พงศ์เคยเดินเข้า-ออกโรงพยาบาลเพื่อรักษาโรคซึมเศร้ารุนแรง (Major Depressive Disorder) อยู่เกือบ 4 ปี จึงพอจะสังเกตได้ว่าใครมีอาการในกลุ่มเดียวกับตัวเองบ้าง 

“เรื่องเศรษฐกิจ ฐานะครอบครัว เขารู้สึกไม่มีค่า เป็นภาระที่บ้าน เป็นตัวถ่วง เราคนนอก ไม่รู้หรอกว่ามันเป็นอย่างนั้นจริง ๆ หรือคิดไปเอง” 

เรื่องปากท้อง ครอบครัว และครู เป็นความเครียดอันดับต้น ๆ ของ ‘เด็กช่าง’ ในมุมรุ่นพี่อย่าง พงศ์ และยุทธ (นามสมมติ) ที่ตอนนี้ก็กำลังเรียนอยู่ในสถาบันอาชีวศึกษาแห่งหนึ่ง 

ผลการสำรวจสถานการณ์สุขภาพจิตในปี 2565 จากกรมสุขภาพจิตพบว่า วัยรุ่นและเยาวชน ในช่วงอายุ 15-24 ปีมีคะแนนสุขภาพจิตเฉลี่ยต่ำที่สุด เด็กในกลุ่มที่มีอายุต่ำกว่า 20 ปีก็มีความเครียดสูง เสี่ยงที่จะมีภาวะซึมเศร้าและเสี่ยงฆ่าตัวตายสูงกว่ากลุ่มประชาชนวัยทำงานและวัยสูงอายุ 

ส่วนนักเรียนนักศึกษาเป็นกลุ่มเปราะบาง ซึ่งในที่นี้อาจจะหมายรวมถึงเพื่อนที่พงศ์พูดถึง ข้อมูลก็เผยว่าเป็นกลุ่มที่มีโอกาสเกิดปัญหาสุขภาพจิต เช่น ภาวะซึมเศร้า เครียด วิตกกังวลเพิ่มขึ้นตลอดช่วงอายุที่เป็นวัยรุ่น และสูงสุดในวัยผู้ใหญ่ตอนต้น

ภาวะซึมเศร้าจึงกลายเป็นประเด็นที่ใหญ่ขึ้นเรื่อย ๆ ในระดับโลก องค์การอนามัยโลก (WHO) มีรายงานว่า ก่อนเกิดการแพร่ระบาดของโควิด-19 ร้อยละ 10-20 ของเด็กและวัยรุ่นทั่วโลกเคยประสบกับภาวะสุขภาพจิตที่ไม่ดี โดยโรคทางจิตเวชกว่าครึ่งเริ่มต้นตั้งแต่อายุ 14 ปีด้วยซ้ำ 

“ส่วนใหญ่เรื่องฐานะ ครึ่งหนึ่งของเด็กอาชีวะฐานะไม่ดี พ่อแม่ไม่ได้ร่ำรวย บางคนทำงานถึงดึก เช้าก็ต้องรีบมาเรียนต่อ บางทีก็มาสาย อาจารย์บางคนไม่เข้าใจก็จะมองว่ามันอ้าง หลายคนไม่มีค่าเทอม  สอบตกไม่มีค่าลงทะเบียนสอบซ่อม” ยุทธเล่าสาเหตุ 

อย่างที่กล่าวว่า ปัญหายอดนิยมคือเรื่องปากท้อง ดังนั้นวิธีแก้ปัญหายอดนิยมของเด็ก ๆ คือการยืม 

“ยืมตังค์ครูจ่ายค่าเทอม บางทีเพื่อนก็รวมตังค์คนละร้อยสองร้อยจ่ายค่าเทอมให้เพื่อน ปกติรวมกันกินเหล้า (หัวเราะ) หรือเพื่อนมีลูกไว ก็ต้องรวมเงินกันจ่ายค่านมลูก ชีวิตมันเร่งรัดให้โตอะพี่” 

“การเปลี่ยนจากสังคมเด็กช่างมาเรียนมหา’ลัย เพื่อนไม่เข้าใจวิธีคิดแบบเรา (เด็กช่าง) เท่าไหร่ อาจารย์ด้วย บีบเราหลายอย่าง เริ่มสะสม เศรษฐกิจที่บ้านตอนนั้นหนัก เลยเข้าโรงพยาบาล ตอนนั้นรู้สึกว่าตัวเองไม่มีอะไรเลย ไม่มีค่า” พงศ์บอก 

สาเหตุต่อมาคือครอบครัว 

“ตอนผมลาออกจากโรงเรียนตอน ม.5 มาเรียน ปวช. ที่บ้านด่าฉิบหายวายป่วงเลย พ่อเคยเรียนช่างมาก่อนแต่เขาเรียนไม่จบ เขารู้ว่าสังคมมันเป็นยังไง เขาไม่คุยด้วยเลย ค่าเทอมก็ไม่จ่าย” พงษ์เลยต้องทำงานหาเงินจ่ายเอง 

สำหรับพงศ์ สาเหตุหลักของโรคซึมเศร้ามาจากฐานะการเงินของครอบครัวที่มีปัญหา รุมด้วยปัญหาอื่น ๆ อาการจึงแสดงออกหนักขึ้นเรื่อย ๆ

ปัญหาของภาพจำ : เด็กช่างตีกัน แข็งแกร่ง เต็มไปด้วยความเป็นชาย แต่ก็ซึมเศร้า

ความเปราะบางเรื่องเศรษฐฐสถานะ เรื่องปากท้อง การทำมาหากิน เป็นปัจจัยหลักที่มีผลต่อการใช้ชีวิตของมนุษย์โดยพื้นฐาน เด็กอาชีวะก็ไม่ต่างกัน ปัญหาปากท้องเป็นประเด็นหลักที่ส่งผลกระทบต่อการศึกษา การใช้ชีวิต และมีผลต่อสุขภาพจิตในท้ายที่สุด ดังนั้นในประเด็นแรก เราอาจจะแยกไม่ได้ว่าปัญหาความยากจนของเด็กอาชีวะและเด็กที่เรียนสายสามัญแตกต่างกันอย่างไร

“ปัญหานี้เป็นเรื่องของเด็กทั่วไป ไม่ได้เฉพาะเด็กอาชีวะค่ะ  ความยากจนเป็นปัจจัยที่มีผลต่อปัญหาสุขภาพจิตโดยภาพรวมอยู่แล้ว ไม่ว่าเด็กคนนั้นจะเรียนอาชีวะหรือจบแค่ ป.6 แล้วก็อาจจะหลุดออกจากระบบการศึกษาไปเลยก็ได้ แต่จะเกิดขึ้นในกลุ่มเปราะบางที่มีความยากจนเป็นพื้นฐาน และมันจะส่งผลต่อสุขภาพจิต แต่มันอาจจะไม่ตรงไปตรงมา เช่น ไม่ใช่ว่าคนที่จนจะมีปัญหาสุขภาพจิตทุกคน แต่จะเป็นปัจจัยที่สร้างปัจจัยเสี่ยงอื่นๆ ตามมาอีกมากมาย เช่น พ่อแม่ที่ติดสารเสพติด หรือว่าติดคุกก่ออาชญากรรม หรือครอบครัวยากจนที่อยู่ในชุมชนแออัด

นอกจากนั้นความยากจนจะทำให้คนเครียดจนเกิดความเครียดแบบสะสมแล้วก็เรื้อรัง การจะดิ้นรนเอาตัวรอดจากความยากจนไม่ง่าย  รวมทั้งอาจจะทำให้เกิดความรู้สึกเหลื่อมล้ำแล้วก็ไม่ยุติธรรม เช่น เขาจะไปเทียบกับคนที่อยู่ดีกินดีมากกว่า อาจจะเทียบกับแค่เพื่อนของตัวเอง อยากได้ในสิ่งที่เคยขาด เพราะฉะนั้นเรื่องความยากจน มักจะมีทั้งความเครียดที่สูง ปัจจัยเสี่ยงอื่น ๆ และความเหลื่อมล้ำที่ทำให้เขารู้สึกว่าตัวเองด้อย ขาดแรงจูงใจเชิงบวก ก็จะเหนี่ยวนำให้ไปทำพฤติกรรมที่ไม่เหมาะสมได้ง่าย”

คุณหมอฝน–แพทย์หญิงศุทรา เอื้ออภิสิทธิ์วงศ์ จิตแพทย์เด็กและวัยรุ่นของสถาบันสุขภาพจิตเด็กและวัยรุ่นราชนครินทร์ และรับผิดชอบโครงการพัฒนาระบบเสริมสร้างทักษะชีวิตและการดูแลช่วยเหลือนักเรียนอาชีวศึกษา สำหรับนักศึกษาทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูงของกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา ผู้คลุกคลีและรับรู้สถานการณ์ของเด็กอาชีวะมาตั้งแต่ปี 2559 ให้ข้อมูล

พฤติกรรมที่ไม่เหมาะสมที่ว่า อาจจะรวมถึงเรื่องการทะเลาะวิวาทที่เป็นภาพจำมาหลายสิบปีด้วย ซึ่งทั้งพงศ์และยุทธก็ยอมรับว่าจนถึงทุกวันนี้ก็ยังมี 

“รุ่นผมเข้ามา 15 คน เรียนจบ 4 คน เหตุผลมีสองอย่าง ไม่มีตังค์ กับติดคุกเพราะตีกัน”  เขากล่าว

“ถามถึงว่ามุมมองของสังคมในเรื่องของการทะเลาะกันของเด็กอาชีวะ ส่วนใหญ่จะจำกัดในวิทยาลัยที่อยู่ในกรุงเทพฯ หรือว่าปริมณฑล ไม่ได้เป็นปัญหากับวิทยาลัยอาชีวะที่อยู่ต่างจังหวัดไกล ๆ เท่าไหร่ ดังนั้นปัญหาสถานการณ์ที่เราเห็นว่าทะเลาะกันแล้วออกข่าว จริง ๆ แล้วมันเป็นกลุ่มย่อยที่อยู่ในเฉพาะตัวเมืองเป็นหลัก 

แต่ก่อนอาจจะมีการชกต่อยหรือว่าการใช้อาวุธที่ไม่ถึงชีวิต แต่ว่าในช่วง 4-5 ปีหลังที่ผ่านมา เช่น ปี 2559 ไล่มาจนถึงปี 2560-2561 พบว่าเด็กใช้อาวุธที่ทำให้ถึงแก่ชีวิตมากขึ้น มีการใช้อาวุธปืนเข้ามามากขึ้น จึงทำให้คู่กรณีมีการเสียชีวิต 

นี่เป็นการติดตามสถานการณ์มาจนถึงปัจจุบัน แม้ว่าจะไม่ได้เป็นกลุ่มใหญ่ แต่ก็เป็นปัจจัยที่น่ากังวลนะคะ เนื่องจากเริ่มมีความรุนแรงมากขึ้น แต่จริง ๆ แล้วความรุนแรงและการทะเลาะวิวาทเกิดกับเด็กทุกสังกัดนั่นแหละ แต่ว่าสายอาชีพเป็นสายที่อาจจะมีการรวมกันของเด็กที่มีความเปราะบางได้เยอะ เลยทำให้ปัจจัยเสี่ยงที่มันผสมผสานกันเกิดขึ้นกับเด็กกลุ่มนี้”

หมอฝนเสริมว่าส่วนหนึ่งของปัญหามาจากครอบครัว 

“พ่อแม่ของเด็กอาชีวะเขามีการใช้ความรุนแรง เช่น พ่อแม่อาจจะมีคดีความ ก่ออาชญากรรมหรืออาจจะใช้ความรุนแรงในครอบครัว เด็กกลุ่มนี้เติบโตมาและอยู่ในสิ่งแวดล้อมที่มีความเสี่ยง พอมาอยู่ในสถานศึกษา  และสถานศึกษาเองก็อาจจะมีต้นแบบหรือการถ่ายทอดความรุนแรงในบางแบบ เช่น บางทีมีเหตุการณ์ตีกัน ครูก็จะจัดการด้วยความรุนแรงเหมือนกัน ไล่เด็กออก หรือพูดแต่คำที่รุนแรง ประจาน”

ไม่มากก็น้อย ครูจึงมีอิทธิพลต่อการใช้ชีวิตและสุขภาพจิตของเด็กอาชีวะ

“เวลาเครียด อันดับแรกจะปรึกษาเพื่อน ไม่ก็รุ่นพี่รุ่นน้อง แต่ถ้าเป็นเรื่องทะเลาะวิวาท ไม่มีใครกล้าปรึกษาอาจารย์ กลัวทัณฑ์บน กลัวผลกระทบเรื่องเรียนตามมา จะถูกมองว่าเป็นเด็กโดดเรียน เป็นหัวโจก” ยุทธตอบคำถามว่า เวลากลุ้มหรือเครียดปรึกษาใคร

ในอีกด้าน ภาพลักษณ์ความเป็นเด็กช่างที่ต้องอดทน กล้าหาญ แข็งแกร่ง จัดการปัญหาแบบเด็ดขาด ก็เป็น ‘พิษ’ ไหลย้อนกลับเข้าตัว 

“ความที่มีความเป็นชาย (masculine) เยอะ ต้องแข็งแกร่ง อดทน แต่มันไม่ได้ช่วยอะไรเลย เวลาเอาไปปรึกษาอาจารย์บางคน เขาก็จะบอกว่า ไอ้เหี้ย คิดอะไรโง่ ๆ เรื่องของมึง ไปไหนก็ไป ควาย …ส่วนมากใช้คำแบบนี้ จริงๆ เขาไม่ได้คิดอะไรหรอก เขาอาจจะคิดว่าเด็กผู้ชายเจออะไรมาเยอะ หนีตายมาได้จนจะจบอยู่แล้ว มาท้อแท้กับเรื่องแบบนี้ได้ยังไง”  

วาทกรรมความเป็นชาย หรือความฆ่าได้หยามไม่ได้ที่ตีตราตามตัวเด็กอาชีวะมา จึงมีที่มาที่ไปจากหลากหลายสาเหตุ ส่วนสำคัญเลยคือสภาพแวดล้อมที่มีส่วนบ่มเพาะพฤติกรรมที่อาจจะนำไปสู่ความรุนแรง

และอีกปัจจัยที่ทรงอิทธิพลคือสื่อ

“เด็กกลุ่มนี้พอออกจากวิทยาลัยนึงเขาก็ไปเข้าอีกวิทยาลัยนึง ซึ่งก็อาจจะไปเจอครูที่ไม่ได้ดูแลด้วยการประนีประนอมเหมือนกัน อีกอย่างคือสื่ออาจจะมีรูปแบบการนำเสนอที่ไฮไลต์เรื่องความรุนแรงที่มันมากเกินไป จนเขารู้สึกว่าโดดเด่นขึ้นมาชั่วข้ามคืนเลย นี่ก็เป็นหนึ่งในปัจจัยที่มีการวิเคราะห์ว่าไม่ได้เป็นผลดีกับเรื่องความรุนแรง แต่กลับทำให้ความรุนแรงได้รับการมองเห็นมากขึ้นจนเกินความเป็นจริงด้วยซ้ำ” หมอฝนกล่าว

ความเครียดไม่แบ่งสายสามัญ-อาชีพ

ถ้ามีหนังสักเรื่องถ่ายทอดชีวิตจริงของเด็ก ๆ อาชีวะออกมา อยากให้เป็นเรื่องราวแบบไหน?

“อยากให้เล่าปัญหาครู อาจารย์ ปัญหาชีวิต ครอบครัว ซึ่งส่งผลถึงการเรียนด้วย ประเด็นนี้มันมีมา 40-50 ปีแล้ว  ไม่ได้รับการแก้ไขอะไรเลย ไม่มีรัฐบาลไหนเลยพูดถึงเด็กอาชีวะ พวกผมก็น้อยใจเหมือนกันนะพี่ อยากให้ภาครัฐจัดกิจกรรมให้เด็ก ๆ ต่างสถาบันทำอะไรร่วมกันบ้าง อย่างกีฬาต่างสถาบัน ผมเชื่อว่าถ้าได้เล่นกัน รู้จักกันตั้งแต่ ปวช.ปี 1 มันจะตีกันน้อยลง” 

ยุทธยังย้ำคำตอบว่า ทั้งหมดนี้ไม่ได้พูดเพื่อเอาดีเข้าตัว แต่ตีกันมันไม่ได้ประโยชน์อะไรจริง ๆ 

“อยากให้สังคมเข้าใจพวกผมมากกว่านี้ ไม่ใช่อะไรก็ใช้ความรุนแรง อย่างผมคุยกับพี่ ผมก็ใช้เหตุผลคุยได้ เด็กช่างมันก็มีคนที่คิดได้ คิดไม่ได้ เด็กสามัญ เด็กวัยรุ่นคนอื่น ๆ ก็ไม่ต่างกันหรอก” 

“เอาจริง ๆ เด็กอาชีวะก็คือเด็กทั่วไปนะพี่ เรื่องใช้ความรุนแรงยอมรับว่ามี แต่ไม่ใช่ทุกคน บางทีก็น้อยใจ ไปฝึกงานในโรงงาน เขาก็มองเกรง ๆ ว่าเด็กพวกนี้มันจะมาตีเราไหม” ยุทธเล่าให้ฟัง

รายงาน “การสร้างความเข้มแข็งให้ระบบและบริการสนับสนุนทางจิตใจและจิตสังคมสำหรับเด็กและวัยรุ่นในเอเชียตะวันออกและแปซิฟิก ฉบับประเทศไทย”  โดยองค์การยูนิเซฟประเทศไทย กรมสุขภาพจิต สถาบันวิจัยประชากรและสังคม และสถาบันเบอร์เน็ต ประเทศออสเตรเลีย เผยข้อมูลว่า วัยรุ่นไทยอายุ 10-19 ปี ประมาณ 1 ใน 7 คน มีความผิดปกติทางจิตประสาทและอารมณ์ และการฆ่าตัวตายคือสาเหตุการเสียชีวิตอันดับสามของวัยรุ่นไทย 

รายงานฉบับนี้ไม่ได้แบ่งหมวดว่าวัยรุ่นคนไหนเรียนสายสามัญ คนไหนเรียนสายอาชีพ หรือคนไหนอยู่นอกระบบ สอดคล้องกับคุณหมอฝนที่บอกว่า ความเครียด ความซึมเศร้าของเด็กอาชีวะก็เหมือนเด็กวัยรุ่นทั่วไป เพิ่มเติมเข้ามาที่หนักกว่าคือเรื่องปากท้อง 

“หลายคนมาเรียนสายอาชีพเพื่อจะทำงานหาเงิน เด็กมัธยมหลายคนก็ไม่เคยรู้เลยว่า ฉันจะต้องทำงานหาเงินด้วยเหรอ เด็กอาชีวะหลายคนเลิกเรียนไปทำงานต่อก็เจอการจ้างงานที่ถูกเอาเปรียบ ใช้แรงงานเกินเวลาหรือกดค่าแรง เพราะฉะนั้นเด็กสายอาชีพน่าจะมีความเครียดสองเด้งเมื่อเทียบกับเด็กทั่วไป คือเครียดด้านการศึกษา แล้วก็เครียดกับระบบการจ้างงานที่เจอ” หมอฝนกล่าว

จึงมีเด็กจำนวนไม่น้อยที่เลือกเรียนสายอาชีพด้วยเหตุผลที่ชัดเจน คืออยากทำงานและมีรายได้โดยเร็ว ฉะนั้นความคิดที่ว่า เพราะเรียนไม่เก่ง หัวไม่ดี เลยสอบไม่ติดสายสามัญก็อาจเป็นเพียงมายาคติเดิม ๆ 

“หมอได้ไปคุยและทดลองกิจกรรมกับเด็กหลายคนแล้วพบว่า ทัศนคติที่ว่าเด็กสายอาชีพเป็นเด็กที่เรียนไม่เก่งอาจจะไม่ถูกต้องเสมอไป เพราะเคยสัมภาษณ์เด็กหลายคนที่มาเรียนสายอาชีพ สายช่าง และเป็นเด็กผู้หญิง เขาบอกออกมาด้วยความภูมิใจเลยว่า เขาตั้งใจเลือกเรียนสายช่างเพราะเขาอยากจะเป็นช่างจริงๆ  เขาเป็นเด็กที่เรียนเก่งและสามารถไปสอบแข่งขันกับเด็ก ม. 4 ได้ แต่มาเรียนที่นี่เพราะขึ้นชื่อเรื่องการปั้นคนออกไปเป็นอาชีพนี้ได้ และเขาก็อยากเรียนแค่ 3 ปีแล้วออกไปประกอบอาชีพได้เลย

เพราะฉะนั้น เด็กกลุ่มนี้ไม่น้อยเขาเลือกที่จะเรียนสายอาชีพด้วยเหตุผลที่ชัดเจน และมีเป้าหมาย แต่เสียงเหล่านี้อาจจะไม่ค่อยได้ถูกสะท้อนออกมามากกว่า 

ตัวครูเองก็เช่นกันค่ะ มีเด็กจำนวนหนึ่งที่เขามั่นใจและภูมิใจในตัวเองว่าเขาอยากจะเรียนสายอาชีพ เขาค้นหาตัวเองเจอ แล้วเขาก็มีความเก่ง ฉลาด หัวดีมาก สามารถเรียนได้เกรดที่สูง แต่ขณะเดียวกัน กลายเป็นว่าครูที่สอนเขาเนี่ยก็มองเหมือนที่สังคมมอง ในเชิงเหมารวม ครูไปพูดกับเด็กว่า โอ๊ย ทำไมเรียนเก่งขนาดนี้ มาเรียนสายอาชีพทำไม ทำให้คนเก่ง ๆ ไม่อยากจะมาเรียนเท่าที่ควร  เพราะฉะนั้นสังคมก็มีส่วนทำให้เกิดการแบ่งแยกกลุ่มผู้เรียนไปในตัว ทำให้พ่อแม่และครอบครัวก็รู้สึกไม่ได้รับความสำคัญ เด็กก็หลุดออกจากระบบการศึกษา แสดงศักยภาพที่แท้จริงออกมาได้ไม่เต็มที่ค่ะ”

และการเรียนสายอาชีพก็ไม่ได้ง่ายอย่างที่ใครคิด

“เด็กอาชีวะส่วนหนึ่งที่บอกว่าเรียนยาก เรียนไม่เข้าใจ ไม่รู้ว่าตัวเองชอบอะไร ไม่มีเป้าหมายในชีวิตที่ชัดเจนมากพอ  เป็นความเครียดจากการที่ไม่เคยได้ค้นหาตัวเอง ทำให้มันติดขัดไปต่อไม่ได้ ไม่รู้จะไปในสายนี้ต่อจนจบไหม หรือว่าลาออกไปเลยดี คล้าย ๆ กับเด็ก ม.6 เตรียมสอบเข้ามหาวิทยาลัย แต่เด็กอาชีวะเจอเร็วกว่าเท่านั้นเอง” คุณหมอฝนอธิบาย 

เด็ก ม.ปลาย มีครูแนะแนว แล้วเด็กช่างมีใคร

ข้อมูลจากยูนิเซฟยังระบุว่า ประเทศไทยมีระบบการส่งต่อเพื่อรับการบำบัดรักษาทั้งภายในและระหว่างหน่วยงานต่าง ๆ อยู่ก่อนแล้ว แต่ระบบเหล่านี้ยังต้องอาศัยกลไกไม่เป็นทางการเพื่อแก้ไขเรื่องปัญหาสุขภาพจิต แทนที่จะมีขั้นตอนและกระบวนการส่งต่อที่เป็นมาตรฐานเดียวกัน  หากหน่วยงานด้านการศึกษาค้นพบนักเรียนที่มีปัญหาทางสุขภาพจิต ผู้ให้คำปรึกษา นักจิตวิทยาโรงเรียน หรือคุณครู จะส่งเคสต่อให้ครูประจำชั้นก่อนเป็นอันดับแรก เพื่อแจ้งพ่อแม่ผู้ปกครองว่าเด็กต้องการการบำบัดรักษา 

แต่ก็ยังมีข้อท้าทายสำคัญ นั่นคือการส่งเสริมให้พ่อแม่ผู้ปกครองตระหนักถึงความสำคัญ ครูแนะแนวจึงเป็นผู้ที่มีบทบาทสำคัญในการประสานงานกับแผนกจิตเวชของโรงพยาบาลในพื้นที่หรือศูนย์ส่งเสริมสุขภาพของโรงพยาบาลในระดับชุมชน แต่สถานการณ์ของประเทศในตอนนี้ก็ยังถือว่าขาดแคลนครูแนะแนวในโรงเรียนต่าง ๆ คุณครูที่ยังไม่ได้ผ่านการฝึกอบรมจึงต้องรับผิดชอบในส่วนนี้ไป ระบบการส่งต่อเด็กที่มีในโรงเรียนก็ยังต้องอาศัยกลไกอย่างไม่เป็นทางการ 

ข้อมูลที่ไม่เป็นทางการ ซึ่งสำรวจโดยโครงการพัฒนาระบบเสริมสร้างทักษะชีวิตและการดูแลช่วยเหลือนักเรียนอาชีวศึกษา สำหรับนักศึกษาทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูง กสศ.​ พบว่า มีนักเรียนอาชีวศึกษาออกจากการศึกษากลางทางราว 20-30%

ที่กล่าวมาตั้งแต่ต้นอาจจะไม่ใช่เรื่องเครียดและความกลุ้มทั้งหมดที่นักเรียนสายอาชีวะแบกเอาไว้ เช่นเดียวกัน ตัวเลขของเด็กที่ต้องลาออกกลางคันก็อาจจะมีมากกว่า 20-30% นั่นเพราะว่าไม่เคยมีฐานข้อมูลหรือการเก็บสถิติใด ๆ เกี่ยวกับการลาออก หรือแม้กระทั่งสุขภาพกาย สุขภาพจิตของนักเรียนกลุ่มนี้เลย 

“ถ้าไม่มีฐานข้อมูล คุณก็จะทำอะไรอย่างไม่ตรงเป้า สมมติอยากจะป้องกันโควิดให้นักเรียนอาชีวะ แต่คุณไม่รู้ว่าเด็กคนไหนเสี่ยงมากเสี่ยงน้อย ครอบครัวมีคนติดโควิดไหม คุณจะไปป้องกันโควิดให้เขาได้ยังไง ปัญหาสุขภาพจิตก็เหมือนกัน ถ้าคุณไม่มีฐานข้อมูลว่าเด็กเครียดเรื่องอะไร จะแก้ยังไงเพื่อไม่ให้เด็กใช้ความรุนแรง หรือเลิกเรียนกลางคัน คุณก็จะแก้ปัญหาไม่ได้ สุดท้ายผู้ที่จะให้งบประมาณสนับสนุนก็ไม่ให้งบมา เพราะไม่มีฐานข้อมูลเพียงพอ ลงงบประมาณไปก็ไม่สามารถวัดผลได้” คุณหมอฝนเล่าว่านี่คือปัญหาแบบโดมิโน

เปรียบเทียบกับโรงเรียนก็น่าจะคล้ายกับวิชาแนะแนว ถึงผลที่ได้อาจจะลดหลั่นแตกต่างกันไป ตามความเข้าใจและความใส่ใจของผู้บริหารและอาจารย์ แต่ก็ยังได้ชื่อว่ามี

“ก็อยากให้มีคล้าย ๆ ครูแนะแนว อย่างน้อยแค่คอยรับฟัง” ยุทธบอก 

ถ้ามีระบบรับฟังจริง ๆ มันควรจะเป็นอย่างไร เราถาม 

“ระบบมันไม่น่าจะออกแบบยาก เด็กวัยรุ่นเหมือนกัน ก็เหมือนเด็ก ม.ปลาย นั่นแหละ ไม่ได้ซับซ้อนอะไร ต้องการแค่คนฟัง แค่นั้นเลย ที่ผมรักษาซึมเศร้าหายได้เพราะมีคนฟัง โรงเรียนช่างไม่มีพื้นที่ตรงนี้ สังคมไม่ได้มีพื้นที่ให้เรา” พงษ์ตอบ 

สถาบันอาชีวะบางแห่งก็มีระบบดูแลสุขภาพจิตผ่านโครงการพัฒนาระบบเสริมสร้างทักษะชีวิตและการดูแลช่วยเหลือนักเรียนอาชีวศึกษา สำหรับนักศึกษาทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูง ของกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา จากคำบอกเล่าของ ครูเปีย–ปรียานุช คำเย็น ครูประจำแผนกวิชาช่างเชื่อมโลหะ วิทยาลัยเทคนิคเชียงใหม่ และ หัวหน้าทีมคัดกรองเด็กทุนนวัตกรรมฯ ที่ดูแลโดยหมอฝน 

“พอเด็กเริ่มไม่เรียน ไม่มาเรียน เราก็จะบอกนักจิตวิทยาเด็กฯ ของโครงการฯ ว่าเด็กคนนี้เป็นยังไง ทำไมถึงไม่เรียน แล้วนักจิตวิทยาเด็กจะเข้ามาคุยกับเด็ก เพราะบางทีครูอาจจะไม่ค่อยเข้าใจบริบทเขา เขามีปัญหาฝังใจอะไร ถ้าคุยแล้วนักจิตวิทยาเห็นว่าควรบำบัด ก็จะส่งต่อ” 

ครูเปียเล่าต่ออีกว่า ถ้าเทียบสัดส่วน เด็กที่มีปัญหาด้านสุขภาพจิตถือว่ายังมีไม่มาก แต่สาเหตุมักมาจากสภาพแวดล้อมรอบตัว 

“เด็กที่ไม่เคยเข้ามาอยู่ในเมืองจะไม่มาเรียน หลงไปกับสิ่งแวดล้อมตื่นตาตื่นใจรอบนอก ตอนแรก ๆ อาจารย์เปียไม่เข้าใจ แต่จากการได้ไปอบรมกับจิตแพทย์และนักจิตวิทยาของโครงการฯ ทำให้​เรามีวิธีการพูดคุยกับเด็กเวลาเขามีปัญหา เช่น ทำไมเธอไม่มาเรียน อย่าพูดแบบนี้กับเด็ก ต้องพูดว่า ครูเป็นห่วงเราเหลือเกิน เป็นห่วงว่าวิชานี้เราจะได้ไหม ติดปัญหาตรงไหนหรือเปล่า ครูช่วยอะไรเราได้ไหม อันนี้คือวิธีการคุยกับเด็ก เพราะการเอาแต่ถามว่าทำไม ๆ เหมือนเราไปด่าเด็ก เด็กก็จะไม่อยู่ เราก็จะต้องสูดหายใจ คุยใหม่ ห้ามคุยแบบนี้นะ”

ครูจึงมักจะเป็นด่านหน้าชั้นแรกที่สังเกตเห็นเด็กที่มีความเสี่ยงที่จะมีปัญหาด้านสุขภาพจิต หลังจากนั้นครูก็จะทำหน้าที่เป็นจุดเชื่อมต่อกับครอบครัวและหน่วยงานด้านสุขภาพจิตอื่น ๆ  

เราจึงเห็นได้ชัดเจนว่าโรงเรียนมีบทบาทสำคัญในการดูแลช่วยเหลือเด็กเบื้องต้น เพราะสามารถให้คำปรึกษาและการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมของเด็กได้ ครูในโรงเรียนหรือสถานศึกษาทุกรูปแบบจึงควรได้รับการฝึกอบรมและการสนับสนุนในด้านต่าง ๆ ทั้งด้านการเสริมสร้างทัศนคติและความมั่นใจ รวมถึงรัฐต้องพัฒนาระบบการส่งต่อและการประสานงานกับหน่วยงานด้านสาธารณสุข เพื่อสนับสนุนให้โรงเรียนมีบทบาทมากขึ้นเพื่อที่จะดูแลเด็กเพื่อเข้ารับการบำบัดรักษาได้

จนถึงวันนี้ ด้วยความที่ระบบการปรับปรุงสุขภาพจิตพื้นฐานยังคงกระจายตัวไม่ค่อยถึง และสมควรได้รับการออกแบบให้มีการดูแลที่แตกต่างกันไปในสถานศึกษาแต่ละรูปแบบ เราจึงอาจคาดคะเนได้ว่ายังไม่มีพื้นที่ปลอดภัยหรือการรับฟังอย่างเป็นระบบหรือโยนคำสั่งมาจากส่วนกลาง ภาวะซึมเศร้า หรือแม้กระทั่งความเครียดในระดับอ่อน ๆ พงษ์บอกว่า รุ่นน้องหลายคนก็ยังไม่กล้าพูด ขนาดยอมรับว่าตัวเองเป็นยังไม่กล้า นั่นเพราะยังขาดข้อมูลความรู้และผู้ใหญ่ที่เข้าใจและไม่ตัดสิน

“รุ่นน้องบางคนไม่กล้าพูด เขาไม่รู้อาการ แต่ถ้าคนรอบข้างเข้าใจ มีความรู้ มันจะช่วยได้เยอะ โดยเฉพาะครู” 

มากกว่านั้น การได้ทุนมาสนับสนุนตลอดการศึกษา นอกจากจะลดสัดส่วนการลาออกกลางทางแล้ว สำหรับพงษ์ มันคือการบอกว่ามีคนห่วงใย ความเครียดต่าง ๆ ก็เบาบางลงเยอะ

“แค่ซัพพอร์ตค่าใช้จ่ายระหว่างเรียนก็ออกน้อยแล้วครับ ตอนโควิดรุ่นน้องออกกันเยอะ ออกไปเป็นไรเดอร์ เขาต้องหาเงิน”

คลี่คลายและจุดประกายด้วย ‘ทักษะชีวิต’

ความเปราะบางทั้งเรื่องเงิน ความรุนแรง และสุขภาพใจ เป็นจุดเริ่มต้นและเจตนาหลักของโครงการพัฒนาระบบเสริมสร้างทักษะชีวิตและการดูแลช่วยเหลือนักเรียนอาชีวศึกษา สำหรับนักศึกษาทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูง โดย กสศ. และสถาบันสุขภาพจิตเด็กและเยาวชนราชนครินทร์ ที่ตั้งขึ้นในปี 2562 เพื่อให้นักศึกษาทุนฯ ได้รับการดูแลจิตใจที่ถูกวิธี มีการช่วยเหลือที่เหมาะสมอย่างทันท่วงทีก่อนที่ปัญหาจะลุกลามจากเรื่องเล็ก ๆ กลายเป็นเรื่องใหญ่ ให้นักศึกษาได้เรียนรู้และพัฒนาสุขภาพใจ จะได้พร้อมรับมือกับปัญหาต่าง ๆ ตามช่วงวัย

โดยใช้เครื่องมือสำคัญอย่าง ‘ทักษะชีวิต’ (life skills) เข้ามาคลี่คลายปัญหาและจุดประกายให้นักเรียนอาชีวะหันมารู้จัก รัก และดูแลมากขึ้น เช่น การส่งเสริมทักษะด้านความคิด อารมณ์ หรือสังคม โดยครอบคลุมทักษะชีวิตทั้ง 10 ด้านของ WHO รวมไปถึงทักษะที่เหมาะสมกับบริบทในประเทศไทย นั่นคือ ทักษะในการสร้างเครือข่ายและการทำงานเป็นทีม

รวมไปถึงการวางแผนเป้าหมายชีวิต

“เรารีวิวมาแล้วว่าความยากจนเป็นต้นเหตุ และมันก็เป็นตัวบีบคั้น ทำให้เด็กคนหนึ่งได้รับความเครียด เพราะฉะนั้นเด็กยิ่งเปราะบาง เขายิ่งต้องได้รับการเสริมสร้างทักษะชีวิตที่เหมาะสม เพื่อทำให้เขามีความเท่าเทียมกับเด็กคนอื่น เพราะเขาจะมีความเครียดสูงกว่า 

คุณหมอฝนอธิบายว่า ช่วงเริ่มโครงการฯ ครูจะต้องเข้ารับการอบรมเรื่องการดูแลสุขภาพจิตของนักศึกษา 1 ครั้ง แล้วกลับไปดูแลเด็กผ่านคำแนะนำของ ‘โค้ช’ (ผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิต) ที่ครูจะสามารถขอคำปรึกษาหรือความช่วยเหลือจากผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิตได้อย่างใกล้ชิดและตลอดเวลา

“ครูและโค้ชจะพูดคุยกันถึงความคืบหน้าและปัญหาตลอด เมื่อครูเห็นว่าเด็กคนไหนมีแววของความไม่ปกติเกิดขึ้น เช่น มีพฤติกรรมแปลกไป หรือมีการพาตัวเข้าไปใกล้ชิดกับเรื่องสุ่มเสี่ยง ครูจะปรึกษากับโค้ชทันที” 

ผ่านมา 4 ปี กับสถาบันอาชีวศึกษา 66 แห่งทั่วประเทศ คุณหมอฝนเล่าถึงความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นว่า จากการติดตามนักศึกษาทุนนวัตกรรมรุ่น 1 ตลอด 1 ปีเต็ม เด็กอาชีวะที่เคยเข้ากิจกรรมทักษะชีวิตมีสุขภาวะที่ดีสูงกว่าเด็กที่ไม่ได้เข้ากิจกรรม อย่างมีนัยสำคัญ 

“ระดับต่อมาคือ ครูที่ได้รับการพัฒนาศักยภาพปีละ 100 คน มีทักษะการทำความเข้าใจเด็กมากขึ้นจากเดิม จากเดิมครูที่แข็ง ๆ ไม่พูด ไม่ถามเด็ก แต่พอผ่านการอบรมครูพร้อมที่จะฟังเด็กมากขึ้น สังเกตเห็นอารมณ์  เห็นเด็กร้องไห้แล้วไม่รู้สึกตื่นตกใจเหมือนแต่ก่อน” 

ระดับสุดท้ายคือ ผู้บริหาร ที่ใส่ใจเรื่องการดูแลสุขภาพจิตเด็ก ๆ มากขึ้น 

“สัมผัสได้ถึงการสนับสนุน ให้ความรู้ หรือขอคำปรึกษาว่าพัฒนาเด็กเพิ่มเติมหน่อย มันเป็นการสร้างเครือข่ายที่นำไปสู่ทิศทางที่ดี” คุณหมอฝนทิ้งท้าย 

ต้นทุนสุขภาพจิตในตัวปัจเจกเป็นต้นทุนที่สำคัญมาก และไม่ใช่เพียงสถานศึกษาเท่านั้นที่จะดูแลเรื่องนี้ให้ครอบคลุม แต่เป็นระบบนิเวศทั้งหมดของสังคม ไม่ว่าจะเป็นพ่อแม่ผู้ปกครอง เพื่อน หน่วยงานด้านสวัสดิการสังคม หน่วยงานด้านความยุติธรรม หรือแม้กระทั่งองค์กรที่ไม่ใช่รัฐและภาคธุรกิจ

ข้อมูลจากรายงานของยูนิเซฟเผยว่า  ประเทศไทยยังมีช่องว่างที่รัฐต้องให้การบริการสนับสนุนทางจิตใจและจิตสังคมในแบบสหวิชาชีพที่เป็นมิตรต่อเด็ก  โดยเฉพาะอย่างยิ่งบริการนอกสถานพยาบาลเฉพาะทางระดับตติยภูมิ ยังขาดแนวทางการส่งเสริมสุขภาพจิตแบบครบวงจรที่หน่วยงานทั้งระบบการศึกษามีส่วนร่วม และแนวทางระดับประเทศเพื่อสนับสนุนการดูแลและบำบัดรักษาโดยพ่อแม่ผู้ปกครองและผู้ให้การดูแลการส่งเสริมความสัมพันธ์ที่มีคุณภาพและการแก้ไขปัญหาการรังแกกันในกลุ่มเพื่อน และการเข้าถึงเด็กและวัยรุ่นด้อยโอกาส เด็กที่ไม่ได้เรียนในโรงเรียนและเด็กข้ามชาติ

ความพยายามในการให้บริการสนับสนุนทางจิตใจกับเด็กไทย หรือจากในบทความนี้คือเราพยายามที่จะสื่อสารให้เห็นภาพของสถานการณ์ ความคิดความอ่านของเด็กอาชีวะที่ยังต้องการ ‘ระบบที่ดี’ และการทะนุถนอมจิตใจไม่ต่างจากคนอื่น ๆ

The post ความซึมเศร้าของเด็กอาชีวะ : “ถอดเสื้อช็อปออกไป เราก็เด็กวัยรุ่นคนหนึ่ง” first appeared on กสศ..

“ขอโทษนะคะที่วันนี้ต้องออกเช้าหน่อย พอดีต้องไปบ้านเด็ก 12 ที่” ครูเปีย ปรียานุช คำเย็น ครูประจำแผนกวิชาช่างเชื่อมโลหะ หัวหน้าทีมคัดกรองเด็กทุนนวัตกรรมฯ เอ่ยกับเราด้วยน้ำเสียงสดใส 

12 ที่ไม่ใช่น้อย ๆ ขณะกำลังอ้าปากตกตะลึง ครูเปียก็อมยิ้มเอ่ยต่อว่า “อันนี้ถือว่าทางไม่โหดค่ะเลยไป 12 ที่ได้ เคยมีที่โหดกว่านี้ค่ะ” เราลอบอุทานในใจ คุยกันไม่นานครูเปียก็ชวนเราออกเดินทางทันที

จากอำเภอเมืองเชียงใหม่มุ่งสู่อำเภอแม่แตง ไต่เลี้ยวลดตามแนวเขาหลายร้อยโค้ง มุ่งหน้าสู่หมู่บ้านเล็ก ๆ บนดอยแห่งหนึ่งที่ไม่อาจบอกได้ว่าชื่ออะไร เพราะขนาดกูเกิลแมปส์ยังเขียนไว้เพียงว่า ‘ถนนไม่มีชื่อ’ 

หลังจากขับไปผิดทางนิดหน่อย ก็เจอเด็กหนุ่มท่าทางชำนาญทางขับมอเตอร์ไซค์พาไปส่งถึงบ้าน เด็กหนุ่มกล่าวทักทายแล้วพาคณะครูเข้าสู่บ้าน เป็นบ้านปูนชั้นเดียวค่อนข้างเก่า ข้างในบ้านปูด้วยเสื่อน้ำมันที่เริ่มมีรอยขาด เฟอร์นิเจอร์น้อยชิ้น มีโทรทัศน์รุ่นเก่าเครื่องเล็กที่ใช้การไม่ได้วางอยู่บนตั่ง และตู้เก็บของที่ข้างบนเป็นหิ้งพระ 

คณะครูกล่าวทักทายคุณพ่อของเด็กหนุ่ม แล้วเริ่มต้นสอบถามข้อมูลคัดกรอง มีครูบิ๊กช่วยบันทึกข้อมูล และครูเบสออกไปถ่ายรูปบรรยากาศของบ้าน ราว 20 นาทีกระบวนการก็เสร็จ คณะครูรีบกระโดดขึ้นรถอีกครั้ง เหยียบคันเร่งมุ่งหน้าสู่บ้านเด็กคนถัดไปในอีก 200 กิโลเมตร

“วันนี้ครูว่าจะกลับถึงโรงเรียนกี่โมงคะ” เราถาม

“อาจจะสัก 4 ทุ่มค่ะ” ครูเปียตอบ ไร้แววเหนื่อยล้า

ก่อนวิทยาลัยจะได้ทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูง

“ปีนี้เป็นเด็กทุนปีที่ 5 แล้วค่ะ” ครูเปียให้ข้อมูล “ทุนนี้เป็นทุนที่ดีมาก ๆ สำหรับเด็กที่ขาดแคลนทุนทรัพย์ อาจจะมีน้อยที่เด็กตามชายขอบได้เข้ามาเรียนในวิทยาลัยใหญ่ที่มีความพร้อมในเรื่องของอุปกรณ์การเรียน สื่อการสอน และครูที่มีความสามารถ แต่เราเป็นหนึ่งในนั้น ซึ่งเรารู้สึกภูมิใจทุกครั้งที่เด็กเราจบไปแล้วเขามีโอกาสดี ๆ มีงานดี ๆ”

จากข้อมูลบัญชีรายจ่ายด้านการศึกษาแห่งชาติ ของสถาบันวิจัยเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (วสศ.) พบว่า เด็กนักเรียนที่มาจากครอบครัวยากจน คือครอบครัวมีรายได้เฉลี่ยไม่ถึง 3,000 บาทต่อเดือน ต้องแบกรับรายจ่ายทางการศึกษาคิดเป็นร้อยละ 22 ของรายได้ทั้งหมด ขณะที่ครอบครัวที่มีฐานะร่ำรวยรับภาระทางการศึกษาคิดเป็นเพียงร้อยละ 6 ของรายได้ ครอบครัวยากจนจึงต้องรับภาระทางการศึกษามากกว่าครอบครัวที่ร่ำรวยถึง 4 เท่า 

ผลวิจัยจาก PISA for Schools ระบุว่าประเทศไทยมีเยาวชนที่มีศักยภาพจากครัวเรือนยากจนราว 357,500 คน ซึ่งคิดเป็น 60,000 คนต่อรุ่นของเยาวชนทั้งประเทศ “ถ้าเราร่วมกันค้นหาเด็กกลุ่มนี้ให้พบ และนำเข้าสู่กระบวนการพัฒนาทักษะ ผลักดันให้ไปถึงปลายทางคือการประกอบอาชีพตามศักยภาพได้สำเร็จ เยาวชนกลุ่มนี้จะเป็นตัวแบบให้เห็นว่า ถ้าได้รับการศึกษาที่ดี ต่อเนื่อง และตรงตามความสามารถที่มี เขาจะเปลี่ยนแปลงชีวิตด้วยโอกาสทางการศึกษาที่ได้รับ และเป็นคนรุ่นแรกของครอบครัวที่หลุดพ้นจากความยากจนได้” ธันว์ธิดา วงศ์ประสงค์ ผู้อำนวยการสำนักพัฒนานวัตกรรมเพื่อสร้างโอกาสการเรียนรู้ กสศ. กล่าว

นั่นจึงเป็นที่มาของทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูง เพื่อช่วยเหลือเยาวชนผู้ขาดแคลนทุนทรัพย์ให้มีโอกาสศึกษาต่อเต็มศักยภาพ และเพื่อพัฒนาสถานศึกษาสายอาชีพทั้งภาครัฐและภาคเอกชน ในสาขาวิชาชีพที่เป็นเป้าหมายหลักในการพัฒนาประเทศ คือ อุตสาหกรรมที่มีศักยภาพ (First S-Curve) และอุตสาหกรรมอนาคต (New S-Curve) รวมทั้งสาขาที่ขาดแคลนในพื้นที่สถานศึกษานั้น ๆ และสาขาด้านวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และเทคโนโลยีดิจิทัล (STEM) 

ทุนนวัตกรรมสายวิชาชีพชั้นสูงแบ่งออกเป็น 2 ส่วน ส่วนแรกคือทุนให้เปล่าสำหรับเด็กจากครอบครัวที่มีรายได้ต่ำสุดร้อยละ 20 ของประเทศ ให้ศึกษาต่อสายอาชีพในสาขาซึ่งเป็นที่ต้องการของตลาดแรงงาน โดยช่วยสนับสนุนค่าเล่าเรียนและค่าใช้จ่ายรายเดือน ในระดับ ปวช. 6,500 บาท/เดือน และระดับ ปวส. 7,500 บาท/เดือน 

ส่วนที่สองคือ ทุนพัฒนาสถาบันการศึกษาที่ผ่านการพิจารณาประมาณ 50 แห่ง เพื่อใช้ในการจัดกิจกรรมพัฒนาคุณภาพการเรียนการสอน การดูแลความเป็นอยู่และสวัสดิภาพ การแนะแนวประชาสัมพันธ์ การค้นหาเยาวชนรอโอกาส ระบบดูแลการมีงานทำ ตลอดจนการส่งเสริมโอกาสการทำงานของผู้รับทุน ให้การสนับสนุนเชิงวิชาการโดยผู้เชี่ยวชาญทั้งในและต่างประเทศ การแลกเปลี่ยนเรียนรู้นวัตกรรมการทำงานระหว่างสถาบันการศึกษาและสถานประกอบการ

“ทุนนี้ไม่ได้ให้กับเด็กอย่างเดียว แต่ให้วิทยาลัยด้วย เด็กทุนได้ด้วย เด็กปกติได้ด้วย เวลาอาจารย์ทำโครงการที่ให้ความรู้กับเด็กทุน เราสามารถให้ทุกคนเข้าร่วมได้ ไม่ใช่เฉพาะแค่เด็กทุน” ครูเปียเล่า

แต่ทุนนี้มีจำกัด 2,500 ทุนต่อปี ดังนั้นทุกวิทยาลัยที่อยากได้ทุนจึงต้องเขียนโครงการอย่างละเอียดยิบ ครูเปียเล่าว่า ต้องมีรายละเอียดทั้งเรื่องแนวทางการดูแลและพัฒนาเด็ก หลักสูตรที่เกี่ยวข้อง รวมหลายร้อยหน้าเพื่อส่งให้ทาง กสศ.พิจารณา หลังจากนั้นต้องผ่านขั้นตอนการสัมภาษณ์กับผู้ทรงคุณวุฒิเพื่อดูว่าทางวิทยาลัยเหมาะสมที่จะรับเด็กทุนหรือไม่ 

“สัมภาษณ์เบื้องต้นเขาก็จะมีผู้ทรงคุณวุฒิ call zoom มาสัมภาษณ์ เรามีความพร้อมไหม ห้องเรียนเราพร้อมไหม หอพักเราพร้อมไหม หลักสูตรเราร่วมกับสถานประกอบการจริง ๆ สถานประกอบการที่ร่วมจัดทำหลักสูตรดีไหม แล้วครูที่จะต้องไปตัดเกรดเด็กในสถานประกอบการได้รับวุฒิหรือเปล่า ผ่านการอบรมไหม คือเขาดูขนาดนั้นเลยค่ะ เขาถึงจะตัดสินใจที่จะให้ทุน” ครูเปียแจกแจงให้ฟังอย่างละเอียด

เมื่อวิทยาลัยได้ทุนมาแล้ว ขั้นต่อไปก็คือการคัดกรองเด็ก

กว่าจะได้มาซึ่งเด็กทุน

ขึ้นเขาลงห้วยในสถานที่ไร้ GPS เยี่ยมบ้านเด็กแต่ละคน

“ย้อนไปเมื่อ 5 ปีที่แล้วที่เพิ่งมีทุนนี้ ยังไม่ค่อยมีใครรู้จัก ยิ่งพอบอกว่าเป็นทุนให้เปล่ายิ่งไม่มีใครเชื่อ ผู้ปกครองยังเข้าใจว่าจะเป็นทุนกู้ยืมรึเปล่า จะต้องคืนไหม ไปแนะแนวหรือประชาสัมพันธ์ส่วนมากก็จะถูกปฏิเสธกลับมา เปลี่ยนความคิดผู้ปกครองค่อนข้างยาก” ครูเปียเล่าเท้าความ

ต่อเมื่อมีการเล่ากันปากต่อปากจากเด็กรุ่นแรกที่ได้รับทุน ว่ามีการสนับสนุนค่าเรียนและค่าใช้จ่ายรายเดือนจริง ไม่ใช่การกู้ยืม คนจึงสนใจสมัครกันเยอะขึ้นอย่างมาก 

“พอมาปีหลัง ๆ ในหมู่บ้านนี้ รุ่นพี่คนนี้นะ เคยไปเรียนแล้วได้ทุนนี้มา แม่เขาก็จะพูดเลย แม่อยากให้ลูกได้ ฝากครูด้วยนะ แม่ไม่ได้เรียนถ้าลูกแม่ได้เรียนแม่ก็จะดีใจ บางครอบครัวก็เป็นเด็กเพียงคนเดียวในบ้านที่ได้เรียนหนังสือ”

เมื่อให้เล่าถึงการเดินทางไปคัดกรองเด็กตั้งแต่ปีแรก ๆ ครูเปียทำสีหน้าจริงจังเล่าประสบการณ์ให้ฟังอย่างละเอียด

“ตอนนั้นเราไปอมก๋อยกัน 7 วัน ซึ่ง 7 วันนั้นเป็น 7 วันที่เราใช้ GPS ไม่ได้เลย เราต้องให้ผู้รู้ในตัวอำเภออมก๋อยวาดแผนที่ให้ แล้วพอเราจะไปอีกที่เราต้องเอาแผนที่อีกแผ่นมาต่อ 7 วันนั้นเราไปหาเด็กได้แค่ 4 คน”

ค่ำไหนก็กางเต็นท์นอนนั่น ขับผ่านเขาลูกแล้วลูกเล่า ผ่านโค้งหักศอกและหุบเหวลึก บางมื้อครอบครัวของเด็กก็ทำอาหารเลี้ยง และมักเป็นปลากระป๋องกับไข่เจียว 

“เราได้กินอย่างนี้ทุกบ้าน บ้านสุดท้ายเราก็เลยบอก แม่ อยากรู้เหลือเกินทำไมถึงต้องเป็นปลากระป๋องกับไข่เจียว เขาบอกว่าเพราะว่าเป็นอาหารที่ดีที่สุดของเขา กว่าเขาจะได้ปลากระป๋องมาหนึ่งอันเขาต้องเก็บเงิน หรือไข่ก็จะมีรถขึ้นมาขายบนดอยอาทิตย์ละครั้ง” ครูเปียเล่าด้วยน้ำเสียงอ่อนโยน

เมื่อไปถึงแต่ละบ้านแล้ว สิ่งสำคัญอย่างหนึ่งคือการถามคำถามตามเกณฑ์คัดกรองที่ละเอียดยิบ

“ส่วนใหญ่เราก็จะถามตามเกณฑ์ที่เขาให้มา ฐานะทางบ้านเป็นยังไง ซึ่งมีเกณฑ์คือรายได้ไม่เกิน 3,000 บาทต่อคนต่อเดือน บางบ้านทำนาเขาก็ไม่มีรายได้เป็นเดือน บางปีฝนแล้งอีก รายได้หาย เราก็ต้องประมาณตัวเลขให้เขา แล้วก็จะมีคำถาม เช่น บ้านเป็นลักษณะแบบไหน หลังคาเป็นแบบไหน ฝาบ้านเป็นแบบไหน มีห้องน้ำในตัวไหม มีเครื่องใช้ไฟฟ้าอะไรบ้าง มีมอเตอร์ไซค์ไหม คือละเอียดยิบ และต้องถ่ายรูปให้เห็น” ครูเปียบอก

เกณฑ์ที่ละเอียดยิบแบบนี้นั้นมีที่มาที่ไป รศ.ดร.ชัยยุทธ ปัญญสวัสดิ์สุทธิ์ อาจารย์ประจำคณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ หัวหน้าโครงการวิจัยเชิงนโยบาย เพื่อปรับปรุงประสิทธิภาพการจัดสรรงบประมาณให้เป็นไปตามอุปสงค์เล่าว่า แต่เดิมเกณฑ์ที่ใช้วัดความยากจนของเด็กคือรายได้ของผู้ปกครอง ซึ่งรวมกันแล้วจะไม่ต้องเกิน 40,000 บาทต่อปี แต่ปัญหาคือเด็กเกินร้อยละ 20-30 ไม่ได้อยู่กับพ่อแม่ แต่มีทั้งที่อยู่กับตายาย อยู่ที่วัด หรืออยู่ที่มูลนิธิก็มี ทำให้การถามรายได้ของผู้ปกครองกลายเป็นปัญหาในตัวเอง 

อีกปัญหาหนึ่งที่คณะทำงานพบคือ คำถามเรื่องรายได้เป็นคำถามที่ค่อนข้างตอบยาก เพราะบางครัวเรือนทำงานเฉพาะในช่วงฤดูเก็บเกี่ยวหรือประกอบอาชีพรับจ้าง ดังนั้น ถ้าไม่ใช่ช่วงฤดูเก็บเกี่ยวก็อาจจะต้องไปทำงานอย่างอื่นแทน หรืออาชีพบางอาชีพก็มีความไม่แน่นอน บางปีมีรายได้มาก บางปีก็มีรายได้ไม่มากเท่าที่ควร ซึ่งเป็นอีกหนึ่งความยากในการประเมินรายได้

ดังนั้นทางทีมวิจัยจึงเสนอการใช้ เกณฑ์วัดรายได้ทางอ้อม (Proxy Means Test : PMT) ซึ่งแบ่งออกเป็น 3 ระดับคือ ระดับใกล้จน ระดับยากจน และระดับยากจนพิเศษ โดยคำนวณจากรายได้ครัวเรือนน้อยกว่า 3,000 บาทต่อคนต่อเดือน บวกกับปัจจัยอื่น เช่น มีภาระพึ่งพิง (การมีคนพิการ / เจ็บป่วยเรื้อรัง ผู้สูงอายุเกินกว่า 60 ปี มีคนอายุ 15-65 ปีที่ว่างงาน หรือเป็นพ่อ / แม่เลี้ยงเดี่ยว) ที่อยู่อาศัยทรุดโทรม ไม่มียานพาหนะ ไม่มีที่ทำกิน ซึ่งข้อมูลทั้งสองส่วนจะถูกนำมาประมวลผลด้วยวิธีการทางสถิติเพื่อหาคะแนนความยากจนของนักเรียนแต่ละคน

ทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูงซึ่งเป็นทุนที่ให้แก่เด็กขาดแคลนทุนทรัพย์จึงนำเกณฑ์นี้มาใช้เพื่อเพิ่มความแม่นยำในการคัดกรองมากขึ้น

จาก 70 เอา 15 ประชุมทีมเพื่อคัดกรองอย่างเข้มข้น มี AI ร่วมช่วย

ข้อมูลของ กสศ.ระบุว่า ในปีการศึกษา 2565 มีสถานศึกษาสายอาชีพได้รับคัดเลือกเข้าโครงการทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูงจำนวน 116 สถานศึกษา 44 จังหวัด ครอบคลุม 5 ภูมิภาคทั่วประเทศไทย และมีเยาวชนจากครัวเรือนที่ยากจนได้รับทุน จำนวนประมาณ 9,427 ทุน 

แม้จำนวนทุนจะไม่น้อย แต่อย่างไรก็ยังมีอยู่จำกัด จึงปฏิเสธไม่ได้ว่าสิ่งที่ยากสำหรับคนเป็นครูคัดกรองคือตอนที่ต้องคัดชื่อเด็กออก 

“ปีแรก ๆ เป็นปีที่ทรมานใจมาก ไปหลังไหนน้ำตาไหลทุกหลัง คือเราอาจจะใหม่ด้วย ต้องไปเจอบ้านที่ยากจนจริง ๆ บางบ้านต้องกินหน่อไม้ต้มแทนข้าว เราเห็นแล้วใจเราอยากให้เขาจริง ๆ แต่พอหลัง ๆ มาเรามีภูมิคุ้มกันที่แข็งแกร่งขึ้น เราจะบอกผู้ปกครองว่าไม่เป็นไร ถ้าเกิดว่าลูกไม่ได้ทุนนี้ ถ้าลูกแม่อยากเรียนจริง ๆ มีทุนอื่น ๆ อีกที่จะช่วยซัพพอร์ต เดี๋ยวเราจะหาให้

“ปีนี้สาขาช่างยนต์เราได้ 15 ทุน แต่มีเด็กสมัคร 70 คน ก็จะเริ่มคัดกรองจากใบสมัคร ดูว่าคนไหนไม่ผ่านคุณสมบัติ ทุนนี้เด็กจะต้องได้เกรดเฉลี่ย 3.00 ขึ้น แต่บางคนได้เกรด 2.60-2.70 แต่มีผลงานทางด้านวิชาการ เคยแข่งขันมาก่อน อย่างถ้าสมัครสาขาช่างยนต์ แล้วเคยไปแข่งขันเกี่ยวกับงานยานยนต์มา ก็ควรผ่านเกณฑ์ 

“เราจะคัดให้เหลือ 30 คนที่เราจะต้องไปเยี่ยมบ้าน เพราะถ้าเราไปเยี่ยมบ้านเยอะกว่านี้จะไม่มีเงินที่ซัพพอร์ตได้” ครูเปียกล่าว

หลังจากนั้นจะเป็นกระบวนการสอบสัมภาษณ์เด็ก โดยเชิญครูประจำสาขา นักจิตวิทยาเด็ก ตัวแทนจากสถานประกอบการ ผู้อำนวยการ และกรรมการสถานศึกษา เข้ามาสอบสัมภาษณ์เด็กร่วมกัน 

นอกจากนี้ยังมีการประชุมทีมครูทั้งหมดเพื่อนำเสนอเรื่องราวของเด็กแต่ละคนผ่านสไลด์ และร่วมกันแสดงความคิดเห็นเพื่อคัดเลือกให้ได้ตามจำนวนโควตา

“เวลาเราประชุมรวมกัน เราก็สามารถคัดเด็กได้ว่าเด็กคนนี้ยากจนจริง ๆ เขามีความต้องการอยากได้ทุนนี้จริง ๆ อย่างบางคนอยู่กับพ่อกับแม่แต่ก็ยากจน บางคนยากจนและมีแม่คนเดียวที่ต้องเลี้ยงน้อง 3-4 คน ครูแต่ละคนก็จะมีดาวในใจ ก็มาดูว่าเด็กแต่ละคนครูแต่ละคนเห็นตรงกันมากน้อยแค่ไหน” ครูเปียเล่าบรรยากาศการคัดกรอง

ขณะเดียวกันทาง กสศ. ก็จะใช้ระบบ AI ในการคัดกรองเด็กเช่นกัน เมื่อมาเทียบกับที่คณะครูเป็นผู้คัดเลือก เด็กคนไหนที่ได้รับเลือกจากทั้งคณะครูและระบบ AI ก็จะเป็นเด็กทุนตัวจริง และบางวิทยาลัยก็คัดกรองเข้มข้นถึงขนาดให้เด็กเข้าค่ายกินนอนเพื่อดูพฤติกรรมด้วย

ต้องส่งเด็กให้ถึงฝั่ง

งานของครูผู้ดูแลโครงการยังไม่จบ เมื่อรับเด็กทุนเข้ามาแล้ว แต่ละปีก็ต้องจัดทำโครงการเพื่อดูแลและพัฒนาเด็กด้วย เช่น โครงการปรับปรุงบุคลิกภาพ โครงการออมเงิน ซึ่งต้องทำรายละเอียดชัดเจนเกี่ยวกับงบประมาณและการเบิกจ่าย และต้องรายงานผลกับ กสศ. 3 รอบต่อปี 

“ไม่น่ามีทุนไหนละเอียดขนาดนี้แล้ว วิทยาลัยเทคนิคมีเด็กทุน 5 รุ่น แต่ละปีมีทุนอยู่ 2 ประเภท (ปวช. และ ปวส.) ซึ่งเราต้อง top-up งานของเราไป 2 เท่า แต่ทางกองทุนเขาก็จะมีทีมหนุนเสริมเป็นอาจารย์จากมหาวิทยาลัยมาให้คำแนะนำ และมีการอบรมครูด้วย เช่น อบรมเรื่องการคัดกรอง อบรมเรื่องการเงิน การเบิกจ่าย อบรมการเป็นครูที่ปรึกษาเด็ก เราจะมีการพูดคุยกับเด็กยังไงเวลาเขามีปัญหา ทำไมเธอไม่มาเรียน อย่าพูดแบบนี้กับเด็ก ต้องพูดว่า ครูเป็นห่วงเราเหลือเกิน แล้วทุก ๆ ปีก็จะมีการประเมินเป็นภาพรวม” ครูเปียกล่าว

การดูแลให้เด็กทุนเรียนได้ตลอดรอดฝั่งนั้นเป็นหน้าที่สำคัญอีกอย่างของคนเป็นครู ครูเปียเล่าว่าโดยปกติจะ​​มีการเยี่ยมเด็กที่หอพักเพื่อดูความเป็นอยู่ทุกวัน และติดตามเรื่องผลการเรียนของเด็กในทุกเทอม ก่อนเกรดจะออก เพื่อให้เด็กรักษาเกรด 2.50 ตลอดไปจนจบตามเงื่อนไขทุน

ครูเปียเห็นว่าส่วนใหญ่แล้วเด็กทุนมักผ่านฉลุย แต่ก็มีบางคนที่มีปัญหาสุขภาพจิตใจและกระทบกับการเรียน

“มีเด็กบางคนเริ่มไม่มาเรียน เราเป็นครูเราอาจจะไม่ค่อยเข้าใจบริบทเขา เขามีปัญหาฝังใจอะไร เราก็จะให้เขาคุยกับนักจิตวิทยาเด็ก ซึ่งนักจิตวิทยาก็ได้จากสถาบันพัฒนาการเด็กราชนครินทร์ จังหวัดเชียงใหม่ เขาทำ MOU กับกองทุนนี้อยู่ 

“พอเขาคุยเสร็จ เขาก็เล่าให้เราฟังว่า เด็กคนนี้มีภาวะที่ไม่สามารถเข้าสังคมได้ พอเขาไม่อยากเข้าสังคมก็จะไม่ค่อยอยากมาเรียน แล้วนักจิตวิทยาก็จะนัดให้เด็กคนนี้มารับการบำบัดต่อ

“อย่างหนักสุดก็คือมาบอกเราว่า ผมไม่เรียนแล้วผมจะไปแต่งงาน เราก็จะให้นักจิตวิทยามาลองคุย ซึ่งทาง กสศ. เขาก็มีเกณฑ์ว่าจะต้องให้นักจิตวิทยามาคุยถึง 3 ครั้ง กว่าจะยอมให้เด็กหลุดทุน และทั้ง 3 ครั้งต้องมีการบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษรทุกครั้งว่ามีการปรับเปลี่ยนยังไง

“พอถึงครั้งที่ 3 คุณครูที่เป็นนักจิตวิทยาบอกว่า อาจารย์เปียคะ เด็กมีความมุ่งมั่นที่จะอยากกลับไปประกอบอาชีพ เพราะพอถามเขาว่าวางแผนอนาคตยังไง เขาตอบได้เป็นฉาก ๆ ว่าอนาคตเขาจะทำยังไง เขาจะช่วยเหลือพ่อแม่ยังไง ถึงแม้เขาต้องเสียเงินในการชดใช้ทุนเยอะ แต่เราต้องปล่อยเขาไป เขาวางแผนสำหรับอนาคตเขาไว้หมดแล้ว

“ถามว่าเราอยากรั้งไว้ไหม เราอยากรั้งทุกปี เรารั้งทุกครั้ง เราคุย เราตาม แต่บางทีคือเขาไม่ไหวจริง ๆ เราก็ต้องปล่อยให้เขาไป คือเราดูแล้วว่าความสุขของเขาน่าจะอยู่จากการที่เราปล่อยมือเขามากกว่า แล้วมันก็ไม่ส่งผลกระทบกับตัวเขามาก” ครูเปียกล่าวด้วยความเข้าใจ

สำหรับเรื่องสุขภาพจิตนั้นทางโครงการทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูง ได้ร่วมมือกับสถาบันสุขภาพจิตเด็กและวัยรุ่นราชนครินทร์ เพื่อดูแลช่วยเหลือนักเรียนทุนฯ ให้มีสุขภาพจิตที่ดี

แพทย์หญิงศุทรา เอื้ออภิสิทธิ์วงศ์ จิตแพทย์เด็กและวัยรุ่น สถาบันสุขภาพจิตเด็กและวัยรุ่นราชนครินทร์ กล่าวว่า นอกจากการดูแลนักเรียนทุนแล้ว ยังดูแลเรื่องการพัฒนาบุคลากรในวิทยาลัยอาชีวะที่อยู่ในโครงการให้มีศักยภาพในการเป็นที่ปรึกษาให้เด็กได้ โดยจะมีเครือข่ายผู้เชี่ยวชาญสุขภาพจิตในพื้นที่ที่พร้อมรับรู้ปัญหาของนักเรียนทุนแต่ละคน 

“ผู้เชี่ยวชาญจะช่วยให้คำปรึกษาในเบื้องต้นและวินิจฉัยพิจารณาส่งต่อในกรณีที่เด็กมีอาการป่วยหรือปัญหาที่รุนแรง เพื่อให้เด็กได้พบผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางหรือสถานบริการในพื้นที่ที่เหมาะสมกับปัญหาของเขา นั่นหมายถึงทีมของเราจะสร้างระบบการดูแลที่ครอบคลุมปัญหาสุขภาพจิตในโครงการทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูงทั้งหมด” แพทย์หญิงศุทรากล่าว

อีกเรื่องที่ครูต้องดูแลคือการหาที่ทำงานของเด็กหลังเรียนจบ โดยทุนนวัตกรรมฯ มีการสนับสนุนให้เด็กฝึกงานกับสถานประกอบการจริง เพื่อโอกาสในการทำงานต่อไปในอนาคต

ศ.ดร.นักสิทธ์ คูวัฒนาชัย ประธานคณะอนุกรรมการกำกับทิศทางโครงการทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูง ระบุว่า ทุนนี้ให้ความสำคัญกับการเพิ่มโอกาสการมีงานทำเป็นหลัก ให้สถานศึกษาร่วมกับสถานประกอบการพัฒนานักเรียนให้สามารถเข้าทำงานกับสถานประกอบการได้โดยตรง มีงานทำทันทีเมื่อเรียนจบ ตอบโจทย์ความต้องการของตลาดแรงงาน

ดร.ไกรยส ภัทราวาท ผู้จัดการกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ระบุว่า ปัจจุบัน กสศ. เปิดรับสมัครผู้รับทุนการศึกษา ปีการศึกษา 2566 เข้าศึกษาต่อในสถานศึกษาที่เปิดสอนระดับ ปวช. ปวส. จำนวน 116 แห่ง ใน 44 จังหวัด รวมกว่า 30 สาขา สอดคล้องกับ 10 อุตสาหกรรมเป้าหมายตามนโยบายของรัฐบาล ตอบโจทย์ความต้องการตลาดแรงงานระดับประเทศและท้องถิ่น เช่น สาขาเครื่องกล สาขาการจัดการโลจิสติกส์ สาขาเทคนิคการผลิต สาขาคอมพิวเตอร์กราฟิก สาขาอุตสาหกรรมเกษตร และมีงานทำทันทีเมื่อสำเร็จการศึกษา

“พอเด็กจบไปฝึกงานที่บริษัทนี้ 3 เดือน ถ้าสมมติว่าบริษัทชอบ ก็คุยกันเรื่องจ้างงานต่อ ถ้าไม่โอเคกับเด็กเราก็ไม่เป็นไร ให้เขาหาที่ใหม่ได้ แต่ปรากฏว่าได้ผลตอบรับดีมาก ส่วนใหญ่สถานประกอบการที่เด็กเราทำงานก็จะจ้างต่อเลย” คือคำบอกเล่าของครูเปีย ที่ชี้ให้เห็นว่าเป้าหมายโครงการที่ตั้งไว้นั้นประสบความสำเร็จไม่น้อยเลย

ทุนที่มอบโอกาสให้เป็นครู

“ครูเปียมาเป็นครูเพราะอะไร” 

เราถามคำถามง่าย ๆ ปิดท้ายการสนทนา หลังฟังเรื่องเล่าที่เต็มไปด้วยหยาดเหงื่อและความทุ่มเทจากครูสาวผู้นี้มาพักใหญ่

ครูเปียอมยิ้มก่อนตอบ “จริง ๆ ต้องบอกก่อนว่าเราอยากทำงานในโรงงาน อยากเป็นผู้จัดการโรงงานสักที่นึงหลังจากเรียนจบ แต่ว่าสอบได้ทุนมาเป็นครู เป็นทุนที่พอเรียนจบปุ๊บ ได้มาบรรจุเป็นข้าราชการเลย 

“พอได้เข้ามาทำงานเป็นครูก็รู้สึกชอบการถ่ายทอดความรู้ เหมือนกับว่าฉันรู้ตรงนี้ ฉันมีเทคนิคนี้ ฉันอยากให้เขาได้รู้เทคนิคที่มากกว่าเดิมที่เขามี การได้ถ่ายทอดและเด็กเอาไปใช้ได้ อันนั้นเหมือนเป็นความภูมิใจ ชอบเวลาเด็กเดินเข้ามาถาม อาจารย์ผมเชื่อมแบบนี้โอเคไหม รอยเชื่อมของผมสวยกว่าอาจารย์นะ สิ่งเหล่านี้ทำให้เราซึมซับความเป็นครูเข้ามา

“เรารู้สึกภูมิใจทุกครั้งที่เด็กจบไปแล้วเขามีโอกาสดี ๆ มีงานดี ๆ บางปีเด็กเราก็เป็นตัวแทนไปแข่งขันระดับชาติ ได้รับรางวัล จากเด็กที่เราไปบ้านเขาวันนั้น เด็กที่เราหยิบยื่นโอกาสให้เขาวันนั้น เขาได้โอกาสแล้วเขาก็ทำมันอย่างเต็มที่ สร้างชื่อเสียงให้โรงเรียน มันเป็นความภูมิใจหนึ่งสำหรับครูทุกคนที่เข้ามาทำทุนนี้ ถามว่าเหนื่อยไหม เหนื่อยแต่ก็คุ้มค่ากับความสุข คุ้มค่ากับโอกาสที่เราให้กับเด็ก” ครูเปียตอบด้วยรอยยิ้ม

*ปัจจุบันทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูง ได้สร้างเยาวชนผู้มีผลงานและได้รับรางวัลต่าง ๆ มากมาย เช่น งานวันนักประดิษฐ์แห่งชาติ ประจำปี 2565 นักเรียนทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูงสาขาเทคโนโลยีคอมพิวเตอร์ วิทยาลัยเทคนิคอำนาจเจริญ ได้รับ 3 รางวัล ได้แก่ รางวัลชนะเลิศ ‘เหรียญทอง’ อุปกรณ์กายบำบัดการเดินป้องกันการหกล้มด้วยสปริง 2+2 ทิศทาง, รางวัลชนะเลิศ ‘เหรียญเงิน’ อุปกรณ์ช่วยพยุงเดินป้องกันการหกล้มด้วยสปริง 4 ทิศทาง และรางวัลชนะเลิศ ‘เหรียญทองแดง’ เครื่องผลิตไฟฟ้า 2 Generator ระบบพลังงานหมุนเวียนด้วยวงล้อ Flywheel และ Universal Motor

หรือในการแข่งขันฝีมือแรงงานแห่งชาติ World Skills Thailand ครั้งที่ 29 ระดับภาคกลางและภาคตะวันออก นักเรียนทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูงสาขาอิเล็กทรอนิกส์และแมคคาทรอนิกส์ วิทยาลัยเทคนิคสิงห์บุรี ก็ได้รับรางวัลทั้งสิ้น 3 รางวัล คือ รางวัลชนะเลิศการแข่งขันสาขาแมคคาทรอนิกส์ (ประเภททีม), รางวัลรองชนะเลิศอันดับที่ 1 การแข่งขันสาขาระบบอัตโนมัติทางอุตสาหกรรม (ประเภททีม) รวมถึงรางวัลชนะเลิศและรางวัลรองชนะเลิศอันดับที่ 1 การแข่งขันสาขาอิเล็กทรอนิกส์ (ประเภทบุคคล)

The post พายเรือขึ้นภูเขา พิชิตโค้งและหุบเหวแล้วพาขึ้นฝั่ง first appeared on กสศ..

จากปัญหาดังกล่าว กสศ. และ สถาบันสุขภาพจิตเด็กและเยาวชนราชนครินทร์ จึงได้จัดทำ โครงการพัฒนาระบบเสริมสร้างทักษะชีวิตและการดูแลช่วยเหลือนักเรียนอาชีวศึกษา สำหรับนักศึกษาทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูง เพื่อให้นักศึกษาทุนฯ ได้รับการดูแลจิตใจที่ถูกวิธี มีการช่วยเหลือที่เหมาะสมอย่างทันท่วงทีก่อนที่ปัญหาจะลุกลามจากเรื่องเล็กๆ กลายเป็นเรื่องใหญ่ โดยโครงการมุ่งหวังให้นักศึกษาเรียนรู้และพัฒนาสุขภาพใจ เพื่อให้พร้อมรับมือกับปัญหาต่างๆ ตามช่วงวัย นอกจากนี้ยังเป็นการสร้างมาตรฐานให้สถาบันการศึกษาสายอาชีพ มีระบบดูแลสุขภาวะทางใจของนักศึกษาให้ดียิ่งขึ้นต่อไป

แพทย์หญิงศุทรา เอื้ออภิสิทธิ์วงศ์ หรือ ‘หมอฝน’ จิตแพทย์เด็กและวัยรุ่นสถาบันสุขภาพจิตเด็กและวัยรุ่นราชนครินทร์ ผู้รับผิดชอบโครงการฯ  ระบุว่า ข้อมูลที่ไม่เป็นทางการซึ่งสำรวจโดยคณะครูผู้ดูแลนักเรียนอาชีวศึกษาชี้ว่า มีนักเรียนอาชีวศึกษาที่ต้องออกจากการศึกษากลางทางราว 20-30% โดยส่วนใหญ่เกิดจากปัญหาด้านการปรับตัวและพฤติกรรมด้านอารมณ์ ทั้งนี้เนื่องจากช่วงวัยของนักศึกษาคือช่วงวัยรุ่น อันเป็นวัยที่ต้องเจอกับการเปลี่ยนผ่านของหลายสิ่งในชีวิต รวมถึงความเปลี่ยนแปลงภายในด้านอารมณ์และสภาวะจิตใจ ที่จะมีความซับซ้อนยิ่งขึ้นกว่าในช่วงวัยเด็ก นักศึกษาที่ไม่อาจเรียนรู้เท่าทันความเปลี่ยนแปลงภายในตัวเอง จึงขาดเครื่องมือในการรับมือกับปัญหา และนำไปสู่การเดินสู่เส้นทางที่ผิดพลาดได้

พัฒนาทักษะชีวิตไปพร้อมกับการสร้างเสริมทักษะอาชีพ

หมอฝนกล่าวว่า ที่ผ่านมาการศึกษาในสายอาชีพทั้งระดับ ปวช. และ ปวส. จะมีระบบช่วยเหลือด้านการศึกษาและการจัดหางาน โดยสำนักงานคณะกรรมการการอาชีวศึกษา (สอศ.) ในสังกัดกระทรวงศึกษาธิการ จะดูแลเรื่องการจ้างงานและสนับสนุนให้นักศึกษาสายอาชีพมีศักยภาพที่ตอบสนองตลาดแรงงานได้ดียิ่งขึ้น แต่หากพูดถึงระบบการเฝ้าระวังดูแลเรื่องพฤติกรรม อารมณ์ หรือสังคม ยังถือว่าเป็นเรื่องค่อนข้างใหม่สำหรับนักศึกษาสายอาชีพ นั่นคือสิ่งที่ กสศ. และสถาบันฯ มองว่า ถึงเวลาแล้วที่เราต้องให้การศึกษาด้านทักษะชีวิตกับนักศึกษากลุ่มนี้

เราพบว่าการที่นักเรียนอาชีวศึกษาไม่ได้รับการเสริมสร้างทักษะชีวิต ไม่มีการดูแลช่วยเหลือด้านจิตใจอารมณ์พฤติกรรม อีกทั้งเด็กๆ กลุ่มนี้ยังเข้าไม่ถึงระบบการให้บริการด้านสุขภาพจิต หลายคนจึงมีปัญหาเครียดสะสมจนไม่สามารถเรียนจบการศึกษาตามกำหนดได้

โครงการพัฒนาระบบเสริมสร้างทักษะชีวิตและการดูแลช่วยเหลือนักเรียนอาชีวศึกษา เริ่มต้นในปีการศึกษา 2562 ต่อเนื่องถึงปีการศึกษา 2563 ด้วยกลุ่มเป้าหมายคือนักศึกษาทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูงรวม 2 รุ่น จำนวนทั้งหมดราว 5, 000 คน ครอบคลุมวิทยาลัยอาชีวศึกษา 66 แห่งทั่วประเทศ

เชื่อมโยงการทำงานระหว่างวิทยาลัยอาชีวศึกษากับสถานบริการด้านสุขภาพจิตในทุกภูมิภาค

หมอฝนเผยว่า ทางสถาบันได้สร้างระบบการดูแลสุขภาวะทางใจของน้องๆ นักศึกษาทุนฯ ผ่านการทำงานเชื่อมโยงระหว่างวิทยาลัยอาชีวะกับสถานบริการด้านสุขภาพในพื้นที่ ซึ่งครอบคลุมแล้วในทุกจังหวัดที่มีวิทยาลัยอาชีวะเข้าร่วมโครงการ  

ในช่วงเริ่มโครงการครูจะต้องเข้ารับการอบรมเรื่องการดูแลสุขภาพจิตของนักศึกษา 1 ครั้ง แล้วกลับไปเป็นต้นทางในการดูแลเด็กผ่านคำแนะนำของ ‘โค้ช’(ผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิต) ซึ่งสถาบันจะเป็นผู้ประสานงานให้เกิดการจับคู่เครือข่ายในพื้นที่ ที่ครูจะสามารถขอคำปรึกษาหรือความช่วยเหลือจากผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิตได้อย่างใกล้ชิดและตลอดเวลา

“ครู และ โค้ช จะพูดคุยกันถึงความคืบหน้าและปัญหากันตลอด เมื่อครูเห็นว่าเด็กคนไหนมีแววของความไม่ปกติเกิดขึ้น เช่นมีพฤติกรรมแปลกไป หรือมีการพาตัวเข้าไปใกล้ชิดกับเรื่องสุ่มเสี่ยง ครูจะปรึกษากับโค้ชทันที”

ในการกำหนดระดับของปัญหา จะใช้สีเป็นเครื่องหมายบ่งบอกระดับความรุนแรง โดยสีเขียวหมายถึงสุขภาพจิตปกติ สีเหลืองคือนักศึกษาที่อยู่ในกลุ่มเสี่ยง สีส้มคือสัญญาณเริ่มต้นของปัญหา และสีแดงคือนักศึกษาที่มีปัญหาระดับฉุกเฉินต้องได้รับความช่วยเหลือเร่งด่วน

จากผลสำรวจพบว่านักศึกษาที่ได้รับการดูแลช่วยเหลือด้านสุขภาพภาพจิตใจ มีสัดส่วนเป็นสีเขียวมากที่สุด ส่วนกลุ่มเสี่ยงคือสีส้มมีราว 2% และส่วนที่พบว่ามีปัญหาอยู่ที่ประมาณ 1% สำหรับปัญหาส่วนใหญ่ที่นักศึกษาในกลุ่มเสี่ยงต้องเผชิญมีตั้งแต่ปัญหาเรื่องการปรับตัวกับพื้นที่หรือสังคมที่ไม่คุ้นเคย การอยู่หอ การเรียนรู้ระบบการเรียนใหม่ รวมถึงปัญหาด้านความสัมพันธ์ในช่วงวัยรุ่น

“ปัญหาในกลุ่มเสี่ยงเหล่านี้คือชนวนสำคัญที่จะทำให้เด็กเกิดความท้อแท้เบื่อหน่ายการเรียน เด็กจะรู้สึกไม่อยากไปเรียน นำไปสู่ความบกพร่องทางอารมณ์ ความเครียด หรือซึมเศร้า ซึ่งหากไม่ได้รับการช่วยเหลือ ก็อาจพัฒนาไปสู่ระดับรุนแรงจนต้องพบแพทย์ ทั้งนี้ปัญหาสุขภาพจิตในวัยรุ่นแต่ละคนมีความแตกต่างกัน เกิดจากปัจจัยหลายระดับตั้งแต่ทักษะส่วนบุคคล หมายถึงความสามารถในการรับมือกับปัญหา หรือการสร้างความสัมพันธ์ทางสังคมที่แต่ละคนมีไม่เท่ากัน นอกจากนี้สภาพแวดล้อมในครอบครัว โรงเรียน หรือชุมชนที่มีพื้นที่สุ่มเสี่ยง รวมถึงการเข้าถึงสื่อออนไลน์ที่ล่อแหลมหรือรุนแรง ก็ถือเป็นปัจจัยภายนอกที่จะกระตุ้นให้ปัญหานั้นพัฒนาสู่ระดับที่รุนแรงได้ นั่นคือเหตุผลสำคัญที่เราต้องช่วยเพิ่มศักยภาพทักษะชีวิตให้นักศึกษากลุ่มนี้” หมอฝนกล่าว

HERO-V เครื่องมือช่วยครูประเมินสุขภาพจิตนักศึกษาทุนฯ

หมอฝนกล่าวต่อไปว่า จากผลสำรวจด้านสุขภาวะของนักศึกษาทุนนวัตกรรมสายอาชีพชั้นสูงที่เข้าร่วมโครงการในปีแรก ด้วยเครื่องมือชื่อ WHO-5 ซึ่งเป็นแบบประเมินขององค์การอนามัยโลก โดยจัดให้มีการประเมิน 2 ครั้ง คือก่อนเข้าร่วมโครงการ และประเมินซ้ำหลังผ่านการช่วยเหลือดูแลด้านสุขภาพจิต พบว่า นักศึกษามีสุขภาวะจิตใจดีเพิ่มขึ้นกว่าเดิมอย่างมีนัยสำคัญ

อย่างไรก็ตาม ทางโครงการ ฯ ยังคงเดินหน้าปรับปรุงพัฒนาระบบการดูแลช่วยเหลือให้ดียิ่งขึ้นไป โดยได้นำแพลตฟอร์มชื่อ HERO-V เข้ามาช่วยครูในการเฝ้าระวังปัญหาสุขภาพจิตของนักศึกษาอย่างใกล้ชิดยิ่งขึ้น โดยแพลตฟอร์มนี้เป็นช่องทางที่ทำให้ครูเข้าถึงข้อมูลได้ง่าย รวดเร็ว และเข้าถึงได้ตลอดเวลา

“ระบบการทำงานของ HERO-V คือครูจะเป็นผู้ส่งแบบสำรวจให้เด็กโดยตรง และเนื่องจากครูจะรู้ถึงรายชื่อ จำนวน และพื้นเพของนักศึกษาแต่ละคนที่ตนดูแล ครูจึงสามารถสำรวจแบบประเมินของเด็กในความดูแลจากผลตอบกลับได้ทันที วิธีนี้ทำให้ครูสังเกตความผิดปกติของนักศึกษาได้เร็วขึ้น เมื่อเด็กประเมินว่าตนเองมีอาการเครียด ไม่สดชื่น ไม่มีความสุข หรือมีปัญหาเรื่องการปรับตัว การจับตามองหรือเข้าไปพูดคุยให้คำปรึกษากับเด็กก็ทำได้เร็วขึ้น”

แพทย์หญิงศุทรา กล่าวสรุปว่า ในการดำเนินโครงการพัฒนาระบบเสริมสร้างทักษะชีวิตและการดูแลช่วยเหลือนักเรียนอาชีวศึกษา จำเป็นจะต้องมีการปรับปรุงและส่งเสริมทักษะของครูผู้ดูแลให้มีระดับสูงขึ้น เพื่อเพิ่มความเชี่ยวชาญและรู้เท่าทันกับปัญหาวัยรุ่นที่เปลี่ยนแปลงตามเทคโนโลยีและยุคสมัย อย่างไรก็ตามการทำงานจะต้องอยู่ภายใต้วัตถุประสงค์ 3 ประการ คือ 1.เพื่อประโยชน์ต่อตัวนักเรียนอาชีวศึกษา ให้มีทักษะชีวิตเพิ่มขึ้นและได้รับความช่วยเหลือทันท่วงที 2.พัฒนาศักยภาพบุคลากรครูและบุคลากรในสถาบันอาชีวศึกษา ให้สามารถจัดกิจกรรมเสริมทักษะชีวิต และให้คำปรึกษานักเรียนได้ และ 3.ถอดบทเรียนและประเมินความคุ้มค่าของการจัดทำโครงการฯ ในระยะยาว

ร่วมสร้างโอกาสไปกับ
กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.)
www.eef.or.th/donate/
ธนาคารกรุงไทย สาขาซอยอารีย์
เลขที่ : 172-0-30021-6
บัญชี : กสศ.มาตรา 6(6) – เงินบริจาค

The post กสศ. สร้างระบบเสริมสร้างทักษะชีวิต ช่วยดูแลสุขภาพจิตใจนักศึกษาทุน first appeared on กสศ..