่ฟ้าหลวง จังหวัดเชียงราย first appeared on กสศ..

วงเสวนาเริ่มต้นจาก ดร.อารี อิ่มสมบัติ นักวิชาการอาวุโส สำนักพัฒนาคุณภาพครูและสถานศึกษา กสศ. ที่ชี้ให้เห็นว่า ปัญหาความเหลื่อมล้ำส่วนหนึ่งเกิดจากการจัดสรรงบประมาณที่ไม่เป็นธรรมต่อโรงเรียนที่อยู่ในพื้นที่ห่างไกล เนื่องจากรัฐใช้วิธีเหมาจ่ายแบบรายหัว กล่าวคือ โรงเรียนขนาดใหญ่ที่มีเด็กจำนวนมากจะได้รับงบโดยรวมเป็นจำนวนมาก แต่หากเป็นโรงเรียนขนาดเล็กที่มีจำนวนเด็กไม่เกิน 120 คน ก็จะได้รับงบประมาณที่ลดหลั่นลงไปตามสัดส่วนนักเรียน รวมถึงอุปกรณ์การเรียนและสาธารณูปโภคต่าง ๆ ก็ย่อมน้อยลงไปด้วยเช่นกัน 

ดร.อารี ยกข้อมูลจากสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) ณ วันที่ 10 มิถุนายน 2564 พบว่า ประเทศไทยมีโรงเรียนสังกัด สพฐ. 29,117 แห่งทั่วประเทศ เป็นโรงเรียนขนาดเล็กที่มีนักเรียนไม่เกิน 120 คน จำนวน 14,660 แห่ง หรือคิดเป็น 50.35 เปอร์เซ็นต์ และมีนักเรียนในโรงเรียนขนาดเล็กเหล่านี้มากถึง 963,432 คน จากนักเรียนทั้งประเทศ 6.5 ล้านคน

“โจทย์สำคัญอยู่ที่ว่า ทำอย่างไรให้โรงเรียนขนาดเล็กเหล่านี้ที่ได้รับทรัพยากรน้อยกว่า แต่มีคุณภาพเท่าเทียมกัน ถ้าประเทศไทยสามารถปรับปรุงพัฒนาเรื่องการจัดสรรงบประมาณได้อย่างมีประสิทธิภาพ ย่อมจะส่งผลดีต่อเด็กนักเรียนทั้ง 963,432 คนด้วย”

ดร.อารี ชี้ด้วยว่า ในจำนวนเด็กนักเรียน 963,432 คน ส่วนใหญ่เป็นนักเรียนระดับประถมศึกษา 696,721 คน (73.5 เปอร์เซ็นต์) รองลงมาเป็นเด็กปฐมวัย 215,182 คน (22.7 เปอร์เซ็นต์) นั่นหมายความว่า ถ้ารัฐลงทุนในโรงเรียนขนาดเล็กมากขึ้นจะทำให้เด็กกลุ่มนี้ได้รับการพัฒนามากยิ่งขึ้น ช่วยให้เด็กมีพื้นฐานการเรียนที่ดีขึ้น ทั้งการอ่านออกเขียนได้ นำไปสู่การเรียนรู้ในระดับที่สูงขึ้นต่อไปได้ 

จากการสำรวจของธนาคารโลก (World Bank) ปี 2563 ระบุว่า นอกจากโรงเรียนขนาดเล็กโดยทั่วไปแล้ว ยังมีโรงเรียนขนาดเล็กในพื้นที่ห่างไกล (protected schools) จำนวนประมาณ 1,155 แห่ง ที่อยู่ในภาวะน่าเป็นห่วง เนื่องจากโรงเรียนเหล่านี้ได้รับการสนับสนุนด้านทรัพยากรที่ไม่สอดคล้องกับความต้องการของพื้นที่ อีกทั้งประสบปัญหาขาดแคลนครู ทำให้การเรียนรู้ของเด็กขาดความต่อเนื่อง

นายชัยศักดิ์ ภูมูล ผู้อำนวยการโรงเรียนบ้านกองม่องทะ อำเภอสังขละบุรี จังหวัดกาญจนบุรี กล่าวถึงความเหลื่อมล้ำด้านอัตรากำลัง ซึ่งโรงเรียนขนาดเล็กไม่เพียงขาดแคลนกำลังครู แต่ยังขาดเจ้าหน้าที่ฝ่ายธุรการและนักการภารโรงที่จะช่วยแบ่งเบาภารกิจของครูได้

ปัจจุบันโรงเรียนบ้านกองม่องทะได้รับงบประมาณไม่มากนัก จึงต้องอาศัยการแก้ปัญหาด้วยตัวเอง ไม่ว่าจะเป็นการทอดผ้าป่า หรือระดมทรัพยากรด้วยวิธีการหลากหลายรูปแบบ แต่ก็ทำได้เพียงครั้งคราวและไม่ยั่งยืน ฉะนั้นฝ่ายที่กำหนดนโยบายต้องให้ความสำคัญกับการจัดสรรงบประมาณและแก้ปัญหาให้เป็นรูปธรรม

“เมื่อขาดตำแหน่งธุรการก็ต้องใช้ครูมาทำหน้าที่แทน เราเห็นภาพของผู้บริหารหรือครูที่ต้องทำงานไม่ตรงกับหน้าที่จนเป็นเรื่องปกติ หลายครั้งก็ต้องระดมความร่วมมือจากชุมชนเพื่อแก้ปัญหากันเอง ฉะนั้นจึงอยากส่งเสียงสะท้อนว่า เราต้องมองว่าการศึกษาเป็นเรื่องการพัฒนาคุณภาพคน คุณภาพสังคม ไม่ใช่มองแค่เรื่องการลงทุนและความคุ้มค่าทางตัวเลขเศรษฐกิจ”

ดร.ชัยนนท์ นิลพัฒน์ ผู้อำนวยการสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษากาญจนบุรี เขต 3 อธิบายว่า นโยบายด้านการศึกษาที่จัดสรรงบประมาณโดยไม่คำนึงถึงความแตกต่างเฉพาะพื้นที่ เช่น การเบิกจ่ายค่าเดินทางแบบคิดตามกิโลเมตร บางโรงเรียนอยู่บนภูเขา แม้เดินทางด้วยระยะทางเท่ากัน แต่ค่าใช้จ่ายที่เกิดขึ้นจริงไม่เท่ากัน หรือกรณีเกิดภัยพิบัติขึ้นในโรงเรียน เขตพื้นที่การศึกษาจะได้รับงบประมาณพร้อมกันและเท่ากันทั่งประเทศ ก็ไม่สามารถช่วยเหลือค่าใช้จ่ายได้ทันเหตุการณ์ และไม่ครอบคลุมความเสียหายที่เกิดขึ้นด้วย

นายประยูร สุธาบูรณ์ ประธานโครงการเตรียมความพร้อมพัฒนาโรงเรียนในพื้นที่ห่างไกล เพื่อผลิตครูรุ่นใหม่ ภาคกลาง/ตะวันออก/ตะวันตก กล่าวว่า จากที่ได้สัมผัสโรงเรียนขนาดเล็กในพื้นที่ห่างไกลจะพบว่าทุกโรงเรียนอยู่ในสภาพคล้ายกัน คืออาคารสถานที่ไม่มีความพร้อม ต้องปรับปรุงซ่อมแซมตามงบประมาณเท่าที่มี ฉะนั้นหากจะทำให้การศึกษามีคุณภาพก็ต้องมีการจัดสรรงบประมาณที่เหมาะสม

“โครงการครูรัก(ษ์)ถิ่นของ กสศ. เป็นความพยายามหนึ่งในการแก้ไขปัญหาครูขาดแคลนของโรงเรียนขนาดเล็กในพื้นที่ห่างไกล โรงเรียนเหล่านี้มีปัญหาเรื่องอัตรากำลังมาตลอด บางแห่งไม่มีผู้บริหารมายาวนาน ด้วยเหตุนี้เมื่อเปิดภาคเรียนแต่ละครั้งจึงต้องแก้ปัญหากันเองเฉพาะหน้า เพื่อให้การเรียนการสอนดำเนินไปได้ แต่อย่างไรก็ไม่ได้ทำให้เกิดความยั่งยืน” 

นายดนัยวัฒน์ มณี ผู้อำนวยการโรงเรียนบ้านปางมะหัน อำเภอแม่ฟ้าหลวง จังหวัดเชียงราย กล่าวว่า โรงเรียนขนาดเล็กโดยทั่วไปจะประสบปัญหาเช่นเดียวกัน โดยเฉพาะเรื่องงบประมาณไม่เพียงพอ จึงอยากเสนอว่าควรมีการเปลี่ยนรูปแบบการจัดสรรงบประมาณใหม่ โดยพิจารณาตามบริบทพื้นที่ ตามสภาพความเป็นจริง เพื่อตอบโจทย์ความเหลื่อมล้ำ

ดร.ศุภโชค ปิยะสันต์ ผู้อำนวยการโรงเรียนบ้านห้วยไร่สามัคคี อำเภอแม่ฟ้าหลวง จังหวัดเชียงราย ที่ปรึกษาเครือข่ายชมรมนักจัดการศึกษาบนพื้นที่สูงในถิ่นทุรกันดาร กล่าวว่า สิ่งที่น่ากังวลคือโรงเรียนขนาดเล็กยังมีแนวโน้มเพิ่มมากขึ้น ขณะที่รูปแบบการจัดสรรงบประมาณกลับไม่มีความเปลี่ยนแปลง ซึ่งระบบปัจจุบันคือการพิจารณารายหัว ทั้งที่จริงแล้วขนาดของปัญหาในแต่ละโรงเรียนนั้นต่างกัน โดยโรงเรียนขนาดเล็กจะมีเด็กนักเรียนยากจนมากกว่า โอกาสในการระดมทรัพยากรมีน้อยกว่า หากรัฐยังใช้วิธีจัดสรรงบประมาณแบบเท่ากัน จะยิ่งทำให้เกิดความเหลื่อมล้ำมากขึ้น 

“รัฐไม่ควรจัดสรรงบประมาณแบบเดียวทั้งประเทศ ตรงไหนปัญหาเยอะ ตรงไหนมีเด็กยากจนมาก ตรงไหนที่มีปัญหาในการบริหารจัดการ อาจจะต้องหาวิธีคิดใหม่ ก็อยากจะฝากไปยังผู้เกี่ยวข้องและรัฐบาลชุดใหม่ที่กำลังจะเกิดขึ้นด้วยครับว่าจะมีวิธีคิดแบบไหนที่จะช่วยแก้ไขปัญหานี้ได้”

The post กสศ. และภาคีเครือข่าย ‘ผ่างบการศึกษาไทย’ ฉายภาพความเหลื่อมล้ำ ‘เท่ากันแต่ไม่เท่าเทียม’ first appeared on กสศ..