คำพูดของ อาจารย์นเรศ สงเคราะห์สุข หัวหน้าโครงการหนุนเสริมทางวิชาการและการจัดการความรู้สำหรับการพัฒนาเด็กนอกระบบการศึกษา กสศ. อาจเป็นหนึ่งในประโยคที่อธิบายการทำงานตลอดกว่าสองปีที่ผ่านมาได้ชัดที่สุด

ตลอดช่วงเวลานั้น หน่วยจัดการเรียนรู้ทั่วประเทศที่ทำงานร่วมกับ กสศ. พยายามค้นหาและพาเด็กเยาวชนที่ไม่มีรายชื่ออยู่ในระบบการศึกษา กลับมาพบ “เส้นทางการเรียนรู้” อีกครั้ง แต่จุดเริ่มต้นของการทำงาน ไม่ได้เริ่มจากการถามว่า “เด็กคนนี้ควรเรียนอะไร” หากเริ่มจากการพยายามทำความเข้าใจว่า “ชีวิตที่ผ่านมาของเขาเป็นอย่างไร”

เพราะเบื้องหลังการหลุดออกจากระบบการศึกษา ไม่เคยมีคำอธิบายแบบเดียว เด็กแต่ละคนต่างเผชิญเงื่อนไขชีวิต ความเปราะบาง และข้อจำกัดแตกต่างกันออกไป หลายพื้นที่จึงเริ่มต้นจากการ “คลี่ประสบการณ์ชีวิต” ของน้อง ๆ แต่ละกลุ่มออกมาอย่างระมัดระวัง ก่อนนำสิ่งเหล่านั้นมาทดลองออกแบบการเรียนรู้ใหม่ ที่สอดคล้องกับความสนใจ ความถนัด ทุนชีวิต และบริบทเฉพาะของแต่ละชุมชน

จนวันนี้ ความเปลี่ยนแปลงค่อย ๆ ปรากฏขึ้น 

เมื่อพื้นที่เรียนรู้ที่เคยมีขอบเขตเล็ก ๆ เริ่มขยายกว้างและเชื่อมโยงผู้คนมากขึ้น หลายชุมชนเริ่มแสดงให้เห็นว่า พวกเขาพร้อมจะเป็น “พื้นที่ปลอดภัย” และร่วมสร้าง “นิเวศที่เอื้อต่อการเติบโต” ให้เด็กเยาวชนเหล่านี้ได้มีที่ยืนอีกครั้ง

อย่างไรก็ตามบนเส้นทางทำงาน ทั้งคณะทำงานและน้อง ๆ ต่างต้องต่อสู้กับอุปสรรคมากมายซึ่งไม่อาจเลี่ยง โดยเฉพาะ ‘ความเชื่อ’ ฝังแน่นยาวนานที่ว่า “เด็กที่ไม่อยู่ในการศึกษากระแสหลัก คือกลุ่มซึ่งถูกคัดออกเพราะไม่ผ่านมาตรฐาน ซึ่งอาจเป็นอุปสรรคใหญ่โตที่สุดที่เด็ก ๆ ต้องเจอ”

ความเชื่อดังกล่าวไม่ได้เป็นเพียง ‘ชนัก’ ทิ่มแทงภายนอก หากลึกลงในใจของเด็ก ๆ ความเชื่อนี้ยังเป็นดั่งเงาติดตามตัวที่คอยบั่นทอนพลัง จนแม้พยายามสุดแรงเพื่อฝ่าฟันข้อจำกัดต่าง ๆ สักเท่าไหร่ แต่ ‘ตราประทับ’ นั้น ก็เหมือนไม่มีวันจางลง จนท้ายที่สุด หลายคนจึงสูญเสียความเชื่อมั่นจะก้าวเดินต่อไป

อาจารย์นเรศกล่าวถึงประเด็นนี้ว่า การสร้างพื้นที่ปลอดภัยและนิเวศที่เอื้อต่อการเติบโต เพื่อพาเยาวชนที่ไม่อยู่ในระบบการศึกษาหลักไปพบเส้นทางเรียนรู้ คืองานระยะยาวซึ่งไม่อาจบรรลุเป้าหมายในเวลาสั้น ด้วยความซับซ้อนเปราะบางในเรื่องราวและประสบการณ์เฉพาะตัว ตลอดจนความต่างของบริบทแวดล้อม ที่ไม่มีทางเป็นไปได้เลย ว่าคณะทำงานจะค้นพบสูตรสำเร็จใดมาใช้คลี่คลายทุกเงื่อนปม

แต่งานที่เริ่มนับหนึ่งไปแล้วได้เผยให้เห็นว่า เครื่องมือชิ้นหนึ่งที่ทรงประสิทธิภาพคือ ‘การรับฟังและทำความเข้าใจเด็ก โดยไม่มีมาตรวัดใดตัดสิน’ จนใจที่เคยแง้มปิดนั้นค่อย ๆ เปิดออก และช่องว่างของระยะห่างที่ไกลกัน เริ่มกระถดแคบเข้ามา และควบคู่กันไปยังต้อง ‘ทำงานทางความคิด’ เพื่อส่งสารไปถึงสังคม ให้รับรู้ความจริงอีกด้านหนึ่ง ว่าเยาวชนที่ไม่อยู่ในการศึกษากระแสหลักทุกคนล้วนคือเด็กคนหนึ่ง เช่นเดียวกับเด็ก ๆ ทุกคน

“เราต้องทำให้การยอมรับความหลากหลาย เข้าไปเจือจางความคิดตัดสินตีตรา เพียงเพราะใครสักคนมีเส้นทางชีวิตที่ต่างไปจากคนส่วนใหญ่ และผลักดันให้คติใหม่นี้เข้าไปกลบกลืนนิยามความหมายเดิม จนเกิดความเปลี่ยนแปลงในระดับสังคม เมื่อนั้นเราถึงอาจรื้อถอนความเชื่อเดิมได้”

คณะทำงานเชื่อว่าหนึ่งใน ‘งานทางความคิด’ ที่จะเป็นทิศทางหลักของการทำงานทั้งวันนี้และระยะยาว คือการชวนเด็กเยาวชนจากทุกหน่วยเรียนรู้มาเจอกัน เพื่อร่วมกันบอกเล่าสิ่งที่อยู่ในใจให้ดังออกไปถึงสังคมข้างนอก จนเป็นที่มาของเวที ‘RE-LIFE RE-LEARN RE-FRAME …เพราะเสียงที่ถูกลืม คือพลังและอนาคต’ ซึ่งจัดขึ้นช่วงเดือนเมษายน 2569 ที่ผ่านมา

อาจารย์นเรศสรุปคอนเซ็ปต์งานครั้งนี้ว่า “ตั้งใจให้เป็นงานที่น้อง ๆ ได้มีส่วนร่วมคิด ออกแบบกิจกรรม ทำโชว์เปิดงาน มาร่วมกันแสดงผลงาน และสำหรับใครที่มี ‘เสียงในใจ’ อยากส่งออกมา เวทีแห่งนี้ก็พร้อมรับฟัง 

“เราต้องการให้เด็กร่วมออกแบบวิธีสื่อสารมากที่สุด โดยไม่ได้ให้ความสำคัญกับความหมาย ความงาม ความสมบูรณ์ของสาร เพราะที่ผ่านมา บางทีมันไม่ใช่ว่าเสียงของเด็กดังไม่พอ แต่ในสังคม ในห้อง ๆ หนึ่ง ในงาน ๆ หนึ่งที่จัดขึ้น มันจะมีเสียงอื่น ๆ ที่ดังอยู่ตลอดเวลา เสียงเล็ก ๆ จึงถูกกลืนหายไม่อาจสอดแทรกมาถึงเราจริง ๆ งานนี้เลยออกแบบให้รอบตัวของเด็ก ๆ เงียบลง เพื่อเราจะตั้งใจฟังมากขึ้น แล้วหวังว่าจะทำให้เสียงเหล่านั้นได้ส่งออกไปถึงปลายทางชัดขึ้น”

ใจความคือ ‘หัวใจของงานครั้งนี้’ อาจารย์นเรศยินดีจะบอกว่า ความติดขัดตะกุกตะกัก ความหลุดคิวบนเวทีและระหว่างกิจกรรมต่าง ๆ จะเป็นเหมือนสัญลักษณ์ที่ส่งไปถึง ‘ผู้ใหญ่’ ว่าหากจะเข้าใจเด็กให้มากขึ้น “เราทุกคนต้องยอมรับ ว่าธรรมชาติของทุกสิ่งล้วนคือความผิดพลาดไม่สมบูรณ์” และสำหรับสารที่น้อง ๆ จะได้รับกลับไปคือ “ถ้าอยากเข้าใจตัวเองมากขึ้น ก็ต้องพร้อมเรียนรู้จากความผิดพลาด และเพ่งมองทุกประสบการณ์อย่างซื่อตรง”

…แล้วถ้าทุกฝ่ายผ่านจุดนี้ไปได้ การรับรู้และยอมรับในมิติอื่น ๆ ที่ไม่ว่าจะซับซ้อนแค่ไหน จะเกิดขึ้นตามมา

เมื่อกิจกรรมดำเนินไป เราพบว่าทันทีที่เสียงอื่นรอบ ๆ เงียบลง เสียงของเด็ก ๆ ก็กลับชัดขึ้น และขณะที่เสียงเล็กน้อยกำลังประกอบกันเป็นใจความขนาดใหญ่ ประเด็นหนึ่งที่ดังแทรกออกมา ก็คือมุมมองที่ว่าด้วย ‘การตัดสินใครสักคนเพียงเพราะต่างจากคนอื่น ทั่วไป’ ซึ่งน้อง ๆ ที่ไม่ได้เรียนรู้อยู่ในการศึกษากระแสหลักเผชิญตลอดมา  

และที่ตรงนี้ …เราอยากชวนฟังเสียงจากน้อง ๆ ที่จะอธิบาย ‘ตัวตน’ ของเขาที่อยากให้สังคมลองรับฟัง เผื่อว่ามันอาจทำให้ใครบางคนมองพวกเขาเปลี่ยนไป

เริ่มจาก ‘ปอน’ ธันวา วัย 19 ปี กับเรื่องราวหลังจบ ป.6 ที่ใช้เวลาหลายปีลองผิดลองถูกนอกรั้วโรงเรียน ในวัยที่ขับเคลื่อนด้วยความดื้อรั้น แต่วันที่แม่ล้มป่วย ปอนถึงหันกลับมามองตัวเอง และพบว่าตัวเธอหลุดจากเส้นทางออกมาไกลจนไม่รู้ว่าจะย้อนกลับได้อย่างไร …จนวันหนึ่งเมื่อได้โอกาสอีกครั้ง ปอนก็กลับใช้ความ ‘ตื่นรู้’ ที่ค้นพบ มาเป็นแรงผลักให้ชีวิตก้าวต่อไป   

“ตอนแม่ป่วย เหมือนเราตื่นขึ้น เลิกเที่ยว เลิกทุกอย่าง กลับบ้านมาดูแลแม่ ทำงานแทนแม่ที่ร้านขายของของที่บ้าน และจังหวะนั้นเองที่เราอยากกลับไปเรียน แต่ได้แค่คิด เพราะไม่รู้ต้องทำยังไง จนผ่านไปพักใหญ่มีอาจารย์มาชวนเราไปร่วมกิจกรรมพัฒนาทักษะอาชีพ ของ กสศ. กับคณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตปัตตานี ก็ลองไปดู ซึ่งกลายเป็นพอได้เจอครูและเจอเพื่อน ๆ ที่ต่างก็ต้องการโอกาสเหมือนกัน พวกเขาทำให้เราเห็นจุดที่ตัวเองอยู่ เห็นภาพสังคมกว้างขึ้น เราเริ่มเข้าใจว่าที่ผ่านมาตัวเองทำผิดพลาดยังไง เหมือนตาสว่างขึ้นทันที

“กิจกรรมนั้นทำให้เราตัดสินใจเรียนต่อกับ สกร. จนได้วุฒิ ม.ต้น แล้วต่อ ม.ปลาย พร้อมทำงานขายของไปด้วย สิ่งที่เกิดขึ้นระหว่างทางคือเราเริ่มเห็นเป้าหมายชีวิต อยากเห็นตัวเองก้าวหน้า อยากทำกิจการให้มั่นคง อยากดูแลแม่ให้ดีกว่านี้”     

จากวันนั้น ปอนพยายามเรียนรู้เรื่องเรื่องธุรกิจการค้าด้วยตัวเอง เพื่อหวังผลักดันให้ร้านเล็ก ๆ ที่บ้านเติบโต

และถึงวันนี้ ปอนก็กล้าพูดว่าเธอเข้าใจ ว่าแก่นแท้จริง ๆ ของการศึกษา ก็คือการที่เธอเอาทุกสิ่งที่เรียนรู้มาเปลี่ยนเป็นต้นทุนในชีวิตได้สำเร็จ     

บนเส้นทางการกลับมา ปอนบอกว่าเป็นเรื่องธรรมดาที่ต้องต่อสู้กับสายตาสงสัยไม่เข้าใจจากสังคมและคนรอบข้าง หรือแม้กับตัวเอง เธอก็ยังได้ยินเสียงเฝ้าย้ำถึงความผิดพลาดในอดีตดังอยู่ทุกวัน แต่ปอนเชื่อว่าเธอแข็งแรงพอจะฝ่าไปได้ สารที่ปอนส่งออกมา ณ วันนี้ จึงอยากฝากไปถึงเพื่อนพี่น้องทุกคนที่กำลังแบกรับความกลัว กังวล และแรงกดดันมากมายไว้ในใจ ว่า ‘ขอให้รู้ตัวเสมอว่ากำลังมุ่งหน้าไปที่ไหน และไม่ว่าจะสูญเสียอะไรก็ตาม ขอเพียงอย่าได้สูญเสียความเชื่อมั่นในตัวเอง’ 

“อยากบอกกับ ‘พวกเรา’ ทุก ๆ คนว่า จงให้คุณค่ากับตัวเองมาก ๆ อย่าให้อะไรมาฉุดรั้งจากเป้าหมาย และอย่าลืมว่าไม่มีใครจะมาเห็นว่าเราเติบโตมายังไง มีต้นทุนชีวิตเท่าไหร่ หรือต้องดิ้นรนสักแค่ไหนเพื่อจะผ่านไปแต่ละวัน แต่สิ่งที่เขาใช้ตัดสินเราจะมีแค่ด้านที่เขาเห็น คือข้อเท็จจริงว่าเราเคยผิดพลาด เคยหลงทาง หรือล้มเหลว ฉะนั้นถ้าอยากเปลี่ยนทัศนคติของคนอื่น ก็ต้องเริ่มจากพิสูจน์ตัวเอง ว่าเราทำได้ ว่าเราดีพอ เพื่อให้มันมีข้อเท็จจริงใหม่ ๆ แล้วเสียงที่เคยพูดถึงตัวเราต่าง ๆ หรือกระทั่งเสียงที่อยู่ในใจเรา จะค่อย ๆ เงียบลง”  

อีกเส้นทางไกลและมากมายด้วยข้อแม้ ของ ‘นุช อรนุช’ กับชีวิตพลัดถิ่นตามผู้ปกครองมาทำงานต่างบ้านต่างเมือง ทำให้เธอต้องเรียนรู้ภาษาใหม่ พลัดจากวิถีเดิมคุ้นเคย ทั้งต้องดิ้นรนหาที่เรียนภายใต้ข้อจำกัดรอบด้าน จนได้เป็นนักเรียนที่ ‘มูลนิธิเพื่อเยาวชนชนบท’ (มยช.) ย่านบางบอน ก่อนเริ่มต้นนับหนึ่งเรียนชั้นประถมศึกษาอีกครั้งในวัย 14 ปี ซึ่งระหว่างทางนั้นเธอต้องสู้กับเสียงทั้งจากภายนอกและภายใน ไม่น้อยไปกว่าปอน

ไม่เพียงกังวลเรื่องเรียนช้ากว่าคนรุ่นราวคราวเดียวกัน ในชีวิตประจำวัน นุชต้องแบกเอาความต่างของเชื้อชาติ ภาษา และเส้นทางเรียนรู้ที่ต่างจากความเข้าใจของคนส่วนใหญ่ไปทุกที่ เสียงของนุชที่ส่งออกมาตรงนี้ จึงเป็นการขอโอกาส ว่าอย่างน้อยที่สุด ขอแค่มองไปที่ตัวเธอ แล้วคิดว่าเธอเป็นเด็กคนหนึ่ง ที่กำลังต่อสู้พยายามเพื่อให้ได้มาซึ่งโอกาส ได้รับการยอมรับ และได้พบเจอหนทางที่จะเติบโตขึ้นในฐานะมนุษย์คนหนึ่ง แค่นั้นก็เป็นกำลังใจสำหรับเธอแล้ว         

“ครอบครัวหนูเป็นคนกะเหรี่ยง แน่นอนว่าความเป็นชนกลุ่มน้อย คือสถานะติดตัวเราตลอดไป และหลายครั้งก็เป็นสาเหตุของการย้ายถิ่นบ่อย ๆ จนเรารู้สึกไม่เป็นส่วนหนึ่งของที่ไหนเลย …หนูคิดว่าเรื่องนี้เป็นเรื่องเดียวกัน กับสิ่งที่พวกเราที่มาจากโรงเรียนการศึกษาทางเลือกเจออยู่เป็นประจำ คือเรามักถูกตัดสินว่าเป็นอย่างไร …ทั้งที่ความแตกต่างเหล่านี้ ไม่ใช่สิ่งที่จะวัดได้ว่าความเป็นมนุษย์ในตัวเรามีมากหรือน้อยกว่าใคร

“หนูชินกับเรื่องที่พอคนรู้ว่าเราเรียนโรงเรียนซึ่งต่างจากที่เค้าเข้าใจ ก็จะถามว่าเราท้องหรือติดยารึเปล่า คิดไปเองว่าหนูต้องทำอะไรไม่ดีมาแน่ ๆ และถึงพยายามอธิบาย แต่เขาจะไม่ได้ยิน เหมือนความคิดมันฝังไปแล้วว่าถ้าใครไม่อยู่ในโรงเรียนปกติ คือถูกไล่ออกมาและเป็นคนไม่ได้เรื่อง ซึ่งมันน่าเสียดาย เพราะจากประสบการณ์ หนูมีเพื่อนที่พอเจอเรื่องแบบนี้บ่อยเข้า บางคนก็หมดกำลังใจเรียนและยอมแพ้ไปเลย เพราะเขาเชื่อว่าถึงพยายามแค่ไหน สังคมก็คงไม่เหลือพื้นที่ให้ยืน …ฉะนั้นถ้าเสียงของหนูจะมีความหมายขึ้นมาบ้าง ก็อยากให้มองพวกเราว่าเป็นเด็กคนหนึ่ง ที่มีรูปแบบการเรียนรู้และเส้นทางชีวิตไม่เหมือนกัน อยากให้ลองเปิดใจรับฟัง ให้โอกาสเติบโตอย่างที่เราจะไม่รู้สึกโดดเดี่ยวเกินไปนัก …แค่นี้พวกเราก็มีกำลังใจมากขึ้นแล้วค่ะ”

และมุมมองจาก ‘คำหวาน บุญธิชา’ วัย 19 ปี ที่แม้จะผ่านชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 6 ตามครรลองปกติ แต่ความที่โรงเรียนห้วยซ้อวิทยาคม รัชมังคลาภิเษก ที่อำเภอเชียงของ จังหวัดเชียงราย ที่เรียนมา มีการจัดการศึกษายืดหยุ่นในชื่อ ‘ห้องเรียนระบบสอง’ เพื่อให้นักเรียนที่ไม่อาจไปโรงเรียนได้ทุกวันจบการศึกษาและรับวุฒิ คำหวานจึงเชื่อในความสำคัญของโอกาส จนเมื่อจบ ม.6 เธอเข้าร่วมเป็นส่วนหนึ่งของโครงการ ‘เคียงริมโขง’ ในฐานะผู้ให้ความรู้ชุมชนด้านสุขภาวะทางเพศ และเป็นพี่เลี้ยงให้กับเยาวชนที่ไม่อยู่ในระบบการศึกษาในพื้นที่

• รู้จักห้องเรียนระบบสอง

ห้องเรียนระบบสองทำให้คำหวานเข้าใจ ว่าถ้าการศึกษาไม่ยืดหยุ่นพอ เด็กที่จำเป็นต้องทำงานเลี้ยงชีวิตจะหลุดออกไปและไม่มีโอกาสกลับมาอีก อย่างไรก็ตาม แม้ระบบปรับรองรับ แต่ด้วยสัดส่วนของเด็กที่ขาดความพร้อมซึ่งมีอยู่มาก ทำให้ในพื้นที่ยังมี ‘กลุ่มที่หลุดจากระบบและไม่ได้กลับมา’ อีกไม่น้อย

คำหวานบอกว่าเยาวชนเหล่านี้ไม่ได้อยากหยุดพัฒนาตัวเอง ทั้งในพื้นที่ก็มีการจัดตั้งกลุ่มพัฒนาทักษะอาชีพหลายแห่งขึ้นมารองรับ หากใน ‘ชุมชนเล็ก ๆ’ ที่เสียงพูดคุยเบา ๆ ก็ได้ยินไปทั่วทั้งหมู่บ้าน อุปสรรคใหญ่โตที่ฉุดรั้งเด็ก ๆ เหล่านี้ไว้จากการไขว่คว้าโอกาส จึงเป็นความไม่เชื่อมั่นในตัวเอง อันเป็นผลจากเสียงย้ำซ้ำที่ส่งต่อไปทั่วหมู่บ้าน ว่าใครที่ไม่ได้อยู่ในโรงเรียน = ไม่มีอนาคต ซึ่งกลายเป็นสิ่งที่คอยบั่นทอนจิตใจของเด็ก ๆ เรื่อยมา

“เราได้ยินมานานว่าคนไม่ได้เรียนคือคนล้มเหลวไม่ได้เรื่อง หรืออะไรแบบนั้น ซึ่งมันย้อนแย้งกับความจริงมาก เพราะคนในพื้นที่น่าจะรู้ว่า เด็กชุมชนเราส่วนใหญ่ที่ขาดโอกาส จะมาจากครอบครัวไม่พร้อม หลายคนยังไม่ทันโตพอก็ต้องไปทำงาน สักพักก็หลุดจากโรงเรียน แต่นั่นไม่ได้หมายความว่าชีวิตที่นอกโรงเรียนเขาจะไม่ได้เรียนรู้อะไร หรือพอไม่ได้เรียนแล้วจะกลายเป็นคนแบบที่เขาว่ากัน

“ที่เราต้องการบอกจึงเป็นเรื่องที่ว่า อยากให้ทุกคนช่วยกันส่งต่อเรื่องของการศึกษาที่ยืดหยุ่นออกไปให้มากที่สุด เพื่อเพิ่มพื้นที่โอกาสให้เด็กกลุ่มหนึ่งได้เรียน ได้มีวุฒิการศึกษาที่ทัดเทียมกับคนอื่น ๆ …และอยากให้ทุกสังคมมีพื้นที่รับฟังเด็ก ๆ เพิ่มขึ้น เพราะถ้ามีคนที่พร้อมตั้งใจฟังอย่างเปิดใจและไม่ตัดสินมากกว่าที่เป็นอยู่ เด็ก ๆ จะกล้าพูด กล้าบอก กล้าปลดปล่อยความคิดความในใจออกมา แล้วความสำคัญของการฟังนั้น จะไม่ได้อยู่ที่เราต้องเห็นด้วยหรือคัดค้านในสิ่งที่เขาพูด แต่ใจความจริง ๆ ของการฟัง คือข้อมูลเหล่านั้นจะมีความหมายมาก ๆ กับการที่ ‘เรา’ จะเอามาช่วยหาวิธีลดอุปสรรคที่ขวางเด็ก ๆ ไว้จากการเติบโตได้”       

และนี่คือส่วนหนึ่ง ของ ‘เสียงที่ไม่มีใครได้ยิน’ ที่กำลังค่อย ๆ ดังชัดขึ้น …และจะเป็นหมุดหมายใหม่ ให้คณะทำงานโครงการหนุนเสริมทางวิชาการและการจัดการความรู้สำหรับการพัฒนาเด็กนอกระบบการศึกษา กสศ. นำไปใช้ทำงานระยะยาวต่อไป

The post “เราก็คือเด็กคนหนึ่ง ที่กำลังต่อสู้พยายามเพื่อเติบโต เหมือน ๆ กับเด็กทุกคน” : ชวนฟังเสียงที่อยากให้ทุกคนได้ยินจากน้อง ๆ บนเส้นทางการศึกษาทางเลือก first appeared on กสศ..

เมื่อความมุ่งมั่นในกีฬา ผลักให้ชีวิตเด็กคนหนึ่ง เคลื่อนที่สวนทางกับจังหวะหัวเลี้ยวหัวต่อของการศึกษา จากนักเรียนที่ ‘ใครก็ชมว่าเรียนดี’ และเป็นนักวอลเลย์บอลของโรงเรียน ‘น้องวา’ ปาลิตา ขุนเศษ จากตำบลละงู อำเภอละงู จังหวัดสตูล ต้องกลายเป็น ‘เยาวชนที่ถูกคัดออกจากระบบการศึกษา’ และแบกรับ ‘ความรู้สึกผิด’ ไว้ในใจอีกเกือบหนึ่งปีเต็ม ว่า ‘เธอคือผู้ทำลายความหวังครอบครัวให้พังลง …ด้วยมือของตัวเอง’

-1-
‘เด็กเรียนดี นักวอลเลย์บอลโรงเรียน และจุดเปลี่ยนสู่การเป็นเยาวชนนอกระบบ’

นับแต่เรียนประถมต้น ‘วา’ เริ่มเล่นวอลเลย์บอลและทำได้ดี จนเป็นตัวแทนโรงเรียนเข้าแข่งขันรายการระดับเขตและระดับจังหวัดมาตลอด ขณะที่เรื่องเรียนก็โดดเด่นไม่แพ้กัน 

เมื่อเธอสามารถรักษาระดับเกรดเฉลี่ยไม่ต่ำกว่า 3.5 จนขึ้นชั้นมัธยม พร้อมได้เป็นนักเรียนในโปรแกรม ‘SME’ (Science Math English) ที่เน้นความเข้มข้นในวิชาวิทยาศาสตร์ คณิตศาสตร์ และภาษาอังกฤษ แต่วาก็ยังคงมาตรฐานการเรียนตั้งแต่ชั้น ม.1 ถึง ม.2 ไว้ได้ 

จนผ่านเข้าช่วง ม.3 ความเข้มข้นที่เพิ่มขึ้นพร้อม ๆ กันของทั้งเรื่องเรียนและการแข่งขัน ก็กลับพามาถึง ‘จุดเปลี่ยน’ ซึ่งสำหรับในวัยนั้น วาบอกว่า “หนูไม่มีความสามารถพอจะรับมือได้เลย”

สัญญาณความเปลี่ยนแปลงปรากฏ เมื่อ ม.3 เทอม 1 วาเริ่มติด ร หลายวิชา เพราะไม่ได้ทำงานส่งครู หรือบางวิชาครูก็ตัดสินใจให้เกรดศูนย์ จากการขาดเรียนสะสม พลาดสอบเก็บคะแนน และทำคะแนนสอบปลายภาคไม่ถึงเกณฑ์

‘วา’ ย้อนเหตุการณ์ช่วงนั้นว่า “มันเป็นช่วงเตรียมแข่งรายการสำคัญ เราต้องซ้อมทุกวันอยู่เป็นเดือน หนูจึงไม่เคยเข้าเรียนคาบบ่ายเลย แล้วจนแข่งเสร็จกลับมาเรียน ครูบอกว่าเราค้างส่งงานเยอะมาก ส่วนเรื่องเรียนก็ตามเพื่อนไม่ทันแล้ว เหมือนวงจรชีวิตรวนทั้งระบบ จับต้นชนปลายอะไรไม่ได้ คือใจเราอยากแก้ไขให้ดีขึ้น แต่หนูไม่รู้ต้องทำยังไงหรือเริ่มจากตรงไหน”

จนเข้า ม.3 เทอม 2 ต่อเนื่องถึงโค้งสุดท้ายก่อนสิ้นปีการศึกษา นอกจากเคี่ยวเข็ญตัวเองให้ทันบทเรียนใหม่ และเตรียมตัวสอบเข้า ม.ปลาย ‘วา’ ยังวิ่งวุ่นกับการแก้ศูนย์ ร ไม่จบสิ้น และความคิดที่ว่า ‘คงไม่มีทางให้ไปแล้วจริง ๆ’ ก็ค่อย ๆ ก่อร่างในใจ      

“ตอนนั้นเราเริ่มท้อ แต่ก็บอกตัวเองว่าหยุดไม่ได้ ยอมไม่ได้ ช่วงเทอมสองหนูพยายามแก้ ร ไปห้าตัว และเตรียมสมัครเรียนต่อ ม.4 ไปด้วย จนถึงวันปิดภาคเรียน เพื่อนจบ ม.3 กันแล้ว หนูเหลือต้องแก้อีกหกตัว พร้อมไปสอบเข้าโรงเรียนใหม่และรู้ผลว่าติดแล้ว จากตรงนั้นหนูรู้ว่าเหลือเวลาไม่มากก่อนจะถึงวันรายงานตัว ก็ยิ่งพยายามขอนัดครูเพื่อแก้วิชาที่ค้าง แต่ก็เหมือนว่าถึงตรงนั้น ครูจะไม่มีเวลาให้เราแล้ว”

…สุดท้ายเมื่อเทอมใหม่มาถึง นักเรียนเกรด 3 กว่าจากห้อง 1 โปรแกรม SME และนักกีฬาวอลเลย์บอลคนสำคัญของโรงเรียน ก็พบว่าเธอหลุดออกมานอกระบบการศึกษาโดยไม่มีวุฒิ ม.3 และแน่นอนว่าไม่มีโรงเรียนไหนสามารถรับเธอเข้าเรียน ม.ปลายได้เช่นกัน

“…มันเหมือนเราเดินเข้าไปตรงไหนก็ถูกผลัก ถูกไล่ออกมา ทุกประตูปิดใส่เราหมด แต่หนูก็ยอมรับว่ามันคงเป็นบทลงโทษที่เราสมควรได้รับ ที่เราขาดเรียน ที่เราไม่รับผิดชอบ ที่เราเห็นการแข่งสำคัญกว่าเรื่องเรียน” วาพูดถึงความรู้สึกที่เข้าปะทะตัวเธอเมื่อวันนั้น            

จากนั้นเกือบหนึ่งปี วาเก็บตัวเงียบอยู่บ้าน ใช้เวลาดูแลปู่ย่า ห่างเหินจากวอลเลย์บอลที่เธอรัก และยังคงไม่เห็นทางออก ว่าจะไปต่อยังไง      

“เกือบปีที่มีแต่เรื่องที่เรายิ่งนึกถึงก็ยิ่งเสียใจ คิดถึงกี่ทีก็ร้องไห้ ตื่นมาก็ร้อง กลางคืนนอนอยู่ก็สะดุ้งตื่นมาร้อง คงเพราะเราคือลูกหลานคนเดียวของบ้านด้วย เรามองปู่กับย่าทีไร ก็มีแต่ความรู้สึกผิดวนเวียนอยู่อย่างนั้น เหมือนทำให้ความหวังของครอบครัวพังด้วยตัวเอง …ส่วนกับเพื่อนก็แทบไม่เจอ หนูกลัวว่ายิ่งเจอจะยิ่งทำให้คิดถึงเรื่องเรียน แล้วเดี๋ยวก็ร้องไห้ออกมาอีก”

วากล่าวสรุปความทรงจำครั้งหลุดไปเป็นเยาวชนนอกระบบเต็มตัว ว่า “…หนูยอมรับว่าชีวิตที่พ้นจากโรงเรียนมาแล้ว เราหาทางออกไม่ได้เลย ไม่รู้จะนับหนึ่งตรงไหน …มีแต่เสียดายกับสิ่งที่ผ่านไป และเสียใจว่าทำไมเราทำได้แค่นี้เอง”

-2-
‘การกลับมาบนเส้นทางเรียนรู้ ความรู้สึกผิดที่ได้รับการปลดเปลื้อง และความหวังครั้งใหม่’

 ปีแรกของการทำงาน Thailand Zero Dropout ตามมาตรการของรัฐบาล โดย กสศ. และภาคีการศึกษาทั่วประเทศ อบต.ละงู ทีมงานศูนย์การเรียนยุวชนสร้างสุข และ กลุ่มการศึกษายืดหยุ่น Flexible Learning ลงพื้นที่สำรวจเยาวชนที่ไม่มีรายชื่อในระบบการศึกษา ด้วยกลไกสอดส่องดูแลโดยอาสาสมัครในพื้นที่ จนพบ ‘น้องวา’ พร้อมกับเด็ก ๆ กลุ่มแรก จากนั้นจึง ‘ชวนกลับมาเรียน’ ผ่านแพลตฟอร์ม ‘โรงเรียนเคลื่อนที่ Mobile School’ ที่มุ่งจัดการเรียนรู้โดยเน้นความสนใจ ความถนัด และบริบทความจำเป็นในชีวิตของผู้เรียนเป็นที่ตั้ง เพื่อสานต่อเส้นทางให้น้อง ๆ มีโอกาสได้รับวุฒิการศึกษา ทั้งระดับมัธยมต้นและมัธยมปลาย

สำหรับน้องวาผู้ยังไม่อาจสลัดพ้นความหลังฝังใจ และรอคอยเสมอว่าจะมีประตูสักบานเปิดต้อนรับอีกครั้ง เธอจึงไม่ลังเลที่จะสมัครเรียน ตั้งแต่ก่อนที่คุณครูจากศูนย์การเรียนจะอธิบายรายละเอียดจนจบด้วยซ้ำ

“สมัครค่ะ สมัครเลย หนูไม่รอแล้ว …จำได้ว่าหนูบอกครูไปอย่างนั้น แค่ได้ยินว่าจะได้กลับไปเรียนอีก ตอนนั้นคือช่วงที่ อบต. มาค้นหาเด็กที่ไม่ได้เรียน เพื่อถามว่าเราสนใจจะเรียนผ่านศูนย์การเรียนไหม แล้วจะได้วุฒิด้วย วินาทีนั้นในใจหนูมันเหมือนสว่างวาบขึ้นมาทันที เชื่อไหมว่าพอคุยกับครูเสร็จ หนูวิ่งไปร้านถ่ายรูปเลย คือตื่นเต้นมาก ๆ อยากสมัครเรียนเดี๋ยวนั้น อยากแน่ใจว่าเขารับเราเข้าเรียนแล้วจริง ๆ”

เด็กคนหนึ่งที่เคยแสดงให้เห็นแล้วว่าเธอ ‘มุ่งมั่นกับทุกสิ่งที่ทำ’ เมื่อได้กลับมาอีกครั้ง วาพิสูจน์ตัวเองกับโอกาสครั้งนี้อย่างคุ้มค่า โดยทุ่มเทกับการเรียน และคว้าวุฒิ ม.3 ได้สำเร็จในปีการศึกษา 2568 ที่ผ่านมา พร้อมคำชมจากครูศูนย์การเรียนว่า เธอเป็นนักเรียน Mobile School คนเดียวของ อบต.ละงู รุ่นแรก ที่ปลดล็อกการใช้งานทุกฟีเจอร์บนแพลตฟอร์มได้ครบถ้วน จนพัฒนาตัวเองได้ทั้งมิติวิชาการ และยกระดับทักษะชีวิตรอบด้านอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะการเติบโตทางทัศนคติ ที่เธอ ‘ยอมให้อภัยตัวเอง’ หลังพบว่าแท้จริงแล้ว การเรียนรู้นั้นไม่จำเป็นต้องมีกรอบกฎเกณฑ์ใดมาจำกัด    

วาเผยว่าถึงการเรียนผ่าน Mobile School จะค่อนข้างใหม่ แต่การปูพื้นฐานมาก่อนจากการเรียนออนไลน์ช่วงโควิด ทำให้เธอรู้จักเครื่องมือ และประโยชน์ของบทเรียนในหัวข้อต่าง ๆ ที่ครูออกแบบและเลือกสรรไว้ให้      

“รูปแบบการเรียนของเราจะเป็นการสำรวจชีวิตประจำวัน ไม่ว่าทำงานบ้าน ดูแลปู่ย่า ไปเจอใคร ไปเที่ยวไหนทำอะไร ทุกอย่างเราจะเอามาทำเป็นโพสต์ภาพและเขียนบรรยาย เพื่อจะบอกถึงสิ่งที่ได้เรียนรู้ จากนั้นครูจะช่วยวิเคราะห์และถอดส่วนต่าง ๆ ออกตามกลุ่มสาระวิชา วิธีนี้จะคล้ายกับตอนเรียนช่วงโควิด ซึ่งเราชอบมาก เพราะสามารถเรียนวิชาหลักไปพร้อมกับลงลึกเรื่องที่สนใจไปด้วย

“หนูคิดว่ามันเหมือนเราเรียนรู้ผ่านวิดีโอบุคของชีวิต ที่ครูจะมาชี้ให้เห็นขั้นตอนและผลลัพธ์ มีใบงาน ใบความรู้ และข้อสอบที่เชื่อมโยงกับประสบการณ์ของตัวเรา เลยยิ่งเรียนยิ่งสนุก แต่กลับกันคือเราต้องพยายามและมีวินัยมาก เพราะเป็นการเรียนรู้ด้วยตัวเองที่ไม่ได้เจอหน้าครูทุกวันเหมือนไปโรงเรียน ซึ่งส่วนตัวหนู ตรงนี้เป็นข้อดี เพราะกลายเป็นเราเลือกค้นคว้าได้ตามความสนใจ เช่นในบทเรียนที่ครูจัดไว้ จะมีฟีเจอร์สนุก ๆ รูปแบบคล้ายไลฟ์โค้ช ซึ่งจะให้ประสบการณ์และแนะนำในเรื่องต่าง ๆ แล้วพอเข้าไปดูบ่อย ความคิดเราจะค่อย ๆ เปลี่ยนไป เริ่มไม่มองทุกอย่างเป็นแค่เส้นตรงเส้นเดียว แต่จะเข้าใจความหลากหลายของโลกนี้มากขึ้น”             

…และถึงตรงนี้ที่ปีการศึกษา 2569 มาถึง จากโอกาสกลับมาเรียนจนได้วุฒิ ม.3 ‘วา’ เตรียมเดินหน้าต่อด้วยการสมัครเรียนผ่านศูนย์การเรียน CYF เพื่อวุฒิ ม.ปลาย พร้อมตั้งเป้าหมายว่าจะเรียนต่อในสาย NA (Nursing Assistant) เพื่อวุฒิผู้ช่วยพยาบาลเป็นลำดับต่อไป ก่อนวางแผนถึงการเติบโตในฐานะบุคลากรทางการแพทย์ ด้วยอยากเอาประสบการณ์ดูแลปู่กับย่าไปต่อยอดเป็นงานเลี้ยงชีวิต

เมื่อย้อนถามถึงความรู้สึกวันจบการศึกษา วาตอบกลั้วหัวเราะ ว่า “ภูมิใจมากค่ะ หนูรีบเอาวุฒิกลับไปใส่ตู้ที่บ้านเลย เพราะกระดาษแผ่นนั้นที่อยู่ในมือ คือสิ่งที่มาเยียวยาเราจากความรู้สึกผิด จากที่คิดว่าอนาคตสลายไปแล้ว แต่วันนั้น เรากลับมายิ้มได้ แล้วยิ่งรู้สึกมีไฟอยากเรียนต่อให้จบ ม.6 เร็ว ๆ ค่ะ”

ส่วนอีกเรื่องที่อยากได้ยินจากวา คือ ณ วันนี้เธอ ‘รู้สึกอย่างไรกับวอลเลย์บอล’ วาบอกว่าหลังจากเลิกเรียน เธอยังได้ไปเล่นบ้างกับทีม อบต.ละงู แต่ก็ไม่ได้จริงจังเหมือนเมื่อก่อน เพียงกลับไปหาเพราะรักและผูกพัน

“สำหรับหนู ทุกครั้งที่เล่นวอลเลย์ยังสนุกเสมอ เพราะคือสิ่งที่เรารัก แต่ให้กลับไปแข่งจริงจังก็คิดว่าคงไม่ ไฟในตัวเรามันมอดไปหมดแล้ว”

ก่อนจะกล่าวในสิ่งที่ทำให้เราแน่ใจ ว่าความรักในวอลเลย์บอลของวาไม่เคยเปลี่ยนแปลง ว่า “ตลอดหนึ่งปีที่หลุดไป หนูไม่เคยคิดว่าการเล่นวอลเลย์บอลทำให้เราเรียนไม่จบ แต่อย่างที่บอก ว่าทั้งหมดเป็นเพราะเราทำได้ไม่ดีพอมากกว่า ซึ่งวันนี้การเรียนกับศูนย์การเรียนก็ช่วยให้เรารู้แล้วว่า ความจริงตัวเราไม่ได้แย่ขนาดนั้น”

-3-
‘จะเรียนรู้ด้วยวิธีไหน ผู้มุ่งมั่นพยายามจะไปสู่เป้าหมายได้เสมอ’         

เรื่องราวของ ‘น้องวา’ ไม่ใช่เส้นทางของการหลงผิดก้าวพลาดจนหลุดออกจากระบบการศึกษา แต่สะท้อนถึงจังหวะชีวิตเด็กคนหนึ่งที่มุ่งมั่นในสิ่งที่รัก ทว่าระบบการศึกษาไม่อาจยืดหยุ่นและโอบรับ   

และเรื่องราวนี้กำลังบอก ‘พวกเรา’ ว่า ไม่ควรมีเด็กคนใดควรแบกรับความรู้สึกผิด เพียงเพราะเชื่อในสิ่งที่รักอย่างสุดหัวใจ หากเป็นระบบการศึกษาเอง ที่อาจต้อง ‘ปรับตัว’ เพื่อเพิ่มพื้นที่ให้ความฝัน ความถนัด และความจำเป็นอันหลากหลายของเด็กทุกคน ให้มีหนทางไปต่อ โดยไม่ครอบขังใครไว้ภายใต้กฎเกณฑ์เดียว

และนั่นคือสิ่งที่วาเรียนรู้ผ่านศูนย์การเรียน จนได้ข้อสรุปว่า โรงเรียนแห่งนี้ไม่ว่าใครจำเป็นต้องทำงานเลี้ยงชีพ มีภาระดูแลคนที่บ้าน หรือมีความฝันใดก็ตาม ทุกคนจะยังเรียนรู้ได้ โดยสามารถจัดสรรเวลาให้เลื่อนไหลตามจังหวะชีวิต ซึ่งตอบโจทย์สำหรับคนที่ไม่อาจไปโรงเรียนทุกวัน แต่ยังฝันถึงการมีวุฒิการศึกษา

สุดท้ายในโอกาสวันเปิดเทอมใหม่ น้องวาอยากใช้พื้นที่ตรงนี้ บอกไปถึงเพื่อน ๆ ทุกคน ที่หลุดออกมาจากระบบและยังหาทางไปต่อไม่เจอ ว่า “อย่าเพิ่งหมดหวัง และขอให้พร้อมคว้าทุกโอกาสที่ผ่านเข้ามา อยากให้ทุกคนตั้งใจและเชื่อมั่น ว่าไม่ว่าจะเรียนรู้แบบไหนก็ตาม ถ้าไม่ยอมแพ้ซะอย่าง สุดท้ายวันของเราจะมาถึงค่ะ”            

The post 0 ร มส ‘เปลี่ยนนักกีฬาโรงเรียนเป็นเด็กนอกระบบ’ เมื่อวันที่การศึกษาไม่เหลือพื้นที่ความฝันให้เด็ก ๆ และการกลับมาด้วย ‘โรงเรียนที่เลื่อนไหลตามจังหวะชีวิต’ first appeared on กสศ..

7-7-7 คือหลักสูตรการเรียนรู้เรื่องการปลูกผักไฮโดรโปนิกส์ ที่แม้ผักจะไม่ได้โตใน 21 วัน แต่ ‘กิ๊บ’ ‘ตั๊บ’ ‘นนท์’ ต้องคอยสังเกตผักแปลงของตัวเอง ตั้งแต่ช่วง 7 วันแรกหลังเพาะเมล็ด 7 วันหลังต้นอ่อนงอก และ 7 วันสำหรับการประคับประคองผักให้แข็งแรงพอเพื่อย้ายลงกระถางและเติบโตจนขายได้ในอนาคต 

ภายใต้สีเขียวของใบผัก กลับมีสิ่งที่กำลังเติบโตไปพร้อมกันคือ ‘ความมั่นใจ’’ ของเยาวชนกลุ่มหนึ่งที่เคยถูกนิยามว่า ‘หลุดออกจากระบบ’ ‘มีปัญหาด้านพัฒนาการบกพร่อง’ 

ความมั่นใจนี้เกิดขึ้นได้จากการคณะทำงาน ‘วิสาหกิจชุมชนท่าสะท้อนฟาร์มเห็ด’ ที่ลุกขึ้นมาทำหน้าที่เป็น ‘หน่วยจัดการเรียนรู้การจัดการการศึกษาเชิงพื้นที่’ (Area-based Education : ABE) ภายใต้การสนับสนุนของกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) 

ซึ่งความสำเร็จของวิสาหกิจชุมชนท่าสะท้อนฟาร์มเห็ด เอกชัย ทิพยวัลย์ หรือผู้ใหญ่เอก ตำแหน่งผู้ใหญ่บ้านหมู่ที่ 3 บ้านท่าสะท้อน และเป็นหัวหน้าหน่วยการเรียนรู้ บอกอย่างตรงไปตรงมาว่าไม่ได้วัดกันที่งบประมาณ แต่วัดที่ความเปลี่ยนแปลงของเด็ก อย่างกรณีน้องกิ๊บ เด็กที่เคยหลุดจากระบบ แต่ปัจจุบันสามารถฝึกงานในร้านขายสินค้ามือสองญี่ปุ่นจนไลฟ์สดขายของและมีรายได้เป็นของตัวเองได้ 

“เราพยายามสร้างพื้นที่ปลอดภัยที่ไม่ต้องบอกว่าเป็นพื้นที่ปลอดภัย แต่ทำให้เห็นผ่านการปฏิบัติเช่น การใช้บ้านเด็กเป็นฐานการเรียนรู้ ให้เด็กดูแลกันเอง โดยมีคณะกรรมการเป็นพี่เลี้ยงอยู่ห่างๆ” ผู้ใหญ่เอกกล่าว 

สิ่งนี้จะเกิดขึ้นไม่ได้ และวิสาหกิจชุมชนท่าสะท้อนฟาร์มเห็ดไม่ได้ทำงานอย่างโดดเดี่ยว ถ้าขาดการเชื่อมโยงระหว่าง วิสาหกิจชุมชน – ท้องถิ่น – นักวิชาการ และ สมัชชาการศึกษาที่สุราษฎร์ธานี กระบวนนี้จึงไม่ใช่แค่การทำงานตามโครงการ แต่คือการสร้างระบบนิเวศการเรียนรู้ที่แข็งแกร่งพอจะโอบอุ้มเด็กนอกระบบให้กลับมายืนได้อย่างมั่นใจในสังคมอีกครั้ง

ดึงออกมาจากบ้าน ให้ ‘รอด’

การดำเนินงานของวิสาหกิจชุมชนท่าสะท้อนฟาร์มเห็ด สู่การเป็นหน่วยการเรียนรู้ มีที่มาจากการค้นพบปัญหาของเด็กในชุมชนที่ถูกมองข้ามจากคนส่วนใหญ่ ตามแนวคิดที่ว่าเด็กในวันนี้ก็จะกลายเป็นผู้ใหญ่คนหนึ่งในชุมชนวันหน้า 

สุริยันต์ ชอบผล หรือกบ ประธานสภาองค์กรชุมชนท่าสะท้อนกล่าวว่าปัญหาเด็กหลุดระบบในพื้นที่ไม่ใช่เรื่องไกลตัว ทั้งการมั่วสุม น้ำกระท่อม หรือการใช้ชีวิตล่องลอยกลางคืน รวมถึงกลุ่มเด็กที่มีปัญหาทางด้านพัฒนาการ เผชิญโรคซึมเศร้า มีภาวะโรคบกพร่องทางการเรียนรู้ หรือ LD ก็ถูกขับออกจากระบบไม่ต่างกัน

พอติดน้ำกระท่อม ติดเพื่อน ก็ส่งผลต่อความสัมพันธ์ที่เด็กมีต่อครอบครัว ชุมชน และทำให้พัฒนาการด้านการเรียนรู้ติดขัด สมาธิสั้น เกิดภาวะออทิสติกเทียม ปัญหาที่กำลังขยายตัวในพื้นที่ชายขอบเมืองที่พ่อแม่เด็กต้องไปทำงาน ทิ้งเด็กไว้ในบ้าน

ในปีแรก โครงการเลยมุ่งเน้นไปที่การค้นหาและสร้างโอกาสให้เด็กกลุ่มเป้าหมายตั้งแต่หมู่ที่ 1 ยันหมู่ที่ 7 ในตำบลท่าสะท้อน อำเภอพุนพิน จังหวัดสุราษฎร์ธานี 

ซึ่งวิธีแรกๆ คือการดึงเด็กออกมาจากบ้าน ผ่าน ‘ทีมงานอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.)’ โดยเฉพาะการเข้าหาเด็กที่ถูกละทิ้งอย่าง เด็กและเยาวชน ‘โรคบกพร่องทางการเรียนรู้ (Learning Disabilities : LD)’ ที่ส่งผลต่อความสามารถในการอ่าน เขียน คำนวณ ซึ่งเป็นปัญหาที่ถูกมองว่าเป็นเรื่องของผู้เชี่ยวชาญ คนอื่นเข้าถึงไม่ได้ และพอคิดแบบนี้ เด็ก LD หลายคนจึงถูกทิ้งไว้ในบ้าน เนื่องจากผู้เชี่ยวชาญมีจำนวนไม่พอและไม่รู้ต้องทำอย่างไรที่จะเข้าถึงเด็กได้ทุกคน

“พี่อยากให้เด็กหลุดพ้นจากครอบครัว หลายๆ ครอบครัวพ่อแม่เขาทำงาน ไม่ได้ดูแลลูก ทำให้เด็กมีพฤติกรรมไม่ดี อย่างน้อยเราเป็นส่วนหนึ่งที่จะได้ปรับเปลี่ยนพฤติกรรมนิสัยเด็ก” สาว-อุบลรัตน์ เมฆไลย ผู้รับผิดชอบโครงการและคณะทำงานหมู่ 2 อธิบาย

การดึงเด็กออกจากบ้านจึงเป็นหนทางที่จะทำให้เด็ก ‘รอด’ จากความเสี่ยงที่จะตามมา

แค่นิ่งขึ้น ก็เปรียบดังการเปลี่ยนแปลงที่ยิ่งใหญ่

กิจกรรมที่เริ่มทำในช่วงแรกจึงมีทั้งนั่งสมาธิ ศึกษาดูงานนอกสถานที่ WorkShop จากสิ่งที่ต้องการ และได้ปลูกผักแบบหลักสูตรชาวบ้าน 7-7-7 

การที่ผู้ใหญ่เอก และคณะทำงานวิสาหกิจชุมชนท่าสะท้อนฟาร์มเห็ด ชวนเยาวชนมาปลูกผัก ทำฟาร์ม อาจดูเหมือนการฝึกแรงงานภาคเกษตรทั่วไป แต่ในความจริง นี่คือภาพหนึ่งของการสร้างคุณค่าในตัวเอง ที่สามารถเปลี่ยนสถานะของเด็กจากผู้รอความช่วยเหลือ ให้กลายเป็นคนหนึ่งที่มีศักยภาพได้เหมือนกัน

“การปลูกผักไม่ใช่เรื่องง่าย”

 โรจน์–วโรจน์ สกุลโต นักวิชาการส่งเสริมการเกษตรชำนาญการ สำนักงานเกษตรจังหวัดสุราษฎร์ธานี เป็นที่ปรึกษาของวิสาหกิจชุมชนท่าสะท้อนฟาร์มเห็ด เล่าเพิ่มเติมว่า การปลูกผักต้องใช้ทั้งความพยายาม ความอดทน และความรู้ประสานกัน 

“เมล็ดผักเล็กมาก ตอนเพาะลงถาดเพาะต้องใจเย็น ดูหัวดูท้าย ดูค่ากรดของน้ำ ดูปริมาณปุ๋ยน้ำ วันไหนแดดดีต้นก็จะยืดออก แต่ก็ไม่ใช่ว่าให้เอาเมล็ดไปโดนแดดตรงๆ ไม่งั้นผักจะไม่สวย หรือแม้แต่การย้ายลงกระถางใหญ่ก็ต้องดูให้ดี ช่วงเวลาการตัดผักก็ต้องคำนวณว่าช่วงไหนผักจะไม่ขม” โรจน์กล่าว 

เล็ก จันทิมา อิศรางกูร ณ อยุธยา คณะทำงานหมู่ 1 บ้านนาค้อ เสริมเข้ามาว่าทุกช่วงเวลาของการปลูกผักสำคัญหมด ถ้าไม่เอาใจใส่ผักจะตายได้ง่ายๆ 

กิจกรรมการปลูกผักต้องใช้ความอดทนสูง แต่ สาว กลับบอกว่าเด็กๆ ตั้งใจเกินกว่าที่คาดหวังไว้ 

“เด็กๆ ที่ดูไม่ฟังใคร ดูซนและวุ่นวายเกือบตลอดเวลาของการทำกิจกรรม หรือบางคนเป็น LD ต้องคอยจับให้เขาอยู่นิ่งๆ ตลอด พอถึงช่วงเวลาหยอดเมล็ดลงแปลงผัก ทุกคนเงียบกันหมด ไม่มีใครพูด เขาตั้งใจกันมาจริงๆ” สาวกล่าว 

“ไฮโดรโปนิกส์มันมีระบบของมัน มีรอบการเก็บเกี่ยวที่ชัดเจน และที่สำคัญคือเรามีตลาดรองรับที่แน่นอนเมื่อเด็กเห็นว่าสิ่งที่เขาทำมันไปปรากฏอยู่บนแผงในตลาด เขาจะรู้สึกว่าตัวเองมีคุณค่า มีตัวตนในสังคมขึ้นมาทันที มันไม่ใช่แค่การปลูกผัก แต่มันคือการฝึกความรับผิดชอบและการวางแผนธุรกิจ” โรจน์กล่าว 

จากจุดตั้งต้นเดิมที่หน่วยการเรียนรู้อยากให้เด็กมีอาชีพด้วยการปลูกผักไฮโดรฯ ขาย แต่ ณ ปัจจุบัน การปลูกผักได้กลายเป็นหนึ่งในองค์ความรู้แบบไม่รู้ตัว 

“เด็กๆ ใช้ชีวิตอยู่กับป่ายาง กับสวนผัก แต่เขาไม่เคยหันมาสนใจจริงจัง อีกอย่างมันเป็นการปฏิบัติที่ส่งผลได้จริง ขายได้จริง แปลงผักไฮโดรฯ ก็เลยเป็นหนึ่งในกิจกรรม เหมือนกับที่เราเรียนวิธีว่ายน้ำบนบก ถ้าไม่เห็นของจริง ไม่ลงน้ำจริง มันก็ทำไม่เป็น แต่พอเขาได้ลงมือทำบ่อยๆ มันเกิดความชำนาญ ความเคยชิน เขาก็สามารถทำเองได้” ผู้ใหญ่เอกกล่าว 

จุดเด่นที่ทำให้เด็กในโครงการนี้เห็นความหวัง คือการเชื่อมโยงกับตลาดอย่างเป็นรูปธรรม เพราะคณะทำงานได้ดีลกับภาคเอกชน ดีลกับตลาดเพื่อรับซื้อผลิตภัณฑ์ของเด็กอยู่แล้ว 

“เราไม่ได้ให้เด็กปลูกผักไปวันๆ แต่วางแผนตลาดไว้ให้หมดแล้ว ขอแค่เด็กทำจริง ตลาดรอบๆ อำเภอนี้ยินดีรับผลผลิตทั้งหมด นี่คือสิ่งที่ยืนยันว่าอาชีพที่พวกเขากำลังฝึกอยู่เลี้ยงชีวิตได้จริง”

กระบวนการการปลูกผักตั้งแต่การหยอดเมล็ดเล็กๆ ลงแปลงเพาะ ได้เติมน้ำ เติมปุ๋ย ได้เฝ้ามองการเจริญเติบโตของแปลงผักนี้ ทำให้เด็กบางคน ‘นิ่งขึ้น’ ซึ่งสำหรับหน่วยการเรียนรู้รู้ดีว่าการนิ่งขึ้น มันจะได้สร้างการเปลี่ยนแปลงของตัวเด็กแล้ว โดยเฉพาะกับเด็ก LD ที่มีปัญหาเรื่องการเรียนรู้

พาไปดู ให้รู้ ให้เห็น

เมื่อย่างเข้าสู่ปีที่ 2 ของโครงการ กระบวนการทำงานของหน่วย ABE ท่าสะท้อนมีความเข้มข้นขึ้น ผู้ใหญ่เอกเล่าว่าเป้าหมายหลักคือการพาเด็กออกไปเห็นโลก เพื่อสร้างแรงบันดาลใจ

“เรามองว่าเด็กกลุ่มนี้ขาดโอกาส สิ่งที่เราเติมเข้ามาคือการพาเขาออกไปศึกษาดูงานข้างนอก พัฒนาทักษะให้เขาเห็นไอเดียใหม่ๆ เช่น การไปดูงานกะลาเงินล้านที่พัทลุง เพื่อให้เห็นว่าของเหลือใช้ก็สร้างมูลค่าได้ หรือไปดูไร่นมัสการที่ปลูกกล้วยหอมจนสร้างรายได้หลักแสน เพื่อให้เด็กเห็นว่างานเกษตรก็เป็นอาชีพที่มั่นคงได้โดยไม่ต้องเป็นลูกจ้าง”

โรจน์ ย้ำถึงความสำคัญของการพาเด็กไปดูงาน ‘กะลาเงินล้าน’ ที่พัทลุง และการทำเกษตรแบบมืออาชีพที่เกาะสมุย

“เราสอดแทรกการพาไปข้างนอก เพื่อให้เกิดไอเดียใหม่ๆ ให้เขาเห็นว่าอาชีพเกษตรสามารถสร้างเงินได้จริงโดยไม่ต้องเป็นลูกจ้างเขาอย่างเดียว” 

เป้าหมายสุดท้ายของกระบวนการนี้ไม่ใช่แค่การมีอาชีพติดตัว แต่คือการทำให้เด็ก ‘รู้สา’ ซึ่งเป็นคำในภาษาใต้ที่หมายถึงการรู้ความ รับผิดชอบตัวเองได้ และมองเห็นคุณค่าในสิ่งที่ทำ 

“น้องเขาภูมิใจในตัวเองว่าเขาสามารถหาเงินได้เองแล้วนะ ไม่ต้องขอเงินพ่อแม่แล้ว มันคือการสร้างโอกาสที่กินได้จริง ไม่ใช่แค่ในกระดาษ” โรนจ์ อธิบาย 

นอกจากความภูมิใจ เด็กเยาวชนยังได้โชว์ศักยภาพของตัวเองแบบที่ไม่ได้อคติมาปิดบัง 

ผู้ใหญ่เอกเล่าว่าที่ผ่านมามีเด็กคนหนึ่งที่มีปัญหาเรื่องการพูด ไม่เข้าสังคม และขี้อาย แต่เด็กคนนั้นสามารถคว้ารางวัลเหรียญทองการปลูกผัก จากงานการประชุมวิชาการระดับชาติ ขององค์การเกษตรกรในอนาคตแห่งประเทศไทย ในพระราชูปถัมภ์สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ครั้งที่ 46 สิ่งนี้ทำให้หน่วยการเรียนรู้ภูมิใจมาก 

“จากคนที่พ่อแม่ไม่คิดว่าจะรอด ตอนนี้ได้รางวัล ทุกคนชื่นชม มีภาพติดไว้ที่ศาลา กล้าพูด กล้าคุยมากขึ้น ได้กลับมามีที่เรียนอีกครั้ง ผมภูมิใจมากเลย” ผู้ใหญ่เอกกล่าว 

คอนเนค เข้าใจ และมองเป้าหมายในทางเดียวกัน

กบ บอกว่ารางวัลการปลูกผักของเด็ก เป็นสิ่งนี้เล็กๆ ที่สำคัญในแง่ของการทำงานของหน่วยการเรียนรู้อย่างมาก

“ทำงานกับเด็กยากนะ และท้อด้วย บางคนก็มีงานหลายบทบาททั้ง อสม. ทั้งคณะกรรมการชุมชน ไหนจะอาชีพของตัวเอง แล้วพวกเขาก็เข้ามาเป็นทีมพี่เลี้ยงด้วย พอเด็กคนนั้นได้รางวัล เราเห็นการเปลี่ยนแปลงของเด็กว่าสิ่งที่เราทำมาไม่สูญเปล่า มันรู้สึกดีมากเลยว่าเขาเปลี่ยนแปลงตัวเองได้” กบ กล่าว

หัวใจสำคัญที่ทำให้หน่วยเรียนรู้ท่าสะท้อนเดินหน้าได้โดยไม่สะดุด คือการออกแบบ ‘ทีมงาน’ ที่เข้าใจกันและกัน ผู้ใหญ่เอกอธิบายว่า คณะทำงานของหน่วยเรียนรู้มีตั้งแต่ชาวบ้านธรรมดาที่มีใจอยากช่วยเด็ก มีทีมอสม. ที่มีข้อมูลพื้นฐานแต่ละครอบครัว มีหน่วยงานข้างนอกเข้ามามีส่วนร่วม และภาคีการศึกษาที่ทั่วถึงทั้งจังหวัด

“อย่างโรจน์ ตอนแรกเขาไม่ได้มาทำงานกับเรานะ เป็นแค่นักวิชาการส่งเสริมการเกษตร แต่พอเราวางแผนว่าจะมีการปลูกผักเลยต้องใช้ความรู้เชิงวิชาการ เราก็ไปคุยไปดีลกับเขา ซึ่งพอเห็นความเป็นไปได้เขาก็เลยเข้ามาช่วยหน่วยการเรียนรู้แบบเต็มตัว ต้องขอบคุณเขาสำหรับงานเอกสาร การเติมเต็มองค์ความรู้แบบที่ชาวบ้านไม่ค่อยรู้” ผู้ใหญ่เอกกล่าว 

ผู้ใหญ่เอกย้ำว่า การจะดึงภาคีอย่างเกษตรจังหวัด, ประมง หรือ ปศุสัตว์ เข้ามาช่วยได้นั้น ต้องสร้างความไว้วางใจล่วงหน้า

“เราทำงานกับชุมชนอยู่แล้ว เราช่วยงานหน่วยงานต่างๆ ก่อน เมื่อเขามีความเชื่อถือในตัวเรา พอเราทำเรื่องเด็ก เขาก็ยินดีเข้ามาเป็นที่ปรึกษา เป็นวิทยากรให้ สิ่งสำคัญคือเราต้องทำให้เขาเห็นว่าเขาเข้ามาแล้วได้อะไร อย่างน้อยคือภาพความสำเร็จที่ส่งผลต่อเด็กจริงๆ และการยกย่องขอบคุณให้เขามีตัวตนในผลงานนั้นด้วย” 

เช่นเดียวกับงานเรื่องกระบวนการองค์ความรู้ ก็มีโรจน์ นักวิชาการส่งเสริมการเกษตร ที่เข้ามาเติมเต็มในส่วนของงานวิชาการและงานเอกสารที่ซับซ้อน ซึ่งมักเป็นจุดอ่อนของคนทำงานในพื้นที่

“งานเอกสารของ กสศ. มีระบบชัดเจน งานเอกสารก็สำคัญมากต่อการดำเนินโครงการ ผมจึงเข้ามาช่วยงานตรงนี้ ในขณะที่ผู้ใหญ่เอกและพี่กบจะเป็นฝ่ายปฏิบัติการที่เข้าถึงตัวเด็กและชุมชนได้จริง”

นอกจากนี้ การแบ่งบทบาทหน้าที่ยังกระจายลงไปตามหมู่บ้าน โดยมีคณะกรรมการดูแลเด็กในแต่ละพื้นที่อย่างใกล้ชิด หากใครคนใดคนหนึ่งติดภารกิจ ก็จะมีคนสำรองที่ถูกบ่มเพาะผ่านการร่วมกิจกรรมมาแทนที่ได้ทันที ทำให้งานไม่หยุดชะงัก

ผู้ใหญ่เอกอธิบายเพิ่มเติมว่า มีทีมทำงานหลายคนที่ขอออกจากหน่วยการเรียนรู้ ซึ่งเป็นการออกในลักษณะที่กลับไปจัดการภาระหน้าที่ของตัวเอง เพราะทุกคนมีบทบาทในชุมชนต่างกัน 

“คนที่ออกไปหลักๆ คือกลับไปจัดการตัวเอง ไม่ได้ออกเพราะไม่อยากทำ เช่น คนนี้ทำสวนยาง ตัวเขาก็เป็นกรรมการหมู่บ้าน แล้วก็เป็นคนทำงานก็หน่วยการเรียนด้วย ภาระเขาเยอะ เลยขอออกไปจัดการดีกว่า แต่เขาก็ยังกลับมาเข้าหน่วยเป็นคณะทำงานได้ หรือตอนที่มีกิจกรรมถ้าเขาว่างเราก็เชิญมาเหมือนเดิม ส่วนใหญ่ก็คนรู้จักกันทั้งนั้น” 

ผู้ใหญ่เอกกล่าวเพิ่มเติมว่า หากทีมทำงานคนใดคนนึงหายไป ไม่ค่อยส่งกระทบต่อการทำงาน เพราะทุกคนรับรู้ว่าเป้าหมายของทีมคืออะไร ใครทำอะไรตรงไหนอยู่ แล้วมีคนที่พร้อมจะเข้ามาทำงานแทนด้วยกัน

“เวลาเราเสร็จจากกิจกรรม เราก็จะนัดกรรมการมาประชุมอีกครั้งเพื่อสรุปโครงการหรือสรุปกิจกรรมที่เราทำ เราก็จะเรียกสรุปว่าผลที่กิจกรรมวันนี้มีปัญหาเรื่องอุปสรรคอะไรบ้าง น้องคนไหนเป็นยังไงก็พยายามพูดคุยกับกรรมการว่าถ้าคนนี้เราพยายามอย่าไปพูดปมด้อยเขา เราพยายามทำความเข้าใจให้กับคนทำงานด้วยว่ามันจะไม่เหมือนเราทุกคน กรรมการแต่ละคนไม่เหมือนกันเพราะฉะนั้นเราพยายามทำความรู้ความเข้าใจให้เหมือนกัน ไปในทิศทางเดียวกัน” 

และไม่ใช่แค่เด็กเยาวชนได้เรียนรู้ คณะทำงานก็ได้เรียนรู้ด้วยเช่นกัน 

“คำว่าล้มเหลวในนิยามของผม ไม่ใช่เด็กหนีไปติดคุกเพราะนั่นคือพฤติกรรมเขา แต่ล้มเหลวคือการที่เด็กมาร่วมกิจกรรมกับเราแล้วเขายังอยู่กับที่ ไม่มีการพัฒนา” ผู้ใหญ่เอกกล่าว 

ความแข็งแกร่งของท่าสะท้อนไม่ได้เกิดขึ้นอย่างโดดเดี่ยว แต่เป็นจิ๊กซอว์ชิ้นสำคัญของ ‘สมัชชาการศึกษาสุราษฎร์ธานี’ ซึ่งถือเป็นจังหวัดต้นแบบที่ขับเคลื่อนงานได้อย่างเป็นระบบ 

ในระดับนโยบาย สุราษฎร์ธานีใช้กลไก Thailand Zero Dropout (TZD) ซึ่งเชื่อมโยงกับหน่วยจัดการเรียนรู้การจัดการการศึกษาเชิงพื้นที่’ (Area-based Education : ABE) เป็นการเรียนรู้ระดับท้องถิ่น 

ไม่ว่าเป็น ผู้ใหญ่เอกและกบ ที่ไม่ได้ทำหน้าที่เพียงผู้นำชุมชน แต่ทำหน้าที่เป็น ‘ผู้จัดการเรียนรู้’ ที่ใช้ทุนทางสังคมและคอนเนคชั่นส่วนตัวดึงหน่วยงานประมง เกษตร และปศุสัตว์เข้ามาเป็นพวก จนมาเจอกับโรจน์ จากสำนักงานเกษตรจังหวัดเข้ามาเติมเต็มงานจัดการและเอกสาร เพื่อให้คนหน้างานเดินได้อย่างคล่องตัว รวมถึงมีทีมทำงานที่เข้าใจกันและกัน อย่างคนในชุมชน แม่ๆ อสม. ที่มีข้อมูลสุขภาพพื้นฐาน

ความพิเศษของที่นี่คือการไม่ได้มองว่าปัญหาเด็กนอกระบบเป็นหน้าที่ของใครคนใดคนหนึ่ง แต่คือ ‘ภารกิจร่วม’ ที่เชื่อมโยงทั้งพื้นที่และนโยบายเข้าด้วยกัน

The post 7-7-7 ถอดรหัส ‘ท่าสะท้อนโมเดล’: เมื่อวิสาหกิจชุมชนลุกขึ้นมาจัดการเรียนรู้ คืนชีวิตเด็กนอกระบบด้วยเครือข่ายที่กินได้จริง first appeared on กสศ..

หากเด็ก หรือเยาวชนคนไหนก้าวเท้าออกจากลู่วิ่ง ที่เรียกว่า ‘ระบบการศึกษา’ จะถูกปรับว่าผิดกติกา และกลายเป็น ‘ผู้แพ้’ ไปโดยปริยาย นี่เป็นเหตุผลสำคัญในการจัดประชุมเชิงปฏิบัติการ ‘RE-LIFE • RE-LEARN • RE-FRAME เพราะเสียงที่ถูกลืม คือพลังในอนาคต’ ซึ่งจัดขึ้นโดยกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) เมื่อ 26–29 มีนาคม 2569 ที่ผ่านมา เราได้เจอกับนักวิ่งนอกสนามกว่า 60 คน ซึ่งเป็นเด็กและเยาวชน และคนทำงานเป็นเหล่าโค้ชจาก‘หน่วยจัดการเรียนรู้การจัดการการศึกษาเชิงพื้นที่’ (Area-based Education : ABE) ทั่วประเทศมารวมตัวกันเพื่อการแลกเปลี่ยนข้อมูลของคนทำงานภาคสนาม

“ผมก็อยากให้เข้าใจพวกผมใหม่นะ บางทีสิ่งที่เขาคิดกันก็อาจจะไม่ได้เป็นแบบที่คิดก็ได้” ‘แทม’ เยาวชนวัย 23 ปี เดินทางมาจากเชียงใหม่ พร้อมกับเพื่อนๆ ในหน่วยการเรียนรู้ ‘ฅนวัยใส’ 

แทมบอกว่าตัวเองคือกลุ่มพ่อแม่วัยรุ่นที่อยากสื่อสารว่า เมื่อตอนเกิดปัญหา ‘ท้องในวัยเรียน’ แล้วแจ้งกับคนรอบตัว สิ่งแรกคือ ไม่อยากให้ผู้ใหญ่รุมว่าเขา แต่อยากขอให้แสดงความเห็นใจกันบ้าง 

“ตอนนั้น ม.3 แฟนท้อง จำได้ว่าโดนพูดไม่ดีใส่จากหลายๆ คน บางคนก็บอกว่า ‘ไม่รอดหรอก’ บางคนก็บอกว่า ‘เดี๋ยวก็เลิกกัน วัยรุ่นไม่คิดอะไร’ ความเป็นจริงคือ เราเครียดมาก่อนแล้ว แล้วคุยกันแล้วว่าจะยังไงดี ความรู้สึกแรกคืออยากให้ผู้ใหญ่ฟังเราบ้าง”

คาร์ฟูล คือนักเรียนชั้นม.5 ในหน่วยการเรียนรู้กลุ่ม CYC.&The Gang (ซีวายซีแอนด์เดอะแก๊ง) ที่เดินทางมาจากจังหวัดอุบลราชธานี ซึ่งคาร์ฟูลยังคงเรียนอยู่ แต่ความตั้งใจที่มางานนี้เพื่อต่อยอดความรู้นำไปปรับใช้กับเพื่อนๆ นอกระบบคนอื่นที่ไม่ได้มา

“เพื่อนผมมีคนที่ไม่ได้เรียน บางคนติดน้ำท่อม บางคนแว้นรถ แต่ก็ยังทำกิจกรรมด้วยกันได้ปกติ เวลามีแข่งบอลเขาก็มา ตอนแรกที่บอกแม่ว่าคบเพื่อนกลุ่มนี้ แม่ด่าเหมือนกันว่า ‘ไปคบทำไมเด็กไม่ดี’ แต่สำหรับผมเขาก็เป็นคนดีนะ ไม่ได้แย่อะไร”

‘เดี๋ยวก็ไปไม่รอด’ ‘เดี๋ยวก็เลิกกัน’ ‘เด็กโตมายังไงก็ไม่มีคุณภาพ’ ‘ไม่ได้รักลูกจริง’ ที่เกิดขึ้นกับแทม และพ่อแม่วัยรุ่นหลายๆ คน หรือ ‘ไปคบทำไมเด็กไม่ดี’ ที่คาร์ฟูล เล่าให้ฟัง คือ ‘อคติ’ ซึ่งสิ่งที่เรียกว่าอคตินี้ ฝังรากลึกทำงานกับ ‘เด็กนอกระบบ’ มาอย่างยาวนาน ส่งผลสู่การเลือกปฏิบัติ และกดทับเด็กให้จมอยู่กับที่โดยที่พวกเขาไม่มีโอกาสได้พิสูจน์ศักยภาพของตนเอง

อคติเด็กนอกระบบ มีอยู่จริง จากอะไร?

นเรศ สงเคราะห์สุข หรืออาจารย์ต๋อม หัวหน้าโครงการหนุนเสริมทางวิชาการ สังเคราะห์จัดการความรู้และพัฒนาเครือข่ายหน่วยจัดการเรียนรู้สำหรับเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษา กสศ. โยนคำถามสู่คณะทำงานเด็กนอกระบบ ในเซกชันหนึ่งของงานประชุมเชิงปฏิบัติการว่า “อคติมีจริงไหม และแข็งแรงจากอะไร” 

คนทำงานจากหลายๆ หน่วยการเรียนรู้ยอมรับความจริงที่ว่าอคติเด็กนอกระบบในสังคมไม่ได้ลดน้อยลง แต่กลับทวีความรุนแรงขึ้นผ่าน ‘มายาคติ’ ที่ถูกทำให้กลายเป็นเรื่องธรรมชาติ 

“ปฏิบัติการของอคติทำงานในระดับที่ร้ายแรงกว่าแค่มองคนต่างออกไป แต่มันคือการพยายามลดทอนคุณค่าความเป็นมนุษย์ให้ไม่เท่ากันหรือเปล่า” ครูติ๊ก-ชัชวาลย์ บุตรทอง ครูประจำโรงเรียนขนาดเล็กแห่งหนึ่งและผู้ก่อตั้งห้องเรียนสี่ตารางวา หรือศูนย์การเรียนสถาบันการเรียนรู้ตลอดชีวิตเพื่อสังคม จ.อุตรดิตถ์ กล่าว 

นอกจากนี้ ความน่าสนใจของอคติในไทยคือ ‘มิติของชนชั้น’ 

“นิยามการเป็นเด็กรอบระบบการศึกษามันไม่ได้ถูกพูดถึงลูกหลานคนรวยในแบบเดียวกับที่ลูกหลานคนชนชั้นล่างต้องเจอ เพราะมันมีมิติของชนชั้นในเรื่องของอคติด้วย มีมิติของเรื่องเพศ และปัจจัยของกลุ่มชาติพันธุ์เข้ามาเกี่ยวข้อง”

ครูติ๊กอธิบายว่าเราจะไม่เห็นอคติทางการศึกษาทำงานกับลูกหลานคนรวยที่ลาออกมาเรียน Home School หรือไปศึกษาต่อต่างประเทศในแบบเดียวกับที่เด็กชนชั้นล่างต้องเผชิญ เมื่อเด็กจากครอบครัวเปราะบางก้าวออกจากระบบการศึกษา พวกเขาจะถูกนิยามทันทีว่าเป็น ‘เด็กนอกระบบ’ ที่เชื่อมโยงกับปัญหาสังคม

“เวลาคนพูดถึงเด็กนอกระบบ เขาไม่ได้มองว่าทำไมถึงนอกระบบ แต่เขาเห็นแค่ปัญหาที่เกิดขึ้นจากความนอกระบบ” อ.ต๋อม กล่าว 

นอกจากนี้ อคติยังถูกใช้เป็นเครื่องมือทางการเมืองและเศรษฐกิจ เพื่อกีดกันคนส่วนใหญ่ให้ห่างไกลจากทรัพยากรและการเรียนรู้ที่มีคุณภาพ โดยเฉพาะกลุ่มคนชายขอบและเด็กนอกระบบที่มักถูกตีตราว่าเป็นต้นเหตุของปัญหาเพียงเพราะพวกเขาไม่เดินตามเส้นทางที่รัฐขีดไว้ 

RE-LEARN : รื้อถอนมาตรฐานความสำเร็จที่มีเพียง ‘คำตอบเดียว’

“คนที่ไม่ไปถึงเกณฑ์ที่สังคมต้องการ หรือชนชั้นนำของสังคมต้องการเนี่ย จะกลายเป็นคนไม่มีตัวตน และเมื่อเกิดปัญหาบางอย่างขึ้นในสังคม คนกลุ่มนี้จะกลายเป็นคนที่ต้องเข้ามาเป็นสาเหตุของปัญหาเสมอ” 

เมื่อเกิดปัญหาขึ้นในสังคม เช่น ปัญหาการรวมกลุ่มของวัยรุ่นหรือปัญหายาเสพติด เด็กนอกระบบกลุ่มนี้จะกลายเป็น ‘จำเลยสังคม’ และถูกตีตราว่าเป็นสาเหตุของปัญหาเสมอ อคตินี้ทำหน้าที่กีดกันพวกเขาออกจากทรัพยากรการเรียนรู้ที่มีคุณภาพและการเข้าถึงโอกาสทางสังคมที่ดีกว่าเดิม 

อ.ต๋อม อธิบายว่าเมื่อเด็กๆ ขาดทั้งโอกาสและพื้นที่ที่พร้อมจะเข้าใจ สังคมจึงหยิบ ‘ความรุนแรง’ มาใช้แก้ปัญหาแบบฉาบฉวย ซึ่งในทางปฏิบัติ นอกจากจะแก้ปัญหาไม่ได้แล้ว ความรุงแรงกลับทำลายอนาคตของเด็กในระยะยาว จนหลายคนหลุดเข้าไปอยู่ในวงจร ‘ยาเสพติด’ หรือต้องกลายเป็น ‘พ่อแม่วัยรุ่น’ โดยไม่มีระบบประคองให้พวกเขาเติบโตได้อย่างแข็งแรง ขณะที่อีกไม่น้อยต้องถูกผลักให้กลายเป็น ‘แรงงานเด็ก’ รับภาระหนักเกินวัยจนส่งผลเสียต่อสุขภาพอย่างรุนแรง

อคติเหล่านี้ดำรงอยู่ได้ด้วยการ ‘ผลิตซ้ำ’ ชุดความเชื่อจากชนชั้นนำที่ครอบงำสังคมมาอย่างยาวนาน โรงเรียนและแผนพัฒนาของรัฐยุคหนึ่งทำให้เราเชื่อว่า คนที่สังคมต้องการคือคนที่จบปริญญาตรีหรือการศึกษาภาคบังคับตามเกณฑ์เท่านั้น ใครที่ขัดขวางหรือทำไม่ได้ตามแผนนี้ จะถูกมองว่าเป็นผู้ขัดขวางการเจริญเติบโตของประเทศ 

โจทย์ที่หน่วยการเรียนรู้เห็นตรงกันคือ ปัญหาของเด็กและเยาวชนนอกระบบไม่ได้เกิดขึ้นแบบแยกส่วน แต่กลับร้อยรัดและส่งผลกระทบต่อเนื่องกันเป็นลูกโซ่ โดยมีชนวนเหตุสำคัญคือ ‘อคติ’ และวิธีคิดแบบขาวดำของคนในสังคมที่คอยตีตรา ตัดสิน และสร้างกำแพงสูงจนเด็กกลุ่มนี้เข้าไม่ถึงโอกาส ‘การเรียนรู้ที่ตอบโจทย์ชีวิต’ ซึ่งเป็นสิ่งที่พวกเขาโหยหามากกว่าการศึกษาในกรอบแบบเดิม ๆ

สร้างนิเวศแห่งความหวังที่ไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง

ภาพในอนาคต ที่การประชุมปฏิบัติครั้งนี้อยากให้เกิดขึ้นคือ การรื้อถอนอคติไม่สามารถทำได้เพียงลำพัง แต่ต้องทำผ่านการเปลี่ยน ‘นิเวศการเรียนรู้’ ทั้งหมด

“ความสำเร็จมันควรมีเส้นทางที่มากมาย และทุกคนต้องยอมรับว่ามันเป็นเส้นทางไปสู่ความสำเร็จได้ด้วย” ครูติ๊กกล่าว 

เสาหลักสำคัญของกระบวนการนี้ อาจจะเริ่มต้นจากการปรับ Mindset ของทุกภาคส่วน รวมถึงคนทำงานที่เกี่ยวข้องกับเด็กนอกระบบโดยตรงด้วยเช่นกัน อย่างการที่ผู้ทำงานด้านการศึกษาต้องมองหาการเรียนรู้รูปแบบใหม่ๆ ที่ไม่ใช่แค่การศึกษาในระบบแบบเดิม เพื่อคลี่คลายปัญหาอคติ

“ไม่ใช่แค่เด็กที่ต้องเชื่อมั่นในศักยภาพของตนเอง แต่ครอบครัว ชุมชน และคนทำงานด้านการศึกษาต้องยอมรับว่าความสำเร็จมีหลายเส้นทาง” ครูติ๊กกล่าว 

อ.ต๋อม บอกว่า ส่วนนี้เป็นส่วนที่ยากที่สุด แต่ครูติ๊กบอกว่ากระบวนการนี้สามารถเกิดขึ้นได้ เมื่อเปรียบเทียบกับอดีตที่ระบบการศึกษารุ่นพ่อรุ่นแม่ ที่หากจบแค่ ป.2 ก็ไม่ได้ถูกด้อยค่าเท่ากับเด็กที่จบแค่ ม.3 ในปัจจุบัน 

ซึ่งสิ่งนี้อาจจะใช้บทบาทของสื่อและเครือข่ายทางความคิดเข้ามาประกอบด้วย ภาคีที่ทำงานด้านสื่อเสนอว่าสื่อต้องหยุดผลิตซ้ำอคติที่ตอกย้ำภาพลักษณ์ด้านลบ และช่วยสร้างการรับรู้ใหม่ที่มองเห็นศักยภาพที่หลากหลายของเด็กนอกระบบ 

รวมถึงการสร้างเส้นทางที่หลากหลาย อ.ต๋อม กล่าวว่า อนาคตของเด็กนอกระบบต้องมีเส้นทางที่เปิดกว้างมากกว่าปัจจุบัน การศึกษาไม่ใช่แค่การนั่งในห้องเรียน แต่คือการพัฒนาทักษะเพื่อรองรับอนาคตที่พวกเขาต้องการจะเป็นจริงๆ 

สุดท้ายแล้วสิ่งที่สามารถทำได้เลย สำหรับกระบวนการขับเคลื่อนการเรียนรู้ของเด็กนอกระบบคือการแก้ปัญหาที่สาเหตุ และสร้างทักษะการเอาตัวรอดให้กับเด็กในแต่ละพื้นที่ เพราะปัญหาของเด็กในแต่ละพื้นที่มีบริบท และมิติสังคมที่แตกต่างกัน เด็กในเชียงรายอาจต่างจากเด็กในกรุงเทพฯ 

 “การเรียนรู้ที่ดีที่สุด คือถ้าเราเรียนรู้ว่าเราถูกกดทับ เราไม่สามารถจะไปบังคับให้สังคมทุกคนเหมือนกันทำตามสิ่งที่เราต้องการได้ แต่ว่าเราจะสร้างมาตรฐานให้เราเอาตัวรอดได้” ครูติ๊กทิ้งท้ายด้วยข้อเสนอ 

The post สร้างนิเวศแห่งความหวัง ผ่านการ RE-LEARN รื้อความเข้าใจ ทลายกำแพงอคติ ‘เด็กนอกระบบ’ first appeared on กสศ..

The Isaan Record ร่วมกับ กสศ. ชวนเธอสนทนาเกี่ยวกับภาพวนเวียนดังกล่าวโดยเชื่อมร้อยไปกับพัฒนาการของหลักสูตรนาฏยศิลป์พื้นเมืองที่จะต้องถูกผลักดันเพื่อโอบรับคนที่ไม่มีโอกาส รวมไปถึงหลักสูตรหมอลำศึกษาในสายตานาฏยาจารย์ในระบบการศึกษา

ปากต่อปาก การศึกษาหมอลำในอดีต

ก่อนการเกิดขึ้นของหลักสูตรดนตรีและนาฏยศิลปพื้นเมือง การฝากตัวยกพานขันไหว้ให้กับบรมครูหมอลำและอยู่กินที่บ้านของท่านนั้นๆ เพื่อศึกษาและรับความรู้ในการที่จะนำไปใช้ประกอบอาชีพ คือระบบการศึกษาของหมอลำในอดีต ครูหมอลำน้อยคนนักที่จะได้ศึกษาต่อในระดับชั้นมัธยม ประถมศึกษาคือการศึกษาสูงสุดของพวกท่านเหล่านั้นและวิธีแบบมุขปาฐะ การส่งต่อจากปากต่อปาก นั่นคือสื่อการสอนเพียงอย่างเดียว จึงทำให้การศึกษาหมอลำไม่ได้เป็นไปอย่างมีระบบระเบียบ และไม่ได้ถูกจัดเรียงเป็นตำราที่จะส่งต่อไปให้รุ่นต่อรุ่น

“เราอยากให้ศิลปะพื้นบ้านทัดเทียมกับสาขาอื่นๆ โดยเฉพาะการแสดงหมอลำ เพราะศิลปินบ้านนอกบ้านนาที่ไม่มีโอกาสเข้าไปเรียนในระบบ เขาก็ไปเรียนรู้จากพ่อครูแม่ครู บ่มเพาะจนกลายเป็นศิลปินที่เรายกย่องได้ อย่างแม่หวี (ดร.ฉวีวรรณ ดำเนิน ศิลปินแห่งชาติ) แม่ก็เรียนจากครูหมอลำ เรียนนอกระบบทั้งนั้น ไม่ได้เข้าสู่ระบบ แต่ถ้าใครเก่งจริง โดดเด่นจริง ถึงจะได้เป็นศิลปินแห่งชาติ ซึ่งก็มีไม่กี่คน เพราะทุกอย่างต้องต่อสู้เอง ต้องบ่มเพาะเอง ไม่มีใครมาสอนเป็นขั้นตอน

“ลูกศิษย์ที่เข้าไปอยู่ในวงหมอลำ บางคนก็หัดลำได้แล้วก็ขึ้นเวที บางคนดัง บางคนไม่ดัง บางวงก็ต้องล้มเพราะไม่มีงาน ไม่มีความต่อเนื่อง การถ่ายทอดก็ขาดไป กว่าจะมีศิษย์เอกที่โด่งดังได้สักคนหนึ่ง ก็นานมาก

“เราเองก็เป็นลูกหมอลำ อยู่ในวงการนี้ตั้งแต่เกิด แม่ก็คิดว่า หมอลำเรานี่เก่งมาก แต่ปัญหาคือไม่มีโอกาส ไม่มีเวทีให้เล่น บางคนไม่มีลูกศิษย์ บางคนก็ไม่มีเวลาสอน เพราะต้องไปทำอาชีพอื่น หลายคนก็เคยเป็นพระเอกหมอลำ มีชื่อเสียง แต่พอเจ็บป่วยก็ไม่มีสวัสดิการรองรับ 

“เราจึงคิดว่า ถ้าหมอลำได้เข้าไปอยู่ในหลักสูตรการเรียนการสอนในโรงเรียนหรือวิทยาลัย มันจะดีมาก จะช่วยสืบทอดต่อเนื่อง รุ่นแล้วรุ่นเล่า ไม่หายไปเหมือนการสอนกันที่บ้าน”

ดร.พรสวรรค์เล่าว่าหลักจากเธอสำเร็จการศึกษาชั้น ม.3 เธอมีปณิธานอย่างแรงกล้าที่จะศึกษาต่อ แต่ช่วงที่จบใหม่ๆ นั้นโรงเรียนมัธยมปลายที่ต้องการเข้าศึกษามีระยะทางที่ไกลมาก จึงตั้งหลักอยู่ที่บ้านและเข้าศึกษาที่วิทยาลัยนาฏศิลปกาฬสินธุ์ในเวลาต่อมา การแสดงศิลปะพื้นบ้านเป็นสิ่งที่เธอนั้นสนใจเป็นพิเศษ แต่ในอดีตหลักสูตรศิลปะการแสดงพื้นบ้านนั้นไม่ใช่วิชาหลักเป็นแค่เพียงวิชาเลือกในระบบการศึกษา 

ช่วงแรกของการพัฒนาหลักสูตรศิลปะการแสดงพื้นบ้านที่จะผลักดันให้เป็นวิชาหลักคือ การลงพื้นที่ภาคสนามเพื่อเก็บข้อมูลว่าแต่ละสำนักมีวิธีการแสดง การฟ้อน ทำนองการร้องลำอย่างไร และนำมาจัดเก็บอย่างเป็นระเบียบแบบแผน เพื่อที่จะได้ต่อลมหายใจของรากเหง้าพื้นบ้านที่ในอดีตไม่ได้มีระเบียบแบบแผนอย่างชัดเจน 

เพราะนอกจากอาชีพหมอลำแล้ว เกษตรกรรมคืออาชีพหลัก หรือบางเหตุการณ์ก็ทำให้ตัวหมอลำจะต้องดิ้นรนผันเปลี่ยนอาชีพเพื่อปากท้อง สาเหตุนี้ทำให้ข้อมูลภูมิปัญญาไม่ได้ถูกถ่ายทอดอย่างต่อเนื่อง และบางครั้งวิชาก็สูญหายไปพร้อมกับตัวคนหลังจากครูท่านนั้นๆ เสียชีวิต

“เราเองก็เคยเรียนต่อแบบยากลำบาก หลังจบ ม.1 ก็อยากเรียนต่อแต่ไปไม่ไหว ต้องกลับมาตั้งหลัก จนพอมีวิทยาลัยที่กาฬสินธุ์เปิดถึงได้ไปเรียนต่อ ม.4 ตอนนั้นอาจารย์ที่มาสอน ส่วนใหญ่จบแค่ ป.6 หรือ ม.3 แต่เป็นศิลปินดังในอดีต และมีโอกาสเข้ามาสอนในสถาบัน แม้ตอนนั้นยังไม่เป็นวิชาอย่างเป็นทางการ

“หลังเรียนจบก็ได้มาเป็นครู ช่วยเขาวางแผน จัดทำหลักสูตร และเป็นอาจารย์ผู้สอนในหลักสูตรนั้น ทำให้การเรียนการสอนศิลปะหมอลำมีระบบและมีความต่อเนื่องจริงๆ ไม่ใช่สอนกันที่บ้านแล้วขาดช่วง แต่พอเข้ามาอยู่ในสถาบัน มันก็ไม่มีวันสิ้นสุด เด็กที่เข้ามาเรียนก็จะได้สืบทอดต่อไปเรื่อยๆ รุ่นแล้วรุ่นเล่า”

ฉากทรรศแห่งความจริงที่ไม่ใช่การแสดง

ข้อมูลของกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) และงานวิจัยเชิงสำรวจ พบว่าสาเหตุสำคัญที่ทำให้เด็กต้องออกจากโรงเรียนหรือไม่สามารถเข้าถึงการศึกษาได้ มีอยู่ด้วยกัน 7 ประการ โดยความยากจนเป็นปัจจัยที่มีน้ำหนักมากที่สุด คิดเป็นเกือบครึ่งหนึ่งของทั้งหมด (ร้อยละ 46.70) ตามมาด้วยปัญหาครอบครัว (ร้อยละ 16.14) การออกกลางคันหรือถูกผลักออกจากโรงเรียน (ร้อยละ 12.03) และการไม่ได้รับสวัสดิการด้านการศึกษา (ร้อยละ 8.88) ขณะที่สาเหตุอื่นๆ ได้แก่ ปัญหาสุขภาพ (ร้อยละ 5.91) การอยู่ในกระบวนการยุติธรรม (ร้อยละ 4.93) และการถูกกระทำความรุนแรง (ร้อยละ 3.63)

เดือนธันวาคม 2567 ประเทศไทยมีเด็กและเยาวชนที่ไม่มีรายชื่อในระบบการศึกษาแล้วถึง 982,304 คน กลุ่มนี้ถูกจัดว่าเป็นเด็กนอกระบบการศึกษา(Out-of-school Children) ซึ่งหมายถึงทั้งเด็กที่ไม่เคยเข้าเรียนเลย และเด็กที่เคยเรียนแต่หลุดออกจากระบบ โดยในจำนวนนี้ประมาณ 900,000 คนใช้ชีวิตอยู่นอกโรงเรียน

หากมองตามช่วงวัย จะพบว่าเด็กนอกระบบแบ่งได้เป็น 3 กลุ่มใหญ่ ได้แก่

• เด็กวัยก่อนการศึกษาภาคบังคับ 279,296 คน
• เด็กวัยที่ควรอยู่ระหว่างการศึกษาภาคบังคับ 387,591 คน
• เด็กวัยหลังการศึกษาภาคบังคับ 315,417 คน

นอกจากนี้ ยังมีเด็กและเยาวชนอีกประมาณ 2.8 ล้านคน ที่ถูกจัดอยู่ในกลุ่มเสี่ยงหลุดออกจากระบบการศึกษา ซึ่งหมายถึงเด็กที่ยังอยู่ในโรงเรียน แต่มีแนวโน้มว่าจะออกกลางคัน โดยเฉพาะในช่วงรอยต่อระหว่างระดับการศึกษา ตั้งแต่ประถมศึกษาไปจนถึงมัธยมศึกษาตอนปลาย 

จากสถิติแล้วคงไม่แปลกที่ข้อมูลตรงหน้าของ ดร.พรสวรรค์ เป็นหนึ่งในหลายเปอร์เซ็นต์ที่ปรากฎเป็นตัวคนที่มีเนื้อหนังและความรู้สึก

การมาเรียนหนังสือสำหรับลูกศิษย์หลายคนต้องประหยัดเงินไว้เพื่อซื้ออุปกรณ์การเรียน บางครั้งก็มากินข้าวที่บ้านครู แต่ด้วยความเกรงใจจึงกินได้เพียงบางมื้อบางคาบ หลายครอบครัวมีฐานะยากจน เช่น ครอบครัวต้องแยกย้ายกันไปทำงานตามที่ต่างๆ เพื่อหารายได้ อีกทั้งยังมีผู้ปกครองสูงอายุที่มีเพียงรายได้จากการทำนา แล้วนำเงินที่ได้ส่งลูกหลานมาเรียน

การเรียนในระบบต้องเรียนทุกวันและมีค่าใช้จ่ายจำนวนมาก ทั้งค่ากิน ค่าอยู่ ค่าหอพัก และค่าใช้จ่ายอื่นๆ ทำให้บางคนไม่สามารถเรียนต่อได้ ต้องออกกลางคัน และไปเลือกเส้นทางอื่น เช่น ออกไปเป็นหมอลำ ออกไปประกอบอาชีพส่วนตัว หรือเป็นศิลปินเดี่ยว เพื่อเลี้ยงชีพและช่วยเหลือครอบครัว

“แม่คะ หนูขออนุญาตออกไปทำงาน” ศิษย์หลายคนพูดกับเราแบบนี้เพราะเลี่ยงที่จะพูดสาเหตุตรงๆ แต่ในฐานะครูเราทราบเลยว่าเขากลัวเพื่อนๆ หรือคนอื่นดูแคลนเหยียดหยามว่าฐานะยากจน

เราเลยบอกกับเขาว่า “ลูก พูดกับแม่ให้ชัดๆ ก่อน ว่าเกิดอะไรขึ้น”

เท่านั้นแหละเขาก็พูดตรงๆ กับเราว่า “แม่คะ หนูไม่มีเงินเรียนต่อ” 

เธอจำลองบทสนทนาระหว่างศิษย์กับตัวเธอในวันที่เขาเดินมาบอกลาได้อย่างกับเหตุการณ์เกิดขึ้นตรงหน้า ขณะเล่านัยย์ตาทั้งสองคลอไปด้วยน้ำตาเหมือนจะปริ่มล้นออกมาตรงแก้ม 

กศน.คือทางที่หมอลำหลายคนเลือกสำหรับต่อยอดโอกาสทางการศึกษาแต่ไม่ได้ตอบโจทย์ทั้งหมด ด้วยลักษณะการทำงานที่เวลาพักผ่อนไม่สัมพันธ์กับเวลาเรียนเท่าที่ควร หลักสูตรหมอลำศึกษาของศูนย์การเรียนรู้ปัญญากัลป์ จึงเป็นสิ่งใหม่ที่เธอรู้สึกว่าเป็นทางเลือกที่ยืดหยุ่นและโอบรับคนที่ไม่มีโอกาสในการเข้าถึงการศึกษา 

“เราคิดว่าถ้ามีระบบการเรียนการสอนแบบนี้ เกิดขึ้นในสมัยเราและได้ใกล้ชิดครูบาอาจารย์มากกว่านี้ เมื่อก่อน การจะเข้าไปกราบศิลปินแห่งชาติได้ ถ้าไม่ใช่ลูกศิษย์ใกล้ชิดจริงๆ มันแทบจะเป็นไปไม่ได้ใช่ไหมคะ

“การจะได้เรียนรู้หรือได้ใกล้ชิดท่าน ต้องใช้ความพยายามมาก การจะเดินทางไปหาท่านก็ไม่ใช่ว่าท่านไม่อยากเจอเรา จริงๆ ท่านอยากเจอเรามากด้วยซ้ำ แต่เราต่างหากที่เข้าไม่ถึงท่าน

“พอแม่มาเห็นว่า วันแรกได้เรียนกับพ่อครูคนนี้ แม่ครูคนนั้น วันที่สองได้เรียนกับอีกคนหนึ่ง ได้เจอพ่อครูแม่ครูที่อยู่ในระบบการศึกษาตลอด แม่ก็คิดเลยว่า ทำไมถึงทำได้ดีขนาดนี้” เธอกล่าวถึงหลักสูตรหมอลำที่ดำเนินการตั้งแต่วันที่ 17-20 สิงหาคม พ.ศ.2568

ท่วงทำนองที่โอบรับคนหล่นหาย

“เด็กตาดำๆ หอบวุฒิ ม.3 จาก กศน. ภาพจำคือหน้าแม่พ่อ กับน้องที่ยังลำบาก ออกเดินตามฝัน เพื่อหวังสักวันให้คนที่ฮัก ได้มีที่พึ่งที่พัก มีชีวิตดีกว่านี้” ท่อนหนึ่งของเพลงหอบฝันมาหลังฮ่านของ อุ๋งอิ๋ง สาวน้อยเพชรบ้านแพง เป็นจุดเริ่มต้นของ ดร.ศุภชัย ไตรไทยธีระ ในการก่อตั้งหลักสูตรหมอลำศึกษา ซึ่งในความคิดของดร.พรสวรรค์ เธอยังไม่เข้าใจมากนักในตอนแรกที่ได้ยินชื่อหลักสูตรนี้

แต่เมื่อทำความเข้าใจแล้วว่าเป็นหลักสูตรที่บูรณาการ 8 กลุ่มสาระตามหลักสูตรแกนกลาง พ.ศ.2551 ปรับปรุง พ.ศ.2560 ให้เข้ากับสภาพแวดล้อมในวงหมอลำ เธอกล่าวชื่นชมว่าเป็นการบูรณาการที่ดีมากๆ และคิดว่าหลักสูตรนี้จะผลิตบุคลากรทางศิลปวัฒนธรรมพื้นบ้านเพื่อสร้างสรรค์ อนุรักษ์ให้ยืนยาวต่อไป

“การศึกษาในระบบที่พวกเราทำอยู่ก็มีปัจจัยคือเรารับนักเรียนได้อย่างจำกัด ไหนจะเป็นเรื่องห้องเรียนและอุปกรณ์ต่างๆ เราก็ดีใจนะที่เห็นพวกเขามีโครงการแบบนี้ เพราะเราจะได้ถ่ายทอดให้ลูกหลานว่า ขนบธรรมเนียมเป็นยังไง การเป็นครูเป็นลูกศิษย์ต้องวางตัวยังไง การเป็นหมอลำรุ่นน้องควรเคารพรุ่นพี่ยังไง การเป็นศิลปินควรมีอะไรติดตัวบ้าง ความพอเพียงอยู่ที่จุดไหน และจะรักษาเอกลักษณ์อย่างไร สิ่งไหนถึงจะเรียกว่าพอดี

“เราอยากอธิบายให้ลูกศิษย์ฟัง เพราะทุกวันนี้เห็นหมอลำบางคณะทำไปแบบที่เรามองว่าไม่ค่อยสวยงาม แต่บางคณะก็ทำได้ดีตามที่ครูบาอาจารย์สอน ซึ่งมันก็แล้วแต่ใครจะเลือกทำไปทางไหน

“ถ้ามาในแนวทางนี้ ไม่ว่าจะเป็นนักอนุรักษ์ คนรุ่นเก่าที่รักษาของเดิมไว้ ไม่ว่าจะเป็นแนวร่วมสมัยอย่างพวกเรา หรือแนวสร้างสรรค์แบบลูกๆ รุ่นใหม่ ทุกคนก็จะได้รู้ว่าความพอดีอยู่ตรงไหน กาลเทศะอยู่ตรงไหน และเราก็จะได้สอนลูกศิษย์ในคณะหมอลำที่ไม่มีโอกาสได้มาเรียนในระบบด้วย เป็นการสร้างโอกาสให้คนที่ไม่มีทุนทรัพย์ไปพร้อมกัน”

“ดิฉันอยากฝากไว้ว่า ลูกศิษย์ลูกหาคนไหนที่สนใจอยากมาเรียน ตอนนี้เรามีการเรียนการสอนที่หลากหลายให้เลือก ถ้าใครอยากเข้ามาเรียนในระบบ ที่ต้องเรียนทุกวัน ปฏิบัติตามกรอบตามระเบียบของสถาบัน ก็สามารถสมัครเรียนได้เลย เพราะสถาบันต่างๆ เปิดการเรียนการสอนทั่วประเทศ หรือแม้แต่การเรียนรู้ในวงหมอลำ ก็ยังสามารถเข้าไปเรียนได้

และที่สำคัญที่สุด คือโครงการนี้ เขาเปิดโอกาสให้กับคนทำงาน ศิลปิน หรือใครที่ยังไม่มีโอกาส ไม่มีเงิน ไม่มีเวลา ได้มาเรียนในสถาบันของเขา แม่ก็อยากฝากไว้ว่า ตอนนี้ไม่มีพรมแดนกั้น การศึกษาเริ่มโอบรับคนไม่ให้หล่นหายไประหว่างทาง นั่นมันหมายถึงว่า ศาสตร์และศิลป์อีสานของเราที่เป็นศิลปะที่งดงามของประเทศไทย กำลังถูกยกย่องส่งเสริมให้คงอยู่ต่อไปค่ะ 

The post ดร.พรสวรรค์ พรดอนก่อ ลมหายใจของศิลปวัฒนธรรมอีสาน ท่วงท่าที่ไม่เรียบราบของการศึกษา first appeared on กสศ..

ประโยคแรกๆ จาก ‘อ.ต๋อม’ นเรศ สงเคราะห์สุข หัวหน้าโครงการหนุนเสริมวิชาการ สังเคราะห์จัดการความรู้และพัฒนาเครือข่ายหน่วยจัดการเรียนรู้สำหรับเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษา กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) หลังจากตามอ่านข่าวและคอมเมนท์ต่างๆ จากเหตุการณ์ความสูญเสียที่โรงเรียนพะตงประธานคีรีวัฒน์ เมื่อปลายสัปดาห์ที่ผ่านมา 

“หากรู้ว่าลูกเป็นจิตเวช ต้องเข้มงวดในการดูแลมากกว่านี้นะคะ คุณต้องมีความรับผิดชอบต่อคนในสังคมด้วย”

“พ่อแม่ต้องสร้างกรงขังไว้อย่าปล่อยมันมาฆ่าใครอีก”

“แค่คำขอโทษมันไม่พอหรอก” 

มันไม่พอจริงๆ ในความเห็นของ อ.ต๋อม เพราะเหตุการณ์แบบนี้เกิดขึ้นได้ทุกวัน โดยเฉพาะถ้าพิจารณาสถานการณ์ยาเสพติดในกลุ่มเด็กและเยาวชนในปัจจุบันควบคู่ไปด้วย 

ข้อมูลจาก ฐานผู้ป่วยใน รพ.ธัญญารักษ์ สงขลา ปี 2564-2568 ในกลุ่มอายุต่ำกว่า 18 ปี ในไทย ระบุว่า 4 ใน 10 ของเด็กเยาวชนนอกระบบมีประวัติเคยใช้ยาเสพติด 

ข้อมูลยังเผยด้วยว่าส่วนใหญ่ใช้ ‘ยาเสพติดหลายตัว’ โดยกลุ่มที่จบชั้นมัธยมต้นมีสัดส่วนใช้ยาเสพติดหลายตัวมากกว่า กลุ่มที่จบการศึกษาสูงกว่า (สัดส่วนอยู่ที่ 63% กับ 52%) รองลงมาคือยาบ้า 

และ การออกกลางคันช่วงมัธยมต้น มีผลต่อการติดยาเสพติดของเด็กเยาวชนนอกระบบ

ที่สำคัญ ตอนนี้ตัวเลขเพิ่มขึ้นทั้งปริมาณยาและคนเสพเพิ่มขึ้นทั้งในไทยและภูมิภาคอาเซียน 

ในอาเซียน เยาวชนอายุน้อยกว่า 18 ปี มีการใช้ยาเสพติด แอมเฟตามีน หรือยาบ้า สูงสุด และที่มากขึ้นเรื่อยๆ การใช้หลายชนิดร่วมกันคือ ยาบ้า กัญชา และกระท่อม อายุที่เริ่มใช้ลดลงเรื่อยๆ พบได้ตั้งแต่อายุ 15 ปีขึ้นไป 

ในมุมของคนทำงานในพื้นที่และทำงานกับเด็กเยาวชนที่ติดยาเสพติดมายาวนาน อ.ต๋อมบอกว่า สถานการณ์ตอนนี้ไปไกลกว่าเดิมเยอะ การใช้ยาเสพติดในปัจจุบัน เด็กอยากใช้แบบแรง จึงเป็นอีกคำตอบหนึ่งว่าทำไมการป่วยจิตเวชจากยาจึงเยอะขึ้น แรงขึ้น ที่มากขึ้นและรุนแรงตามไปด้วยคือการผลักออกจากชุมชน

“ยังไงก็เกิด การไม่เกิดต่างหากที่แปลก”  

จากประสบการณ์ที่คลุกคลีทำงานกับเด็กนอกระบบมาหลายสิบปี อ.ต๋อมบอกว่า เราต้องยอมรับความจริงกันก่อนว่า เด็กเยาวชนที่ติดยาเสพติดมีอยู่ทุกที่ และไม่มีใครทำให้ยาเสพติดหายไปจากเด็กและเยาวชนได้ 

เปรียบเหมือนระเบิดเวลาที่มีทุกที่ 

เรามีเด็กกลุ่มเสี่ยงก่ออาชญากรรมอยู่ทุกที่ 

เราไม่สามารถหยิบระเบิดเวลาออกมาได้หมด 

แต่สิ่งที่เราพอจะทำได้คือ ทำทุกวิถีทางให้ระเบิดเวลาเหล่านี้สงบนิ่ง ไม่ทำงาน ด้วยการสร้างพื้นที่ปลอดภัย 

พื้นที่ปลอดภัย : ไม่ได้อบอุ่นประคบประหงม แต่ปลอดความรุนแรง

“เหมือนคนสูบบุหรี่ เราไปทำให้เค้าเลิกไม่ได้ แต่เราไปทำให้เค้ารู้ได้ว่าเวลาสูบ ต้องเดินออกไปให้ไกล จะได้ไม่กระทบคนอื่น” 

อ.ต๋อม อธิบายเนื้องานการสร้างพื้นที่ปลอดภัยให้เด็กนอกระบบตลอดหลายสิบปีที่ผ่านมา 

“เด็กต้องการยาที่ทำให้อยู่กลางคืนได้ยาวๆ เด็กหลายคนต้องการเวลากลางคืนยาวๆ เกมจึงช่วยได้ส่วนหนึ่ง ทำไมน้ำกระท่อมถึงฮิต เพราะเด็กต้องการอยู่ยาว” 

ดูเผินๆ เหมือนให้ท้ายหรือเข้าข้างแต่ยืนยันจากประสบการณ์ทำงาน อ.ต๋อมยืนยันว่า ความรุนแรงไม่เคยแก้ปัญหาได้ ที่ผ่านมาเราพร้อมจะสนใจพฤติกรรม แต่ไม่พร้อมเปิดใจ เข้าใจเงื่อนไขชีวิตที่มากกว่านั้น 

“พอเจอเคสแบบนี้(เจอเด็กติดยาในชุมชน) ผมได้คุยกับผู้ ใหญ่บ้านบางคน เขาจัดการโดยแจ้งตำรวจ บอกว่าพอแจ้งตำรวจ ตำรวจบอกว่าถ้าไม่ใช่ความผิดซึ่งหน้า ก็ทำอะไรไม่ได้ คือ ระบบมันพังหมดเลย ระบบรับมือไม่ทันเแล้ว เพราะมันไปติดอยู่กับวิธีเก่า กฎหมายเก่า ความรู้เก่า ตามไม่ทันสถานการณ์” 

อาจารย์ยกตัวอย่างพื้นที่กองผักปิ้ง ตำบลเมืองนะ อำเภอเชียงดาว จังหวัดเชียงใหม่ ที่เด็กส่วนใหญ่เป็นชาติพันธุ์ลาหู่ จำนวนไม่น้อยเสพยา ดมกาวบ้าง น้ำกระท่อมบ้าง ยาบ้าก็มี แต่ผู้ใหญ่ที่นั่น ต่อรองได้ 

ผู้ใหญ่ หรือ ที่ใครๆ ก็เรียกว่า ‘พี่เลี้ยงแห่งกองผักปิ้ง’ คือ ไมตรี จำเริญสุขสกุล พี่เลี้ยงโครงการพัฒนาการเรียนรู้สำหรับเยาวชนนอกระบบการศึกษา กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ยอมรับว่าพื้นที่กองผักปิ้งเป็นสถานที่ที่ชุกชุมไปด้วยปัญหายาเสพติดเพราะสภาพแวดล้อมติดกับชายแดน 

“เด็กบางคนก็เสพยานะ แต่เขามีเหตุผลคือต้องเสพยาเพื่อให้ตัวเองมีแรงทำงาน ถ้าเขาหมดแรงเขาก็จะไม่มีเงิน มันคือทางเลือกสุดท้ายที่เขาทำได้” 

แต่วิธีที่ไมตรีเลือกทำคือยกลานบ้านให้เป็นพื้นที่ของเด็กๆ กลุ่มนี้ เปิดฟรีให้ ‘พัก คุย เล่น นั่ง กิน นอน’ และ ‘ทำกิจกรรม’ ใช้วิธีการพูดคุยเรื่องเล็กๆ น้อยๆ ในแต่ละวัน จนถึงวันหนึ่งเด็กคนนั้นก็จะเปิดใจเล่าทุกอย่างให้ฟังโดยที่พวกเขาไม่ต้องถาม 

การไม่ตัดสินจากไมตรีและยุพิน ทำให้เด็กๆ มาที่บ้านหลังนี้ จนเกิดความไว้ใจจนเด็กเดินเข้าไปบ้านแล้วบอกว่า “ผมอยากเลิกยา” 

ป่าดิ เด็กชาติพันธุ์ลาหู่วัย 15 ปีที่ไร้สัญชาติไทย ไม่มีบัตรประชาชน ป่าดิเล่าว่าไมตรีและภรรยาดีกับเขามากๆ ก่อนหน้านี้ เขาไม่สามารถเลิกดมกาวและเลิกกัญชาได้ แต่พอถูกดึงเข้ามาอยู่ในสายตาของไมตรี ป่าถูกสอนแบบไม่สอน จนค่อยๆ เรียนรู้ด้วยตัวเอง 

“ถ้าเขาอยากให้ช่วยอะไร ผมก็ยินดีทำ” ป่าดิบอกความรู้สึก 

“จุดแข็งของเด็กๆ ผมรู้สึกว่าจริงใจ มันพูดจริงทำจริง เขารับปากแล้วก็ทำอย่างนั้นจริงๆ ต่อให้เรามองไม่เห็นเขาก็ทำจริงๆ” ไมตรียืนยัน 

ถึงจะเป็นผลลัพธ์เชิงคุณภาพมากกว่าปริมาณ แต่ก็เป็นผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจริง และไม่เพียงเป็นพื้นที่ปลอดภัยแค่ของเด็ก แต่ยังเป็นพื้นที่ที่ชุมชนรู้สึกปลอดภัยมากขึ้น จากที่เคยสงสัยก็เริ่มเปิดใจ เข้าใจ และสุดท้ายคือไม่ผลักไส

“พื้นที่ปลอดภัยแบบนี้มันไม่ใช่ประคบประหงม และไม่จำเป็นต้องรุนแรง แต่พื้นที่สามารถต่อรองได้ทั้งสองฝั่ง เช่น ถ้าจะกินน้ำท่อม ขอต่อรองว่าลดยาแก้ไอหน่อยได้มั้ย เราต้องการทำให้มันเป็นพื้นที่แห่งการเรียนรู้ด้วย ไม่ใช่ ตามใจทั้งหมด แล้วก็ไม่ได้แข็งเพราะใช้แต่กฎเกณฑ์”

เพราะหัวใจของพื้นที่ปลอดภัยในความหมายนี้คือการดึงเด็กเข้ามาไม่ใช่ผลักออก 

“inclusive เค้าเท่านั้น ปล่อยเค้าไม่ได้” อ.ต๋อมยืนยัน 

เพราะการผลักไสรังแต่ทำให้ระเบิดเวลาเร่งทำงาน แต่การพาเด็กๆ กลับเข้ามาในชุมชน ให้เค้ามีตัวตน จะช่วยให้เค้าเริ่มขยับตัวและเรียนรู้ที่จะเคารพคนอื่น

ประเมิน – ต่อรอง – ใช้ความรู้แทนที่ความกลัว-ชิงเวลา 

แต่ในทางปฏิบัติ เซฟโซนต้องเริ่มต้นจากการ ‘ประเมินสถานการณ์อย่างแม่นยำ’

“หากพบว่าผู้ป่วยอยู่ในสภาวะอันตรายหรือขาดการกินยาจนคุมตัวเองไม่ได้ ‘ระบบต้องทำงานทันที’ โดยการจำกัดพื้นที่หรือใช้ระบบการบำบัดแบบปิดเพื่อปกป้องคนส่วนใหญ่ในชุมชนให้รู้สึกปลอดภัยก่อน” 

ต่อด้วย ‘ต่อรอง’ 

เมื่อประเมินแล้วว่าสามารถดึงเข้าสู่พื้นที่ปลอดภัยได้ พื้นที่นั้นต้องเป็นพื้นที่ที่ต่อรองได้ทั้งสองฝั่ง เช่น การต่อรองให้ลดปริมาณยาแก้ไอในน้ำกระท่อม

จากนั้น ‘ใช้ความรู้เข้าแทนที่ความกลัวในชุมชน’ 

“ปัจจุบันชุมชนมักกลัวไปหมดจนไม่กล้ายุ่ง แต่ยิ่งคุณรู้จริงมากเท่าไหร่ ความกลัวคุณจะลดลงเท่านั้น” 

เช่น หากชุมชนมีความรู้ในการสังเกตสัญญาณอาการของผู้ป่วย และรู้วิธีการรับมือที่เหมาะสม ทัศนคติของสังคมจะเริ่มดีขึ้นและลดการผลักไสผู้ใช้ยาออกไป

สุดท้าย คือ ‘การชิงเวลา’ เพื่อลดการปะทุของระเบิดเวลา หรือเด็กเยาวชนที่ทั้งป่วยจิตเวชและเสพยา 

เป้าหมายไม่ใช่การทำให้ทุกคนเลิกยาได้ในทันที แต่คือการชิงเวลาของการไม่ป่วยจิตเวช ทำให้ระเบิดเวลาเหล่านั้นไม่ทำงานหรือยืดเวลาการทำงานออกไป และให้เขาเรียนรู้ที่จะอยู่กับสังคมได้โดยไม่สร้างความเดือดร้อน

ทั้งนี้ อ.ต๋อมยืนยันว่ารัฐต้องเข้ามามีบทบาทสำคัญในงานเชิงป้องกันแบบนี้ ไม่ปล่อยให้ครอบครัวชุมชนเป็นจำเลยเพียงลำพังอย่างที่ผ่านๆ มา 

“ทำงานกับเด็กที่ใช้ยาอาจไม่เหนื่อยเท่ากับการทำงานเชิงความคิดกับผู้ใหญ่รอบตัวมันต้องทำงานเชิงความคิดหลายส่วน ต้องทำงานกับรัฐที่ต้องเข้าใจสิ่งแวดล้อม เข้าใจว่าการทำงานกับผู้ป่วย จิตเวชจากยาหรือหน้างานจริงเป็นอย่างไร คนรู้เรื่องนี้จริงๆ มีน้อยมาก”

ทั้งหมดนี้ก็เพื่อลดวงจรสูญเสียซ้ำแล้วซ้ำเล่า อย่าปล่อยให้การสูญเสียครั้งล่าสุดและทุกครั้งที่ผ่านมาสูญเปล่า เพราะเราต่างมีส่วนเร่งให้ระเบิดเวลาทำงานหรือสร้างพื้นที่ปลอดภัยช่วยกันทำให้ชนวนตายด้านได้ทั้งนั้น 

อ้างอิง : 

• ผลสรุปการเสพยาเสพติดในกลุ่มวัยรุ่นนอกระบบการศึกษา โรงพบาบาลธัญญารักษ์ สงขลา 
• ได้เรียน ได้เล่น ได้ฝัน : บันทึกจากเด็กเกเรแห่งกองผักปิ้งที่ถูกด่าผ่านลำโพงของหมู่บ้าน สู่แก๊งเด็กในสายตาที่ได้รู้จักกับ ‘ห้องเรียนชีวิต’
• เรื่องเล่าจากพี่เลี้ยงแห่งกองผักปิ้ง ผู้ดูแลเด็กนอกสายตา
• “ถ้าดีแปลว่าดี แต่ไม่ดีก็ไม่ได้แปลว่าเลว” คุยเรื่อง ‘พื้นที่ของเด็ก’ กับผู้ใหญ่ นเรศ สงเคราะห์สุข ที่มองว่า เมื่อรู้สึกอิสระ เด็กๆ จะไม่กลัวที่จะแสดงศักยภาพ

The post “อาชญากรรมในมือเด็กและเยาวชน ยังมีระเบิดเวลารออีกหลายลูก เราทำลายไม่ได้ แต่เราทำให้มันไม่ทำงานได้” first appeared on กสศ..

คำถามนี้คงจะมีคำตอบที่หลากหลาย ผู้ปกครองบางคนอยากเลือกให้ลูก ในขณะเดียวกันบางคนก็มองว่าให้ลูกเลือกได้ ในเมื่อผู้เรียนก็คือพวกเขา

แต่เด็กบางคนไม่ได้เกิดมาพร้อมกับตัวเลือกขนาดนั้น ระบบของโรงเรียนแบบปกติที่มีอยู่ก็ไม่ตรงกับเงื่อนไขชีวิตของพวกเขา

ถ้าเราเปิดโอกาสให้เด็กทุกคนเลือกโรงเรียนในแบบของตัวเองได้ มันจะเป็นแบบไหน?

กสศ. สำรวจคำตอบจากเด็ก 4 คน ใน 4 พื้นที่ของโครงการพัฒนาการเรียนรู้สำหรับเยาวชนนอกระบบการศึกษา กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ที่ปัจจุบันน้องๆ ไม่ได้อยู่ในโรงเรียนระบบปกติทั่วไป แต่พวกเขาทุกคนเคยผ่านการเรียนในโรงเรียนมาก่อน แล้ววันนี้ การเรียนแบบไหนที่ถูกใจน้องๆ ที่สุด?

โรงเรียนที่มีครูที่ทำให้รู้สึกปลอดภัย

“อยู่ที่นี่เราคุยเล่นได้ ไม่เข้าใจก็ถามครูได้”

การถามครูได้ คือสิ่งที่ ‘ตูม’ กนกศักดิ์ เซี่ยงว่อง เด็กชายอายุ 17 ปี ชอบมากๆ ในการเรียนที่ สกร. (ศูนย์ส่งเสริมการเรียนรู้) ตูมอาจจะไม่ใช่เด็กที่เรียนเก่งที่สุด แต่ตูมก็ขยันไม่แพ้ใคร เพราะฉะนั้นการมีครูคอยช่วยเหลือและประคับประคองทำให้เขารู้สึกมีกำลังใจในการเรียนมากขึ้น

ก่อนหน้านี้ตูมเรียนอยู่ในโรงเรียนระบบปกติแห่งหนึ่งในจังหวัดราชบุรี ตูมก็เหมือนเด็กคนอื่นๆ ทั่วไปที่เรียนบ้าง เล่นบ้าง แต่ตูมรู้สึกไม่ค่อยสบายใจกับการโดนเลือกปฏิบัติจากครูสักเท่าไหร่

ตูมไม่รู้ว่าทำไมเวลาที่เพื่อนในห้องเสียงดัง ครูถึงเลือกที่จะดุหรือตีตูมแค่คนเดียว บางครั้งที่ครูพูดว่าถ้าสงสัยก็สามารถถามได้ พอถึงเวลาที่ตูมถามบ้าง เขากลับโดนครูต่อว่าว่าไม่ตั้งใจเรียน จริงๆ แล้วไม่ใช่ตูมคนเดียวที่โดน เพื่อนคนอื่นก็โดนบ้างเหมือนกัน

“บางทีก็นั่งคุยกับเพื่อนว่าทำไมครูถึงต้องว่าเราแบบนั้น”

พอเจอแบบนี้เข้าบ่อยๆ ความรู้สึกไม่อยากไปโรงเรียนก็ค่อยๆ เกิดขึ้น ตูมเล่าว่ามีบางครั้งที่ตัวเองโดดเรียนบ้าง หรือไม่ก็ตื่นสายๆ จะได้ไม่ต้องไปโรงเรียน แต่ก็โดนพ่อดุบ้าง เพราะถ้าไม่เรียนก็ไม่มีวุฒิ ถ้าไม่มีวุฒิก็จะหางานยาก

ประกอบกับปัญหาเศรษฐกิจที่ตูมเจออยู่ ที่ตัวเองต้องทำงานไปด้วยเรียนไปด้วย ตูมเลยรู้สึกว่าการออกจากโรงเรียนน่าจะดีกว่า แต่เพื่อไม่ให้การเรียนสิ้นสุดลง ‘จีราพร เทียนทอง’ หรือที่เด็กๆ เรียกกว่า แม่พร อสม. (อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน) จึงชักชวนให้ตูมลองไปเรียน สกร. เผื่อว่าตูมจะได้เจอพื้นที่ปลอดภัยของตัวเองในนั้น

ตูมจะเรียนที่ สกร. เฉพาะในวันอาทิตย์ตั้งแต่ 9 โมงถึงเที่ยง ส่วนวันธรรมดาก็เอาเวลาไปทำงาน ไม่ว่าจะเป็นงานขนลังนม เลี้ยงไก่ ปลูกผำ

การเรียนที่ สกร. ทำให้ตูมรู้สึกสดชื่นมากขึ้น โดยเฉพาะการที่มีครูที่ใจดี และพร้อมจะช่วยเหลือเขา ตูมบอกว่าอยู่ที่นี่เขาเฮฮาได้ คุยเล่นกับเพื่อนได้ แถมยังได้เรียนวิชาที่สนใจอีกด้วย เพราะที่นี่ครูจะให้เด็กเลือกว่าอยากเสริมทักษะด้านไหนบ้าง

เพราะฉะนั้นโรงเรียนในฝันสำหรับตูม คือ สถานที่ที่ทำให้เขาสามารถเป็นตัวเองได้ ซึ่งก็ต้องมาจากครูที่รักและเอาใจใส่เด็กๆ ด้วย 

• อ่านเรื่องราวของตูม: “เสกดินให้ปลูกอะไรก็ขึ้น เสกน้ำไว้รดพืชในสวน” พลังวิเศษในฝันของ ‘เด็กนอกระบบ’ ราชบุรี ที่ใช้ชีวิตไม่เหมือนใคร และมีความฝันอยากดูแลครอบครัว

โรงเรียนที่อยู่ทุกที่

“อยากให้โรงเรียนเป็นทุกที่”

คำตอบจาก ‘เอิร์ธ’ ธนภัทร ธรรมแสง เด็กชายอายุ 17 จากจังหวัดเชียงราย เมื่อเราถามว่าสำหรับเอิร์ธแล้ว อยากให้โรงเรียนเป็นแบบไหน

ที่เอิร์ธบอกว่าอยากให้โรงเรียนเป็นทุกที่ อาจจะเป็นเพราะว่าตัวเองไม่ค่อยได้อยู่กับที่สักเท่าไหร่ เนื่องจากเอิร์ธทำงานเป็นคนส่งแก๊ส หน้าที่ของเขาคือตามไปส่งแก๊สกับพี่ๆ กับเช็กรถให้นิดๆ หน่อยๆ

ตารางแต่ละวันของเอิร์ธไม่แน่นอน รวมถึงที่ที่จะต้องไปอีกด้วย เพราะฉะนั้นเขามักจะอยู่ไม่เป็นที่ เอิร์ธจึงรู้สึกว่าถ้าได้เรียน ก็อยากเรียนจากที่ไหน เมื่อไหร่ก็ได้

ก่อนหน้านี้เอิร์ธเป็นเด็กนักเรียนในโรงเรียนปกติ เข้า 8 โมง ออกจากโรงเรียน 4 โมง จนกระทั่งพ่อเสียซึ่งนี่หมายความว่าเขาเสียเสาหลักในบ้านไป เอิร์ธบอกกับเราว่าไม่อยากเห็นแม่ทำงานคนเดียว เลยอยากหาทางให้ตัวเองทำงานไปด้วยได้ และเรียนได้เหมือนกัน

ที่โรงเรียนห้วยซ้อวิทยาคม รัชมังคลาภิเษก อ.เชียงของ จ.เชียงราย จึงมีนวัตกรรมการศึกษายืดหยุ่นสำหรับเด็กที่มีเงื่อนไขในชีวิต ไม่ว่าจะมีปัญหาเศรษฐกิจ อยากทำงานไปด้วย หรือต้องเลี้ยงลูกไปด้วย ก็สามารถยังอยู่ในระบบการศึกษาได้ นวัตกรรมนี้เรียกว่า ‘ห้องเรียนระบบสอง’

เอิร์ธเข้าห้องเรียนระบบสองตั้งแต่ ม.5 เทอมสอง วิธีการเรียนในระบบสองทำให้เขาสามารถแบ่งเวลาไปทำงานได้สะดวกมากขึ้น แถมบางทีการทำงานก็เป็นการเรียนรู้ไปในตัวด้วยเหมือนกัน

“ชอบระบบสองเพราะว่าผมออกมาหาเงินเองได้”

ตอนนี้เอิร์ธผ่อนโทรศัพท์มือถือและรถมอเตอร์ไซต์ที่ได้มาจากน้ำพักน้ำแรงของตัวเอง เขาเล่าอย่างภูมิใจว่าภายในสิ้นปีนี้ก็คงจะผ่อนหมดแล้ว

สำหรับแม่ของเอิร์ธเองก็ภูมิใจในลูกชายไม่น้อย การทำงานไปด้วยเรียนไปด้วยไม่ใช่เรื่องง่ายแต่เอิร์ธก็ทำได้

“แม่ไม่ได้หวังว่าต้องเกรดสี่เกรดสาม แต่คือคุยกันตั้งแต่แรกแล้วว่า การมีวุฒิมันทำให้เขาไปทำงานในอีกสังคมนึง อยากให้ได้ทักษะชีวิตมากกว่า อยากให้ดูแลตัวเองได้มากกว่าที่เหลือก็แล้วแต่เขา ให้เขาไปตกผลึกเอาเอง”

เอิร์ธจึงอยากเห็นทุกๆ ที่เป็นโรงเรียนเพราะจะได้ทำให้เขามีเวลาไปทำอย่างอื่นได้มากขึ้น บางคนอาจจะบอกว่าสำหรับเด็กการเรียนสำคัญที่สุด แต่ถ้าแบ่งเวลาไปทำอย่างอื่นได้ด้วย แบบนั้นจะดีกับเอิร์ธมากกว่า

“ตั้งแต่ทำงานมาผมรู้สึกว่าโรงเรียนเป็นทุกที่จริงๆ”

เอิร์ธเล่าว่าสิ่งที่ได้เรียนรู้จากการทำงาน คือ ทักษะการสื่อสารกับคนรอบตัว ไม่ว่าจะเป็นลูกค้า หรือคนที่ อายุมากกว่า เขาบอกว่านี่คือข้อดีของการทำงานที่การเรียนในโรงเรียนให้ไม่ได้

ยังมีเด็กหลายคนที่มีเงื่อนไขชีวิตอื่นๆ นอกเหนือจากการเรียน เพราะฉะนั้นก็คงจะดีถ้าเราได้เห็นทุกๆ ที่เป็นโรงเรียนจริงๆ และการเรียนก็สามารถให้วุฒิการศึกษากับผู้เรียนได้ด้วย

• อ่านเรื่องราวของเอิร์ธ: นอกห้องสี่เหลี่ยมก็เรียนรู้ได้ : บทเรียนจากรถส่งแก๊สที่สอนให้เจรจา ไร่ยางที่สอนให้คิดกำไร ในสไตล์ของเด็กระบบสอง ณ ห้วยซ้อ

โรงเรียนที่มีครูพร้อมจะช่วยเหลือนักเรียน

“เมื่อก่อนชอบเรียน ไม่รู้เหมือนกันว่าทำไม”

‘อิฐ’ อนุชา ขุนหวาง กล่าว ที่ต้องใช้คำว่าเมื่อก่อน เนื่องจากในปัจจุบันอิฐไม่ได้เรียนแล้ว เขาออกจากโรงเรียนในจังหวัดระนองตั้งแต่ ม.3 เพราะพ่อแม่บอกให้ออก ซึ่งอิฐเองก็ไม่รู้ทำไมต้องออก แต่อย่างน้อยเขาก็ได้มีโอกาสทำงานและหาเงินดูแลน้องๆ ทั้ง 3 คน ด้วยตัวเอง

เด็กหลายคนไม่ชอบวิชาคณิตศาสตร์ แต่ไม่ใช่สำหรับอิฐ เขาบอกว่าคณิตศาสตร์เป็นวิชาที่เขาชอบที่สุดในสมัยที่ยังอยู่ในโรงเรียน

“ชอบเรียนคณิต เพราะครูใจดี”

นิยามของครูใจดีในความหมายของอิฐ คือ ครูที่ชอบช่วยเหลือเด็ก และครูที่ไม่ตีเด็ก อิฐเล่าว่าครูคณิตคนนี้ชอบช่วยเหลือเด็ก เวลาที่อิฐมีข้อสงสัยอะไรก็สามารถยกมือขึ้นถามได้เลย และครูก็จะมาให้อธิบายให้ฟังเป็นรายคนด้วย นี่จึงเป็นเหตุที่อิฐเข้าใจคณิตได้ง่าย

เพราะเป็นเด็กที่ตั้งใจเรียน อิฐจึงนำเนื้อหาที่ได้เรียนมาสอนต่อให้น้องๆ ที่บ้านได้ ไม่ว่าจะเป็นวิชาคณิต อังกฤษ หรือวิทยาศาสตร์ อิฐก็สอนได้หมดเลย

อิฐเป็นเด็กที่พยายามแบกรับทุกอย่างไว้คนเดียว แม่แท้ๆ ก็ย้ายไปอยู่ที่อื่น เมื่อไม่เหลือใครเขาจึงต้องผันตัวมาเป็นเสาหลักให้ครอบครัวเพื่อดูแลน้องๆ ให้ได้ดีที่สุด

คุยไปคุยมาแล้วเราค้นพบว่า พื้นที่ปลอดภัยสำหรับอิฐ คือ การได้อยู่กับคนที่ทำให้รู้สึกปลอดภัย ตอนนี้คนที่ทำให้อิฐรู้สึกปลอดภัยมีทั้ง ‘หมอแนน’ สุรานีย์ สุวรรณเนาว์ พยาบาลวิชาชีพชำนาญการ โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลม่วงกลวง และพี่ๆ จากกลุ่มปัญญาชนสร้างสรรค์สังคมไม่ว่าจะเป็น ‘หนุ่ม’ นิพนธ์ มีชัย ที่รับบทเป็นพี่ชายให้อิฐ รวมไปถึง ‘แจง’ ณัฐกานต์ ไท้สุวรรณ ที่เป็นผู้ใหญ่อีกคนที่พึ่งพาได้ และที่สำคัญคือ ‘แม่ปอ’ สุวรรณา สมิง ผู้ช่วยหัวหน้าโครงการพัฒนาการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วมเพื่อสร้างโอกาสให้กับเยาวชนนอกระบบการศึกษา จ.ระนอง ที่เป็นอีกคนที่อิฐสนิทด้วย และเรียกว่าแม่

“ถ้าทักไปบอกหมอแนนว่ามีอาการซึมเศร้า เขาจะถามว่ากินยาหรือยัง เขาจะเป็นห่วง”

บางทีเด็กก็ไม่ได้อยากได้อะไรมาก ขอแค่ใครสักคนที่เป็นห่วงเขา ดูแลเขา และเป็นคนที่เขาสามารถพึ่งพาได้ ซึ่งก็ไม่จำเป็นว่าคนๆ นั้นจะต้องเป็นคนในครอบครัวเสมอไป

อิฐบอกว่าตัวเองไม่ได้อยากไปเที่ยวไหน อยากอยู่กับน้องในบ้านที่ปลอดภัยและสงบ บ้านที่ปลอดภัยของอิฐก็อยากให้มีพ่อและแม่ด้วย ถึงแม้จะย้ายออกไปแล้วแต่ถ้าเป็นไปได้ก็อยากให้กลับมาอยู่ด้วยกันเหมือนเดิม

• อ่านเรื่องราวของอิฐ: เพราะชีวิตเล่นตลก หนังตลกเลยเข้ามาช่วย : ชีวิตที่ซึมเศร้า ไม่ตลก แต่มีความหวังของ ‘อิฐ’ เด็กนอกระบบในพื้นที่อันตราย

โรงเรียนที่ไม่มีการทำร้ายกัน

“อยากให้โรงเรียนเป็นที่ที่เรียนแล้วครูไม่ว่า ไม่ด่า ทำให้เราอยากเรียนรู้”

เพราะตอนที่ยังต้องไปโรงเรียน ‘ตะวัน’ มักจะโดนครูดุและตี หลายครั้งที่เขากลับมาบ้านพร้อมกับแผลที่ครูตีในโรงเรียน เพราะฉะนั้นแล้วขอแค่มีครูที่ไม่ว่า ไม่ตี แค่นี้ตะวันก็พอใจแล้ว

‘ไมตรี จำเริญสุขสกุล’ พ่อของตะวันเล่าให้เราฟังว่าเขาเองก็พยายามปกป้องสิทธิ์ให้กับลูก เพื่อให้ลูกได้เรียนอยู่ในโรงเรียนอย่างมีความสุข แต่ดูไปดูมาแล้วระบบของโรงเรียนอาจจะไม่ได้เหมาะกับเด็กทุกคน ไมตรีจึงอยากพาลูกออกมาหาความรู้ข้างนอกมากกว่า อย่างน้อยเขาก็สบายใจได้ว่าตะวันจะไม่โดนตีอีก

พื้นที่ ‘โครงการการพัฒนาทักษะการผลิตสื่อดิจิทัลเพื่อส่งเสริมการเรียนรู้ของเยาวชนนอกระบบการศึกษา’ ภายใต้การสนับสนุนของกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ที่ไมตรีสร้างขึ้นมานั้นจึงพยายามเป็นพื้นที่ปลอดภัยให้กับเด็กให้ได้มากที่สุด ทั้งให้กับตะวันเอง และเด็กคนอื่นๆ ที่รู้สึกว่าตัวเองไม่เหมาะกับการศึกษาแบบปกติอีกด้วย

“ครูบอกกับเราว่า ‘สอนไม่ไหว ลูกคุณมีปัญหาทางเสมอง’ ก็เลยพาไปหาหมอ สรุปว่าไม่มีอะไร”

แม้จะได้ยินแบบนี้แต่ไมตรีก็ยังตั้งคำถามในใจว่าลูกเขาจะเป็นแบบนั้นจริงๆ หรือ ในเมื่อครูสอนไม่ได้ เขาก็จะเป็นคนสอนลูกเอง และก็ค้นพบว่าลูกของเขาเรียนได้ อ่านออกเขียนได้ปกติเหมือนเด็กทั่วไป ที่สำคัญคือลูกเขาไม่ต้องทนเจ็บตัว

ไมตรีเลือกที่จะสอนลูกเองที่บ้าน แม้จะมีกังวลบ้างว่าที่สอนไปเด็กจะเอาความรู้ตรงนี้ไปหางานทำได้หรือไม่ ไมตรีเลยพยายามสอนทักษะการทำงานอย่างปลูกผัก เลี้ยงวัว เลี้ยงไก่ อย่างน้อยๆ ถ้าไม่มีใครจ้างงาน ก็สามารถเอาทักษะเหล่านี้มาทำธุรกิจของตัวเองได้

“การเรียนที่สำคัญคือไม่ใช่แค่ตัวหนังสืออย่างเดียว มันคือชีวิตของเขา ศีลธรรมอันดีงามยุคนี้มันหายไป เรียนเรื่อง ก.ไก่ ข.ไข่ เอบีซี แต่ลืมไปเลยเรื่องความถูกต้อง” ไมตรีทิ้งท้าย

ไมตรีหวังกว่าพื้นที่แห่งนี้จะเป็นพื้นที่ปลอดภัยให้กับเด็กคนอื่นๆ ได้ด้วย ปัจจุบันที่นี่มีเด็กคนอื่นๆ เรียนรวมอยู่ด้วย บางคนคือเด็กที่ชาวบ้านมองว่าเกเรบ้าง ติดยาบ้าง เป็นปัญหาสังคมบ้าง แต่สำหรับไมตรีทุกคนคือเด็กคนหนึ่งที่อยากได้โอกาสในชีวิต ซึ่งพวกเขาก็สามารถเติบโตเป็นผู้ใหญ่ที่ดีได้ ถ้าหากได้รับการสนับสนุน

• อ่านเรื่องราว: เรื่องเล่าจากพี่เลี้ยงแห่งกองผักปิ้ง ผู้ดูแลเด็กนอกสายตา

The post โรงเรียนที่เด็กนอกระบบอยากไป เป็นแบบไหนบ้าง first appeared on กสศ..

สำหรับเด็กบางคน พื้นที่อันตรายของเค้าเป็นอย่างนั้นจริงๆ โดยเฉพาะเมื่อพูดถึงความรุนแรงที่เกิดขึ้นในครอบครัวที่ไม่เคยหมดไป รวมถึงการถูกด้อยค่าหรือบุลลี่ที่เกิดขึ้นในรั้วโรงเรียน 

ความอันตรายเหล่านี้มากพอทำให้เด็กหลายคนหลุดออกนอกระบบ 

ที่ตำบลม่วงกลวง อำเภอกะเปอร์ จังหวัดระนอง ก็ไม่ต่างจากที่อื่นๆ โดยเฉพาะปัญหาสุขภาพจิตของเด็กและเยาวชนที่มากขึ้นเรื่อยๆ 

‘หนุ่ม’ นิพนธ์ มีชัย จากกลุ่มปัญญาชนสร้างสรรค์สังคม หัวหน้าโครงการพัฒนาการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วม เพื่อสร้างโอกาสให้กับเยาวชนนอกระบบการศึกษา จ.ระนอง 1 ใน 40 ของโครงการพัฒนาการเรียนรู้สำหรับเยาวชนนอกระบบการศึกษา กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) บอกว่าที่นี่เด็กๆ ถูกโอบล้อมด้วยพื้นที่อันตราย การจะสร้างพื้นที่ปลอดภัยได้ต้องพาเค้าออกมาจากพื้นที่อันตรายก่อน และพื้นที่อันตรายคือโรงเรียนและครอบครัว

ในฐานะคนทำงานด้านเด็กและเยาวชนมานาน หนุ่มบอกว่า ต้องยอมรับว่าเด็กหลายคนที่หลุดออกนอกระบบการศึกษาไม่ใช่เด็กหน้าห้อง

“ถูกเพื่อนบูลลี่ โดนครูสั่งงานหรือตัดเกรดทำให้เขาอยู่กับระบบไม่ได้ หมายความว่าเด็กจะเจออันตรายสองชั้นเลยทั้งในครอบครัวและโรงเรียน ถ้าภูมิเขาไม่แข็งแรงพอก็จะติดยา นี่คือสภาวะความเสี่ยงของเด็กที่นี่ ” 

พื้นที่อันตรายต่อมาคือครอบครัว มองด้วยตาเปล่าเราอาจไม่มีทางรู้ว่าบ้านหลังไหนใช้ความรุนแรง ไม่ว่าทางกาย คำพูด หรือทางใจ โดยเฉพาะถ้าบุคคลที่ใช้ความรุนแรงเป็นคนที่เด็กรัก การเอา ‘ความใน’ ออกมาไม่ใช่เรื่องง่าย โดยเฉพาะถ้าการเอาเรื่องในบ้านนั้นออกมาพูดจะเป็นการวกกลับมาทำร้ายพ่อแม่ 

แต่สุดท้าย เด็กก็คือตัวแสดงผลของทุกอย่าง 

‘อิฐ’ อนุชา ขุนหวาง ที่ตัดสินใจออกจากโรงเรียนหลังจบม.3 มาทำงานดูแลน้อง 3 คน พ่อกับแม่แยกทาง ตอนนี้อิฐอายุ 21 ทำงานรับจ้างแทบทุกอย่าง เพื่อเป็นรายได้หลักของครอบครัว และอิฐถูกวินิจฉัยว่าเป็นซึมเศร้า เคยพยายามฆ่าตัวตายโดยการกินยาแต่ไม่สำเร็จ

แต่อิฐผ่านมันมาได้และอยู่มาจนถึงวันนี้ เพราะเจอ ‘คน’ นอกครอบครัวที่ทำให้เค้ารู้สึกไว้ใจและปลอดภัย หนึ่งในนั้นคือ ‘หมอแนน’ คนที่อิฐมักจะไลน์หาบ่อยๆ เมื่อรู้สึกว่าตัวเองดิ่ง และภาวะซึมเศร้าเข้าจู่โจม

สุรานีย์ สุวรรณเนาว์ พยาบาลวิชาชีพชำนาญการ โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลม่วงกลวง อ.กะเปอร์ จ.ระนอง หรือ ‘หมอแนน’ ที่คนม่วงกลวงเรียกติดปากรวมถึงอิฐด้วย 

หมอแนนเป็นคนระนองโดยกำเนิดและไปเรียนต่อเฉพาะทางด้านจิตเวชเด็กและวัยรุ่นที่สถาบันราชานุกูล กรมสุขภาพจิต การเป็นคนพื้นที่และมีความรู้เฉพาะทาง ทำให้การเข้ามาสร้างพื้นที่ปลอดภัยในพื้นที่นี้ มีทั้งความแตกต่าง ยากและเฉพาะตัว 

หมอแนนเริ่มต้นจากการเปลี่ยนความน่ากลัวของโรงพยาบาลให้เป็นบ้านที่ใครๆ ก็อยากมา 

“เวลาพามาโรงพยาบาลเด็กๆ ก็ร้องไห้ มาด้วยความเจ็บป่วย แม่ก็จะขู่ลูกอย่าร้องนะเดี๋ยวหมอฉีดยา เราก็จะเบรกตอนนั้นเลยและบอกว่าอย่าไปฝังหัวลูกแบบนั้น จริงๆ ตรงนี้เป็นพื้นที่ที่ที่ปกป้องดูแลรักษานะไม่ใช่พื้นที่ที่จะเอาคุณมาฆ่าแกง แต่ให้เขาเรียนรู้ว่าเมื่อไหร่ที่ฉันรู้สึกตัวเองเจ็บปวด ไม่ปลอดภัยหรือไม่สบาย คุณต้องมาที่นี่ เพราะที่นี่มันเป็นที่ปลอดภัยสำหรับทุกคนที่ป่วยนะ ทั้งร่างกายและใจ” 

วิธีที่หมอแนนใช้กับเด็กๆ เวลาต้องฉีดยาหรือฉีดวัคซีน คือ บอกว่าเดี๋ยวหมอจะเติมพลังให้หนูแต่ว่ามดมันจะกัดหนูนิดนึงนะตอนเติมพลัง 

ด้วยหลักคิดเดียวกันนี้ หมอแนนเอามาใช้ทำงานในโครงการฯ ร่วมกับหนุ่ม แจง และทีมปัญญาชนสร้างสรรค์สังคม ที่เริ่มต้นจากการร่วมกันวินิจฉัยอาการของเด็กนอกระบบแต่ละคนก่อนว่า พวกเขาป่วยข้างในด้วยอาการอะไรหรือแวดล้อมด้วยความเสี่ยงอะไรบ้าง จากนั้น ดึงพวกเขาออกมา แล้วค่อยว่ากันในสเต็ปถัดไปเรื่องสร้างพื้นที่ปลอดภัย

วินิจฉัย อาการป่วยใจเบื้องต้น 

รพ.สต.มีข้อมูลเบื้องต้นของคนเจ็บป่วย พิการ ด้อยโอกาส ผู้สูงวัย ไปจนถึงแม่วัยรุ่น (แม่วัยใส) อยู่แล้ว การค้นหาเด็กนอกระบบว่ามีจำนวนเท่าไหร่ จึงไม่ใช่เรื่องยาก เพราะสิ่งที่ยากกว่าคือการเข้าหาเด็กๆ กลุ่มนี้ 

“เยาวชนที่เสพส่วนใหญ่จะไปหลบอยู่ตามกระท่อมในสวน หรือไม่ก็แพ กระชังปลา จะไม่ออกมาวุ่นวายในชุมชนเหมือนพื้นที่อื่น ปัญหาที่เกิดขึ้นกับคนในชุมชนอย่าง ขโมย หรือ ทำร้ายร่างกายเลยไม่ค่อยมี เพราะเค้าจะแยกตัวไป รู้อีกทีตอนอาละวาด ควบคุมตัวเองไม่ได้แล้ว ขั้นนั้นครอบครัวถึงจะพามา” 

ปัญหายาเสพติดอยู่ใต้ร่มใหญ่อย่างความยากจนอีกที เฉพาะกรณีนี้แยกย่อยออกได้อีกว่าเด็กจำนวนไม่น้อยอยู่ในครอบครัวแตกแยก ยังไม่รวมอีกสองเรื่องใหญ่คือ พ่อแม่วัยรุ่นท้องไม่พร้อม และ เยาวชนกลุ่มเปราะบาง/พิการ 

‘แจง’ ณัฐกานต์ ไท้สุวรรณ อีกหนึ่งกำลังสำคัญจากกลุ่มปัญญาชนสร้างสรรค์สังคม ที่คลุกคลีในพื้นที่มานาน บอกว่าเด็กคนหนึ่งแบกไว้มากกว่าหนึ่งปัญหา บางคนเหมาจบครบทุกเรื่องจนไม่รู้ว่าจะเริ่มแก้ยังไงก่อนดี 

“เด็กเหมือนกับตัวแสดงผลที่มันเกิดมาจากปัญหาอื่นๆ ดังนั้นโครงการฯ นี้ถ้าทำแค่เด็กอย่างเดียวมันหนักและยากมาก ไปทำผู้ใหญ่อย่างเดียวมันก็ไม่ได้อีก เลยมองว่าจะต้องมีครอบครัวหรือชุมชนเข้ามาเกี่ยว ทำเป็นทีม ทีมเป็นกลไกสำคัญ” 

ถึงแนนกับหนุ่มจะเป็นคนวางหมาก แต่คนเดินหมากสำคัญในเกมนี้คือหมอแนน ที่ใช้ความรู้ด้านจิตเวชเด็กและวัยรุ่นเป็นตัวรุก หากเป้าหมายไม่ได้อยู่ที่ชัยชนะแต่คือความไว้ใจจากเด็กๆ 

“พอได้ไปเรียนเชิงลึก ทำให้มองปัญหาวัยรุ่นเปลี่ยนไป เราจะเห็นเลยว่าพื้นฐานที่ผ่านมาเค้าเจออะไรมาบ้าง ทำไมวันนี้เค้าดื้อ ก้าวร้าว และคาดเดาได้ว่าเกิดอะไรกับเค้า การรู้ลึกมากขึ้นช่วยปิดต้นตอกับแก้ไขปลายทางที่เกิดขึ้นแล้ว” 

‘เราะห์’ อุไรรัตน์ หวันร่าหมาน หนึ่งในเด็กหลุดออกนอกระบบที่หมอแนนดูแล น้องเราะห์พิการ มาพร้อมภาวะพัฒนาการทางสมองช้าเพราะตอนเด็กเป็นลมชักแล้วไม่ได้รับการรักษาต่อเนื่อง เรียนจนถึงชั้นประถมจึงต้องลาออกและแม่ต้องเผชิญกับปัญหาการดูแลลูกที่มีพัฒนาการช้าทางด้านสมองและร่างกาย 

ทั้งหมดนี้บาดแผลทางใจไม่ปราฏในลูกสาวที่พิการและพัฒนาการสมองช้า แต่กลับไปฝังในใจของคนเป็นแม่ หมอแนนเองก็ไม่เคยคุยกับแม่ตรงๆ แต่เห็นได้จากการไม่เคยปล่อยลูกให้คลาดสายตา

“แม่เก็บตัว ไม่เข้าสังคม กลัวสายตาคนอื่น ชุมชนไม่ได้มีใครรังเกียจแต่ตัวแม่อาจมีอคติต่อตัวเอง โทษตัวเองว่าเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้เรื่องเกิดขึ้น” 

โครงการฯ จึงพาทั้งน้องเราะห์และคุณแม่กลับมาสู่ความเป็นปกติอีกครั้ง สำหรับน้องเราะห์ เริ่มต้นจากการฟื้นฟูและฝึกร่างกายให้ดูแลตัวเองได้ ช่วยงานบ้านได้ตามศักยภาพ ซึ่งนั่นเท่ากับการฟื้นฟูคุณแม่ไปในตัวด้วย 

“แผลเป็นของแม่ อาจได้ทำหน้าที่เป็นประสบการณ์ให้แม่ว่าต่อไปต้องดูแลลูกอย่างไร ดังนั้นบาดแผลไม่จำเป็นต้องหายไป แต่การเลือกที่จะใช้ชีวิตบนบาดแผลยังไงให้ไม่เจ็บปวด อยู่กับมันให้ได้ ซึ่งการที่เห็นลูกสามารถดูแลตัวเองได้ก็สามารถทำให้เขาอยู่ต่อได้” 

รักษาด้วยความไว้ใจและปลอดภัย

การอยู่ต่อได้ของเด็กคนหนึ่ง เราจำเป็นต้องรู้ว่าเค้าเจ็บป่วยด้วยสาเหตุอะไรไม่ว่าจะเป็นทางกาย ทางใจ และทางสังคม จากนั้นหาวิธีฟื้นฟู เยียวยา เพื่อพาเค้ากลับมาใช้ชีวิตตามศักยภาพ 

“พอเค้ารู้สึกว่าตัวเองอยู่ในบ้านที่ปลอดภัยมากพอ ตอนนั้นการเรียนรู้ถึงจะเกิดขึ้น” หนุ่ม ย้ำ 

หนุ่ม แจง สองหัวเรี่ยวหัวแรงจากกลุ่มปัญญาชนสร้างสรรค์สังคม จึงไม่ได้ตั้งต้นโครงการฯ ด้วยการพาเด็กกลับเข้าโรงเรียน 100 เปอร์เซ็นต์ แต่จะนับหนึ่งจากการค้นหาว่ามันจะมีการเรียนรู้แบบไหนบ้างที่เหมาะกับพวกเค้า

“ถ้าเด็กยังไม่พร้อม เราคิดว่าไม่ควรรีบให้เขากลับไปจุดนั้นถ้ามันยังไม่ใช่สำหรับเขา เพราะฉะนั้น ในคอนเซ็ปต์การสร้างพื้นที่ปลอดภัยคือถ้าเด็กไม่รู้สึกปลอดภัยก่อนเขาก็จะไม่มีเรี่ยวแรงที่อยากจะเรียนรู้” 

ทั้งสามยอมรับว่า เด็กที่หลุดออกนอกระบบที่ดูแลอยู่มีศักยภาพไม่เท่ากัน บางคนทำได้เต็มที่คือดูแลและช่วยเหลือตัวเองอย่างน้องเราะห์ ส่วนอีกหลายคน ปากท้องของครอบครัวมาก่อนการเรียนอย่างอิฐที่ต้องเป็นทั้งพ่อ แม่ และพี่ ให้น้องๆ อีกสามคนได้กินอิ่ม นอนหลับและไปโรงเรียน 

อย่างที่บอกไปในตอนต้นว่าอิฐเป็นซึมเศร้า ถึงอายุแค่ 21 แต่ทำหลายอย่างที่โตเกินตัว รวมถึงการอดทน แบกและเก็บทุกอย่างไว้ มีเรื่องอะไรก็ไม่เคยปรึกษาใคร 

“กลัวไปรบกวนคนอื่น เพราะคิดว่าเรื่องของตัวเองไม่สำคัญ” อิฐบอกกับเราในตอนท้ายของการสนทนา

และการรับฟัง ค่อยๆ ทำให้อิฐวางใจและรู้สึกว่าตัวเองมีความสำคัญ นั่นเป็นวิธีการสร้างพื้นที่ปลอดภัยของหมอแนน คนที่อิฐกล้าโทรมาหาแล้วบอกว่า “ตอนนี้ผมเริ่มซึมแล้ว ผมต้องกินยามั้ย” 

หมอแนนบอกว่า พื้นที่ปลอดภัย คือใครก็ได้ที่เค้าไว้วางใจมากที่สุด 

“สถานที่อาจจะเป็นรองละ สำคัญกว่าคือคนที่มาเติมเต็มหรือมาทำให้เขามีความสุขได้และทำให้เขาปลอดภัย” 

การเรียนรู้ที่โครงการฯ ออกแบบมาให้น้องเราะห์ อิฐ และเด็กๆ คนอื่น จึงแตกต่างกัน แต่ทั้งนี้ทั้งนั้น ทั้งหมดตั้งต้นที่ความสุข 

“เรามองเห็นความสุขของเด็กที่มาทำกิจกรรม เลยเล็งไปที่ความสุข และเด็กกลุ่มนี้ไม่มีศักยภาพมากพอทำอาชีพเลี้ยงตัวเอง แต่คนที่ทำอาชีพเลี้ยงเค้าคือผู้ปกครอง ควรจะอยู่กับเค้าได้และมีรายได้ด้วย และเด็กเองก็มีศักยภาพในการช่วยเหลือตัวเอง ดูแลตัวเอง หลายคนช่วยแม่แกะเนื้อปู แกะสะตอ เค้าคงไม่สามารถทำเป็นอาชีพได้ร้อยเปอร์เซ็นต์แต่เป็นผู้ช่วยได้” 

และความภูมิใจไม่ว่าเล็กหรือใหญ่ ก็คือความสุขอย่างนึง 

“น้องกลุ่มพิการอย่างเราะห์ เราพูดคุยว่าอยู่บ้านทำอะไรได้บ้าง ดูแลตัวเองได้ในระดับนึง อาบน้ำ แต่งตัว พับผ้า มันเป็นความภูมิใจที่ได้ทำกิจวัตรประจำวันหลังตื่นนอนได้ เป็นความภูมิใจแรกในชีวิตที่ไม่ว่าเด็กปกติ หรือไม่ปกติควรมี ควรทำ”

ความสุขเกิดจากการวางใจกับใครสักคนได้ เลยเป็นแรงบันดาลใจของการสร้างพื้นที่ปลอดภัยและจัดสภาพแวดล้อมให้เอื้อการเรียนรู้โดยใช้นิเวศ ‘บ้าน’ ซึ่งเป็นกระบวนการสำคัญของโครงการนี้ และบ้านที่วางเอาไว้มี 4 แบบ คือ

1.บ้านฉัน : นิเวศที่เอื้อต่อการทํากิจกรรมของเด็ก สถานที่ไม่พลุกพล่าน เป็นส่วนตัว เป็นพื้นที่เปิดใจ เด็กแสดงความคิดเห็นได้ 

2.หน้าบ้านฉัน : พื้นที่หน้าบ้านแกนนําที่มีเด็กๆ เข้ามาร่วมกิจกรรมอย่างมีความสุข เป็นพื้นที่ปลดปล่อย มีอิสระ ค้นหาตัวเองค้นหาความฝัน

3.หลังบ้านฉัน : เป็นพื้นที่ ที่เด็กๆ สามารถมาร่วมทํากิจกรรม เด็กมานั่ง มานอน มาเล่น มาหาอะไรทํา มาหาอะไรกิน มาระบายความในใจ มาเรียนรู้อาชีพ มาเป็นที่พักผ่อน ไม่สบายใจก็สามารถมานอนเล่นได้ มาปรึกษาได้ทุกเรื่อง เป็นพื้นที่ส่งต่อความรู้ ส่งต่ออาชีพ

4.รอบบ้านฉัน : พื้นที่เรียนรู้ฉบับกระเป๋า ที่สามารถพกพาไปจัดกระบวนการเรียนรู้ ได้ทุกที รอบรั้วบ้าน รอบรั้วชุมชน โดยมีหมอแนนเป็นฝ่ายสวัสดิการคอยซัพพอร์ตใจตลอดทาง เพราะรู้ดีว่าเป็นเด็กสมัยนี้มันไม่ง่าย 

“ไม่ใช่แค่เด็กระนอง แต่เด็กรุ่นนี้ถ้าเติบโตมาไม่ดี เขาจะมีความเข้มแข็งทางด้านจิตใจต่ำ ต่างจากเจนเรา (เจนเอ็กซ์) ที่ถูกหล่อหลอมจากทักษะชีวิต จากประสบการณ์ที่ทำให้เราเข้มแข็ง มันต้องเรียนรู้ผ่านประสบการณ์ พอเจอปัญหาก็จะรับมือได้ แต่เด็กๆ สมัยนี้ไม่ใช่ พ่อแม่ไม่ใช่ฮีโร่สำหรับเขา” 

ด้วยสื่อที่เข้าถึงง่ายแค่หน้าจอ เด็กๆ สามารถเรียนรู้ได้ด้วยตัวเองผ่านสื่อโซเชียลต่างๆ แล้วเขาสามารถเรียนรู้ได้ดีกว่าพ่อแม่ หลายอย่างมันทำให้เขารู้สึกว่าตัวเองเป็นฮีโร่มากกว่าพ่อแม่ หลายอย่างไม่ต้องพึ่งพาผู้ปกครอง 

“เด็กสามารถดูแลตัวเองได้ พ่อแม่ไม่อยู่ไม่เป็นไรเอาตังค์วางไว้ให้หนูสั่งอาหารกินเอง เขาเลยรู้สึกว่าตัวเองเป็นฮีโร่ ฉันดูแลตัวเองได้ เด็กบางคนสามารถหาเงินได้ด้วยตัวเองโดยที่ไม่ต้องพึ่งพาพ่อแม่ตั้งแต่อายุยังน้อย เขาจึงไม่ได้ผ่านประสบการณ์ชีวิต เมื่อไหร่ที่เขาขึ้นสูงแล้วตกตุ๊บมันจึงเจ็บ แก้ปัญหาเองไม่ได้ เด็กไม่ได้เรียนรู้ประสบการณ์การแก้ไขปัญหา พ่อแม่ก็ไม่ปรึกษาเพราะว่าไม่ใช่ฮีโร่” หมอแนนชี้สาเหตุร่วม 

‘บ้าน’ ในโครงการพัฒนาการเรียนรู้สำหรับเยาวชนนอกระบบการศึกษา จ.ระนอง จึงให้เวลาและความสำคัญการวางรากฐานอย่างมาก นั่นคือความปลอดภัยและไว้ใจ ส่วนกลางทาง หรือ ปลายทาง จะออกหัวหรือก้อยที่การเรียนรู้แบบไหน ให้เด็กๆ ออกแบบเอง 

“เราไม่ได้มองเชิงกายภาพอย่างเดียวแต่ต้องมีมิติทางทางใจ สามารถให้คำปรึกษาเด็กไว้วางใจ ผู้ปกครองไว้วางใจ ออกแบบกิจกรรมที่มาเรียนรู้ร่วมกัน แล้วในความคำว่าปลอดภัยมันต้องเปิดฟังความคิดเห็น ให้เด็กๆ มีโอกาสได้เป็นพื้นที่ของเขาจริงๆ ด้วย ให้เขาได้ค้นหาตัวเอง ที่สำคัญคือมันจะทำให้เขาได้เรียนรู้แล้วฉุกคิด ถ้าเขาผ่านกระบวนการแบบนี้ วันนึงเขาอาจไปเจอปัญหาแล้วเขาเอาตัวรอดได้ นั่นคือพอแล้ว”หนุ่มทิ้งท้าย

The post ‘วินิจฉัย รักษาใจ ให้เด็ก ๆ นอกระบบพ้นขีดอันตราย’ ไม่ง่ายแต่ทำได้ที่ระนอง first appeared on กสศ..

สามสิ่งนี้ช่วยสร้างสีสันในชีวิตของ ‘อิฐ’ อนุชา ขุนหวาง ได้ดีมาก ปกติตารางในแต่ละวันของอิฐเริ่มตั้งแต่ตี 5 และจบตอน 3 ทุ่ม อิฐบอกว่าถ้ามีเวลาก็จะนั่งดูหนังในโทรศัพท์ อิฐไม่มียูทูปเบอร์ที่ชอบ ไม่ค่อยเล่น TikTok เท่าไหร่ สิ่งที่เขาชอบที่สุดคือการได้ดูหนังตลกเก่าๆ แบบนี้ เขาบอกว่าเรื่องที่ดูซ้ำและชอบมากที่สุดคือ หอแต๋วแตก แหกกระเจิง 

เพราะชีวิตเล่นตลก หนังตลกเลยเข้ามาช่วย อิฐ พี่ชายวัย 21 ปีที่รับบทเป็น ‘ทุกอย่าง’ ให้น้องๆ 3 คนในบ้าน 

“ตื่นตั้งแต่ตี 5 มาหุงข้าว ทำกับข้าว ปลุกน้อง พาน้องไปกินข้าวและอาบน้ำ จากนั้นก็ไปส่งน้องที่โรงเรียน”

หลังจากส่งน้องที่โรงเรียนเสร็จ สิ่งต่อมาที่อิฐทำคือทำงาน อย่าถามว่าทำงานอะไรบ้าง ให้ถามว่าอิฐไม่ทำงานอะไรบ้างดีกว่า งานที่ทำอยู่ประจำตอนนี้คือรับจ้างทำความสะอาดบ้าน ดูแลผู้สูงอายุ ถ้ามีเวลาว่างจากงานประจำอิฐก็จะตามพ่อไปเก็บถังปาล์ม หาปลา ตกปู โพสต์ขายข้าวต้มมัด ส่งขนมให้ลูกค้า ซึ่งบ้านของอิฐก็อยู่ในพื้นที่ ต.ม่วงกลวง อ.กะเปอร์ จ.ระนอง

ฟังแล้วรู้สึกว่าอิฐใช้เวลา 24 ชั่วโมงต่อวันได้คุ้มสุดๆ แต่สิ่งที่ขาดไปในกิจวัตรประจำวันคือการเรียน อิฐออกจากโรงเรียนตั้งแต่ ม.3 เหตุผลที่ต้องออกเพราะว่าพ่อกับแม่ให้ออก อิฐบอกกับเราว่าความรู้สึกตอนนั้นมันบอกไม่ถูก

“เมื่อก่อนชอบเรียน ตอนนี้ชอบทำงาน ไม่รู้ทำไม มันอาจจะเป็นหน้าที่ของเราไปแล้ว”

เมื่อไม่มีเรียน ชีวิตของอิฐเลยมีแต่เลี้ยงน้องและทำงาน ถ้าถามว่าทำไมเด็กคนหนึ่งต้องทำสารพัดอย่างขนาดนี้ ก็คงเป็นเพราะว่าตอนนี้เขาคือเสาหลักของบ้าน เนื่องจากพ่อและพี่ชายติดยาเสพติด ส่วนแม่ก็ย้ายไปอยู่ที่อื่น

ผลข้างเคียงของยาเสพติดนอกจากที่มันจะทำลายร่างกายและความคิด ยาเสพติดยังทำร้ายคนรอบข้างอีกด้วย อิฐและน้องๆ คือกลุ่มคนที่เจอกับความรุนแรงจากที่อยู่ใกล้คนเสพยา บางครั้งพ่อไปลงที่น้อง อิฐก็ต้องเข้าไปห้าม และเมื่อห้ามเขาก็จะโดนลูกหลงไปด้วยเช่นกัน ในขณะเดียวกันปัญหานี้ส่งผลให้อิฐไม่มีเพื่อน เพราะเพื่อนรู้ว่าพ่อของอิฐอารมณ์รุนแรง จึงไม่มีใครๆ กล้ามาที่บ้าน

“เขาบอกว่าเสพยาแล้วจะขยัน ผมไม่เห็นคนเสพแล้วขยันสักคน”

อิฐพูดขึ้นระหว่างทางไปหาดบางเบน ซึ่งห่างจากบ้านอิฐไม่ถึง 5 กม. แต่นี่คือการมาเที่ยวทะเลครั้งที่สองในชีวิตของอิฐ 

ที่นี่หายาเสพติดได้ง่ายมาก อิฐบอกว่ากำเงินไม่ถึง 50 บาทก็หายาได้แล้ว พ่อกับพี่ชายเคยพูดว่ายาทำให้พวกเขามีแรงทำงานมากขึ้น แต่อิฐไม่เห็นด้วย

เพราะแบบนี้เองทำให้น้องๆ คือคนที่อิฐรักและเป็นห่วงมากที่สุด เขาไม่อยากให้น้องโดนทำร้าย ในขณะเดียวกันก็ไม่อยากให้น้องๆ โตไปและมีพฤติกรรมแบบพ่อ ตอนนี้อะไรที่ทำได้เขาจึงทำไปก่อน เงินที่ได้มาก็เอาไปเลี้ยงน้องทั้งหมด อิฐเล่าให้เราฟังว่าถ้าน้องขออะไร ก็จะพยายามให้เท่าที่ให้ได้และให้ทันที

แต่ของที่ให้ตัวเอง อิฐกลับคิดแล้วคิดอีก อิฐหยิบโทรศัพท์ให้เราดูและบอกว่าเขาใช้เวลาคิดว่าควรจะซื้อโทรศัพท์เครื่องนี้หรือไม่เป็นเวลาเกือบปี ทั้งๆ ตัวเองก็มีเงินเก็บพร้อมแล้ว แต่เพราะอะไรไม่รู้ทำให้อิฐรู้สึกว่าไม่อยากซื้อของให้ตัวเอง จนกระทั่งคิดได้ว่าโทรศัพท์เครื่องนี้สามารถใช้ให้น้องๆ ติดต่อกับแม่ได้ เขาจึงตัดสินใจซื้อทันที

ด้วยความที่เป็นคนที่นึกถึงคนอื่นก่อนเสมอ เวลามีเรื่องราวทุกข์ใจอะไรก็เลือกที่จะเก็บไว้กับตัวเอง เพราะมองว่าทำแบบนี้แล้วคนอื่นน่าจะสบายใจมากกว่า ไม่ใช่ว่าอิฐไม่เคยลองปรึกษามาก่อน เขาลองเอาความกังวลใจไปเล่าให้พ่อ ญาติ หรือคนรอบตัวคนอื่นๆ ฟัง สิ่งที่ได้กลับมาคือการมองว่าเรื่องของอิฐเป็น ‘เรื่องเล็กน้อย’

“เคยปรึกษาทั้งพ่อและแม่เรื่องที่พ่อเสพยา เขาก็บอกว่ามันเรื่องเล็กนิดเดียว ก็เลยเก็บทุกอย่างไว้คนเดียว อย่างน้อยมันก็ดีกับคนอื่น”

เมื่อต้องเก็บทุกอย่างไว้คนเดียว สิ่งหนึ่งที่เกิดขึ้นกับอิฐโดยที่เขาไม่รู้ตัวคือ ‘โรคซึมเศร้า’ อิฐไม่รู้ว่าโรคซึมเศร้าคืออะไร มารู้อีกทีก็ตอนที่หมอบอก ซึ่งอิฐต้องใช้เวลากินยาเป็นปีๆ กว่าจะดีขึ้น

อิฐเคยมีความคิดที่อยากจะลาโลกใบนี้ และเขาลองทำมาแล้วครั้งหนึ่ง โชคดีที่คนแถวบ้านมาเห็นจึงช่วยไว้ทัน อิฐเล่าว่าตอนนี้ไม่ได้คิดจะฆ่าตัวตายอีกแล้ว เพราะก็คิดได้ว่าถ้าเขาไม่อยู่น้องๆ ก็คงจะลำบาก ภาระและหน้าที่ทำให้อิฐมีแรงใช้ชีวิตต่อ อีกสิ่งที่สำคัญไม่แพ้กันก็คือศาสนา อิฐนับถือศาสนาอิสลามซึ่งตามหลักแล้วฆ่าตัวตายถือว่าเป็นบาป

แต่ท่ามกลางมรสุมชีวิต ก็ยังมีแสงสว่างที่ปลายอุโมงค์ แสงสว่างนี้มาจากผู้ใหญ่กลุ่มหนึ่งที่มองเห็นความขยันและหวังดีของอิฐ พวกเขาเข้ามาช่วยเป็นที่พึ่งให้อิฐเพื่อที่จะไม่ได้โดดเดี่ยวจนเกินไป

แสงสว่างที่ว่านี้คือ ‘แจง’ ณัฐกานต์ ไท้สุวรรณ​ และ  ‘หนุ่ม’ นิพนธ์ มีชัย  จากกลุ่มปัญญาชนสร้างสรรค์ที่อิฐเรียกว่าพี่ และ ‘หมอแนน’ สุรานีย์ สุวรรณเนาว์ พยาบาลวิชาชีพชำนาญการ โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลม่วงกลวง อ.กะเปอร์ จ.ระนอง ที่ดูแลสุขภาพทั้งกายและใจให้อิฐ (อ่านต่อ https://www.eef.or.th/article-150725/) 

ทั้งสามเห็นความ ‘รักดี’ ของอิฐมาตั้งแต่ต้นเลยตัดสินใจร่วมกันว่า ก่อนจะพาอิฐกลับเข้าไปเรียนรู้ใหม่ ต้องพาเด็กหนุ่มคนนี้ออกจากพื้นที่อันตรายก่อน จึงตัดสินใจชวนอิฐเข้ามาในโครงการพัฒนาการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วม เพื่อสร้างโอกาสให้กับเยาวชนนอกระบบการศึกษา จ.ระนอง ชวนอิฐใช้เวลาว่างจากการทำงานมาทำกิจกรรมต่างๆ 

ผ่านไป 1 ปี อิฐได้เปิดโลกกว้างมากขึ้นจากการทำกิจกรรมกับกลุ่มปัญญาชนสร้างสรรค์ และ กสศ. เขาได้พักผ่อนจากการทำงานและได้ไปเล่นตามประสาเด็กบ้าง บางทีทีมก็พาไปเปิดหูเปิดตาที่กรุงเทพฯ ซึ่งหนุ่มและคนอื่นๆ ก็เห็นว่าอิฐมีความสดใสขึ้นเยอะ

ล่าสุด จากที่เคยพักวางเป้าหมายเรื่องการเรียนต่อของตัวเองเอาไว้ก่อนเพราะอยากให้น้องได้เรียนเต็มที่ แต่ตอนนี้อิฐบอกแผนไว้คร่าวๆ ว่าอยากกลับไปเรียนต่อกศน. การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัย)  เพราะรอบข้างมีผู้ใหญ่ใจดีคอยหนุนเต็มไปหมด 

เพราะความฝันของอิฐตอนนี้คือการทำงานในโรงพยาบาล อิฐบอกว่าจะเป็นงานอะไรก็ได้ ขอแค่ได้อยู่ในโรงพยาบาลเพราะเขาอยากช่วยเหลือคน ทุกวันนี้อิฐมีทักษะจากการทำงานดูแลผู้สูงอายุซึ่งเป็นงานประจำที่ตัวเองทำอยู่ และเป็นรายได้หลักจากการทำงานตอนนี้ 

น้ำข้นกว่าเลือดได้ พื้นที่ปลอดภัยไม่จำเป็นต้องมาจากคนในครอบครัว

“เด็กเหมือนตัวแสดงผลที่มันเกิดจากปัญหาอื่นๆ”

‘แจง’ ณัฐกานต์ ไท้สุวรรณ สมาชิกกลุ่มปัญญาชนสร้างสรรค์กล่าว เธออยู่ในโครงการพัฒนาการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วม เพื่อสร้างโอกาสให้กับเยาวชนนอกระบบการศึกษา จ.ระนอง 1 ใน 40 ของโครงการพัฒนาการเรียนรู้สำหรับเยาวชนนอกระบบการศึกษา กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.)

อิฐเองก็เป็นเด็กที่แจงใกล้ชิดและรู้จักเป็นอย่างดี เขาคือผลสะท้อนของปัญหายาเสพติด ความรุนแรงในครอบครัว ซึ่งถ้าเป็นเด็กคนอื่นเมื่อต้องมาอยู่ท่ามกลางพื้นที่เทาๆ แบบนี้ ก็ไม่แน่ว่าอาจจะหลงผิดไปกับคนรอบตัวด้วย แต่อิฐไม่เป็นแบบนั้น แจงบอกว่านี่ก็เป็นความพิเศษของเด็กคนนี้

เพราะรอบตัวเด็กมีหลายปัญหา และปัญหาของเด็กแต่ละคนก็มีความแตกต่างกัน กลุ่มปัญญาชนสร้างสรรค์จึงออกแบบการทำงานให้ช่วยเหลือเด็กได้จากการปรับสภาพแวดล้อมโดยรวม ซึ่งก็ต้องทำร่วมกับผู้ปกครอง ถ้าทำกับผู้ปกครองไม่ได้ก็ต้องอาศัยความช่วยเหลือจากชุมชน โดยต้องมีแกนนำคนสำคัญที่สร้างความไว้วางใจให้เด็กได้ ซึ่งสำหรับอิฐคนคนนั้นคือ ‘สุวรรณา สมิง’ หรือที่อิฐมักเรียกว่า ‘แม่ปอ’ ผู้ช่วยหัวหน้าโครงการพัฒนาการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วม เพื่อสร้างโอกาสให้กับเยาวชนนอกระบบการศึกษาจังหวัดระนอง

เรามักเห็นแม่ปอคุยเล่นกับอิฐ หัวเราะคิกคักกันสองคน แม่ปอบอกว่ากว่าจะสนิทกันได้ขนาดนี้ ต้องมาจากการสร้างความเชื่อใจให้กับอิฐ

“ช่วงแรกเราจะมีกิจกรรมให้น้องแนะนำตัวเองว่าเรียนจบชั้นไหน อยากทำงานอะไร ตอนนี้เจอปัญหาอะไรบ้าง จากนั้นเราก็แลกเปลี่ยนเรื่องของตัวเองสมัยก่อน และวิธีที่เราผ่านมาได้”

วิธีของแม่ปอคือการทำให้เด็กๆ ได้รู้ว่าปัญหาที่พวกเขาเจอ แม่เองก็เคยเจอมาเหมือนกันและผ่านมันมาจนโตเป็นผู้ใหญ่ที่ดีได้ เพื่อที่เด็กๆ จะได้ไม่รู้สึกว่าเขาเผชิญปัญหาชีวิตอยู่คนเดียว
เพราะบางทีครอบครัวตามสายเลือดอาจจะไม่ใช่ที่พึ่งที่ดีที่สุด กลุ่มปัญญาชนสร้างสรรค์จึงพยายามสร้างพื้นที่ปลอดภัยใหม่ๆ ให้กับเด็กได้ ‘หนุ่ม’ นิพนธ์ มีชัย อีกสมาชิกจากกลุ่มปัญญาชนสร้างสรรค์ หัวหน้าโครงการพัฒนาการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วม บอกกับเราว่าตอนนี้อิฐมีที่พึ่งเพิ่มขึ้นในหลายมิติแล้ว

“ถ้าเขาอยากได้ความเป็นแม่เขาจะมองหาแม่ปอ แต่ถ้าเขาอยากได้คำปรึกษาแบบพี่น้องเขาจะทักหาผมไม่ก็แจง อิฐก็รู้สึกดีขึ้นเพราะมีพื้นที่ปลอดภัยให้เลือก”

กว่าเด็กคนหนึ่งจะเติบโตได้ อย่างน้อยเขาควรมีที่พักทางใจ หรือใครสักคนที่เขารู้สึกว่าเขาอยู่ด้วยแล้วปลอดภัย กลุ่มปัญญาชนสร้างสรรค์ไม่ได้ช่วยชี้ทางให้กับอิฐได้ทุกอย่าง เพียงแต่เข้ามาช่วยให้อิฐไม่รู้สึกโดดเดี่ยวจนเกินไป และที่สำคัญคือพยายามป้องกันไม่ให้อิฐรวมถึงเด็กคนอื่นๆ ดำดิ่งไปสู่พื้นที่อันตราย

‘ทักษะชีวิต’ สำคัญไม่แพ้ทักษะวิชาการ

พ่อแม่บางคนคาดหวังให้ลูกจำสูตรคณิตศาสตร์แม่นๆ ท่องศัพท์ภาษาอังกฤษได้เป็นร้อยๆ คำ แต่ในขณะเดียวกันก็มีพ่อแม่บางคนที่ไม่ขออะไรจากลูกมาก ขอแค่ดูแลตัวเองได้ก็พอแล้ว โครงการพัฒนาการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วม โดยกลุ่มปัญญาชนสร้างสรรค์จึงพยายามออกแบบการเรียนรู้ที่หลากหลาย เพื่อให้เหมาะสมเด็กทุกคน

“ดูแลตัวเองได้ก็พอแล้ว” คือความคาดหวังของมะห์ (แม่) ที่มีต่อลูกสาว ‘เราะห์’ อุไรรัตน์ หวันว่าหมาน มะห์บอกกับเราว่าแค่เห็นลูกพอดูแลตัวเองได้ แค่นี้ก็พอใจแล้ว

ในบรรดาพี่น้องทั้ง 3 คน เราะห์ในวัย 22 ปีเป็นลูกคนเล็กสุด เธอเป็นเด็กที่มีพัฒนาการช้า อันเนื่องมาจากโรคลมชักตั้งแต่เด็ก ทำให้ไม่สามารถเรียนหนังสือเหมือนคนอื่นได้ ส่วนการใช้ชีวิตประจำก่อนหน้านี้ มะห์บอกว่าตัวเองต้องเป็นคนลงมือทำให้ทุกอย่าง ตั้งแต่ตื่นจนนอน ซึ่งมะห์เองก็ต้องตัวประกบอยู่กับลูกเสมอ

ครอบครัวของมะห์ทำประมงในพื้นที่ท่ายาง จ.ระนอง มีทั้งตกปลา ลอกปู จากนั้นก็แกะเนื้อแล้วส่งขายตามกิโล เราะห์มีส่วนช่วยครอบครัวทำงานโดยการฉีกเนื้อปู ถ้าไม่ได้ทำงานอะไร เราะห์จะตื่นตั้งแต่ 8 โมงเช้า อาบน้ำ ล้างหน้า แปรงฟัน กินข้าวและอยู่กับมะห์

ชีวิตประจำวันของเราะห์มีแม่จัดการให้เสมอ จนกระทั่งมีโครงการพัฒนาการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วมเพื่อสร้างโอกาสให้กับเยาวชนนอกระบบการศึกษาเกิดขึ้น ‘สุรานีย์ สุวรรณเนาว์’ หรือที่คนในพื้นที่รู้จักว่า ‘หมอแนน’ พยาบาลวิชาชีพชำนาญการ โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลม่วงกลวง อ.กะเปอร์ จ.ระนอง เป็นคนช่วยมะห์และเราะห์เข้าร่วมโครงการ

เพราะเด็กแต่ละคนมีความต้องการและปัญหาที่ไม่เหมือนกัน โครงการนี้จึงออกแบบการเรียนให้กับเราะห์โดยมุ่งให้เธอสามารถใช้ชีวิตพื้นฐานได้ด้วยตัวเอง เอาตั้งแต่ทำกับข้าว พับผ้าปูที่นอน หรือแม้กระทั่งเขียนชื่อ

เรามีโอกาสได้ไปตามดูกิจวัตรประจำวันของเราะห์ที่บ้าน ความตื่นเต้นของเราะห์แสดงให้เราเห็นผ่านรอยยิ้มและการหัวเราะ ด่านแรกของวันนี้คือปูที่นอนซึ่งเราะห์ทำได้เรียบร้อยดี

นี่เป็นความภูมิใจเล็กๆ น้อยๆ ของเราะห์ที่ได้เห็นคนอื่นกินฝีมือทำกับข้าวของตัวเอง สำหรับมะห์ที่มองอยู่ก็ดูจะภูมิใจไม่แพ้กัน

“รู้สึกเหนื่อยน้อยลง เราไม่ต้องพูดกับเขามาก” มะห์บอก

ถ้าใครมองว่าการทอดไข่เจียว พับผ้า เป็นเรื่องเล็กๆ ก็เข้าใจได้ แต่สำหรับมะห์นี่คือก้าวแรกที่ยิ่งใหญ่พอที่จะทำให้เธอสบายใจได้ว่า ถ้าถึงวันที่แม่ไม่อยู่ เราะห์สามารถอยู่ได้และมีศักยภาพที่พัฒนาตัวเองได้ 

ในอนาคตเราะห์อาจจะดูแลตัวเองในด้านอื่นๆ ได้อีก ซึ่งกว่าจะถึงจุดนั้นได้ก็ต้องมีการพัฒนาและช่วยเหลือกันต่ออีกเรื่อยๆ กลุ่มปัญญาชนสร้างสรรค์เล่าว่า มีพ่อแม่หลายคนปิดกั้นความสามารถของลูกเนื่องจากเห็นว่าพวกเขาเป็นเด็กพิเศษ จริงๆ แล้วเด็กกลุ่มนี้เขาก็มีศักยภาพของตัวเอง เพียงแต่คนรอบตัวอาจจะต้องลงแรงกันพอสมควรกว่าจะเจอสิ่งนั้นได้ ดีกว่าไปปิดกั้นไม่ให้เขาทำอะไรเลย

“พ่อแม่เด็กพิเศษหลายคนไม่คิดว่าลูกจะมีศักยภาพทำได้ ลูกไม่ทำก็ไม่เป็นไร เช่น กินข้าวไม่เก็บหรือล้างจาน ก็จะรู้สึกว่าไม่เป็นไรเพราะลูกไม่ปกติ แต่เราจะคุยกับพ่อแม่ว่าลูกมีศักยภาพทำสิ่งเหล่านี้ได้ แค่ต้องผ่านการฝึกฝน” หมอแนนย้ำ 

อิฐที่เหมือนจะเป็นเพื่อนเพียงไม่กี่คนของเราะห์ อิฐจะคอยแปลคำของเราะห์ให้คนอื่นฟังอีกที กรณีที่เราะห์พูดเร็วหรือรัวเกินไป แล้วคนอื่นฟังไม่ทัน 

การได้ใช้เวลาร่วมกันในโครงการพัฒนาการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วม เพื่อสร้างโอกาสให้กับเยาวชนนอกระบบการศึกษา ทำให้อิฐเข้าใจเราะห์โดยไม่ต้องอธิบาย ขณะเดียวกันนอกจากแม่ เราะห์ก็คุยเล่นกับอิฐได้อย่างธรรมชาติ – ต่างคนต่างเป็นพื้นที่ปลอดภัยให้กันและกัน

นอกจากการปูที่นอนโชว์แล้ว วันที่เราไป เราะห์ยังโชว์ฝีมือการทอดไข่เจียวสูตรพิเศษให้เราดูด้วย

น้ำปลา 3 เหยาะ น้ำตาล 1 ช้อน เทน้ำมันประมาณหนึ่งใส่กระทะ และเปิดไฟกลาง นี่คือวิธีการทำไข่เจียวสูตรของเราะห์โดยเฉพาะ วันนี้อิฐมากับเราด้วย อิฐจึงทำหน้าที่เป็นนักชิมอาหาร เขาบอกว่าอร่อย

“เห็นไหมละ น้อง (เราะห์) ทำเอง” เราะห์อวด

เรื่อง : ณัฐริฎา สิริสอน
ภาพ : อธิคม แสงไชย

The post เพราะชีวิตเล่นตลก หนังตลกเลยเข้ามาช่วย : ชีวิตที่ซึมเศร้า ไม่ตลก แต่มีความหวังของ ‘อิฐ’ เด็กนอกระบบในพื้นที่อันตราย first appeared on กสศ..

คำถามนี้อาจจะฟังดูมีคำตอบตายตัวว่าเป็นสถานที่ที่มีอาคารสำหรับเรียนหนังสือ มีกระดานเอาไว้ให้ครูเขียนตัวอักษร มีสนามหญ้าให้เตะบอล และมีเสาธงให้ยืนเข้าแถวเคารพธงชาติในตอนเช้า

แต่สำหรับเด็กที่ ‘บ้านกองผักปิ้ง’ หมู่บ้านเล็กๆ ที่ตั้งอยู่ในตำบลเมืองนะ อำเภอเชียงดาว จังหวัดเชียงใหม่ โรงเรียนไม่จำเป็นต้องมีหน้าตาแบบนั้นเสมอไป

“โรงเรียนคือที่ที่เราได้เรียนรู้ในสิ่งที่เรายังไม่รู้”​ 

นี่คือคำตอบจาก ป่าดิ เด็กชายวัย 15 ปี อดีตกัปตันทีมฟุตบอลของโรงเรียนในตัวเมืองเชียงดาว

ป่าดิเป็นเด็กชาติพันธุ์ลาหู่ที่ไร้สัญชาติไทย ไม่มีบัตรประชาชน และก่อนได้มารู้จักกับไมตรี ป่าดิเคยถูกส่งไปอยู่ฝั่งพม่ากับญาติเพื่อทำงานหาเงิน เขาเคยเข้าเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 1 ที่โรงเรียนในเมืองนะ ซึ่งอยู่ไม่ไกลจากหมู่บ้าน แต่พอจบภาคเรียนกลับต้องซ้ำชั้น แม่ของป่าดิจึงต้องพาเขาย้ายไปเรียนที่โรงเรียนวัดจันทร์ จังหวัดเชียงใหม่แทน

“ตอนนั้นผมเรียนถึงแค่ ป.2 ก็โดนไล่ออก เพราะผมเกเร ผมดมกาว ตีกับคนอื่นไปทั่ว”

หมู่บ้านกองผักปิ้ง เป็นพื้นที่สีแดงที่กรมการปกครองมองว่ายาเสพติดชุกชุม เนื่องจากมีพื้นที่อยู่ติดชายแดน ยาเสพติดจึงเดินทางเข้า-ออกได้ง่าย และต่อให้ไม่ออกไปไหน ยาเสพติดก็พร้อมมาเคาะประตูหน้าบ้านเสมอ จึงไม่ใช่เรื่องแปลกของที่นี่หากป่าดิจะรู้จักกับการดมสารเสพติดในกาวตั้งแต่อายุยังน้อย

ป่าดิต้องไปเริ่มต้นใหม่ที่โรงเรียนในตัวเมืองเชียงดาว ทำให้เขาได้เป็นส่วนหนึ่งของทีมฟุตบอลประจำโรงเรียน ได้เตะบอลกับเพื่อนๆ ภายใต้เสื้อหมายเลข 11 และครอบครองตำแหน่งกัปตันทีม แม้จะมีความสุขกับการเป็นส่วนหนึ่งของทีม แต่ปัญหาเรื่องการเรียนและการเงินของครอบครัว ทำให้ป่าดิต้องลาออก แม้ว่ายังไม่จบชั้นประถมก็ตาม

“ตอนเรียนอยู่ผมเป็นนักฟุตบอลนะพี่ ใส่เสื้อเบอร์ 11 ผมเป็นกัปตันทีม ตอนที่ยังไม่ออกก็ไปแข่งเรื่อยๆ”

ชีวิตประจำวันของป่าดิตั้งแต่ออกจากโรงเรียนจึงเป็นการตื่นเพื่อออกไปทำงาน บ้างก็เป็นการตัดกระเทียม บ้างก็เป็นการเก็บข้าวโพด ขึ้นอยู่กับว่านายจ้างจะให้ทำอะไร ซึ่งการที่ป่าดิได้รู้จักกับ ‘ไมตรี จำเริญสุขสกุล-ยุพิน ซาจ๊ะ’ ทำให้ป่าดิมีพื้นที่ที่จะได้เป็นเด็กอีกครั้ง เพราะเมื่อไหร่ที่ว่าง เขาก็จะมานั่งเล่นที่บ้านของไมตรีและยุพินเป็นประจำ

“ตอนกลางคืนผมก็มานอนที่นี่นะ มานอนเล่นเกมกับเพื่อน ใช้ไวไฟของที่นี่เล่น FreeFire บางวันก็มากินข้าวที่นี่เลย”

นอกจากนี้ยังทำให้เขาได้เอาประสบการณ์การทำงานในแต่ละวันของตัวเองมาร้อยเรียงเป็นบันทึก เกิดเป็นชิ้นงานสำหรับการศึกษาที่ทำให้เขาได้วุฒิป.6 ติดตัว

“เวลาไปทำงานก็จะถ่ายรูปมาโพสต์ใน Facebook แล้วจะมีครูเข้ามาถามคำถามในคอมเมนต์”

ไมตรี พี่เลี้ยงโครงการพัฒนาการเรียนรู้สำหรับเยาวชนนอกระบบการศึกษา กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ที่ร่วมมือกับมหาวิทยาลัยแม่โจ้ และศูนย์การเรียนไร่ส้มวิทยา เจ้าของบ้านที่เปิดพื้นที่ให้เด็กๆ บ้านกองผักปิ้งวิ่งเข้ามาหา อธิบายว่า การเรียนของป่าดิและเด็กกองผักปิ้งคนอื่นๆ คือ การเรียนแบบองค์รวม ที่จะให้เขาลองคิดจากกิจกรรมหรืองานที่ตัวเองทำว่า พวกเขาได้เรียนรู้อะไร และครูจะเอาไปพิจารณาเทียบเคียงกับวิชาการตามหลักสูตรปกติทั่วไป

หรือที่เรียกว่า ‘ห้องเรียนชีวิต’

“ตัวอย่างเช่น ถ้าเขาไปทำงานปลูกข้าว ครูก็จะถามว่าปลูกกี่ไร่ มีพื้นที่เท่าไหร่ เขาก็ต้องไปคิดหาคำตอบ เรื่องนี้ก็จะตรงกับวิชาคณิตศาสตร์” 

“เรามองว่าการเรียนไม่จำเป็นต้องเป็นการนั่งฟังใครสักคนบ่น แต่เราสามารถเรียนรู้ได้ทุกๆ ที่ แม้กระทั่งใต้ต้นไม้ก็สามารถเป็นห้องเรียนได้” ไมตรีเสริม

สำหรับป่าดิ วิธีการเรียนแบบนี้ทำให้เขามีความสุขที่ได้เรียนรู้สิ่งต่างๆ ผ่านการทำงาน หรือการไปร่วมกิจกรรมที่ทางไมตรีและยุพินจัดมาให้ ซึ่งต่อให้วิธีการพูดของป่าดิจะสำเนียงลาหู่ ทำให้เราจับใจความได้ยาก แต่ที่สัมผัสได้จากน้ำเสียงคือ ความดีใจที่เก็บไว้ไม่อยู่เพราะกำลังจะได้วุฒิการศึกษา

“ผมดีใจนะที่จะจบ ป.6 แล้ว หลังจากนี้ผมก็อยากเรียนต่อนะ เรียนแบบนี้ก็ได้ จะได้มีความรู้เพราะตอนนี้ยังมีความรู้ไม่มาก”

ส่วนความฝันที่จะได้เป็นนักบอลของป่าดิก็ยังไม่หายไปไหน เพียงแต่อาจจะไม่ได้มีเส้นทางที่ชัดเจน ป่าดิยังคงชอบเล่นฟุตบอล ถ้าเจอสนามบอลก็จะเข้าไปเล่น หรือถ้าไม่มีที่เล่นจริงๆ ก็จะมาเตะฟุตบอลที่บ้านของไมตรี และวันไหนที่ ‘เอ็มบัปเป้’ นักเตะขวัญใจป่าดิลงสนาม เขาก็จะรับชมการแข่งขันผ่านจอมือถือของตัวเอง

พื้นที่ ‘โครงการการพัฒนาทักษะการผลิตสื่อดิจิทัลเพื่อส่งเสริมการเรียนรู้ของเยาวชนนอกระบบการศึกษา’ ภายใต้การสนับสนุนของกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ใต้รั้วบ้านของไมตรีและยุพิน จึงเป็นพื้นที่ที่ทำให้เด็กได้มีโอกาสกลับมาเป็นเด็กธรรมดาๆ อีกครั้ง ไม่ใช่เด็กเกเรเพราะไม่เรียนหนังสือแบบที่ผู้ใหญ่คนอื่นในหมู่บ้านเข้าใจ จนผลักให้พวกเขาอยู่นอกสายตา

อยากเป็นนายช่าง

“อยากเรียนวิชาช่างยนต์ เพราะอนาคตผมอยากเปิดอู่ครับ” เดวิด เด็กชายวัย 17 ปี ตอบเมื่อโดนยิงคำถามว่าจะเอาวุฒิที่กำลังจะได้ไปทำอะไรต่อ ซึ่งเจ้าตัวก็ชี้ให้ดูว่ารถมอเตอร์ไซต์ของตัวเองก็ผ่านการเปลี่ยนล้อ เปลี่ยนโซ่ เปลี่ยนสายไฟด้วยสองมือของตัวเอง

แต่ถ้าถามเดวิดว่าอยากกลับไปเรียนที่โรงเรียนไหม เขาตอบกลับโดยทันทีว่าไม่อยาก

เดวิดเป็นเด็กที่ไม่มีบัตรประจำตัวประชาชน เพราะไม่มีเอกสารยืนยันการเกิดจากพ่อแท้ๆ และในตอนนี้เดวิดกลายเป็นกำลังสำคัญในการทำงานหาเงินดูแลปากท้องของตัวเอง แม่ และน้องๆ ในครอบครัว เพราะพ่อใหม่ถูกจับจากคดียาเสพติดการเรียนจึงไม่ได้อยู่ในทางเลือกหลักของเด็กชายคนนี้

เดวิดเป็นอีกคนหนึ่งที่กำลังจะได้วุฒิป.6 จากการเข้าร่วมโครงการภายใต้พื้นที่บ้านของไมตรีและยุพิน ซึ่งก่อนหน้านี้ ระดับชั้นสุดท้ายที่เดวิดได้เข้าไปเรียนที่โรงเรียน คือ ระดับชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 ทั้งที่เขาควรจะได้ขึ้น ป.5

“ตอนแรกผมได้ขึ้นป.5 แต่เพราะผมไปทำงานแล้วขาดเรียนไปเดือนนึง ครูเขาเลยเอาผมลงมาป.4 เหมือนเดิม”

นอกจากการถูกลดระดับชั้น เดวิดยังรู้สึกว่าการเรียนในโรงเรียนนั้นไม่ได้ประโยชน์ต่อตัวเองสักเท่าไร และต้องเผชิญหน้ากับครูที่มักจะดุด่าเขา

“แค่เสื้อออกนอกกางเกงนิดเดียว เขาก็ถือไม้มายืนด่าแล้ว เวลาเรียนแล้วจะขอไปเข้าห้องน้ำเขาก็ไม่ให้ไป”

เดวิดจึงลาออกจากโรงเรียนมาทำงานในสวนในไร่ รับจ้างทั่วไป ไม่ได้มีความคิดที่จะกลับไปเรียนอีกเลย แต่การที่มีไมตรีเป็นเพื่อนบ้านที่อยู่ไม่ห่างกัน ทำให้เดวิดเข้ามาอยู่ใต้ร่มโครงการ และในตอนนี้เดวิดกำลังจะได้วุฒิ ป.6 จาก ‘ห้องเรียนในฝัน’

เดวิดอธิบายว่า ห้องเรียนในฝันคือการเรียนรู้ผ่านการบันทึกงานที่ตัวเองรับจ้างทำในแต่ละวันลงใน Facebook ส่วนตัวของตัวเอง หรือหากวันไหนไม่มีงานแต่เข้ามาทำกิจกรรมกับไมตรีก็สามารถจดบันทึกได้เช่นกัน

“ถ้าผมไปทำงานหักข้าวโพด ผมก็จะถ่ายรูปไร่ข้าวโพดเพื่อไปโพสต์บน Facebook แล้วผมก็จะเขียนว่าผมไปทำงานที่ไหน ทำยังไง แล้วก็เขียนชื่อตัวเองไว้ในโพสต์พร้อมแท็กที่อยู่ รอครูเข้ามาถามใต้โพสต์”

ซึ่งคำถามที่ครูถาม จะเป็นคำถามที่เปิดโอกาสให้เด็กคิดและค้นคว้าคำตอบด้วยตัวเอง เช่น หากในโพสต์ระบุว่าไปทำงานช่วงพระอาทิตย์ขึ้น ครูก็จะถามว่าพระอาทิตย์ขึ้นกี่โมง เด็กที่ถูกถามก็ต้องไปค้นคำตอบใน Google มาตอบให้ถูกต้อง 

เดวิดจึงมองว่า การเรียนรู้แบบนี้ไม่ได้ยาก เพียงแค่ต้องโพสต์ให้ครบ 30 คอร์ส โดยที่ภาพและเนื้อหาไม่ซ้ำกันก็พอ แต่สิ่งเดียวที่เดวิดไม่ค่อยชอบเกี่ยวกับการเรียนแบบนี้ คือการที่ต้องตอบคำถามเยอะๆ 

เหมือนกับป่าดิเพื่อนของเขาที่รู้สึกว่าคำถามประเภท “5 ปีข้างหน้าอยากเป็นอะไร” นั้นเป็นคำถามที่ยากที่สุด เพราะแค่พรุ่งนี้จะทำอะไรเขาก็คิดไม่ออกแล้ว แต่การถูกตั้งคำถามในแต่ละครั้งก็ทำให้พวกเขาได้ฝึกคิด ฝึกหาข้อมูล

และต่อให้ไม่ชอบที่จะตอบคำถาม แต่พวกเขาก็ยินดีที่จะตอบไม่ว่าจะถูกถามกี่คำถามก็ตาม เพราะทุกคำตอบมีคะแนน และจะทำให้เขาเข้าใกล้ความฝันที่ใกล้จะเอื้อมถึงอย่างการได้วุฒิการศึกษา ที่สามารถต่อยอดอนาคตของพวกเขาได้

“ถ้าไปรับจ้างเขาก็จะมาถามใต้โพสต์ว่าได้เท่าไหร่ ทำยังไง เราก็ต้องตอบกลับไปในนั้นแล้วครูเขาจะคิดคะแนนให้ แต่เขาถามเยอะ ถามหลายอย่าง”

โดยการไปรับจ้างแต่ละครั้งนั้นได้ค่าแรงไม่เท่ากัน บางครั้งก็ได้มาก บางครั้งก็ได้น้อย แต่ถ้าเดวิดสามารถเป็นเจ้าของอู่ได้ เขาเชื่อว่าตัวเองจะมีรายได้ที่ดีและมั่นคง เพราะเขาเห็นว่าเจ้าของอู่ในเมืองนะรวย

ต่อ วัย 15 ปีก็เป็นอีกคนที่เห็นว่าการมีอาชีพที่มั่นคงจะทำให้ปากท้องของตัวเองดีขึ้น ถึงแม้จะไม่ชอบเรียน จนทำให้ต้องออกจากโรงเรียนตอนอยู่ ป.5 แต่เขาก็ยังอยากเรียนแบบเดียวกับเพื่อนๆ ที่แวะเวียนมาเล่นที่บ้านของไมตรีเพื่อให้ได้วุฒิ ม.6 ก่อนจะไปฝึกวิชาช่างไฟเพื่อหาเลี้ยงชีพตัวเอง

“อยากเป็นช่างไฟ เพราะรายได้มันเยอะ”

หากต่อสามารถซ่อมไฟ หรือเปลี่ยนไฟได้ เขาเชื่อว่าตัวเองจะมีรายได้ที่ดี เพราะที่ผ่านมาเวลาไฟในหมู่บ้านมีปัญหา ก็จะมีเพียงช่างไฟชาวไทใหญ่เพียงคนเดียวเท่านั้นที่รับจ้างซ่อม

ความฝันของเด็กๆ บ้านกองผักปิ้งอาจไม่ได้ยิ่งใหญ่หวือหวา เพียงแค่มีงานที่ได้รายได้ดีก็เพียงพอ เพราะสิ่งที่สำคัญสำหรับพวกเขาในตอนนี้ คือ ปากท้องต้องมาก่อน

จากเด็กเกเรสู่เด็กในสายตา

ในขณะที่หนุ่มๆ ในบ้านไมตรีฝันอยากเป็นช่าง ฝันอยากเป็นนักบอล รุ้ง เด็กหญิงวัย 20 ปีไม่ได้มีความฝันอะไรเป็นพิเศษ 

รุ้งเป็นอีกหนึ่งคนที่เคยเข้าระบบการศึกษาทั่วไป แต่เพราะต้องย้ายที่เรียนไปมาและมีปัญหาสุขภาพ ทำให้ไม่ค่อยได้ไปเรียน ท้ายที่สุดก็ต้องลาออกจากโรงเรียน

“หนูออกตอนม.1 เพราะเราไม่ได้ไปเรียนเลยซ้ำชั้นบ่อย ซ้ำชั้นเดิมหลายๆ ครั้ง ตามเพื่อนเขาไม่ทัน”

ถึงแม้รุ้งจะไม่มีความฝันเหมือนใคร แต่รุ้งก็เป็นอีกคนหนึ่งที่พื้นที่แห่งนี้เปิดรับ เพราะแค่มีความตั้งใจที่จะเรียนรู้ ก็สามารถเป็นส่วนหนึ่งของโครงการนี้ได้

“พี่เขามาถามว่าอยากเรียนไหม ถ้าอยากเรียนให้เขียนชื่อไป ผมไม่มีทางเลือก ไม่รู้ทำยังไงถึงจะได้เรียนต่อ ผมเลยบอกชื่อไป เขาเลยเรียกให้มาอยู่ที่นี่”​ ป่าดิเล่าให้ฟังหลังจากเราถามว่ามาอยู่กับไมตรีได้อย่างไร

หากใครบอกว่าโรงเรียน คือ บ้านหลังที่ 2 บ้านหลังที่สองของป่าดิ คือ บ้านของไมตรีและยุพิน เพราะตลอดระยะเวลา 10 เดือนที่เขามาอยู่ที่นี่ ป่าดิแวะเวียนมานั่งเล่น มากินข้าว มาค้างคืนอยู่เป็นประจำ

ป่าดิเล่าว่าไมตรีและยุพินดีกับเขามากๆ เพราะก่อนหน้าที่ป่าดิจะได้เข้าโครงการ เขาไม่สามารถเลิกดมกาวและเลิกกัญชาได้ แต่พอถูกดึงเขามาอยู่ในสายตาของไมตรี ถูกสอนให้ค่อยๆ เลิก ป่าดิในตอนนี้จึงไม่กลับไปแตะสารเสพติดอีกเลย และถ้าพี่เลี้ยงทั้งสองคนอยากให้เขาช่วยอะไร เขาก็ยินดีทำ

1 ในกิจกรรมการเรียนรู้ที่ไมตรีและยุพินจัดสรรให้กับเด็กในโครงการ คือ กิจกรรมอนุรักษ์วัฒนธรรมลาหู่ อย่างการเต้นจะคึ (การเต้นเพื่อบวงสรวงสิ่งศักดิ์สิทธิ์ในพิธีกรรมสำคัญของชาวลาหู่) ทำให้เด็กกลุ่มนี้มีโอกาสออกนอกพื้นที่เพื่อไปแสดงที่กรุงเทพ และได้รับโอกาสจากคนในหมู่บ้านให้ไปแสดงในวันสำคัญของหมู่บ้าน

“ก่อนหน้านี้เด็กพวกนี้จะโดนผู้นำหมู่บ้านด่าตลอดว่าไม่ได้เรื่อง เป็นเด็กมีปัญหา” 

ไมตรีอธิบายว่า หากย้อนไปก่อนหน้านี้ ไม่มีผู้ใหญ่คนไหนในหมู่บ้านอ้าแขนต้อนรับเด็กกลุ่มนี้ มิหนำซ้ำยังมองว่าเป็นเด็กเกเรเพราะไม่ไปเรียน และเป็นต้นเหตุของการทะเลาะวิวาทกับเด็กชาติพันธุ์อื่น

“เขาด่าพวกผมใส่ลำโพง ด่าระบุชื่อเรียงคน แต่ว่าพวกผมไม่ได้เป็นคนทำ”

เดวิดและเพื่อนๆ เคยโดนผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านด่าผ่านเสียงตามสาย ซึ่งข้อความในเสียงตามสายบอกว่าพวกเขาเป็น ‘คนเลว’ เพราะยกพวกไปทะเลาะวิวาทกับคนนอกหมู่บ้าน เดวิดและเพื่อนจึงต้องยกโขยงกันไปหาผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านเพื่อประท้วงว่าพวกเขาไม่ได้ทำ

“ผมไปคุยว่าทำไมเรียกชื่อพวกผมทั้งๆ ที่ไม่ได้ทำอะไรผิด เขาก็ขึ้นเสียงใส่ว่าไปทำไม่ดีแบบนั้นทำไม ผมเลยโมโหขึ้นเสียงกลับไปว่าไม่ได้ทำ ฟังมาจากไหน ฟังให้ดีๆ ก่อนว่าใครเป็นคนทำ”

พอเดวิดยืนกรานว่าตัวเองไม่ได้ทำ ฝ่ายผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านก็ขอโทษและบอกว่าได้ยินมาจากคนอื่น แต่การขอโทษนั้นได้ยินเพียงเดวิดและเพื่อนๆ ไม่เหมือนตอนด่าออกลำโพงของหมู่บ้านที่ได้ยินกันทั้งหมู่บ้าน คนในหมู่บ้านจึงเข้าใจผิดไปกันหมดว่าเดวิดและเพื่อนเป็นเด็กเกเร

แต่พอพื้นที่บ้านของไมตรีเปิดให้เด็กๆ วิ่งเข้ามาหา โครงการเริ่มต้นขึ้นให้เด็กๆ ได้เรียน ได้มีวุฒิ ผู้คนในหมู่บ้านก็เริ่มมีทัศนคติที่ดีขึ้นกับเด็กๆ กลุ่มนี้ พอมีงานสำคัญก็เรียกให้ไปแสดงการเต้นจะคึ เพราะไม่มีใครในหมู่บ้านเต้นได้นอกจากเด็กๆ กลุ่มนี้ 

“ผมพาพวกเขาไปเต้นเพื่อสร้างความสัมพันธ์ที่ดีต่อชุมชน”

ไมตรี ยุพิน และพื้นที่ภายใต้รั้วบ้านแห่งนี้ จึงเป็นเหมือนที่พักพิงที่มีคนพร้อมรับฟังให้กับเด็กๆ ในหมู่บ้านที่ถูกคนในหมู่บ้านตีตราว่าเป็นเด็กเกเรเพราะไม่เรียนหนังสือ ให้มีโอกาสได้รับวุฒิการศึกษา และถอยห่างจากปัญหายาเสพติดที่ผู้ใหญ่คนอื่นในสังคมไม่ใส่ใจ

เรื่อง : ธันยพร เกษรสิทธิ์
ภาพ : ธาตรี แสงมีอานุภาพ
ภาพประกอบ : ภัทราภรณ์ สงสาร

The post ได้เรียน ได้เล่น ได้ฝัน : บันทึกจากเด็กเกเรแห่งกองผักปิ้งที่ถูกด่าผ่านลำโพงของหมู่บ้าน สู่แก๊งเด็กในสายตาที่ได้รู้จักกับ ‘ห้องเรียนชีวิต’ first appeared on กสศ..