แต่สำหรับคนในตำบลบางชนะ อำเภอเมือง จังหวัดสุราษฎร์ธานี พื้นที่ทำงานของ ‘กลุ่มยุวชนสร้างสรรค์’ หน่วยจัดการเรียนรู้การจัดการการศึกษาเชิงพื้นที่ (Area-based Education: ABE) ด้วยการสนับสนุนของ กสศ. ลูกจากไม่ได้เป็นเพียงทรัพยากรธรรมชาติ แต่เป็นวิถีชีวิตและสัญลักษณ์ของคนบางชนะ

“ลูกจากเป็นสัญลักษณ์ของคนในบาง (บางชนะ) ถ้าลองถามว่าพวกเขาได้อะไรจากลูกจากบ้าง คำตอบจะหลากหลายมาก ทั้งเป็นแหล่งเพาะพันธุ์สัตว์น้ำ นำไปทำลอยแก้วได้ ส่วนใบจากก็ใช้ทำยาสูบ ทำหลังคาบ้าน สารพัดประโยชน์” สายสุนีย์ ประทุมทอง จากสโมสรโรตารีศรีตาปี 1 ในเครือข่ายที่สนับสนุนกลุ่มยุวชนสร้างสรรค์ อธิบาย

แต่คุณค่าของลูกจากไม่ได้มีแค่นี้ เพราะลูกจากสามารถให้สีธรรมชาติสำหรับ ‘ผ้ามัดย้อม’ งานฝีมือที่กลายเป็นอาชีพเล็กๆ ของเด็กและเยาวชนในพื้นที่

สำหรับ ‘น้ำข้าว’ วัย 16 ปี เยาวชนภายใต้กลุ่มยุวชนสร้างสรรค์ ผ้ามัดย้อมจากลูกจากนอกจากทำให้เธอมีรายได้ ยังทำให้เธอมีโอกาสที่จะนำเสนอเรื่องราวของชุมชนออกไปสู่สายตาคนนอกพื้นที่ ผ่านผลงานที่เธอทำด้วยสองมือของตัวเอง

“ลูกจากอยู่ริมน้ำติดบ้านเรา เวลานักท่องเที่ยวมาที่นี่ เขาก็มาดูต้นจากกัน ส่วนผลงานมัดย้อมของเราก็มาจากลูกจาก มีครั้งหนึ่งคนมาถามว่า ถ้าเอาผลงานเราไปตั้งที่คาเฟ่ที่อื่น เรายินดีไหม หนูยินดีมากนะ หนูภูมิใจ แล้วก็รู้สึกว่าเราได้มีอาชีพที่พึ่งพาตัวเองได้” น้ำข้าวเล่า

แม้ว่าเด็กๆ ในพื้นที่นี้จะเกิดมาก็เห็นต้นจากอยู่ข้างบ้าน แต่ถ้าไม่มีการส่งเสริมการเรียนรู้โดยเริ่มจากทรัพยากรที่มีอยู่ในชุมชน เด็กและเยาวชนกลุ่มนี้อาจจะต้องหาทางเอาตัวรอดด้วยการออกไปทำงานนอกชุมชน

ในตอนนี้ลูกจากในสายตาของเด็กๆ จึงไม่ใช่แค่ผลจากต้นจาก แต่เป็นองค์ประกอบที่สำคัญในการสร้างผ้ามัดย้อม และเป็นสิ่งที่เด็กๆ รู้ว่าสามารถเอาไปต่อยอดอะไรได้บ้าง ที่แม้กระทั่ง ‘หลง’ แฟนของ ‘บัว’ วัย 17 ปี เยาวชนในพื้นที่การทำงานของโครงการ ที่ถนัดออกเรือหาปลามากกว่าพูด ยังสามารถเล่าได้ว่าต้นจาก 1 ต้นให้ประโยชน์อะไรได้บ้าง

ทักษะอาชีพที่เติบโตจากทรัพยากรของชุมชนจึงไม่ได้สร้างเพียงรายได้ แต่ยังทำหน้าที่เป็นพื้นที่ปลอดภัยให้เด็กๆ ได้เรียนรู้คุณค่าของตัวเอง และอยู่รอดได้ในพื้นที่ที่พวกเขารู้จักเป็นอย่างดี

บริเวณหน้าบ้านริมคลองร้อยสายที่ ‘ครูอู๊ด-นิวัต โฮ้เต้กิ้ม’ กับ ‘ครูจิบ-ขจรศรี โฮ้เต้กิ้ม’ คณะทำงานกลุ่มยุวชนสร้างสรรค์และครูอาสาใช้เป็น 1 ในพื้นที่จัดกิจกรรมการเรียนรู้ มีราวตากผ้าที่เรียงรายไปด้วยผ้ามัดย้อมหลากสี และผ้ามัดย้อมส่วนใหญ่เป็นฝีมือของ ‘น้ำข้าว’ เยาวชนในโครงการที่เชี่ยวชาญทักษะการทำผ้ามัดย้อมจนสามารถนำไปใช้ทั้งในการประกวดและการหารายได้ให้กับตัวเอง

น้ำข้าวเข้ามาในหน่วยและสนิทกับทีมพี่เลี้ยงในกลุ่มยุวชนสร้างสรรค์ เพราะรู้จักกับครูจิบ ครูอู๊ด และคนอื่นๆ มาตั้งแต่น้ำข้าวอยู่ชั้นประถมศึกษาปีที่ 1 ซึ่งน้ำข้าวบอกว่า “ถูกพามาเลี้ยง พามานอนที่บ้านครูจิบตั้งแต่เด็กๆ” 

พอน้ำข้าวออกจากโรงเรียนหลังจบประถมศึกษาปีที่ 6 เพราะมีปัญหากับกลุ่มเพื่อน ก็เลยมานั่งเรียนรู้ทักษะชีวิต ฝึกการทำผ้ามัดย้อมแบบจริงจังกับทางหน่วย ผ่านห้องเรียนผ้ามัดย้อมที่จัดกิจกรรมอยู่ที่โรงเรียนวัดประสิทธาราม โรงเรียนขนาดเล็กที่ถูกยุบไปก่อนที่ชุมชนจะเรียกร้องให้กลับมาเป็นโรงเรียนอีกครั้ง จนเกิดเป็นห้องเรียนโรงเรียนวัดประสิทธาราม ทำให้น้ำข้าวเรียนรู้การมัดย้อม จนเชี่ยวชาญและสามารถเป็นวิทยากรสอนวิธีทำผ้ามัดย้อมให้กับคนอื่นๆ ทั้งในและนอกห้องเรียนได้

“พวกเขาก็ส่งเสริมมาตั้งแต่เล็กจนโตค่ะ แต่เขาก็ไม่คิดว่าโตมายังจะอยู่ด้วยกัน เขาบอกว่าไม่รู้ชาติก่อนไปทำอะไรมาถึงกลับมาเจอกันอีก (หัวเราะ)” น้ำข้าวเล่า

ในพื้นที่หน่วยการเรียนรู้แห่งนี้ นอกจากน้ำข้าว ยังมี ‘บัว’ เพื่อนสนิทรุ่นราวคราวเดียวกันกับน้ำข้าว ที่เรียนจบแค่ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1 ที่เข้ามาเรียนรู้ผ้ามัดย้อม ผ่านการชวนของน้ำข้าว

“น้ำข้าวเขาพาไปทำผ้ามัดย้อมที่โรงเรียนวัดประสิทธาราม ตอนนั้นหนูไม่เคยย้อมผ้า ก็ไปลอง แล้วทีหลังก็มาทำผ้ามัดย้อมกับครูจิบ ครูจิบเขาก็ให้ย้อมเอง มัดเอง ทำเองทุกอย่าง” บัวเล่า

ผ้ามัดย้อมเป็นภูมิปัญญาที่มีในท้องถิ่นอยู่แล้ว แต่ผ้ามัดย้อมของน้ำข้าว และบัว ที่เกิดขึ้นภายใต้การร่วมมือของ ‘กลุ่มยุวชนสร้างสรรค์’ มีความพิเศษคือสีจาก ‘ลูกจาก’

ซึ่งจุดเริ่มต้นของผ้ามัดย้อมจากลูกจาก เป็นเรื่องบังเอิญที่ไม่ได้มาจากความตั้งใจ เพราะน้ำข้าวบอกว่า เธอได้ลองเอายางลูกจากมาทำสีมัดย้อม เนื่องจาก‘ครูวุ้น-จิราภรณ์ สุดสิน’ กลุ่มยุวชนสร้างสรรค์ ที่ปัจจุบันเป็นครูแผนกวิจิตรศิลป์วิทยาลัยอาชีวศึกษาพระนครศรีอยุธยาถูกเตือนให้ระวังยางเลอะเสื้อจากการสับลูกจาก

“ตอนนั้นครูพี่วุ้นถูกเตือนให้ระวังยางลูกจากติดเสื้อ ทางกลุ่มครูอาสาเขาก็เลยคิดไอเดียขึ้นมาว่า ถ้าเราเอาลูกจากที่มียางมาย้อมผ้าแล้วมันมีสี มันจะสามารถส่งเสริมเด็กต่อได้นะ”

ไอเดียนี้ไม่ได้สำเร็จตั้งแต่ครั้งแรกที่ลงมือทำ เพราะสียางลูกจากเป็นสีที่จาง ไม่ชัด ตอนที่ย้อมครั้งแรกสีก็ไม่ติดกับผ้า น้ำข้าวและเพื่อนๆ ที่ลองฝึกทำผ้ามัดย้อมด้วยกันภายใต้คำแนะนำของครูวุ้นและครูจิบจึงใช้เวลากว่า 2 ปีในการทดลอง คิดค้นเทคนิค ปรับปรุงสีให้ชัดขึ้น

ซึ่งเรื่องราวของผ้าผืนแรกที่สำเร็จยังอยู่ในความทรงจำของน้ำข้าว

“ผืนแรกเป็นผ้าผืนเล็กๆ ที่ฝึกกับครูพี่วุ้น นั่งทำกันตรงศาลาริมคลองที่โรงเรียนวัดประสิทธิธาราม เขาแจกผ้าคนละผืนสองผืน ให้ลองทำ ได้ไม่ได้ก็ลองทำดู ทำไปทำมาก็ได้ลายชิงดวงกับพระจันทร์ทรงกลด” น้ำข้าวเล่า

ลายชิงดวง คือ ลายที่ใช้ฝาขวดน้ำมาเป็นอุปกรณ์เสริมในการมัด ทำให้ได้ลวดลายวงกลมหลายๆ วง ส่วนลายพระจันทร์ทรงกลด คือ ลวดลายที่มีแสงรอบๆ วงกลม กระจายออกไปข้างๆ คล้ายพระจันทร์ทรงกลด ซึ่งทั้ง 2 ลาย แม้จะเป็นลายพื้นฐานสำหรับการทำผ้ามัดย้อม แต่ต้องใช้ความพยายามและความอดทนในการฝึกฝน ถึงจะทำให้ได้ลวดลายที่ต้องการ

กว่าจะรู้ว่าต้องใช้อะไรผสมถึงจะได้สีอื่น กว่าจะรู้ว่าแต่ละลายต้องมัดยังไง น้ำข้าวกับบัวก็ผ่านการลองผิดลองถูกมาหลายครั้ง ตามประสาคนที่เริ่มทุกอย่างจาก 0 โดยต่อยอดมาจากความรู้พื้นฐานเกี่ยวกับการทำผ้ามัดย้อมที่ครูวุ้นสอน

“ตอนนั้นที่เริ่มทำก็ทำไม่เป็นหรอก ทำๆ ไป มัดมั่วๆ มันก็ออกมาเป็นลายก้อนเมฆ เราเลยลองใช้ลูกแก้วมาทำเป็นลายจุดๆ ” บัวอธิบาย

ขั้นตอนการทำผ้ามัดย้อมที่เด็กๆ ฝึก เริ่มจากการวางแผนก่อนว่าจะทำลายอะไร และใช้หนังยางมัดให้เป็นลายที่คิดไว้ หลังจากนั้นเอาไปแช่ในหม้อต้มสีที่เตรียมไว้ พอครบเวลาก็เอาผ้าไปล้างน้ำก่อนจะนำไปตากผึ่งลมให้แห้ง

“มัดหนังยางจนปวดมือไปหมดเลยค่ะ” น้ำข้าวบอกว่าการมัดผ้าก่อนย้อมเป็นขั้นตอนที่ไม่ยาก แต่ถ้าไม่ได้ฝึกฝนก็อาจจะไม่ได้ลายที่ต้องการ เหมือนที่น้ำข้าวมักจะมือบวมบ่อยๆ เพราะมัดหนังยางเพื่อสร้างลายบนผ้ามัดย้อม

หลังจากลองทำไปเรื่อยๆ จนชำนาญมากขึ้น น้ำข้าวก็ถามครูจิบว่า “ไม่คิดจะทำสีอื่นบ้างเลยเหรอ” ครูจิบจึงให้น้ำข้าวกับบัวลองใช้ของอย่างอื่นนอกเหนือจากลูกจากมาย้อมสี ไม่ว่าจะเป็น สีเหลืองจากดาวเรือง สีเขียวจากใบหูกวาง สีแดงจากเปลือกฝาง และลองใช้มอร์แดนท์ (Mordant) มาช่วยปรับเฉดของสี เช่น สีแดงจากฝางไปจุ่มน้ำปูนจะได้สีชมพู แต่ถ้าไปจุ่มสารส้มจะได้สีม่วงบานเย็น ซึ่งทั้งหมดนี้มาจากการค้นคว้าและทดลองด้วยตัวเอง

พอทำสีได้หลากหลายมากขึ้น รู้จักเทคนิคในการสร้างลายในแบบต่างๆ ผลงานของน้ำข้าว บัว และเพื่อนๆ จึงได้ออกไปเฉิดฉายในงานต่างๆ และหลายงานก็มาจากการสนับสนุนของ ‘สโมสรโรตารีศรีตาปี’ ที่ครูจิบไปติดต่อประสานงานด้วย เนื่องจากสโมสรโรตารีศรีตาปีเองก็อยากช่วยส่งเสริมอนาคตของเด็กไปพร้อมๆ กับร่วมพัฒนาชุมชนผ่านทุนทรัพย์ เช่น การนำผ้ามัดย้อมจากเด็กๆ ไปใช้เป็นองค์ประกอบของชุดในประเพณีชักพระประจำปีของจังหวัด พอมีคนสนใจก็ส่งต่อช่องทางการติดต่อของครูจิบให้ และการจัดคณะทัวร์การเรียนรู้ พาชาวต่างชาติมาลองทำผ้ามัดย้อมที่ห้องเรียนโรงเรียนวัดประสิทธิธาราม

“ชุมชนแข็งแรงอยู่แล้ว เรามาเป็นส่วนหนึ่งที่มาช่วยเสริมเขาในสิ่งที่เขาไม่มี เขาไม่มีที่ซักล้าง ไม่มีเตาสำหรับย้อม เราก็ไปหาทุน ไปหาอุปกรณ์มาให้ จัดห้องโชว์รูมไว้ให้โชว์ผลงาน ความคาดหวังเราตอนนั้นแค่หวังชุมชนจะมีรายได้ไปจ้างครูมาสอนเด็กๆ ที่โรงเรียนยุบไปแล้ว” สายสุนีย์กล่าว

การที่คนภายนอกเห็นผลงานมากขึ้น จึงทำให้เกิดการสร้างรายได้จากการรับออเดอร์ผลิตผ้ามัดย้อมเป็นลำดับถัดมา ทำให้จากเดิมที่มีการทำผ้ามัดย้อมจากสีลูกจากเป็นเพียงการฝึกทักษะจากของรอบตัว ทำแล้วก็ชื่นชมกันอยู่ในพื้นที่ ก็เปลี่ยนเป็นทักษะในการสร้างงานที่มีมูลค่าขึ้นมาได้

“มีร้านโทรมาทางครูจิบ ครูจิบเลยบอกหนูกับบัวว่าให้ทำผ้ามัดย้อม 30 ผืน แต่ตอนนั้นไม่ได้บอกว่าเป็นออเดอร์จากข้างนอก บอกแค่ครูมีงานให้ทำนะ เราก็ทำๆ กันไป มันก็ออกมาดีเลย” น้ำข้าวเล่าไปยิ้มไป

หลังออเดอร์นี้ถูกส่งถึงมือลูกค้า ลูกค้าก็กลับมาสั่งผ้ามัดย้อมผ่านทางครูจิบเป็นระยะๆ น้ำข้าวกับบัวจึงมีรายได้ทางนี้เข้ามา บางครั้งก็ได้ประมาณ 500-600 บาทต่อสัปดาห์ และก็มีบางครั้งที่ได้ถึง 3,000 บาท สลับกับงานอื่นๆ ที่ตัวเองทำ เช่น งานรับจ้างทั่วไป 

พอถามว่าอะไรยากที่สุดในการทำผ้ามัดย้อม น้ำข้าวกับบัวตอบเป็นเสียงเดียวกันว่า ‘สี’ โดยบัวให้เหตุผลว่า ถ้าทำแต่สีเดิมๆ ลูกค้าจะเบื่อ ส่วนน้ำข้าวบอกว่า สีเป็นสิ่งที่คุมยาก แค่เปลี่ยนชนิดผ้า ก็สามารถทำให้สูตรสีที่เราคิดมาใช้ไม่ได้

“บางทีคาดหวังนะ อยากได้สีเขียว ก็ย้อมเป็นสีเหลืองไปก่อน แล้วไปจุ่มมอร์แดนท์ แต่สีเขียวมันไม่ติด ย้อมซ้ำๆ มันก็กลายเป็นสีที่ดูสกปรก แต่ก็แก้นะ จนออกมาเป็นสีน้ำตาล เพราะเสียดายผ้า รอยมัดรอบแรกยังอยู่อยู่เลย” น้ำข้าวเล่าพร้อมชี้ไปยังผ้าสีน้ำตาลต้นเรื่อง

แม้การแก้งานจะเป็นเรื่องปกติที่เกิดขึ้นได้ไม่ว่ากับใครก็ตาม แต่มันก็ต้องมีการแก้งานที่ทำให้เรารู้สึกว่าไม่อยากจะแก้ต่อไปแล้ว เพราะแก้เท่าไหร่ก็ไม่ดีขึ้นสักที เหตุการณ์แบบนี้เองก็เกิดขึ้นกับน้ำข้าวเช่นกัน

น้ำข้าวบอกว่า เคยเจอโจทย์ยากที่ทำให้รู้สึกไม่อยากทำผ้าผืนนั้นแล้ว แต่ก็อาศัยความอดทนร่วมกับครูจิบ และ ‘ฮึบ’ ขึ้นได้จนสำเร็จ จากการนึกถึง ‘เอี้ยง-ภัสรา รู้พันธุ์’ 1 ในแกนนำสำคัญของกลุ่มยุวชนสร้างสรรค์ ที่ทำกิจกรรมด้านการพัฒนาเด็ก เยาวชน และชุมชน สืบสานภูมิปัญญาด้วยกระบวนการงานวิจัยเพื่อท้องถิ่นมาตั้งแต่สมัยยังเรียนระดับชั้นมัธยมศึกษา และเป็นผู้บุกเบิกการฝึกฝนทักษะผ้ามัดย้อม

“คำพูดของพี่เอี้ยงผุดขึ้นมาในหัว พี่เอี้ยงเคยสอนว่า “ถ้าไม่เข้มแข็งก็อยู่ไม่ได้หรอกบนโลกนี้” แล้วแกก็เคยบอกว่า “สู้นะน้อง ทำไป ไม่มีงานอะไรที่ง่ายสบายหรอก” เราก็อดทนทำๆ จนชำนาญทุกลาย ทุกสี ตอนนี้ก็เก่งหมดแล้ว เหลือแค่เรื่องเนื้อผ้านี่แหละ” น้ำข้าวอธิบาย

หลังจากนั้นเป็นต้นมา หากเจอโจทย์ผ้าที่ยาก นอกจากฮึบขึ้นมาแล้ว น้ำข้าวก็พยายามผ่อนคลายตัวเอง เช่น ที่ผ่านมามีลูกค้าต้องการผ้า 100 ผืนใน 1 อาทิตย์ น้ำข้าวก็แก้เครียดด้วยการกินขนมที่บ้านครูจิบจนหมด ก่อนจะลุกไปทำงานที่ได้รับมอบหมายให้สำเร็จ

หากให้ย้อนไปสมัยยังเรียนอยู่ในโรงเรียน วิชาโปรดของเด็กหญิงน้ำข้าวคือ วิชาศิลปะ จึงไม่น่าแปลกใจที่น้ำข้าวจะชอบการทำผ้ามัดย้อม จนกลายเป็นว่าเมื่อไหร่ที่มีเวลาว่าง น้ำข้าวก็จะใช้เวลาตรงนั้นในการวาดรูป ออกแบบลวดลาย รวมไปถึงสีในการทำผ้ามัดย้อมชิ้นต่อไป หรือบางครั้งต่อให้ไม่มีออเดอร์เข้ามา เธอก็จะลุกไปย้อมผ้าอยู่ดี

ซึ่งถ้าไม่มีห้องเรียนผ้ามัดย้อม ไม่มีการสนับสนุนจากภายนอก ไม่มีออเดอร์เข้ามา การวาดภาพก็จะเป็นแค่งานอดิเรกจากความชอบ แต่ตอนนี้น้ำข้าวมีผ้ามัดย้อมเป็นทั้งทักษะ รายได้ และ ‘ความสุข’

“ผ้ามัดย้อมคือความสุขนะ เพราะว่าเรานั่งทำคนเดียว เงียบๆ ไม่มีเสียงรบกวน ไม่มีใครมาเกะกะ เราได้มีความสุขของเรา”

นอกจากความสุขแล้ว น้ำข้าวยังเสริมอีกว่า ผ้ามัดย้อมทำให้เธอมีทักษะหลายอย่าง มีคะแนนสำหรับการเรียน กศน. และทำให้เธอกำลังจะได้วุฒิ ม.3

ส่วนบัวเอง ก็มีผ้ามัดย้อมเป็นงานที่น่าตื่นเต้นและสนุก เพราะบางครั้งไม่ได้ตั้งใจมัดก็ออกมาสวย แต่บางครั้งที่ตั้งใจมากๆ ก็ออกมาไม่ดี 

“เรามัดมั่ว แต่พอเราย้อมสีเสร็จ เปิดแล้วสวย ก็ตื่นเต้นดีใจว่า อุ๊ย วันนี้ทำได้ดี หนูสามารถมั่วแล้วก็ออกมาลายสวยมาก ลายที่เราไม่คาดหวังจะออกมาดีมาก แต่ลายอะไรที่เราคาดหวังจะแย่ทุกลาย แต่มันคือศิลปะ ไม่มีผิด ไม่มีถูกค่ะ”

ทักษะผ้ามัดย้อม ทำให้บัวได้ออกนอกพื้นที่ ไปเป็นวิทยากรให้กับคนอื่นๆ แต่พอบัวรู้ว่าตัวเองท้อง บัวก็เก็บเรื่องนี้ไว้เป็นความลับ เพราะกลัวว่าจะไม่ได้ทำผ้ามัดย้อมอีก

“หนูกลัวเขาไม่ให้ทำงาน เลยไม่ได้บอก เราอยากไปทำ เราอยากไปให้ความรู้กับน้องๆ ตามที่ต่างๆ อยากไปร่วมทำกิจกรรมกับคนอื่นๆ เวลาไปไทดำเนี่ย ก็อยากไปที่สุดนะ สนุก” บัวเสริม

“ถ้าผ้ามัดย้อมมันไปต่อไม่ได้ หนูก็อยากไปทำงานเซเว่น”

สำหรับน้ำข้าว ทักษะการทำผ้ามัดย้อมสามารถนำไปต่อยอดได้อีกหลายอย่าง อย่างในตอนนี้น้ำข้าวก็กำลังจะต่อเติมพื้นที่ข้างบ้านเพื่อเปิดเป็นศูนย์การเรียนรู้ผ้ามัดย้อม

“ตอนนี้กำลังจะทำศูนย์การเรียนรู้มัดย้อมข้างบ้าน ให้ครูจิบช่วยส่งของส่งอะไรมาให้ ลองทำไปก่อน ถ้ารอดก็ทำต่อ ถ้าไปไม่รอดก็จะไปทำงานเซเว่น”

แต่การทำผ้ามัดย้อมมีความไม่แน่ไม่นอนสูง ขึ้นอยู่กับความสนใจของคน น้ำข้าวจึงวางแผนว่า หลังจากได้วุฒิ ม.3 จากการเรียน กศน. ในเทอมนี้ เธอจะเรียนต่อให้ได้วุฒิ ม.6 เพราะอาชีพทั้งในพื้นที่ชานเมืองและในเมืองเดี๋ยวนี้รับวุฒิขั้นต่ำอยู่ที่ ม. 3

หากเป็นอาชีพที่ไม่ใช้วุฒิในพื้นที่ จะมีเพียงไม่กี่อาชีพเท่านั้น เช่น การทำประมง การทำสวนทำไร่ และการรับจ้างทั่วไป แต่อาชีพเหล่านี้ก็ไม่มีความแน่นอนด้านรายได้ การมีวุฒิเพื่อเข้าไปหางานในเมืองจึงดูมั่นคงกว่า

“หนูก็มีความคิดนะว่าจะไปทำงานปั๊ม ทำงานเซเว่น ถ้าเกิดมัดย้อมมันไม่รอด แล้วเขาต้องการวุฒิ ม.3 เทอมนี้ก็เลยจะเร่งให้ได้วุฒิค่ะ ถ้าได้วุฒิ ม.3 ก็ไม่คาดหวังอะไรกับวุฒิ ม.6 แล้ว เพราะเขาบอกว่าไม่ว่าทำงานอะไร ม.3 ก็พอ ส่วน ป.6 เขาไม่ใช้แล้ว”

ส่วนในมุมของบัว แม้จะหยุดเรียน กศน. มาพักหนึ่งเพราะต้องดูแลลูก แต่บัวก็ยังอยากมีวุฒิ ตอนนี้บัวจึงตัดสินใจว่าจะเรียนโรงเรียนมือถือตามคำแนะนำของครูจิบ เพราะถ้าได้ไปทำงานที่เซเว่นก็จะช่วยบรรเทาภาระที่ตัวเองต้องรับผิดชอบได้

“คิดว่าถ้าเรียนจบก็จะทำงานเพราะว่าเรามีภาระ มีเรื่องที่จะต้องรับผิดชอบ ทำงานเซเว่นก็ยังดี แต่เมื่อก่อนหนูไม่ได้ทำงานหรอก ไปกับครูจิบบ้าง ออกทะเลกับแฟน ออกรอบวางอวนอะไรแบบนี้ค่ะ แต่ออกทะเลยากกว่าทำมัดย้อมนะ หนูว่ายน้ำไม่เป็น” บัวขำ

หากเป็นก่อนหน้านี้บัวและน้ำข้าวอาจจินตนาการไม่ออกว่า จะเรียนไปด้วย ทำงานไปด้วยได้อย่างไร เพราะแค่เรียนในระบบอย่างเดียวก็ไม่อยากเรียนแล้ว แต่จากกระบวนการออกแบบการเรียนรู้ของทีมพี่เลี้ยงยุวชนสร้างสรรค์ น้ำข้าวและบัวจึงมีโอกาสในการเรียนรู้ มีโอกาสในการที่จะได้วุฒิ โดยที่ไม่ขาดรายได้ และถ้าวันไหนที่การทำมัดย้อมไปไม่รอดอย่างที่น้ำข้าวบอก อย่างน้อยพวกเขาก็จะมีวุฒิในการเลือกประกอบอาชีพใหม่ในอนาคต

เรื่อง : ธันยพร เกษรสิทธิ์ 
ภาพถ่าย : อธิคม แสงไชย
ภาพประกอบ : บัว คำดี

The post นับหนึ่งที่ ‘จาก’ : บันทึกการเรียนรู้จากผ้ามัดย้อมของเด็ก ‘ในบาง’ โจทย์ยากที่ทำให้เด็กอดทน ฮึดสู้ อยู่และทำกินได้ในชุมชน first appeared on กสศ..

ที่ชุมชนดอนมะลิ ในอำเภอพุนพิน ก็มองเห็นปัญหานั้น และเลือกให้ความสำคัญเรื่องการเรียนรู้ของเด็กนอกระบบผ่านสายใยของชุมชนชาติพันธุ์ไททรงดำ และการทำงานของกลุ่มยุวชนสร้างสรรค์ ในฐานะหน่วยจัดการเรียนรู้การจัดการการศึกษาเชิงพื้นที่ (Area-based Education : ABE) โดยการสนับสนุนของกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.)

จากวลีที่กล่าวว่า ‘เลี้ยงเด็กหนึ่งคนต้องใช้คนทั้งหมู่บ้าน’ แม้ยุคสมัยจะเปลี่ยนไป หน้าตาหมู่บ้านจะไม่เหมือนเดิมแต่ที่ชุมชนดอนมะลิลูกหลานไททรงดำ กลุ่มชาติพันธ์ุที่ยังคงดำรงอยู่ในพื้นที่ พยายามประคับประคอง ‘เด็กหลุดระบบ’ ในหมู่บ้านตัวเอง และพื้นที่รอบๆ ผ่าน การใช้ ‘ต้นทุนทางวัฒนธรรมและชุมชนเป็นฐาน’ เพื่อสร้างนิเวศการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่นและโอบรับเด็กทุกคน

ช่องว่างที่กว้างกว่ารั้วโรงเรียน

“เด็กกลุ่มนี้เขาไม่ไหวกับระบบที่ต้องเรียนวันละ 7-8 คาบ มันแน่นเกินไป เขาชอบการเรียนแบบ Action หรือปฏิบัติการมากกว่าทฤษฎี” 

ครูอู๊ด-นิวัตร์ โฮ้เต้กิ้ม แกนนำกลุ่มยุวชนสร้างสรรค์ อดีตครูวิชาแนะแนว และเป็นผู้คลุกคลีกับเด็กเยาวชนนอกระบบมาอย่างยาวนาน เล่าถึงช่องว่างที่กว้างขึ้นเรื่อยๆ ระหว่างห้องเรียนในระบบกับเด็กเยาวชนในพื้นที่ตำบลทัพทวี และอำเภอพุนพิน สุราษฎร์ธานี ที่นับเป็นกลุ่มเด็กชายขอบเมือง 

สาเหตุของการหลุดออกจากระบบมีความซับซ้อน ตั้งแต่ปัญหาเศรษฐกิจปากท้อง ความเปราะบางของครอบครัว ไปจนถึงความรู้สึกแปลกแยกจากหลักสูตรแกนกลางที่ไม่ได้เชื่อมโยงกับวิถีชีวิตความเป็นจริง และความรู้สึกว่าสิ่งที่เรียนกินไม่ได้ 

“เราพบว่าเด็กบางคนต้องออกจากโรงเรียนมาตัดปาล์ม มาช่วยงานโรงงาน เพราะชีวิตมันรอไม่ได้ แต่พอกลับไปเรียนในระบบ เขาก็ตามเพื่อนไม่ทัน กลายเป็นปมด้อยที่ทำให้เขาถอยห่างออกมาเรื่อยๆ” ครูอู๊ดอธิบายเสริมถึงวงจรที่ทำให้เด็กกลายเป็นคนชายขอบของการศึกษา

เมื่อโรงเรียนไม่ใช่พื้นที่ปลอดภัย กลุ่มยุวชนสร้างสรรค์จึงพยายามเปลี่ยนนิเวศการเรียนรู้ใหม่ โดยแปลงทุนทางวัฒนธรรมที่เข้มแข็งของไททรงดำเป็นรากที่แข็งแรงพอจะยึดเหนี่ยวเด็กๆ ไว้

เมื่อทุนวัฒนธรรม คือลมหายใจและอาวุธของชาวไททรงดำ ดอนมะลิ

ที่วัดดอนมะลิ มักจะมีเสียงแคนและจังหวะการย่ำเท้าในท่วงท่ารำไททรงดำ ออกมาจาก ‘ศูนย์การเรียนรู้ภูมิปัญญาไทดำวัดดอนมะลิ’ ซึ่งถือว่าเป็นศูนย์กลางของการศึกษาภูมิปัญญาไททรงดำในพื้นที่พุนพินแห่งนี้ 

เดิมทีกลุ่มชาติพันธ์ุไททรงดำ หรือลาวโข่งมีถิ่นฐานดั้งเดิมอยู่ที่สิบสองจุไทย หรือเดียนเบียนฟูในเวียดนามปัจจุบัน แต่ก็มีการเข้ามาตั้งรกรากในประเทศไทย ในภาคกลางหลักๆ จะอยู่ที่จังหวัดเพชรบุรี และในภูมิภาคอื่นๆ 

สำหรับกลุ่มไททรงดำในสุราษฎร์ธานีนั้น เกิดจากการขยับขยายที่ทำกินของชาวไททรงดำจากเพชรบุรีและราชบุรีในช่วงหลายสิบปีก่อน โดยอพยพลงมาทางใต้เพื่อแสวงหาพื้นที่อุดมสมบูรณ์ในการทำเกษตร จนมาตั้งถิ่นฐานกระจายตัวอยู่สองฝั่งแม่น้ำตาปีในที่สุด 

ในเขตพุนพินและทัพทวี ชาวไททรงดำรวมตัวกันเป็นกลุ่มที่เข้มแข็ง โดยเฉพาะในพื้นที่ หมู่ 1 และหมู่ 4 ตำบลทัพทวี และ ชุมชนดอนมะลิ ซึ่งตั้งอยู่ท่ามกลางสวนปาล์มน้ำมันและสวนยางในปัจจุบัน

วัดดอนมะลิ คือสถานที่ตั้งศูนย์การเรียนรู้ภูมิปัญญาไทดำ  เป็นแหล่งรวบรวมองค์ความรู้ไทดำให้ได้ศึกษาเรียนรู้สำหรับผู้ที่สนใจ ซึ่งจะล้อมรอบไปด้วยบรรยากาศร่มรื่นของต้นไม้ใหญ่

“ถ้าเหตุการณ์ไม่บังคับเรื่องที่ดินนะ เราก็รำไม่เป็น เพราะมันรำยากมาก ดูเหมือนง่ายแต่ไม่ง่าย แต่มันต้องใช้เพื่อยืนยันว่าเราอยู่ที่นี่มานาน”

ประโยคของยายเรียม-รัชนี ม่านสอาด ครูภูมิปัญญาไททรงดำ อายุกว่า 80 ปี กล่าวถึงภูมิปัญญาด้านการฟ้อนรำ ที่ยายเรียมอยากส่งต่อให้คนรุ่นหลัง 

ในพื้นที่ตำบลทัพทวี ตอนนี้ชุมชนไททรงดำกำลังเผชิญปัญหาการออกหนังสือสำคัญสำหรับที่หลวง (นสล.) ทับที่ดินทำกินของชาวบ้านกลายเป็นชนวนเหตุที่ทำให้คนในชุมชนต้องลุกขึ้นมาสำรวจภูมิปัญญาของตัวเองอย่างจริงจัง

อ้น-จันทรัตน์ รู้พันธ์ แกนนำชาวไททรงดำและสมาชิกกลุ่มยุวชนสร้างสรรค์ อธิบายว่าข้อพิพาทเรื่องพื้นที่ของชาวบ้านไททรงดำ มีภูมิปัญญาและทุนทางวัฒนธรรมกว่า 200 ปีของชุมชนนี้เป็นจุดคานงัด และเป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ด้านกฎหมาย

“การสู้เรื่องที่ดินไม่ใช่แค่เรื่องโฉนด แต่มันคือการรักษาพื้นที่วัฒนธรรมและแหล่งรายได้เดียวของเรา ถ้าไม่มีที่ดิน วิถีชีวิตไททรงดำก็อยู่ไม่ได้” อ้นเล่า 

ก้อย-อิสรีย์ พรายงาม ทีมพี่เลี้ยงยุวชนสร้างสรรค์และแกนนำไททรงดำ กล่าวว่าสิทธิที่ดินทำกินกลายเป็นปัญหาใหญ่ที่สั่นคลอนความมั่นคงของชีวิตคนไททรงดำที่นี่ เลยกลายเป็นตัวกระตุ้นให้คนในชุมชนไททรงดำที่ลืมเลือนท่าฟ้อนรำ อาหาร และภาษากลับมาให้ความสำคัญอีกครั้ง จนเกิดเป็นศูนย์การเรียนรู้ภูมิปัญญาไทดำวัดดอนมะลิ ที่ทุกคนสามารถเข้ามาเรียนรู้ภูมิปัญญาของไททรงดำได้ 

“ที่นี่ไม่ใช่แค่เด็กๆ หรือคนที่ต้องการศึกษามาเท่านั้น แต่ลูกหลานของไททรงดำที่ลืมวัฒนธรรมเราไปแล้วก็ได้กลับมาฟื้นสิ่งนั้นกลับคืน และอาจจะส่งต่อไปสู่ลูกหลานในอนาคตไม่ให้ความเป็นไทดำหายไป”

วัฒนธรรมไททรงดำจึงกลายเป็นอาวุธทางปัญญา ที่ใช้พิสูจน์กับภาครัฐว่าชุมชนไททรงดำตั้งถิ่นฐานที่พื้นที่แห่งนี้ และสืบทอดภูมิปัญญาต่อเนื่องกันมาหลายชั่วอายุคน ก่อนที่จะมีการขีดเส้นแบ่งในแผนที่ทางราชการเสียอีก

ทุนชีวิต ที่มีรากมาจากทุนทางวัฒนธรรม

ทุนทางวัฒนธรรมของไททรงดำไม่ได้มีไว้เพื่อการต่อสู้เชิงสัญลักษณ์เท่านั้น แต่ยังถูกแปรเปลี่ยนเป็น ‘ต้นทุนชีวิต’ ให้กับเยาวชนทั้งในและนอกระบบในพื้นที่ ผ่านการทำงานของกลุ่มยุวชนสร้างสรรค์ หน่วยจัดการเรียนรู้เชิงพื้นที่ (ABE)

ก้อย ในฐานะทีมพี่เลี้ยงกลุ่มยุวชนสร้างสรรค์ บอกว่ากระบวนการที่กลุ่มทำงานกับเด็กนอกระบบ ไม่ใช่การเดินไปบอกเด็กว่าต้องเรียนหนังสือ แต่เริ่มจากการปรับสายตาของคนในชุมชนเอง

เมื่อผู้ใหญ่ในชุมชนเลิกตัดสินและเริ่มรับฟัง กระบวนการจัดการศึกษาจึงเปลี่ยนจากการยัดเยียดเป็น ‘การสร้างพื้นที่ปลอดภัย’ (Safe Zone) ที่อนุญาตให้เด็กๆ ได้ลองผิดลองถูก และค้นพบคุณค่าในตัวเองอีกครั้ง

“ไม่รอให้เด็กเดินมาหา แต่ครูชุมชนและพี่เลี้ยงจะลงพื้นที่ไปหาเด็กถึงบ้าน สวนปาล์ม หรือโรงงาน หิ้วขนมไปฝาก นั่งคุยเพื่อติดตามชีวิตและการเรียนรู้” ก้อยเล่า 

ครูอู๊ด อธิบายเพิ่มว่าแม้ว่าเด็กในพื้นที่พุนพินจะไม่ค่อยมีปัญหาเรื่องรายได้ แต่อย่างน้อยถ้าได้วุฒิการศึกษาจะสามารถต่อยอดได้อีกไกล 

กลุ่มยุวชนสร้างสรรค์ แบ่งประเภทเด็กออกเป็น 3 กลุ่มใหญ่ คือกลุ่มเด็กเยาวชนที่สามารถกลับเข้าสู่โรงเรียนได้ ทั้งโรงเรียนปกติและโรงเรียน 3 ระบบ กลุ่มที่สองคือเด็กที่เข้าเรียนกับกรมส่งเสริมการเรียนรู้ (สกร.) ซึ่งเดิมคือ สำนักงาน กศน. และ โรงเรียนมือถือ และสามคือกลุ่มที่ยังไม่อยากเรียนต่อ จึงต้องเน้นการสร้างอาชีพ 

“เราพยายามออกแบบตารางเรียนตามวิถีชีวิตจริง หากเด็กต้องทำงานรับจ้างตัดปาล์ม ก็สามารถเรียนในช่วงเวลาที่ว่างได้ อาจจะส่งให้ไปเรียนโรงเรียนมือถือ หรือถ้าใครพร้อมที่จะกลับเข้าเรียนแบบปกติ เราก็จะแนะนำโดยพี่เลี้ยงที่ช่วยเด็กวางเป้าหมายชีวิต” 

ต้นทุนทางวัฒนธรรมไททรงดำ จึงกลายมาเป็นฐานการเรียนรู้เสริมเพิ่มเติมเข้าไปในส่งเสริมเด็กๆ ทั้ง 3 กลุ่ม  

ครูอู๊ดอธิบายว่า การศึกษาบนฐานชุมชนถูกจัดขึ้นโดยเอาความเป็นจริงเป็นตัวตั้ง วิชาเป็นตัวประกอบ, ทั้งเรียนรู้รากเหง้าของตนเอง ชุมชน ธรรมชาติ วัฒนธรรม นิเวศ อาชีพ ความเชื่อ ประเพณี พิธีกรรม, รวมถึงเพิ่มชุดความรู้ยุคปัจจุบัน สมัยใหม่เข้าไปอย่างจากการฟัง พูด อ่าน เขียน การวิเคราะห์ ฝึกอบรม ร่วมกันทำกิจกรรมสร้างสรรค์ ลงมือทำ ทดลองฝึก สร้างอาชีพ 

การเรียนรู้ภูมิปัญญาไททรงดำ ไม่ใช่แค่การอนุรักษ์ของเก่า แต่คือการนำมาปรับใช้ให้เข้ากับชีวิตจริงผ่าน 3 ฐานความรู้หลัก ซึ่งเด็กๆ จะมาเรียนศูนย์การเรียนรู้ภูมิปัญญาไทดำวัดดอนมะลิ 

ฐานอาหาร คือวิชาปากท้อง ฐานลายผ้าและหัตถกรรม คือวิชาชีพ และฐานประวัติศาสตร์และสิทธิ คือวิชาความเป็นมนุษย์ ทั้งหมดคือความรู้จากไททรงดำที่ครูภูมิปัญญาและทีมพี่เลี้ยงสอนแก่เด็กๆ 

อ๊อด-สุเดช หมู่กอง ทีมหนุนเสริมหน่วยจัดการเรียนรู้การจัดการการศึกษาเชิงพื้นที่ (Area-based Education : ABE) และเป็นคนไททรงดำในชุมชนดอนมะลิ เล่าว่าในฐานการเรียนรู้อาหารภูมิปัญญา เด็กๆ ได้หัดทำน้ำพริกปลาร้า ผักจุ๊บ และแจ่วต่างๆ 

“ภูมิปัญญาที่เด็กชอบที่สุดคืออาหาร เพราะมันทำง่ายและได้ชิม พอเขาทำเป็น เขาก็รู้สึกว่าความเป็นไททรงดำมันอยู่ใกล้ตัวเขา”

นอกจากอาหาร ลายผ้าไททรงดำที่เคยอยู่แค่บนหมอนหรือเสื้อผ้า ก็ถูกนำมาตีโจทย์ใหม่ผ่านงานเย็บหน้าหมอนและหัตถกรรมที่สร้างรายได้จริงให้กับครอบครัว ทำให้เด็กเยาวชนมองเห็นว่า วัฒนธรรมไม่ใช่เรื่องของคนแก่ที่น่าเบื่อ แต่เป็นต้นทุนที่ช่วยให้เขามีอาชีพและมีที่ยืนในบ้านเกิด

“อย่างการเย็บลายผ้าไททรงดำถูกยกระดับสู่การสร้างอาชีพ เด็กๆ ได้เรียนรู้การผลิตที่เชื่อมโยงกับตลาดสมัยใหม่” ก้อยกล่าว

ในวงรำไททรงดำที่จัดขึ้นกลางศูนย์การเรียนรู้ภูมิปัญญาไทดำวัดดอนมะลิ  ยายเรียม ครูภูมิปัญญาที่ถนัดเรื่องท่าฟ้อนรำที่สุดเล่าว่าเด็กรุ่นใหม่รำฟ้อนแคน ที่เป็นท่ารำในวัฒนธรรมไททรงดำไม่ค่อยได้ แต่ก็ไม่ได้แปลว่าารำไม่ได้แล้ว จะรำไม่ได้ตลอดไป

“มือแข็งก็ไม่เป็นไร เดี๋ยวก็อ่อนเองแหละ มันต้องฝึก” ยายเรียมกล่าว

สำหรับที่ชุมชนดอนมะลิ ภูมิปัญญาและวัฒนธรรมไททรงดำ กว่า 200 ปี ได้กลายเป็นอาวุธในการต่อสู้เพื่อความเป็นธรรมในที่ดิน อีกด้านสิ่งนี้ได้แปลงเป็นเครื่องมือสร้างกระบวนการเรียนรู้ให้เด็กไม่หลุดหายไปจากชุมชน ซึ่งยายเรียมก็หวังว่าเด็กๆ จะเข้าใจ หวงแหน และได้ประโยชน์จากรากเหง้าของตัวเองในวันใดวันหนึ่ง

The post วิชาปากท้อง วิชาชีพ วิชาความเป็นมนุษย์ : นิเวศการเรียนรู้ฉบับไททรงดำ แห่งพุนพิน สุราษฎร์ first appeared on กสศ..

ทำให้เด็กบางส่วนมองว่าโลก คือสนามรบที่ต้องดิ้นรนเพื่อความอยู่รอด ที่ตำบลท่าสะท้อน อำเภอพุนพิน จังหวัดสุราษฎร์ธานี จึงกลายเป็นพื้นที่ทดลองครั้งสำคัญ เมื่อ ‘วิสาหกิจชุมชนท่าสะท้อนฟาร์มเห็ด’ ลุกขึ้นมาทำหน้าที่เป็น ‘หน่วยจัดการเรียนรู้การจัดการการศึกษาเชิงพื้นที่’ (Area-based Education : ABE) ภายใต้การสนับสนุนของกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) เพื่อพิสูจน์ว่า การเรียนรู้ที่ยืดหยุ่น ตอบโจทย์ชีวิต อาจเริ่มต้นที่ ‘แปลงเพาะผักไฮโดรโปนิกส์’ ก็ได้ และถ้าหากเราหยอดเมล็ดพันธุ์ลงถูกที่ และมีนั่งร้านที่แข็งแรงพอ เด็กกลุ่มนี้จะผลิบานได้อย่างสง่างามเพียงใด

หากมองอย่างผิวเผิน การที่ ผู้ใหญ่เอก เอกชัย ทิพยวัลย์ และคณะทำงานวิสาหกิจชุมชนท่าสะท้อนฟาร์มเห็ด ชวนเยาวชนมาปลูกผัก ทำฟาร์ม หรือพาไปดูงานเรื่องสวนกล้วยหอม อาจดูเหมือนการฝึกแรงงานภาคเกษตรทั่วไป แต่ในความจริง นี่คือภาพหนึ่งของการสร้างคุณค่าตัวเอง ที่สามารถเปลี่ยนสถานะของเด็กจาก ‘ผู้รอความช่วยเหลือ’ ให้กลายเป็นคนหนึ่งที่มีศักยภาพได้เหมือนกัน 

“เราเห็นปัญหาในพื้นที่ชัดเจนครับ เด็กที่หลุดจากระบบส่วนใหญ่มีปัญหาเรื่องการใช้ชีวิต กลางคืนไม่นอน เล่นเกม หรือบางกลุ่มก็ไปยุ่งเกี่ยวกับน้ำกระท่อม ในฐานะผู้นำชุมชน เรามองว่าถ้าปล่อยไว้ อนาคตชุมชนจะมีปัญหาแน่ เราจึงตัดสินใจ ‘ตัดไฟแต่ต้นลม’ ดึงเด็กกลุ่มนี้เข้ามาอยู่ในกระบวนการเรียนรู้ที่เราดูแลได้” 

สุริยันต์ ชอบผล หรือกบ ประธานสภาองค์กรชุมชนท่าสะท้อนเล่าถึงจุดเริ่มต้นด้วยแววตาจริงจังว่า ปัญหาเด็กหลุดระบบในพื้นที่ไม่ใช่เรื่องไกลตัว ทั้งการมั่วสุม น้ำกระท่อม หรือการใช้ชีวิตล่องลอยกลางคืน รวมถึงกลุ่มเด็กที่มีปัญหาทางด้านพัฒนาการ เผชิญโรคซึมเศร้า มีภาวะโรคบกพร่องทางการเรียนรู้ หรือ LD ก็ถูกขับออกจากระบบไม่ต่างกัน

หนึ่งในบาดแผลใหญ่ของการศึกษาไทยคือการจัดการกับเด็กที่มีความบกพร่องทางการเรียนรู้ (LD) และเด็กชายขอบเมือง ซึ่งมักจะถูกระบบคัดทิ้งเนื่องจากไม่สามารถนั่งนิ่งในห้องเรียนได้

“ส่วนใหญ่ก็จะเป็นเด็กที่ไม่จบ ม.3 หรือบางคนเรียนรู้ช้ากว่าปกติ เขาเลยไม่อยากเรียนต่อ อย่างเด็ก LD บางทีเขียนหนังสือไม่ได้ คิดเลขไม่ถูก แต่เขาชอบขายของ เราไม่เอาปมด้อยเขามาพูดในกลุ่ม เราทำให้เขารู้สึกว่าเป็นคนปกติ ให้เขาจับไมค์พูดแนะนำตัว ฝึกซ้ำๆ จนเขากล้าแสดงออก”  กบ กล่าว 

เอกชัย ทิพยวัลย์  หรือผู้ใหญ่เอก ตำแหน่งผู้ใหญ่บ้านหมู่ที่ 3 บ้านท่าสะท้อน เล่าเสริมว่าถ้าเด็กมีปัญหา สักวันหนึ่งเด็กเหล่านี้ก็ต้องโตมาเป็นผู้ใหญ่ในชุมชนที่มีปัญหาเหมือนกัน ดังนั้นแล้วหน้าที่ก็คือการช่วยเหลือกันและกัน

“เราเห็นเด็กกลุ่มนี้แล้วรู้สึกว่าถ้าปล่อยไว้ อนาคตชุมชนลำบากแน่ เราจึงใช้ความเป็นพี่น้อง ความเป็นจิตอาสาของคนในชุมชน เข้าไปดึงเขาออกมา มอบพื้นที่ปลอดภัยให้เขา แทนที่จะไปนั่งจับกลุ่มเสี่ยง ก็เปลี่ยนมานั่งในโรงเรือนแทน” ผู้ใหญ่เอกกล่าว

การทำงานของท่าสะท้อนฟาร์มเห็ดไม่ได้เริ่มจากตำรา แต่เริ่มจาก ‘สายตา’ ของอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) ที่ทำหน้าที่เป็นด่านหน้าในการ ‘X-ray’ พื้นที่เพื่อค้นหาเด็กที่หลุดออกจากระบบ เมื่อพบแล้ว โจทย์ต่อไปคือจะทำอย่างไรให้เด็กที่เคยชินกับอิสระยอมเดินเข้ามาในโรงเรียนที่ชื่อว่าชุมชน

ในช่วงปีแรกที่วิสาหกิจชุมชนท่าสะท้อนฟาร์มเห็ดเข้ามาทำงานในฐานะหน่วยการเรียนรู้คือการเน้นการให้โอกาส และเปลี่ยนภาพจำจาก ‘เด็กมีปัญหา’ ให้กลายเป็น ‘สมาชิกของวิสาหกิจชุมชน’ โดยเน้นการยอมรับและไม่ตัดสินพฤติกรรมในอดีต 

“เราไม่ได้มองว่าเขาเคยเป็นใคร เราไม่ได้เดินเข้าไปบอกว่า ‘คุณต้องเลิกยา’ แต่เราบอกว่า ‘มาลองทำสิ่งนี้ดูไหม’ เราใช้ความไว้ใจและสร้างพื้นที่ปลอดภัยให้เขามีที่ยืน เรามองว่าวันนี้เขาสามารถเป็นกำลังสำคัญของท่าสะท้อนได้ การให้ที่ยืนในวิสาหกิจชุมชน คือการบอกเขาว่าที่นี่คือบ้าน และเขามีค่าเสมอ” ผู้ใหญ่เอกกล่าว 

นั่งสมาธิ ศึกษาดูงานนอกสถานที่ WorkShop จากสิ่งที่ต้องการ และได้ปลูกผัก คือกิจกรรมคร่าวๆ ที่หน่วยการเรียนฯ จัดให้เด็กๆ ทำ ซึ่งกิจกรรมหลักที่วิสาหกิจชุมชนท่าสะท้อนฟาร์มเห็ดไม่ขอเอ่ยถึงไม่ได้คือการปลูกผักไฮโดรโปนิกส์

“ไฮโดรโปนิกส์มันมีระบบของมัน มีรอบการเก็บเกี่ยวที่ชัดเจน และที่สำคัญคือเรามีตลาดรองรับที่แน่นอนเมื่อเด็กเห็นว่าสิ่งที่เขาทำมันไปปรากฏอยู่บนเชลฟ์ในห้าง เขาจะรู้สึกว่าตัวเองมีคุณค่า มีตัวตนในสังคมขึ้นมาทันที มันไม่ใช่แค่การปลูกผัก แต่มันคือการฝึกความรับผิดชอบและการวางแผนธุรกิจ”

จากจุดตั้งต้นเดิมที่หน่วยการเรียนรู้อยากให้เด็กมีอาชีพด้วยการปลูกผักไฮโดรฯ ขาย แต่ ณ ปัจจุบัน การปลูกผักได้กลายเป็นหนึ่งในองค์ความรู้แบบไม่รู้ตัว 

“เด็กๆ ใช้ชีวิตอยู่กับป่ายาง กับสวนผัก แต่เขาไม่เคยหันมาสนใจจริงจัง อีกอย่างมันเป็นการปฏิบัติที่ส่งผลได้จริง ขายได้จริง แปลงผักไฮโดรฯ ก็เลยเป็นหนึ่งในกิจกรรม เหมือนกับที่เราเรียนวิธีว่ายน้ำบนบก ถ้าไม่เห็นของจริง ไม่ลงน้ำจริง มันก็ทำไม่เป็น แต่พอเขาได้ลงมือทำบ่อยๆ มันเกิดความชำนาญ ความเคยชิน เขาก็สามารถทำเองได้”

แต่เมื่อทดลองปลูกผักไปจวบจนโครงการหน่วยการเรียนรู้เข้าเฟสที่ 2 ผู้ใหญ่เอกและทีมทำงาน ต้องหันกลับมามองการปลูกผักใหม่ในฐานะเครื่องมือสำคัญ 

“777 รู้จักไหม คือการที่เราต้องใช้เวลาเพาะต้นอ่อน ซึ่งการเพาะต้องใช้ทั้งเวลาและสมาธิ เพราะเมล็ดผักเล็กมาก ค่าน้ำตอนเพาะก็ต้องวัดความเป็นกรดด่าง เมื่อรอต้นอ่อนแข็งแรงก็ย้ายลงกระถาง แล้วก็รอโตจนถึงเวลาที่จะตัดผักขายได้ ช่วงนี้ก็ต้องถ่ายน้ำปุ๋ยออก ใส่น้ำปกติเพื่อกันสารเคมีเวลาทำอาหาร หรือการตัดผักก็ต้องมีเทคนิค ถ้าตัดตอนสายผักจะขม ตัดตอนเช้าผักจะไม่ขมขายได้ราคาดี เทคนิคมีเยอะไปหมด” ผู้ใหญ่เอกแจกแจงให้ฟัง 

‘โรจน์’ วโรจน์ สกุลโต นักวิชาการส่งเสริมการเกษตรชำนาญการ สำนักงานเกษตรจังหวัดสุราษฎร์ธานี เป็นที่ปรึกษาของวิสาหกิจชุมชนท่าสะท้อนฟาร์มเห็ด หน้าที่ของโรจน์คือเข้ามาเติมเต็มงานส่วนวิชาการ และการดูแลภาพรวมของหน่วยการเรียนรู้ 

“หลักๆ ถ้าน้องๆ ต้องการอะไร ทีมก็จะพยายามคุยกันเพื่อเอาความรู้เข้ามาเติมเต็ม อย่างการปลูกผักก็ต้องใช้ทั้งทฤษฎี และผู้ที่มีความเชี่ยวชาญมาชี้แนะ” โรจน์บอก 

ผู้ใหญ่เอก และโรจน์ มองตรงกันว่าการปลูกผักให้อะไรมากกว่าการปลูกผัก โดยเฉพาะกับเด็กที่มีปัญหาด้านพัฒนาการที่มักจะมีอาการที่เป็นอุปสรรคต่อการใช้ชีวิตประจำวัน 

“เชื่อไหมว่าเราพาเขาไปนั่งสมาธิ เวลาทำกิจกรรมขอให้งดติดหน้าจอ กับตอนเพาะเมล็ดผัก พวกเขานั่งฟังเรา บางคนนิ่งขึ้น มีสมาธิขึ้น ยิ่งตอนเพาะเมล็ดที่ต้องใช้สมาธิมากๆ ในศาลาที่ทำกิจกรรมอยู่จะเงียบหมดเลย”

ผู้ใหญ่เอกเล่าว่าที่ผ่านมามีเด็กคนหนึ่งที่มีปัญหาเรื่องการพูด ไม่เข้าสังคม และขี้อาย แต่เด็กคนนั้นสามารถคว้ารางวัลเหรียญทองการปลูกผัก จากงานการประชุมวิชาการระดับชาติ ขององค์การเกษตรกรในอนาคตแห่งประเทศไทย ในพระราชูปถัมภ์สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ครั้งที่ 46 สิ่งนี้ทำให้หน่วยการเรียนรู้ภูมิใจมาก 

“จากคนที่พ่อแม่ไม่คิดว่าจะรอด ตอนนี้ได้รางวัล ทุกคนชื่นชม มีภาพติดไว้ที่ศาลา กล้าพูด กล้าคุยมากขึ้น ได้กลับมามีที่เรียนอีกครั้ง ผมภูมิใจมากเลย” ผู้ใหญ่เอกกล่าว 

เหมือนกับที่ กบ เสริมว่า สิ่งนี้อาจจะจุดเล็กๆ ที่สำคัญในแง่ของการทำงานของหน่วยการเรียนรู้ 

“ทำงานกับเด็กยากนะ และท้อด้วย บางคนก็มีงานหลายบทบาททั้ง อสม. ทั้งคณะกรรมการชุมชน ไหนจะอาชีพของตัวเอง แล้วพวกเขาก็เข้ามาเป็นทีมพี่เลี้ยงด้วย พอเด็กคนนั้นได้รางวัล เราเห็นการเปลี่ยนแปลงของเด็กว่าสิ่งที่เราทำมาไม่สูญเปล่า มันรู้สึกดีมากเลยว่าเขาเปลี่ยนแปลงตัวเองได้”

นอกจากการปลูกผัก ในเฟสแรก วิสาหกิจชุมชนท่าสะท้อนฟาร์มเห็ด ยังมีกิจกรรมเสริมที่ช่วยสร้างรายได้และฝึกความรับผิดชอบ เช่น การจ้างเด็กๆ มาช่วยในร้านขายของมือสองญี่ปุ่น เพื่อให้พวกเขาเห็นโอกาสในรูปแบบที่หลากหลาย เพื่อบรรเทาภาระทางเศรษฐกิจซึ่งเป็นสาเหตุหลักอย่างหนึ่งที่ทำให้เด็กหลุดออกจากระบบ

“พอน้องอยากจะทำขายของเองจริงๆ เราก็บอกว่าพี่ๆ คอยสนับสนุนอยู่ เด็กก็ภูมิใจว่าตัวเองทำได้ และเราก็ยังอยู่ในกติกาของเราอยู่ หรือการปลูกผัก ทีมเราก็มีการดีลกับตลาด กับแผงห้างร้านที่รู้จักรับซื้อไปขายต่อ ไม่มีทางที่จะขายไม่ได้” 

วิสาหกิจชุมชนท่าสะท้อนฟาร์มเห็ด มองว่าการให้อาชีพที่จำกัดในชุมชนแค่นั้นอาจจะยังไม่พอ การทำงานในฐานะหน่วยการเรียนรู้จึงขยับต่อไปที่การเปิดโลกของเด็กๆ ให้กว้างขึ้น

“ปีแรกเราเน้นเรื่องโอกาส แต่ปีนี้เราเติมเรื่อง ‘แรงบันดาลใจ’ ครับ เราพาเด็กๆ ออกไปดูโลกกว้าง พาไปดู ‘กะลาเงินล้าน’ ที่พัทลุง พาไปดูศูนย์เกษตรที่เกาะสมุย เพื่อให้เขาเห็นว่าวัสดุเหลือใช้ในชุมชนหรืออาชีพเกษตรกรมันสร้างมูลค่ามหาศาลได้ถ้ามีไอเดีย เราต้องการทลายกำแพงความคิดที่ว่าการอยู่บ้านนอกไม่มีอนาคต”

โรจน์เล่าว่าการพาไปดูความสำเร็จของ ‘กะลาเงินล้าน’ ที่พัทลุง หรือพาไปเปิดโลกทัศน์ที่สมุย คือการเปิดโลกทางความคิด ให้เด็กๆ เห็นว่าคนบ้านเราก็รวยได้ เก่งได้ ถ้ามีไอเดีย และการทำให้เด็กเห็นว่าทรัพยากรในบ้านเกิดสามารถเปลี่ยนเป็นอาชีพที่มั่นคงได้

“สิ่งที่เราเติมขึ้นมาคือการทำเรื่องของการพาไปข้างนอก คือการไปศึกษาดูงานข้างนอก เพราะเรามองว่าเด็กเขาขาดโอกาสที่จะออกไปข้างนอก เราสอดแทรกการพาไปพัฒนาทักษะ พาไปศึกษาเรียนรู้ เพื่อให้เกิดไอเดีย ให้เกิดอะไรใหม่ๆ ให้เขาเห็น”

“ทุกกระบวนการที่เราพาไปเนี่ย เราจะคิดแล้วว่าเขาน่าจะพัฒนา ได้อะไรบ้าง เป้าหมายของเราคือการทำให้เขาพึ่งพาตนเองได้ ไม่ว่าเขาจะอยู่ในระบบการศึกษาหรือไม่ก็ตาม” ผู้ใหญ่เอกกล่าว 

ณ ปัจจุบันเยาวชนในกลุ่ม ยังมีการไลฟ์สดขายสินค้าที่โกดังสินค้ามือสอง ผ่านความร่วมมือที่ทางหน่วยการเรียนรู้เป็นผู้ประสานงานให้ 

วันนี้การปลูกผักที่ท่าสะท้อนไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของการเกษตร แต่มันคือองค์ความรู้ที่กินได้ ผ่านการหยอดเมล็ดแห่งความเข้าใจ เพาะต้นอ่อนของโอกาส ที่พิสูจน์แล้วว่าการยอมรับและไม่ตัดสินสามารถสร้างชีวิตใหม่ได้จริง

“เป้าหมายของเราคือการทำให้เขาพึ่งพาตนเองได้ ไม่ว่าเขาจะอยู่ในระบบการศึกษาหรือไม่ก็ตาม”

คำว่า ‘เรา’ หมายถึงผู้ใหญ่เอก และทีมงานอีก 10 กว่าชีวิต ในการประคองเด็กที่หลุดจากระบบให้เดินต่อไปได้อย่างมั่นคง ซึ่งความโดดเด่นของหน่วยการเรียนรู้ในสุราษฎร์ฯ คือ ‘ระบบทีม’ ที่เชื่อมประสานกันอย่างลงตัว

“ที่นี่มีทีมพี่เลี้ยง ที่เป็นทั้งอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน (อสม.) อย่างนิต มีหัวหน้าชุมชนอย่างกบ มีทีมนักวิชาการและจัดการอย่างโรจน์ มีคนที่พร้อมช่วยเหลืออย่างบริษัทคิงส์วิชที่คอยรับซื้อผัก มีโกดังของมือสองที่รับเด็กๆ ในกลุ่มเราไปทำงาน” 

ผู้ใหญ่เอก เล่าต่อว่าทีมทำงานไม่ใช่ทีมที่สมบูรณ์แบบ มีทั้งคนที่หายออกไปบ้าง มีทั้งคนที่ขอยุติหน้าที่ แต่ทุกคนที่หายหน้าหายตาไปก็สามารถกลับมาสู่การเป็นพี่เลี้ยง หรือทีมทำงานได้เสมอถ้าพร้อม

“บางคนทำหลายหน้าที่มาก เขาเลยขอหยุดออกไปจัดการสิ่งที่ทำอยู่ เราก็จะประชุมกันว่าใครจะมาทำหน้าที่นี้ต่อ ซึ่งส่วนใหญ่ไม่มีปัญหาเพราะทุกคนเข้าใจเป้าหมายเดียวกันอยู่แล้ว การทำงานมันเลยต่อเนื่อง ซึ่งเวลามีกิจกรรม เราก็ยังเชิญคนที่ออกจากลุ่มไปเข้ามามีส่วนร่วม มาทำกิจกรรมร่วมกันเหมือนเดิมถ้าเขาพร้อมมา”

ไม่ใช่แค่คนในพื้นที่ แต่กลุ่มวิสาหกิจชุมชนท่าสะท้อนฟาร์มเห็ดยังเชื่อมโยงกับหน่วยงานภาครัฐแบบพึ่งพาพึ่งอาศัย 

“บางทีการฝึกสอนเด็กเราต้องใช้ความเชี่ยวชาญ เลยต้องไปขอความร่วมมือกับภาครัฐ กับองค์กรท้องถิ่นบ้าง นอกจากตำแหน่งผู้ใหญ่บ้านที่ใช้ติดต่อแล้ว ยังมีเคล็ดลับคือเราโพสเฟซบุ๊กขอบคุณ เพราะทำให้คนที่เข้ามาช่วยเราภูมิใจ แล้วหลังจากนั้นเขาจะอยากเข้ามาช่วยเราอีก หรือเราก็ต้องไปช่วยเขาคืนบ้างถ้าหน่วยงานต่างๆ เขาร้องขอมา” 

โรนจ์ นักวิชาการส่งเสริมการเกษตรปฏิบัติการ ที่ตอนนี้กลายเป็นหนึ่งในผู้จัดการหน่วยการเรียนรู้ของกลุ่ม คือตัวอย่างของการเชื่อมโยงการทำงานเป็นเครือข่าย

“อย่างโรจน์ ตอนแรกเขาไม่ได้มาทำงานกับเรานะ เป็นแค่นักวิชาการส่งเสริมการเกษตร แต่พอเราวางแผนว่าจะมีการปลูกผักเลยต้องใช้ความรู้เชิงวิชาการ เราก็ไปคุยไปดีลกับเขา ซึ่งพอเห็นความเป็นไปได้เขาก็เลยเข้ามาช่วยหน่วยการเรียนรู้แบบเต็มตัว ต้องขอบคุณเขาสำหรับงานเอกสาร การเติมเต็มองค์ความรู้แบบที่ชาวบ้านไม่ค่อยรู้”

ผู้ใหญ่ยังเอกยังฝากขอบคุณสมาชิกทีมอีกหลายๆ คน ที่ร่วมทำงานด้วยกันมา 

ในโรงเรือนสีเขียวแห่งนี้ ผักสลัดอาจเป็นผลผลิตที่ส่งขายเลี้ยงชีพ แต่ ‘ความภาคภูมิใจ’ และ ‘โอกาส’ คือผลผลิตที่หล่อเลี้ยงชีวิตเด็กๆ ท่าสะท้อนให้เติบโตอย่างสง่างามในบ้านเกิดของตัวเอง

The post เด็กมีอนาคต ด้วยองค์ความรู้กินได้ แปลงผักจากวิสาหกิจชุมชนท่าสะท้อนฟาร์มเห็ด ที่สอนให้เด็ก ‘นิ่ง’ เพื่อสร้าง ‘ชีวิต’ ด้วยมือตัวเอง first appeared on กสศ..

“ทุนเสมอภาคช่วยต่อลมหายใจให้เด็กนักเรียน”

ครูอรอุมา ทองรักษ์ จากโรงเรียนบ้านพรุยายชี อำเภอไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี เล่าถึงความสำคัญของทุนเสมอภาคที่มอบให้กับนักเรียนจำนวน 55 คน โดยกล่าวว่า เงินสนับสนุนนี้เป็นเหมือนหลักประกันโอกาส ช่วยให้เด็ก ๆ ได้เรียนต่อจนจบการศึกษาภาคบังคับ และระหว่างทางพวกเขาจะค่อย ๆ มองเห็นเป้าหมายของตนเอง เพื่อพัฒนาต่อยอดไปสู่การศึกษาที่สูงขึ้น

ชีวิตความเป็นอยู่ของนักเรียนโรงเรียนบ้านพรุยายชี

ครูอรอุมาเล่าให้ฟังถึงสภาพความเป็นอยู่ของนักเรียนในโรงเรียนว่า เด็กหลายคนมาจากครอบครัวที่พ่อแม่แยกทางกัน ส่วนใหญ่จึงอาศัยอยู่กับญาติ หรืออยู่กับพ่อหรือแม่เพียงคนเดียวซึ่งต้องทำหน้าที่เป็นเสาหลักของครอบครัวเพียงลำพัง

ผู้ปกครองของเด็กเหล่านี้จำนวนมากไม่มีงานประจำ รายได้จึงไม่แน่นอนและไม่เพียงพอต่อการดำรงชีวิต เด็ก ๆ ที่มาโรงเรียนจึงแทบไม่มีเงินพกติดตัว บางคนบ้านอยู่ไกลต้องมีค่าใช้จ่ายในการเดินทาง และเมื่อไม่มีเงินก็จำเป็นต้องหยุดเรียน

หากวันไหนฝนตกหนัก การเดินทางยิ่งลำบากขึ้น เด็กบางคนต้องขาดเรียนติดต่อกันหลายวัน ส่งผลให้เรียนไม่ทันเพื่อน และในที่สุดอาจหลุดออกจากระบบการศึกษาไป 

“ทั้งหมดที่กล่าวมาคือสิ่งที่ทุนการศึกษาช่วยเติมเต็มได้ ซึ่งนอกจากทุนเสมอภาคแล้ว ทางโรงเรียนยังร่วมมือกับหน่วยงานภายนอกทั้ง อบต. และกาชาด จัดหาทุนอื่น ๆ มาเพิ่ม และยังมีส่วนที่ผู้บริหารและครูของโรงเรียนเองช่วยกันสมทบเข้าไปอีกด้วย

“ส่วนหนึ่งคือเราเห็นแล้วว่าทุนเสมอภาคที่เติมลงมาที่เด็กและครอบครัว ทำให้เด็กมีค่าเดินทาง มีชุดนักเรียน มีชุดพละ มีชุดลูกเสือเนตรนารี หรือมีชุดอาเซียนครบ ส่วนที่เหลือก็เผื่อไปถึงพวกเครื่องเขียนอุปกรณ์การเรียน ค่าจัดกิจกรรมต่าง ๆ ซึ่งถ้ารวม ๆ กันแล้วถือเป็นค่าใช้จ่ายที่สูงและแทบไม่มีครอบครัวไหนจ่ายไหว”

“ทุนเสมอภาค” ไม่ใช่แค่เงิน แต่คือการต่อลมหายใจของอนาคต

จากประสบการณ์การเป็นครูแอดมินทุนเสมอภาคที่โรงเรียนบ้านพรุยายชี ครูอรอุมาได้เห็นถึงความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นกับนักเรียนเมื่อพวกเขาได้รับ “โอกาส” ผ่านทุนการศึกษา

ครูอรอุมาอยากบอกกับทุกคน โดยเฉพาะผู้ที่อยากเห็นเด็กไทยได้รับการศึกษาอย่างเสมอภาค ว่าการร่วมสนับสนุนเงินเพื่อเป็นส่วนหนึ่งของทุนการศึกษา ถือได้ว่าคุณเป็นส่วนหนึ่งของการ “ต่อลมหายใจ” ให้กับเด็กบางคนได้เรียนหนังสือต่อ

ไม่ว่าจะเป็นทุนเสมอภาคจาก กสศ. หรือทุนจากหน่วยงานอื่น ๆ ทุกบาททุกสตางค์ล้วนมีพลัง เมื่อเด็กเหล่านี้เติบโตขึ้น มีการศึกษา มีงานทำ พวกเขาจะกลับมาพัฒนาท้องถิ่น พัฒนาประเทศ และที่สำคัญคือ พวกเขาจะกลายเป็น “ผู้ส่งต่อโอกาส” ให้กับคนรุ่นต่อไป “สร้างพลังในการส่งต่อการให้อย่างไม่สิ้นสุด” 

กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา หรือ กสศ. เป็นองค์กรที่มุ่งสนับสนุนเด็ก เยาวชน ที่ขาดแคลนทุนทรัพย์หรือด้อยโอกาส ให้สามารถเข้าถึงการศึกษาและการเรียนรู้ที่มีคุณภาพอย่างเต็มตามศักยภาพ ในแต่ละปีสามารถป้องกันเด็กและเยาวชนไม่ให้หลุดจากระบบการศึกษา ผ่านการสนับสนุน “ทุนเสมอภาค” หรือ “เงินอุดหนุนแบบมีเงื่อนไข” ครอบคลุมตั้งแต่ระดับชั้นอนุบาล – ม.ต้น และ นำร่องชั้น ม.ปลาย ใน รร.ตำรวจตระเวนชายแดน

“ทุนเสมอภาค” ของ กสศ. เป็นทุนให้เปล่าที่สร้างโอกาสทางการศึกษา โดยในปีการศึกษา 2567 ได้สนับสนุนนักเรียนยากจนพิเศษจำนวน 1.3 ล้านคน โดยมีการติดตามการมาเรียน การเจริญเติบโต และการคงอยู่ในระบบการศึกษาอย่างต่อเนื่อง ซึ่งภาคเรียนที่ 1 ที่ผ่านมาพบว่า “ทุนเสมอภาค” สามารถป้องกันไม่ให้เด็กหลุดจากระบบการศึกษาอย่างได้ผล นักเรียนทุน 97.88% ยังคงอยู่ในระบบการศึกษา และได้เรียนต่อถึงระดับอุดมศึกษามากขึ้น

The post “ทุนการศึกษา” ไม่ใช่แค่เงิน แต่คือการต่อลมหายใจของอนาคต : ครูอรอุมา ทองรักษ์ โรงเรียนบ้านพรุยายชี อ.ไชยา จ.สุราษฎร์ธานี first appeared on กสศ..

ครูจารุวรรณ จันทร์เพชร โรงเรียนวัดนาราเจริญสุข อำเภอเกาะสมุย จ.สุราษฎร์ธานี เปรยถึงความเปลี่ยนแปลงของเด็ก ๆ หลังได้รับทุนสมอภาค ภายใต้โครงการจัดสรรเงินอุดหนุนแบบมีเงื่อนไข (Conditional Cash Transfer: CCT) ที่ช่วยวาดรอยยิ้มสดใสบนใบหน้าน้อง ๆ หลังได้รับการเติมเต็มในสิ่งที่ขาดพร่อง

ครูจารุวรรณ ผู้เป็นแอดมินทุนเสมอภาคประจำโรงเรียนวัดนาราเจริญสุข เล่าว่าด้วยลักษณะทางภูมิศาสตร์ของพื้นที่โรงเรียนซึ่งอยู่ใกล้ชายทะเลและท่าเรือเฟอร์รี่ ผู้ปกครองของเด็กนักเรียนเกือบทั้งหมดตั้งแต่ชั้น อ.2-ป.6 ซึ่งมีจำนวน 150 คนจึงมีอาชีพรับจ้างและทำประมง และเกินกว่าครึ่งคือคนจากต่างพื้นที่ที่เข้ามาหางานทำในเกาะสมุย ซึ่งส่วนใหญ่ของรายได้ต้องเอาไปลงกับค่าที่พักอาศัยตกเดือนละ 2,000 – 3,000 ขณะที่งานรับจ้างและทำประมงไม่ได้มีรายได้แน่นอน วันไหนท้องฟ้าไม่เป็นใจมีมรสุมเข้าคลื่นลมแรง ก็จะออกทะเลไม่ได้และไม่มีรายได้เลยแม้แต่บาทเดียว

ส่วนเรื่องการศึกษา คุณครูบอกว่าการขาดแคลนทุนทรัพย์เป็นปัจจัยสำคัญที่กำหนดอนาคตของเด็ก ๆ โดยบางคนไม่สามารถเรียนหนังสือจนจบการศึกษาภาคบังคับ เพราะต้องออกจากโรงเรียนไปทำงาน และด้วยวุฒิการศึกษาน้อยนิด งานที่ทำได้จึงไม่พ้นตามรอยอาชีพของผู้ปกครองอย่างไม่มีทางเลือก จนเกิดเป็นวงจรวนลูปของความยากจนด้อยโอกาส

“นอกจากส่วนที่รัฐจัดสรรให้เด็กผ่านนโยบายเรียนฟรี 15 ปี ทางโรงเรียนจำเป็นต้องหาทุนการศึกษาอื่น ๆ มาเติมเต็ม ซึ่งทุนเสมอภาคจาก กสศ. ถือว่ามีความสำคัญมาก ๆ เพราะไม่เพียงช่วยอุดช่องว่างของความขาดแคลน แต่ส่วนหนึ่งของทุนยังเข้าไปช่วยเรื่องค่าใช้จ่ายในชีวิตประจำวันของเด็ก และหลายครั้งก็เผื่อแผ่ไปถึงครอบครัวของเขาด้วย”

คุณครูขยายความให้เห็นภาพของชีวิตคนส่วนหนึ่งบนเกาะสมุย ว่าความที่เป็นเมืองท่องเที่ยวติดอันดับโลก ค่าครองชีพจึงอยู่ในเกณฑ์ที่สูง ไม่ว่าค่าอาหาร ค่าเดินทาง ค่าสิ่งของเครื่องใช้ จนถึงค่ารักษาพยาบาล ซึ่งแน่นอนว่าสำหรับคนตัวเล็ก ๆ ที่ไม่มีรายรับประจำย่อมหาได้ไม่พอรายจ่าย 

“มีนักเรียนจำนวนไม่น้อยที่มาเรียนโดยไม่ได้กินข้าวเช้า เด็ก ๆ เหล่านี้จะหิ้วท้องรอไปถึงมื้อกลางวัน เรื่องนี้คนเป็นครูไม่ต้องสังเกตก็เห็นว่าเมื่อเขาหิว สมาธิที่จะจดจ่อกับเรื่องเรียนก็ไม่มี หรือบางคนอายุไม่เท่าไหร่แต่เป็นโรคกระเพาะ เหล่านี้ล้วนเป็นอุปสรรคต่อการจะเรียนให้ดี และเป็นเหตุเป็นผลสอดรับกันว่าทำไมผลการเรียนของเด็กเราจึงอยู่ต่ำกว่าเกณฑ์ที่ควรจะเป็น นี่ยังไม่รวมถึงว่าอุปกรณ์การเรียนและเครื่องแบบนักเรียนของเด็ก ๆ กลุ่มนี้ไม่เคยมีพร้อม ต้องอาศัยเสื้อผ้าบริจาคบ้าง หรือชุดนักเรียนเก่า ๆ ที่ส่งต่อกันจากพี่ถึงน้อง และจากน้องต่อไปถึงครอบครัวถัดไป ไม่มีใครเคยได้สัมผัสของใหม่กันทั้งนั้น”

อย่างไรก็ตามคุณครูบอกว่านับตั้งแต่มีทุนเสมอภาคและทุนการศึกษาอื่น ๆ เข้ามาเติมเต็ม ภาพความขาดแคลนต่าง ๆ ก็เริ่มแสดงให้เห็นว่ามีความเปลี่ยนแปลงไปบ้าง โดยปีการศึกษาที่ผ่านมา (2567) โรงเรียนวัดนาราเจริญสุขมีนักเรียนที่ได้รับทุนเสมอภาครวม 31 คน เมื่อติดตามการใช้จ่ายหลังรับทุน คุณครูพบว่าเงินที่ลงไปถึงเด็ก ๆ จะแบ่งออกเป็นสองส่วน คือส่วนหนึ่งเป็นค่าอาหารและค่าใช้จ่ายที่จำเป็นต่อชีวิตหรือต่อการประกอบอาชีพของคนในครอบครัว กับอีกส่วนหนึ่งผู้ปกครองจะนำไปซื้อชุดนักเรียนและอุปกรณ์การเรียนใหม่ นำมาซึ่งภาพตามที่เล่าไว้ข้างต้น ว่าการได้รับสิ่งของที่ไม่เคยมีเคยได้นี้ อย่างน้อยที่สุดก็ช่วยให้เกิดรอยยิ้ม และจุดประกายในแววตาของเด็ก ๆ ให้สดใสขึ้น ดังที่ครูจารุวรรณบรรยายไว้ว่า 

“เมื่อเด็ก ๆ ได้รับทุน ได้เอาเงินไปซื้อสิ่งของเครื่องใช้ใหม่ ๆ เขาจะมีรอยยิ้มกว้างด้วยความดีใจ แล้วจากการประเมินผลลัพธ์ของเด็กที่ได้รับทุนทุกเทอม เราพบว่าเด็กมีสุขอนามัยที่ดีขึ้น มีน้ำหนักส่วนสูงเติบโตตามวัย และมีผลการเรียนที่ดีขึ้นด้วย ซึ่งสำหรับเราที่เป็นครูแล้ว การได้เห็นเด็ก ๆ มีความสุขตัวเองก็มีความสุขตาม และยังบอกตัวเองว่าจะพยายามให้มากขึ้น เพื่อหาทางเติมเต็มและจะพาเด็ก ๆ เหล่านี้ไปถึงวันจบการศึกษาให้ได้ทุกคน” 

The post ทุนเสมอภาค “ทุนที่มาช่วยเติมเต็มรอยยิ้มสดใสของเด็ก ๆ” : ครูจารุวรรณ จันทร์เพชร โรงเรียนวัดนาราเจริญสุข อำเภอเกาะสมุย จ.สุราษฎร์ธานี first appeared on กสศ..

ครูสุวรัตน์ คุณครูแอดมิน ‘ทุนเสมอภาค’ โรงเรียนบ้านโฉลกหลำ ต.เกาะพงัน อ.เกาะพะงัน จ.สุราษฎร์ธานี เล่าถึงสถานการณ์ของน้อง ๆ นักเรียนทุนเสมอภาคในความดูแล ที่เกือบ 100% มาจากครอบครัวชาวประมง 

“ความเป็นพื้นที่เกาะ เป็นเมืองท่องเที่ยว ภาพที่หลายคนมองมายังเด็ก ๆ บนเกาะ ส่วนใหญ่จะเหมารวมว่าครอบครัวค่อนข้างมีฐานะ แต่การเป็นครูโรงเรียนขยายโอกาสและเป็นครูแอดมินทุนเสมอภาค เราได้ลงพื้นที่เยี่ยมบ้านทุกเทอม จึงบอกได้ว่าถ้าลงมาสัมผัสจริง ๆ จะเห็นเลยว่ามีเด็กจำนวนไม่น้อยบนเกาะพงันแห่งนี้ ที่เขาต้องพยายามทุกวัน เพื่อไปช่วยพ่อแม่ทำงานหารายได้ และเพื่อให้ตัวเองมีเงินใช้มาโรงเรียน”

ครูสุวรัตน์ กล่าวว่า ประเด็นหนึ่งที่ได้ยินบ่อยเมื่อพูดถึงเด็ก ๆ ทุนเสมอภาค คือความยากไร้ขาดแคลนโอกาสมักทำให้เด็กไม่มีเป้าหมายด้านการศึกษา แต่กับน้อง ๆ ทุนเสมอภาคที่มีอยู่ราว 20 คนที่โรงเรียนบ้านโฉลกหลำ คุณครูบอกได้ว่าเด็กทุกคนรับรู้ว่าการศึกษาคือทางเดียวที่จะช่วยให้หลุดพ้นจากสภาพชีวิตที่เป็นอยู่   

“ก่อนหน้านี้ทุกวันเราจะเจอเด็กที่มาโรงเรียนโดยไม่ได้หลับไม่ได้นอน เพราะช่วงกลางคืนเขาออกทะเล และแม้จะพยายามกันเต็มที่แล้ว แต่การทำประมงก็เป็นอาชีพที่รายได้ไม่แน่นอน บางครั้งโชคเข้าข้างได้ปลามากพอจะแลกเป็นเงินมาใช้จ่ายในสิ่งจำเป็น แต่หลายครั้งก็มักอับโชค แทบไม่ได้อะไรกลับมาเลยจากการออกทะเลทั้งคืน พอเป็นอย่างนั้นหลายคนก็หยุดเรียน เพราะเขาไม่มีเงินเดินทาง หรือพูดให้ถูกคือไม่มีแม้เงินพอเป็นค่าอาหารของคนในครอบครัวด้วยซ้ำ 

“การมีอยู่ของทุนเสมอภาคที่เข้ามาถึงเด็กกลุ่มนี้ จึงสำคัญมากต่อความเปลี่ยนแปลงคุณภาพชีวิต ตั้งแต่อัตราขาดเรียนที่ลดลง การพักผ่อนที่เพียงพอของเด็ก จนถึงการกินอาหารครบมื้อ เพราะเมื่อเด็กและครอบครัวพอมั่นใจว่าแต่ละเทอมจะมีเงินมาช่วยอุดหนุนค่ากินอยู่ ค่าเดินทาง หรือค่าใช้จ่ายอื่น ๆ เด็กก็ไม่ต้องอดนอนไปออกทะเลตอนกลางคืน มีข้าวเช้าข้าวกลางวันกิน แล้วก็ไม่ต้องมาหลับในห้องเรียนหรือต้องเสี่ยงวูบไปอีกแล้ว”    

ครูสุวรัตน์ขยายความความสำคัญของ ‘ทุนเสมอภาค’ ว่า จากที่ติดตามเด็กทุกปีจนเห็นพัฒนาการต่าง ๆ หลังจากได้รับทุน ในฐานะครูมองว่าทั้งทุนเสมอภาคและทุนการศึกษาอื่น ๆ นั้น มีความหมายประหนึ่งบันไดที่ช่วยให้เด็กได้ไต่ขึ้นไปสู่อนาคต เช่นกันในมุมกลับถ้าไม่มีทุนมาเติมเต็มส่วนที่ขาดพร่อง ความฝันความหวังและอนาคตของเด็กเหล่านี้จะถูกทอดทิ้งและสิ้นสุดลงก่อนจะเริ่มต้นเสียอีก

“การต้องออกไปช่วยพ่อแม่ทำงานก่อนถึงวัยที่เหมาะสม มันทำให้เด็กขาดโอกาสเรียนรู้ ขาดขั้นตอนที่จะใช้การศึกษามาพัฒนาชีวิตความเป็นอยู่ให้ดีขึ้น ซึ่งถ้าไม่มีทุนหรือความช่วยเหลือมาถึง ประเทศของเราก็จะมีคนกลุ่มหนึ่งที่วนเวียนในวัฏจักรความยากจนสืบรุ่นสู่รุ่น พวกเขาจะไม่มีแม้กระทั่งโอกาสพัฒนาความเป็นอยู่ของตัวเอง เพราะลำพังแค่ผ่านแต่ละวันที่อดมื้อกินมื้อ หรือต้องหาทางเลี้ยงปากท้องให้อยู่รอดตั้งแต่ยังไม่ได้เรียนรู้การใช้ชีวิต มันก็คาดเดาได้เลยว่าวงจรเหล่านี้จะนำมาสู่อีกหลายปัญหาที่กระทบไปถึงสังคมและและประเทศ

 “ถ้าถามว่าทุนเสมอภาคช่วยเติมเต็มโอกาสทางการศึกษาได้อย่างไร ก็ต้องบอกว่าจากนโยบายเรียนฟรี 15 ปีที่มีอยู่ มันไม่ได้รวมถึงค่าเดินทาง หรือค่าใช้จ่ายเรื่องการศึกษาอื่น ๆ นอกจากค่าเทอม และโดยเฉพาะค่าอาหาร จากที่เก็บข้อมูลทุนเสมอภาคจึงพบว่าเด็กจะใช้เงินส่วนใหญ่ไปกับค่ากินอยู่ โดยในสภาพครอบครัวที่หาเช้ากินค่ำ เมื่อเขาได้ทุนก็จะเอาไปซื้อข้าวสารอาหารแห้งมาเก็บไว้ใช้กินนาน ๆ หรือบางทีเด็กอาจได้เอาไปซื้อขนมราคาห้าบาทสิบบาทมาลองกิน ซึ่งแค่นั้นก็ช่วยเติมความสุขได้ อีกส่วนหนึ่งคือเงินที่ได้จะเอาไปซื้ออุปกรณ์การเรียนและชุดนักเรียนใหม่ จากเดิมทีที่ต้องใส่แต่เสื้อนักเรียนบริจาคที่บนหน้าอกปักไว้ด้วยชื่อของคนอื่น หรือบางตัวปักอักษรย่อของโรงเรียนอื่นมาด้วยซ้ำ ฉะนั้นการได้ซื้อเสื้อนักเรียนใหม่สักตัวหนึ่ง มันก็ช่วยคลายความรู้สึกแปลกแยกจากเพื่อนนักเรียนคนอื่น และทำให้เด็กรู้สึกกระตือรือร้นอยากมาโรงเรียนมากขึ้นด้วย”  

ครูสุวรัตน์ ทิ้งท้ายโดยชักชวนไปถึงผู้ที่มีใจอยากสนับสนุนการศึกษาว่า การลงทุนกับเด็ก ๆ ที่ยังขาดแคลนโอกาส เป็นการ ‘เปลี่ยนชีวิต’ ของเด็กอีกหลายคน เพื่อให้ได้มีโอกาสพัฒนาตัวเองและต่อยอดความฝัน นอกจากนี้ยังเป็นการส่งต่อโอกาสไปยังอีกหลายชีวิต เพราะเมื่อวันใดที่เด็กคนหนึ่งประสบความสำเร็จ มีรายได้ มีหน้าที่การงานที่มั่นคง เขาจะเป็นผู้พลิกชีวิตของคนรอบตัว และจะเป็นคนที่พร้อมแบ่งปันโอกาสไปสู่เด็ก ๆ รุ่นถัดไป

The post ‘ทุนเสมอภาค’ กับการส่งต่อโอกาสที่ไม่สิ้นสุด : ครูสุวรัตน์ แซ่ผั้ง โรงเรียนบ้านโฉลกหลำ อ.เกาะพะงัน จ.สุราษฎร์ธานี first appeared on กสศ..

“ในเรื่องการเรียนจึงยังมีเด็กที่ต้องขาดเรียนบ่อยเพื่อไปทำงาน บางคนต้องหยุดเรียนไปดูแลคนในครอบครัว หลายคนไม่มีโภชนาการที่เหมาะสม …ดังนั้นการเติมเต็มช่องว่างรายได้ครัวเรือนด้วยทุนเสมอภาค ถือว่ามีส่วนมาก ๆ ที่ทำให้เด็กได้เรียนจนจบ ป.6 รวมถึงมีกำลังใจจะเรียนต่อจนจบการศึกษาภาคบังคับ”

ครูกิตติมา แสงตาขุน เป็นครูแอดมินที่ดูแลงานทุนเสมอภาค ภายใต้โครงการจัดสรรเงินอุดหนุนแบบมีเงื่อนไข (Conditional Cash Transfer: CCT) ของ กสศ. ในโรงเรียนบ้านใหญ่ ตำบลพนม อำเภอพนม จังหวัดสุราษฎร์ธานี เล่าถึงเรื่องราวชีวิตของเด็ก ๆ ที่ได้เข้าไปเยี่ยมบ้าน บันทึกข้อมูลต่าง ๆ เข้าระบบ กสศ. และนำมาออกแบบการดูแลช่วยเหลือเด็ก ๆ ในโรงเรียน เพื่อประคับประคองพวกเขาให้มีโอกาสเรียนต่อ ไม่หลุดออกจากระบบการศึกษาภาคบังคับ

“โรงเรียนเราสอนเด็กอนุบาล 2 ถึง ป.6 เป็นโรงเรียนขนาดเล็ก มี 8 ห้องเรียน ในปีการศึกษา 2567 นี้ มีเด็ก ๆ ได้รับทุนเสมอภาค 40 คน ต้องบอกว่าเงินอุดหนุนที่อนุบาลได้รับคนละ 4,000 บาทต่อปี ระดับประถม 3,480 บาทต่อปี เงินจำนวนนี้มีค่ามากในฐานะหลักประกันโอกาสทางการศึกษาที่ช่วยลดภาระผู้ปกครอง ให้นักเรียนมีค่าเดินทาง ค่าอาหาร ค่าขนม และซื้ออุปกรณ์การเรียน 

“ทุนเสมอภาคยังช่วยให้เด็ก ๆ ที่เคยหยุดเรียนเพื่อช่วยงานที่บ้าน ไม่ต้องขาดเรียนอีก หรือเด็กที่ต้องทนหิว อดมื้อกินมื้อ ก็ได้รับอาหารที่ดีขึ้น มีน้ำหนักและความสูงเพิ่มขึ้น ซึ่งส่งผลดีต่อการเรียนรู้และสมาธิในการเรียน”

ครูกิตติมาเห็นว่าในพื้นที่ห่างไกล การขาดแคลนทุนทรัพย์ไม่ได้เป็นปัญหาหลักเพียงอย่างเดียว แต่ ‘แรงบันดาลใจ’ ในการเรียนรู้ยังเป็นสิ่งสำคัญที่ขาดหายไป เด็กในครอบครัวที่ไม่มีโอกาสเรียนสูง มักขาดการสนับสนุนและแรงบันดาลใจในการศึกษาต่อ โรงเรียนจึงมุ่งเน้นในการ ‘จุดประกายเป้าหมายการศึกษา’ ด้วยการเปิดโอกาสให้เด็กได้เรียนรู้จากแหล่งเรียนรู้ภายนอก โดยเฉพาะจากแหล่งท่องเที่ยวในอำเภอพนมและการเข้าถึงเทคโนโลยีเพื่อเห็นโลกกว้างและวิถีชีวิตที่แตกต่าง

“แน่นอนว่าเด็ก ๆ ที่อยู่ในครอบครัวที่ผู้ปกครองจบการศึกษาไม่สูงมาก ‘แรงใจ’ หรือ ‘การหนุนเสริม’ ที่เขาควรได้รับก็ยิ่งน้อยลงตามกัน ขณะที่สิ่งสำคัญต่อการศึกษาสมัยใหม่อย่างการเข้าถึงเทคโนโลยี เด็ก ๆ แทบไม่มีโอกาสเข้าถึง 

“นอกจากการเรียนรู้ในห้องเรียน เรายังพยายามผลักดันให้เด็กเข้าถึงแหล่งเรียนรู้ข้างนอก โดยเฉพาะในพื้นที่อำเภอพนม ซึ่งมีชื่อเสียงเรื่องสถานที่ท่องเที่ยว ก็เป็นการทำให้เด็ก ๆ ได้เปิดโลกออกไปว่ามีอาชีพน่าสนใจอีกมากมาย นอกจากนี้ยังเอาเทคโนโลยีมาช่วย เพื่อให้เด็ก ๆ เห็นว่าอินเทอร์เน็ตสามารถเป็นแหล่งเรียนรู้ที่สำคัญ และจะช่วยให้เขาเห็นวิถีชีวิตของผู้คนในแง่มุมอื่น ๆ ในพื้นที่อื่น ๆ อย่างไร”

การที่โรงเรียนสามารถออกแบบการเรียนรู้และดำเนินการต่อเนื่องได้ เพราะมีทุนเสมอภาคเป็นแรงขับเคลื่อน

ครูกิตติมา บอกว่าทุนเสมอภาคช่วยสร้างความเปลี่ยนแปลง ทำให้เด็ก ๆ ที่ขาดแคลนทุนทรัพย์ และโอกาสต่าง ๆ สนใจเล่าเรียนมากขึ้น “เราเชื่อว่าภาพระยะยาวของทุนเสมอภาคภาค คือการเป็นหลักประกันโอกาสให้เด็ก ๆ อยู่ในระบบจนจบการศึกษา ช่วยเพิ่มการมองเห็นเป้าหมาย ที่จะพยายามพาตัวเองไปถึงการเรียนต่อในชั้นมัธยมต้นและมัธยมปลายด้วย”

เกี่ยวกับหลักเกณฑ์การคัดกรองความยากจน ครูกิตติมาบอกว่าการเข้าไปเยี่ยมบ้านและบันทึกข้อมูลเข้าระบบ เพื่อรับการจัดสรรเงินอุดหนุนนักเรียนยากจนพิเศษแบบมีเงื่อนไขของทุนเสมอภาค “เมื่อทำต่อเนื่องทุกปีการศึกษา จะไม่รู้สึกถึงความยุ่งยากซับซ้อน แต่สิ่งที่จำเป็นต้องทำควบคู่กันไป คือการสื่อสารกับผู้ปกครองให้เห็นความสำคัญของการจัดทำข้อมูล และการส่งข้อมูลให้ตรงเวลา เพื่อโอกาสที่เด็กจะไม่เสียสิทธิ์ ซึ่งตรงนี้สำคัญมาก เพราะการที่เด็กคนหนึ่งพลาดโอกาสรับทุนไปแม้เพียงหนึ่งปีการศึกษา นั่นเท่ากับความเสี่ยงที่จะเรียนไม่จบ แล้วเส้นทางชีวิตของเด็กคนหนึ่งก็อาจต้องเปลี่ยนไปเลยในอนาคต”

นี่คือเรื่องราวความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นกับเด็ก ๆ จากทุนเสมอภาค ของ กสศ. จากครูกิตติมา หนึ่งในคุณครูจำนวนกว่า 400,000 คน ที่ร่วมปฏิบัติภารกิจลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา เพื่อสร้างโอกาสให้กับนักเรียนกลุ่มเป้าหมาย 1.3 ล้านคน ให้ไม่เพียงสามารถคงอยู่ในเส้นทางการศึกษา แต่ยังส่งเสริมให้พวกเขาได้เป็นคนแรกในครอบครัวที่จบการศึกษาระดับสูง และยกระดับชีวิตความเป็นอยู่ของตนเองและคนรอบตัวในระยะยาวได้อีกด้วย

The post “ทุนเสมอภาค” คือหลักประกันโอกาส เติมเต็มความฝันให้เด็ก ๆ อยากเรียนต่อระดับสูง first appeared on กสศ..

‘ครูน้ำฝน’ อังคนา วัตรสังข์ ครูรัก(ษ์)ถิ่นรุ่นที่ 1 กลับไปเป็นครูในโรงเรียนบ้านเกิดด้วยการเป็นครูอาสาสมัครช่วงเปิดเทอมแรกปีการศึกษา 2567 เธอบรรยายภาพที่ผุดขึ้นในใจ หลังก้าวผ่านประตูห้องเรียนไปหาลูกศิษย์ในฐานะครูเต็มตัวเป็นครั้งแรกว่า “วินาทีนั้นความรู้สึกผสมปนเปทั้งประหม่าทั้งดีใจ อีกอย่างที่คิดคือ แม้จะอยากให้เด็ก ๆ ผ่อนคลายและเรียนรู้อย่างสนุกสนานแค่ไหน แต่ยังไงก็ต้องให้รับรู้ถึงความมุ่งมั่นจริงจังของเราด้วย” 

ครบหนึ่งเทอมแล้วที่ครูน้ำฝนปฏิบัติหน้าที่ครูอาสาสมัคร เปิดเทอมภาคเรียนที่ 2 ในเดือนพฤศจิกายน เธอได้บรรจุเป็น ‘ข้าราชการครู’ อย่างเป็นทางการที่โรงเรียนบ้านคลองรอก ต.ประสงค์ อ.ท่าชนะ จ.สุราษฎร์ธานี แม้หนึ่งเทอมเป็นเพียงช่วงเวลาไม่นาน แต่ครูน้ำฝนยืนยันมั่นเหมาะว่าการได้กลับมาเป็นครูในพื้นที่ที่เติบโตขึ้นมา คืองานที่รักและพร้อมทำเรื่อยไปจนกว่าจะบรรลุเป้าหมายที่ตั้งไว้ในวันหนึ่ง

บ่ายหนึ่งของวันเรียนธรรมดา เรามีโอกาสไปเยี่ยม ‘คุณครูคนใหม่’ ถึงถิ่น ทำให้เห็นกิจวัตรประจำวัน ตั้งแต่นำเด็กทำกิจกรรม เข้าบทเรียน จนผ่านช่วงอาหารกลางวันและพาลูกศิษย์เข้านอนตอนบ่าย เมื่อนั้นครูน้ำฝนจึงมีเวลาทบทวนประสบการณ์แรกของการเป็นครูให้เราฟัง เริ่มที่ชั้นเรียนว่าตอนนี้รับหน้าที่ดูแลนักเรียนชั้นอนุบาล 2-3 ที่มีรวมกันอยู่ทั้งหมด 13 คน ซึ่งเธอบอกว่า “อาจน้อยด้วยปริมาณ แต่มากด้วยความใกล้ชิด”

“พอเด็กไม่เยอะ เราวางแผนการสอนได้หลากหลาย โดยเฉพาะการคิดกิจกรรมที่ทุกคนมีส่วนร่วม ได้ลงมือทำ ได้ลองสลับบทบาทในกิจกรรม เกม หรือการจำลองบทบาทสมมติต่าง ๆ มันเหมือนเรายิ่งลงลึกที่ตัวเด็กทีละคนได้เท่าไหร่ก็ยิ่งเห็นรายละเอียดสำคัญ เห็นจุดเด่นจุดด้อยเฉพาะตัวของแต่ละคน เห็นความแตกต่าง จนรู้ว่าคนไหนควรเสริมเติมหรือต้องช่วยปรับเรื่องอะไร แล้วข้อดีเรื่องจำนวนเด็กยังทำให้การ ‘ใช้เวลาร่วมกัน’ ทำได้มากขึ้น 

“เพราะสำหรับเด็กวัย 4-5 ขวบแล้ว เวลาหนึ่งเทอมคือช่วงเรียนรู้อันยาวนาน ต่อการค่อย ๆ ทำความเข้าใจสิ่งต่าง ๆ เพื่อจะเปลี่ยนผ่านความคิดมุมมองอย่างช้า ๆ ฉะนั้นการอยู่กับเด็กเล็ก เราต้องเข้าใจว่าแต่ละวันหรือสัปดาห์จะเหมือนเนิ่นนานไม่รู้จบ ทุกชั่วโมงนาทีที่ผ่าน จึงต้องเอาใจใส่และให้เวลากับเขาอย่างเต็มที่”

จาก ‘ศิษย์เก่าโรงเรียนบ้านคลองรอก’ ครูน้ำฝนไปศึกษาต่อที่คณะครุศาสตร์ สาขาวิชาการศึกษาปฐมวัย มหาวิทยาลัยราชภัฏสุราษฎร์ธานี ในฐานะนักศึกษาทุนโครงการ “ครูรัก(ษ์)ถิ่น” ก่อนจะเรียนจบกลับมาเป็นครูวันนี้ เราอยากรู้ว่าเวลาสี่ปีของการบ่มเพาะครูรัก(ษ์)ถิ่นนั้นแตกต่างจากหลักสูตรครูทั่วไปอย่างไรบ้าง 

“ตรงประเด็นที่สุดคือ พวกเราได้รับการเตรียมพร้อมให้ทำงานในพื้นที่เฉพาะ” ครูน้ำฝนสรุปสั้น ๆ ก่อนอธิบายว่าหลักสูตรครูรัก(ษ์)ถิ่น จะมี Enrichment Program เพื่อ ‘เสริมสมรรถนะ’ ให้ครูคนหนึ่งมีความเข้าใจและความชำนาญเหมาะสม สำหรับการกลับไปทำงานยังโรงเรียนปลายทางในพื้นที่ภูมิลำเนาที่อาศัย โดยโรงเรียนเหล่านั้นจะเป็นโรงเรียนขนาดเล็กในพื้นที่ห่างไกล ภูเขา เกาะ พื้นที่เสี่ยงภัย ชายแดน และด้วยตัวหลักสูตรกำหนดให้นักศึกษาครูได้ลงพื้นที่โรงเรียนปลายทางตั้งแต่ปี 1 จนถึงปี 4 ก็ยิ่งทำให้มีข้อมูลและประสบการณ์เพียงพอ ที่จะกลับมาทำงานได้ทันทีเมื่อเรียนจบ พร้อมมีต้นทุนสำหรับการออกแบบการเรียนรู้ที่เหมาะกับลักษณะพื้นที่

ครูอนุบาลคนใหม่บอกเราว่าตั้งแต่เด็กจนโต ในพื้นที่ของเธอมีสิ่งหนึ่งที่ไม่เคยเปลี่ยน คือเรื่อง “โอกาสเรียนต่อ” หลังเด็ก ๆ จบชั้น ม.3 ด้วยความเป็นชุมชนที่ล้อมรอบด้วยภูเขา อยู่ไกลจากเมือง วิถีของคนในพื้นที่เกินครึ่งทำงานรับจ้างในสวนในไร่ รายได้น้อย วงจรการศึกษาของคนส่วนใหญ่จึงมีปลายทางที่ชั้นมัธยมต้น

“พอถึง ม.2-ม.3 จะมีเด็กทยอยหลุดออกมา มีคนเรียนจบบ้าง ไม่จบบ้าง แล้วเกือบครึ่งหนึ่งของเด็กทั้งรุ่นจะไปทำงานทันที เพราะมันเป็นชุดความคิดที่ส่งกันรุ่นต่อรุ่น ว่าถึงเรียนสูงไปก็ไม่มีประโยชน์ มีแต่เสียเงิน เสียเวลา เพื่อนรุ่น ๆ เราหลายคนก็เป็นอย่างนั้น …คืออย่าให้นับเลยว่าเด็กพ้น ม.3 แล้วไม่ได้เรียนกี่คน ถามว่ามีกี่คนที่เรียนต่อจะง่ายกว่า”

เด็กบางคนไม่เคยเห็นรถไฟ บางคนไม่เคยเห็นทะเล ทั้งที่อำเภอเรามีชายหาดที่สวยงามอยู่ไม่ไกล…

“ต้องบอกว่าอะไรที่ไกลออกไปจากภาพคุ้นเคยในชุมชน เด็กจะไม่มีทางได้รู้จักเลยถ้าไม่มีใครช่วยเปิดมุมมองให้เห็น อย่างเครื่องบินที่ลอยอยู่ไกล ๆ บนฟ้า ถ้าเราไม่มีบทเรียนผ่านหนังสือภาพหรืออินเทอร์เน็ต บางคนก็ไม่รู้เลยว่ารูปร่างจริง ๆ ของเครื่องบินเป็นอย่างไร เราจึงไม่แปลกใจที่เด็กหลายคนเลิกเรียนไปหลังจบ ม.3” ครูน้ำฝนเปรียบให้เห็นอุปสรรคที่กั้นขวางเด็กไว้จากการเรียนรู้

“ฉะนั้นคิดว่าก่อนจะไปถึงเรื่อง ‘เรียนอะไร?’ หรือ ‘เรียนอย่างไร?’ เราอาจต้องทำให้เด็กรู้ก่อนว่าเขา ‘เรียนไปทำไม?’ แล้วมันมีความเป็นไปได้แบบไหนบ้างที่รออยู่ในวันที่โตขึ้นกว่านี้”

ไม่เพียงคิด แต่ยังเริ่มลงมือทำแล้ว ตลอดหนึ่งเทอมที่ผ่านมา ครูน้ำฝนได้ออกแบบแต่ละบทเรียนให้เชื่อมโยงกับผู้คน สิ่งของ สถานที่ หรืออาชีพที่เด็ก ๆ ยังไม่เคยสัมผัส 

“การดูแลเด็กเล็ก ๆ ในพื้นที่ห่างไกล สื่อการสอนสำคัญมาก ตั้งแต่สื่อทำมือง่าย ๆ ไม่ซับซ้อนอย่างบัตรภาพ หนังสือภาพ หรือนิทาน ที่เราจะเอาเรื่องราวของผู้คน เมืองที่แตกต่างออกไป หรืออาชีพต่าง ๆ ที่มีในสังคมมาเล่าให้เด็กฟัง จนถึงสื่อภาพเคลื่อนไหวอย่างทีวี คอมพิวเตอร์ แท็บเล็ต ซึ่งเราใช้ประโยชน์จากอินเทอร์เน็ตได้ เช่นหาคลิปน่าสนใจมาเปิดดูกัน แล้วชวนคุย กระตุ้นจินตนาการให้เกิดภาพ เกิดการประทับฝังข้อมูลลงในความทรงจำ

“เหนือกว่านั้นคือการออกแบบการเรียนรู้ให้เด็กมีส่วนร่วม มีความสุขกับการเรียน และอยากมาโรงเรียน โดยทุก ๆ วันเราต้องให้เด็กได้แสดงสิ่งที่อยู่ข้างในออกมา เพื่อเราจะได้รับรู้ หรือช่วยอธิบายให้เข้าใจมากขึ้น จนถึงการช่วยกระตุ้นความสนใจ สร้างแรงบันดาลใจให้เกิดขึ้น คือแน่นอนว่าเด็กชั้นอนุบาล ไม่มีใครรู้หรอกว่าเขาจะโตไปเป็นอะไร หรือเดินไปทางไหนในวันข้างหน้า แต่ถ้าเด็ก ๆ รู้ว่าขนาดของสังคมและโลกนี้มันกว้างใหญ่ แล้วยังมีอะไรอีกมากที่พ้นไปจากภาพที่เห็นอยู่ทุกวัน เมื่อนั้นเด็กจะอยากเรียนรู้เพิ่มเติม ทีนี้ครูก็จะเป็นผู้พยายามผลักดันให้เขาไปถึงโอกาส และได้รับการกระจายทรัพยากรอย่างเหมาะสม”

อย่างที่บอกว่าครูน้ำฝนเป็นผู้รับทุนครูรัก(ษ์)ถิ่นรุ่นแรกของ กสศ. เราจึงชวนให้เธอ ‘สรุปบทเรียนแรกของการเป็นครู’ ว่าอะไรคือสิ่งที่เธอได้เรียนรู้มากที่สุดในหนึ่งเทอมแรก ครูคนนี้บอกว่า “การปรับตัวคือทักษะสำคัญที่สุด และคือสิ่งที่เราได้รับการปลูกฝังตลอดเวลาที่เป็นนักศึกษาทุนครูรัก(ษ์)ถิ่น เพราะตลอดอาชีพของเราจะต้องเจอสิ่งใหม่ ๆ เวียนเปลี่ยนเข้ามาไม่หยุดยั้ง เราจึงต้องเปิดใจ พร้อมยอมรับและพัฒนาตนเองตามให้ทัน โดยเฉพาะกับลูกศิษย์เรายิ่งต้องปรับทัศนคติให้ทันต่อบริบทของเขา จากง่าย ๆ คือใครถนัดหรือไม่ถนัดอะไรต้องรู้ แล้วพยายามหาวิธีจัดการเรียนรู้ที่เอื้อกับเขา หรือที่ยากและซับซ้อนขึ้น คือปัญหาของเด็กแต่ละรุ่น ๆ ที่เปลี่ยนแปลงไปตามสภาพสังคมหรือเทคโนโลยี เราก็ต้องหาวิธีรับมือให้ได้”

กับอีกหนึ่งคำถามที่เชื่อว่าไม่เฉพาะเรา แต่หลายคนก็คงอยากจะรู้ คือหลังสลัดคราบนักศึกษาจนเป็นครูโดยสมบูรณ์ในวันนี้ ครูน้ำฝนมอง ‘เป้าหมายในอาชีพ’ ไว้อย่างไร เธอบอกว่า “อยากเป็นครูที่อยู่กับเด็ก ๆ อย่างนี้ไปเรื่อย ๆ และใช้เวลาเหล่านั้นพัฒนาเส้นทางเรียนรู้ของเด็กให้กว้างขึ้น ไกลขึ้น เข้าถึงโอกาสได้เยอะขึ้น และอยากค่อย ๆ เปลี่ยนทัศนคติชุมชนให้เห็นว่าการเรียนรู้คือสิ่งสำคัญ เพราะมันคือเส้นทางที่จะพาไปยังอนาคตที่ดีกว่า”

เราสงสัยว่าความหมายของการ “อยู่กับเด็กอย่างนี้ไปเรื่อย ๆ” นั้นหมายถึง “วันเกษียณ” เลยใช่หรือไม่ เธอยิ้มแทนคำตอบ เราจึงย้ำว่านั่นเท่ากับครูน้ำฝนจะต้องเดินผ่านเข้าออกประตูบานเดิมทุกวันต่อไป ในอีกเกือบสี่สิบปีข้างหน้าจากนี้?

เธอบอกว่า “…ณ ตอนนี้ตั้งใจไว้อย่างนั้น ที่เหลือทุกอย่างขึ้นอยู่กับอนาคต ตอนนี้เรารักในสิ่งที่ทำ หลงรักในอาชีพนี้ เชื่อว่าจะอยู่กับมันต่อไปได้ แล้วในฐานะครูรัก(ษ์)ถิ่น เราได้รับการบ่มเพาะเพื่อกลับไปพัฒนาเด็ก ๆ ในบ้านเกิดของเรา ซึ่งสิ่งนี้คือความหวัง คือเป้าหมาย และคือความภาคภูมิใจ ว่าเราจะได้เป็นส่วนหนึ่งของการทำให้ท้องถิ่นของเราดีขึ้น”

เราย้อนทวนถ้อยคำที่คุณครูบอก ว่าไม่มีใครรู้ว่าเด็กอนุบาลคนหนึ่งจะเติบโตไปเป็นอะไรในวันข้างหน้า กับครูรัก(ษ์)ถิ่นคนหนึ่งก็เช่นกัน ที่หลายทศวรรษจากนี้ไป ไม่มีใครรู้เลยว่าพวกเขาต้องเจอกับความเปลี่ยนแปลงมากมายสักเท่าไหร่บนเส้นทางอาชีพ

…แต่สิ่งหนึ่งที่เราแน่ใจตั้งแต่วันนี้ คือครูน้ำฝนและเพื่อน ๆ ครูรัก(ษ์)ถิ่น รุ่นที่ 1 ซึ่งกลับไปที่ชุมชนของตนแล้ว จะเป็นหนึ่งความหวังของเด็ก ๆ ในพื้นที่ห่างไกลโอกาส และเป็นหนึ่งบทเรียนที่พวกเราจะร่วมติดตามดูไปด้วยกัน ว่าแนวทางการผลิตครูรุ่นใหม่เพื่อทำงานในพื้นที่เฉพาะ จะช่วยเปลี่ยนการศึกษาของประเทศในภาพรวมได้อย่างไร …ในอนาคต?

The post บทเรียนหน้าแรกของ “ครูน้ำฝน” ครูรัก(ษ์)ถิ่น รุ่น 1 ในการเป็นครูโรงเรียนบ้านเกิด “เราจะยังอยู่ตรงนี้ เข้าออกประตูบานนี้ เฝ้าดูลูกศิษย์เติบโต” first appeared on กสศ..

งานวิจัยพบว่าผลการเรียนรู้ของผู้เรียน สอดคล้องกับคุณภาพการสอนของครู รวมถึงความพร้อมด้านทรัพยากรของโรงเรียน ‘นักเรียนในโรงเรียนชนบทมีผลการเรียนรู้ช้ากว่านักเรียนในเขตเมืองถึง 2 ปีการศึกษา’ สาเหตุจากขาดแคลนอุปกรณ์ สื่อการเรียนการสอนที่มีคุณภาพ ขณะที่เครื่องคอมพิวเตอร์และอุปกรณ์เทคโนโลยีที่เป็นหัวใจสำคัญของการเข้าถึงองค์ความรู้ในโลกปัจจุบัน ทว่าโรงเรียนขนาดเล็กและพื้นที่ห่างไกลซึ่งมีอยู่ราว 15,000 แห่ง รองรับนักเรียนมากกว่า 900,000 คน ยังขาดแคลนทรัพยากรเหล่านี้

จึงเป็นที่มาของการขับเคลื่อนโครงการ ‘ธนาคารโอกาส’ โดย กสศ. ร่วมกับภาคีเครือข่าย สร้างโอกาสการเรียนรู้ให้แก่เด็กและเยาวชนด้วยการเป็นแพลตฟอร์มกลาง รับ-ส่ง สิ่งของจากการระดมความร่วมมือไปยังโรงเรียนที่ต้องการผ่านกิจกรรมธนาคารโอกาสและถนนครูเดิน โดยครั้งที่ 2 ภาคใต้ ได้ส่งมอบคอมพิวเตอร์ 250 เครื่อง และทรัพยากรด้านการศึกษา เช่น ชุดนักเรียน อุปกรณ์กีฬา หนังสือส่งเสริมการอ่าน สื่อ อุปกรณ์การเรียนการสอน อุปกรณ์สริมทักษะ ฯลฯ

อีกทั้งได้เปิดวงคุยขยายความร่วมมือ ‘All For Education – Education For All: การกระจายทรัพยากรการศึกษาเพื่อโรงเรียนพื้นที่ห่างไกล’ ระดมข้อเสนอจากทุกฝ่ายเพื่อแก้ปัญหาระยะยาว อาทิ เครือข่ายการจัดการศึกษาเชิงพื้นที่เพื่อลดความเหลื่อมล้ำ (ABE) จ.สุราษฎร์ธานี ผู้แทนสมัชชาการศึกษาจังหวัด หอการค้าจังหวัด ตัวแทนครูรัก(ษ์)ถิ่นรุ่น 1 ครูในเครือข่ายมูลนิธิรางวัลสมเด็จเจ้าฟ้ามหาจักรี (PMCA) สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดสุราษฎร์ธานี รองโฆษกพรรครวมไทยสร้างชาติ สมาชิกสภาองค์การบริหารส่วนจังหวัด อำเภอท่าชนะ เขต 2 รวมถึงผู้บริหารโรงเรียนและเขตพื้นที่การศึกษา ซึ่งต่างมองตรงกันว่า แม้ธนาคารโอกาสและถนนครูเดินจะช่วยบรรเทาปัญหาเฉพาะหน้าได้ทันที แต่การสร้างเครือข่ายการทำงานระดับพื้นที่และการปฏิรูประบบการจัดสรรทรัพยากรแบบมุ่งเป้าคือทางออกที่ยั่งยืน

ดร.สุชาดา ลิ่มสวัสดิ์ ผู้อำนวยการสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาสุราษฎร์ธานี เขต 2 กล่าวว่าการระดมพลังทุกภาคส่วน ช่วยให้ปัญหาความเหลื่อมล้ำด้านทรัพยากรการศึกษาถูกแก้ไขได้รวดเร็ว เด็กนักเรียนได้เข้าถึงการเรียนรู้ พัฒนาตนเองอย่างมีคุณภาพมากขึ้นจากความพร้อมที่มีมากขึ้น

“สุราษฎร์ธานีมี 19 อำเภอ สพป.สุราษฎร์ธานีเขต 2 ดูแล 8 อำเภอ ครอบคลุม 178 โรงเรียน นักเรียนกว่า 30,000 คน ถ้ามองในภาพรวมเป็นตำบลหรืออำเภอหนึ่งนั้นทรัพยากรของจังหวัดไม่ได้ขาดแคลนจนน่ากังวล อย่างไรก็ตามการมีโรงเรียนขนาดกลาง 103 แห่ง และมีโรงเรียนขนาดเล็กถึง 73 แห่ง ตลอดมาเผชิญกับปัญหาครูไม่ครบชั้นและงบประมาณไม่พอ โจทย์ความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาจึงเป็นสิ่งที่พูดกันมายาวนาน นอกจากนี้ถ้ามองไปที่พื้นที่รับผิดชอบของ สพป.สุราษฎร์ธานีเขต 1 จะยิ่งเห็นภาพชัดด้วยมีโรงเรียนลักษณะพิเศษตั้งอยู่บนเกาะหลายแห่ง เช่นที่โรงเรียนบ้านเกาะนกเภาและโรงเรียนบ้านเกาะพลวย ที่มีนักเรียนไม่ถึง 10 คน ได้รับจัดสรรงบประมาณตามรายหัว การมาถึงของธนาคารโอกาสและความร่วมมือของหลายภาคส่วนที่เกิดขึ้น จึงเป็นการเริ่มต้นครั้งสำคัญของการบรรเทาปัญหาให้โรงเรียนขนาดเล็ก เป็นการส่งกำลังใจมายังครูและบุคลากรทางการศึกษา และยังเป็นการกระตุ้นให้เกิดแนวทางการปฏิรูปการจัดสรรทรัพยากรในเชิงนโยบายที่เหมาะสมกับลักษณะพื้นที่ต่อไป”

ดร.อารี อิ่มสมบัติ นักวิชาการอาวุโส สำนักพัฒนาคุณภาพครูและสถานศึกษา กสศ. เผยข้อมูลความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาจังหวัดสุราษฎร์ธานี พบว่ามีนักเรียนยากจนในระดับการศึกษาภาคบังคับ (อ.1-ม.3) 9,654 คน จากจำนวนนักเรียน 162,360 คน คิดเป็น 5.95% ของนักเรียนในระดับการศึกษาภาคบังคับทั่วประเทศ ติดอันดับ 8 จาก 14 จังหวัดภาคใต้ ในภาพรวมทั้งประเทศสุราษฎร์ธานีมีจำนวนนักเรียนยากจนอยู่ในระดับปานกลาง แต่ปัญหาความเหลื่อมล้ำไม่สามารถดูเพียงค่าเฉลี่ยภาพรวมได้ เนื่องจากโรงเรียนที่ตั้งอยู่ในพื้นที่พิเศษ โรงเรียนขนาดเล็กห่างไกลจะถูกทิ้งไว้ข้างหลัง ไม่สามารถเข้าถึงทรัพยากรต่าง ๆ ที่จำเป็น ยกตัวอย่างโรงเรียนทีปราษฎร์วิทยา ที่ อ.เกาะสมุย มีจำนวนนักเรียนยากจนสูงที่สุดในจังหวัด คือ 276 คน สะท้อนว่า โรงเรียนนี้แห่งเดียวมีนักเรียนยากจนครึ่งหนึ่งของเกาะสมุย ดังนั้นจึงควรนำข้อมูลเชิงลึกมาออกแบบการแก้ปัญหาความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา ตั้งเป้าหมายเชิงพื้นที่

“โจทย์ความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาของสุราษฎร์ธานี ไม่สามารถประเมินจากค่าเฉลี่ยของจังหวัดหรืออำเภอได้ แต่จำเป็นต้องอาศัยการทำงานของคนในพื้นที่ผ่านข้อมูลเชิงลึกเพื่อทราบว่าโจทย์คืออะไร หรือต้องแก้ปัญหาตรงจุดไหน สุราษฎร์ธานี ยังมีโรงเรียนที่มีความเหลื่อมล้ำด้านพื้นที่ตั้ง หรือลักษณะโรงเรียนพื้นที่พิเศษ นับเฉพาะโรงเรียนในสังกัด สพป.สุราษฎร์ธานี เขต 1 มีทั้งหมด 3 แห่ง คือโรงเรียนบ้านเกาะนกเภา โรงเรียนบ้านเกาะเต่า และโรงเรียนบ้านเกาะพลวย ข้อมูลระบุว่านอกจากเกาะเต่า โรงเรียนขนาดเล็กบนเกาะอีกสองแห่งจัดการเรียนการสอนสูงสุดที่ชั้น ป.6 แน่นอนว่าด้วยปัญหาเรื่องอุปสรรคการเดินทาง จะมีนักเรียนกลุ่มหนึ่งที่ไม่สามารถก้าวข้ามช่วงชั้นไปถึงมัธยมศึกษาได้”

อ่าน : ดร.อารี อิ่มสมบัติ: ปักหมุดจุดเหลื่อมล้ำโรงเรียนในพื้นที่ห่างไกล จากดอยสูง จ.เชียงราย ถึงแดนใต้ จ.สุราษฎร์ธานี

ดร.สมพร เพชรสงค์ กรรมการสมัชชาการศึกษาจังหวัดสุราษฎร์ธานี กล่าวว่า สุราษฎร์ธานีมีโรงเรียนเล็กที่ขาดแคลนจำนวนมาก ติดขัดด้วยข้อจำกัดการจัดสรรทรัพยากรที่เหมาะสม สมัชชาการศึกษาสุราษฎร์ธานีซึ่งมีองค์กรหลักคือหอการค้าจังหวัด พยายามจะช่วยลดอุปสรรคการเรียนรู้ให้เบาบางลง ทำให้เด็กเยาวชนเข้าถึงการมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น ที่ผ่านมาสมัชชาการศึกษาสุราษฎร์ธานีทราบว่าการส่งต่อโอกาสอยู่ แต่ไม่ทราบช่องทาง ธนาคารโอกาสจึงเป็นรูปแบบหนึ่งที่เราจะนำไปขยายผล ด้วยเชื่อว่าถ้าจุดใหญ่ทำได้ จุดเล็ก ๆ ก็ทำได้เช่นกัน

ทั้งนี้สุราษฎร์ธานีเป็น 1 ใน 20 จังหวัดพื้นที่นวัตกรรมทางการศึกษา แนวทางการเปลี่ยนพื้นที่โรงเรียนให้เป็นแหล่งสร้างอาชีพถือเป็นหนึ่งแนวทางที่น่าสนใจ ยังมีความร่วมมือของหน่วยงานและผู้คนในจังหวัดที่ทำให้เกิดการระดมทรัพยากรจากท้องถิ่น เช่นมีทุนการศึกษาจากสมัชชาฯ ที่ตั้งไว้ในงบประมาณราว 3,000,000 บาท เพื่อสนับสนุนเด็กเยาวชนให้เข้าถึงการศึกษา โดยนอกจากธนาคารโอกาสที่เป็นตัวแบบหนึ่ง สมัชชาฯ ยังต้องการองค์ความรู้ใหม่ ๆ เข้ามาเติม เพราะเราทราบดีว่าข้อมูลและองค์ความรู้จะเป็นเครื่องมือที่ทำให้พบทางออกในแต่ละปัญหาอุปสรรคที่ซับซ้อนและแตกต่างกัน

คุณอาร์ม วงศ์อำไพพิสิฐ เลขาธิการหอการค้าจังหวัดสุราษฎร์ธานี กล่าวว่า หอการค้าสุราษฎร์ธานี MOU กับ กสศ. และสถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย หรือ TDRI เพื่อทำงานเรื่อง ‘All for Education-Education for All’ ในมุมมองภาคเอกชนคาดหวังเรื่องผลลัพธ์การลงทุน ปัญหาของสุราษฎร์ธานีอาจไม่ใช่ความยากจน รายได้มวลรวมของจังหวัดที่ 2 แสน 1 หมื่นล้านบาท GDP อยู่ที่ 1.84 แสนต่อประชากร 1 ล้านคนเศษ อย่างไรก็ตามตัวเลขผลิตภัณฑ์จังหวัด (Gross Provincial Products: GPP) กลับอยู่ที่อันดับ 6 ของภาคใต้ และเป็นที่ 20 กว่าของประเทศ ที่เป็นอย่างนั้นเพราะยังมีประชากรกลุ่มหนึ่งถูกทิ้งไว้ข้างหลัง หลุดจากระบบการศึกษา อีกกลุ่มคือประชากรที่ขาดความรู้ในการประกอบอาชีพ

หอการค้าจึงมองการพัฒนาจังหวัดที่การแก้ปัญหาจากต้นเหตุ ด้วยการช่วยเหลือกลุ่มด้อยโอกาสทางการศึกษาเป็นวาระสำคัญ โดยทราบดีว่าไม่มีหน่วยงานใดหนึ่งที่จะทำงานด้านการศึกษาให้สำเร็จเพียงลำพัง จึงเป็นจุดเริ่มต้นของการรวมภาคีก่อตั้งสมัชชาการศึกษาจังหวัด ซึ่งการทำงานผ่านเครือข่ายโดยมีสมัชชาการศึกษาเป็นแกนกลาง ทำให้เกิดการเชื่อมระหว่างภาครัฐ เอกชน ประชาสังคม และประชาชน ที่มีวัตถุประสงค์ร่วมกัน สำหรับภาคเอกชนเราต้องการสร้างบุคลากรคุณภาพรุ่นใหม่ ๆ ขึ้นมาทดแทนภาวะขาดแคลนแรงงาน ในภาวะที่ประชากรผู้สูงอายุในจังหวัดเพิ่มขึ้นจาก 16% ไปถึงเกือบ 20% สวนทางกับเด็กเกิดใหม่ที่ลดจาก 25% เหลือแค่ 18% ดังนั้นเราจึงต้องมองไปที่การแก้ปัญหาที่ต้นทางเพื่อไม่ให้มีเด็กหลุดจากระบบออกมาอีก และต้องทำให้การศึกษามีคุณภาพมากขึ้น โดยวันนี้เราพูดกันถึงธนาคารโอกาส ซึ่งสิ่งที่ภาคธุรกิจเอกชนจะเข้ามาร่วมลงทุนและได้รับกลับคืน จึงเป็นเรื่องของทุนทางเศรษฐกิจ ทุนด้านองค์ความรู้ และทุนทรัพยากรมนุษย์ ถือเป็นการ Win-Win กับทุกฝ่าย  

“ธนาคารโอกาสและถนนครูเดิน เป็นตัวแบบหนึ่งที่จะเข้ามาช่วยเติมเต็มความขาดแคลน ด้วยการทำงานผ่านการศึกษาข้อมูล ทำให้เรารู้ว่าโรงเรียนใดขาดโครงสร้างพื้นฐาน โรงเรียนใดขาดเทคโนโลยีสมัยใหม่ โรงเรียนใดขาดครู หรือโรงเรียนใดต้องการองค์ความรู้เรื่องการจัดการเรียนการสอน ในฐานะภาคเอกชนที่พร้อมเป็นฝ่ายสนับสนุน ขอขอบคุณทุกฝ่ายที่มองเห็นโอกาสของเด็ก ๆ เรื่องการเข้าถึงเครื่องมือดิจิทัล ซึ่งจะเป็นบานประตูที่ช่วยเปิดไปพบสิ่งที่ยิ่งใหญ่ในอนาคต”

ด้านภาคการเมืองนำโดยสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดสุราษฎร์ธานี รองโฆษกพรรครวมไทยสร้างชาติ และสมาชิกสภาองค์การบริหารส่วนจังหวัด อำเภอท่าชนะ เขต 2 ได้ร่วมผลักดันนโยบายการจัดสรรทรัพยากรที่เสมอภาค โดยมองว่าหัวใจสำคัญในการแก้ปัญหาความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาได้ถึงราก คือความร่วมมือของทุกคนในพื้นที่

ดร.ปรเมษฐ์ จินา สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดสุราษฎร์ธานี พรรครวมไทยสร้างชาติ กล่าวว่าจังหวัดสุราษฎร์ธานีคำนึงถึงเรื่องการสร้างความร่วมมือจากภาคส่วนต่าง ๆ ในการดูแลด้านการศึกษา พยายามตั้งโจทย์การทำงานให้สามารถแก้ปัญหาในพื้นที่ได้ เช่นสร้างการมีส่วนร่วมในการแก้ปัญหาการยุบโรงเรียนขนาดเล็ก ที่พยายามหาทางแก้ในหลายรูปแบบ หลายวิธีการ ใช้โมดูลหรือหน่วยการเรียนรู้ที่จำเป็นในพื้นที่ เข้ามาช่วยแก้ปัญหา เช่น บางโรงเรียนตั้งอยู่ในพื้นที่ที่มีความจำเป็นในเรื่องของการท่องเที่ยว ก็ใส่ในเรื่องขององค์ความรู้ด้านภาษา องค์ความรู้ด้านการท่องเที่ยว สุราษฎร์ธานีมีอำเภออยู่ติดทะเลถึง 9 อำเภอ ก็เข้าไปดูปัญหาในเรื่องของการประกอบอาชีพการประมง ให้สอดคล้องกับการเรียนรู้ในโรงเรียนขนาดเล็กที่อยู่ในทั้ง 9 อำเภอ

“เราต้องให้ความสำคัญกับการเรียนเพื่อค้นพบตัวเอง ค้นพบศักยภาพของตัวเอง อย่างประเทศที่เขาสำเร็จการศึกษาในระดับต้น ๆ ของโลก ครูจะให้เด็กพยายามค้นพบตัวเอง เหมือนน้องเทนนิส ที่ค้นพบว่าตัวเองชอบเทควันโด ก็พยายามพัฒนาตัวเองเพื่อเล่นกีฬาชนิดนี้ให้ดี จนได้เหรียญโอลิมปิก ความสำคัญในประเด็นต่อมา ก็คือการสร้างการมีส่วนร่วมในการพัฒนาการศึกษา โดยอาศัยความร่วมมือจากภาคส่วนต่าง ๆ ในพื้นที่ ทุกองคาพยพในพื้นที่ ต้องมีการวางเป้าหมายร่วมกัน วางแผนการทำงานและพยายามไปให้ถึงเป้าหมายที่วางไว้ โดยเดือนกันยายนจังหวัดสุราษฎร์ธานีกำลังจะมีการจัดงานสมัชชาการศึกษาขึ้นเพื่อระดมความคิดจากทุกภาคส่วนมาดูแลเรื่องนี้ เพื่อมีข้อมูลและแนวทางที่ชัดเจนในการผลักดันการจัดสรรงบประมาณด้านการศึกษารายหัว ที่สอดคล้องกับปัญหาที่เกิดขึ้นจริงในพื้นที่”

คุณบุญยิ่ง ย้งลี สมาชิกองค์การบริหารส่วนจังหวัดสุราษฎร์ธานี เขตอำเภอท่าชนะ กล่าวว่า สิ่งที่ทำให้มองเห็นชัดขึ้นจากการจัดกิจกรรมนี้ คือการพยายามสร้างความเสมอภาคในการเรียนรู้ พยายามลดความแตกต่างเรื่องทรัพยากรด้านการศึกษา ระหว่างโรงเรียนเล็กและโรงเรียนใหญ่ โดยใช้เทคโนโลยีหรือนวัตกรรมด้านการศึกษา มาเป็นเครื่องมือในการจัดการเรื่องการสร้างความเสมอภาคในการเรียนรู้ ซึ่งจะเห็นได้ว่าอุปกรณ์อย่างคอมพิวเตอร์เป็นเครื่องมือที่มีบทบาทสำคัญมาก

คุณรัดเกล้า อินทวงศ์ สุวรรณคีรี รองโฆษกพรรครวมไทยสร้างชาติ กล่าวว่า ปัญหาด้านการศึกษา เป็นเรื่องละเอียดอ่อนที่จะต้องมองเห็นมิติและความซับซ้อนต่าง ๆ อย่างรอบด้าน จากที่เคยศึกษาเรื่องการใช้คอมพิวเตอร์มาช่วยในการเรียนการสอน พบว่าแม้อุปกรณ์คอมพิวเตอร์จะมีความสำคัญและมีบทบาทด้านการเรียนการสอน แต่สิ่งสำคัญไม่ยิ่งหย่อนไปกว่ากันคือการผลิตครูที่มีความเข้าใจ และมีบทบาทในการใช้คอมพิวเตอร์เพื่อเพิ่มศักยภาพการเรียนการสอนและจัดการศึกษา โดยคำนึงถึงสภาพปัญหาที่มีอยู่ในแต่ละพื้นที่ โดยครูจะมีบทบาทสำคัญอย่างยิ่งในการใช้ทรัพยากรทางการศึกษาให้มีประสิทธิภาพสูงสุด และคำนึงถึงการเรียนรู้เพื่อพัฒนาศักยภาพของตัวผู้เรียนโดยตรง ซึ่งเรื่องนี้เป็นข้อมูลสำคัญที่จะต้องนำไปทำงานต่อในพรรคร่วมรัฐบาล

คุณพัฒนะพงษ์ สุขมะดัน ผู้ช่วยผู้จัดการ กสศ. กล่าวว่า กสศ. มีภารกิจสำคัญเรื่องการลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา โดยมีสถาบันการศึกษา โรงเรียน และครู เป็น ‘ข้อต่อ’ ที่จะช่วยให้งานไปสู่ความสำเร็จ ทั้งนี้ กสศ. ได้มีการทำงานเพื่อพัฒนาและเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างของการศึกษาในระยะยาวจำนวนหนึ่ง เช่น โครงการครูรัก(ษ์)ถิ่น ที่มุ่งปิดข้อจำกัดของการขาดแคลนครูและทรัพยากรของโรงเรียนขนาดเล็กในพื้นที่ห่างไกล โดยสนับสนุนเด็กเยาวชนในพื้นที่ที่ตั้งใจอยากเป็นครูและขาดแคลนทุนทรัพย์ให้ได้ศึกษาต่อในระดับอุดมศึกษาด้วยหลักสูตรพัฒนาครูเพื่อทำงานในพื้นที่เฉพาะ และกลับมาเป็นครูในโรงเรียนบ้านเกิด สำหรับสุราษฎร์ธานีมีครูรัก(ษ์)ถิ่นรุ่นที่ 1 ที่จบการศึกษาและเตรียมบรรจุในเดือนตุลาคม 2567 นี้ 13 คน

ต่อมาคือการแก้ไขข้อจำกัดเรื่องทรัพยากร ซึ่ง กสศ. คาดหวังว่าธนาคารโอกาสและถนนครูเดินจะเป็นจุดเริ่มต้นเล็ก ๆ ที่ทำให้เกิดการส่งต่อทรัพยากรและยังเป็นการเติมความพร้อมให้กับครูและโรงเรียนในพื้นที่ห่างไกลได้มากขึ้น โดยกิจกรรม ‘ธนาคารโอกาสและถนนครูเดิน’ ได้เริ่มจัดที่ภาคเหนือ จังหวัดเชียงราย และครั้งนี้ที่ภาคใต้ จังหวัดสุราษฎร์ธานี ก่อนเตรียมจัดต่อเนื่องครั้งที่ 3 ที่ภาคตะวันออก จังหวัดตราด และครั้งที่ 4 ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ จังหวัดเลย นอกจากนี้ในภาพใหญ่ กสศ. ยังมีงานวิจัยเรื่องนโยบายการจัดสรรทรัพยากร ‘Equity Based Budgeting’ เพื่อจะทำให้งบประมาณจากส่วนกลางสามารถลงไปถึงโรงเรียนปลายทางได้ตามความจำเป็นพื้นฐาน ซึ่งจะทำให้โรงเรียนขนาดกลางและขนาดเล็กหลุดจากข้อจำกัดจากการจัดสรรทรัพยากรตามจำนวนนักเรียน อันเป็นสาเหตุของช่องว่างความเหลื่อมล้ำที่เกิดจาก ‘ขนาด’ ของโรงเรียน ส่วนอีกประเด็นหนึ่งคือการทำให้แต่ละ ‘พื้นที่’ สามารถจัดการเรื่องความเหลื่อมล้ำได้ด้วยตัวเอง เช่นเดียวกับที่จังหวัดสุราษฎร์ธานีมีการผลักดันให้เกิดการจัดตั้ง ‘สมัชชาการศึกษา’ จนเกิดการระดมความร่วมมือและจัดสรรทรัพยากรจากหน่วยงานและคนหลายภาคส่วนในจังหวัด เพื่อปรับเปลี่ยนและวางแผนงานด้านการศึกษาในพื้นที่ในระยะยาว ทั้งหมดนี้คือการส่งเสริมโรงเรียนและครูให้มีความเข้มแข็ง

The post กสศ. มูลนิธิกระจกเงา และเครือข่าย จัดกิจกรรมธนาคารโอกาสและถนนครูเดินครั้งที่ 2 ภาคใต้ ‘สมัชชาการศึกษาสุราษฎร์ธานีผนึกการเมือง’ ประกาศสานต่อความร่วมมือเติมทรัพยากรโรงเรียนขาดแคลน first appeared on กสศ..

เวทีรับฟังความคิดเห็นสาธารณะครั้งนี้ มีภาคีเครือข่ายนักขับเคลื่อนด้านการเรียนรู้จากภาครัฐ ท้องถิ่น ภาควิชาการ วิชาชีพ ภาคประชาสังคม ภาคธุรกิจเอกชน และภาคสื่อมวลชน จาก 14 จังหวัดเข้าร่วมกว่า 130 คน นับเป็นการระดมพลังครั้งสำคัญของการประกาศวาระความร่วมมือเพื่อนำเสนอโจทย์ปัญหาจากพื้นที่ สู่การแลกเปลี่ยนประสบการณ์ทำงานและโมเดลต้นแบบเพื่อผลักดันให้เกิดแผนกลยุทธ์ในการสร้างความเสมอภาคทางการศึกษา ทั้งในระดับพื้นที่ ระดับจังหวัด ระดับภูมิภาค ไปสู่ระดับประเทศ

นันธวัช เจริญวรรณ รองผู้ว่าราชการจังหวัดสุราษฎร์ธานี นำเสนอบริบทภาพรวมของจังหวัดสุราษฎร์ธานีว่า เป็นเมืองท่องเที่ยวที่มีรายได้สูงเป็นอันดับ 1 ของประเทศไทย ทั้งยังเป็นพื้นที่เกษตรกรรมที่มีชื่อเสียง รวมถึงเป็นศูนย์กลางการคมนาคมของพื้นที่ภาคใต้ ที่ผ่านมาจังหวัดมีบทบาทสำคัญในการขับเคลื่อนงานด้านความเสมอภาคทางการศึกษาร่วมกับ กสศ. มาอย่างต่อเนื่อง อย่างไรก็ตามข้อมูลจากฐานข้อมูลสารสนเทศเพื่อส่งเสริมความเสมอภาคทางการศึกษา หรือ iSEE กสศ. ระบุว่าปีการศึกษา 2565 สุราษฎร์ธานีมีนักเรียนยากจนจำนวน 8,457 คน และมีนักเรียนยากจนพิเศษจำนวนมากถึง 10,713 คน ซึ่งทั้งนักเรียนยากจนและยากจนพิเศษมีแนวโน้มอย่างมากที่จะหลุดออกจากระบบการศึกษา

รองผู้ว่าราชการจังหวัดสุราษฎร์ธานี กล่าวว่า ที่ผ่านมาการทำงานกับเด็กกลุ่มนี้ ได้อาศัยอาศัยความร่วมมือจากภาคีหลายฝ่าย เพื่อดึงเด็กกลับเข้าสู่ระบบการศึกษาและการฝึกอาชีพ รวมถึงออกแบบวิธีการดูแลช่วยเหลือให้เด็กกลุ่มนี้คงอยู่ในระบบการศึกษาได้จนจบการศึกษาภาคบังคับและการมีงานทำในอนาคต เป็นที่มาของการจัดตั้ง ‘สมัชชาการศึกษาจังหวัดสุราษฎร์ธานี’ ที่ทำงานร่วมกับ กสศ. บนฐานการทำงาน 4 ประการ คือ 1.การเข้าถึงโอกาสทางการศึกษา โดยค้นหาเด็กเยาวชนกลุ่มที่ต้องการความช่วยเหลือพิเศษ และวางแผนการดูแลเป็นรายบุคคล 2.พัฒนาคุณภาพการศึกษาในโรงเรียนทุกระดับและทุกสังกัด ให้สามารถจัดการศึกษาที่ได้มาตรฐานและเหมาะสมกับบริบทพื้นที่ 3.จัดการศึกษาที่มีทางเลือก บนฐานความแตกต่างหลากหลายสำหรับเด็กเยาวชนและประชากรทุกช่วงวัย และ 4.มุ่งไปสู่การทำงานเพื่อเปลี่ยนแปลงเชิงระบบ เพื่อขยายโอกาสการเข้าถึงการศึกษาที่มีคุณภาพและยั่งยืน ด้วยการส่งต่อข้อมูลและบูรณาการการทำงานระหว่างหน่วยงาน

“นโยบายเร่งด่วนคือพาเด็กที่หลุดจากระบบกลับเข้าสู่เส้นทางพัฒนาตนเอง ซึ่งเรามีหลายหน่วยงานมาทำงานร่วมกัน ทั้งการค้นหา แนะแนวทาง และออกแบบการศึกษาทางเลือกที่เหมาะสมกับบริบทชีวิตของผู้เรียนแต่ละคน โดย กศน. เป็นกำลังหลักที่สามารถพบตัวเด็กได้เกือบ 100% แล้ว แนวทางหลักที่นำมาส่งเสริมน้อง ๆ กลุ่มนี้คือเรื่องการฝึกอาชีพ ด้วยความร่วมมือของสถาบันฝีมือแรงงาน วิทยาลัยเทคนิค และมหาวิทยาลัยราชภัฏ ที่มีหลักสูตรระยะสั้น และเป็นการศึกษาที่มุ่งให้ความสำคัญกับการประกอบอาชีพได้จริง 

“นอกจากนี้ยังส่งเสริมให้ทุกโรงเรียนมีคุณภาพเท่าเทียม เพื่อลดปัญหาเด็กกระจุกตัวในเมืองใหญ่ ซึ่งทำให้เกิดความแออัด และเป็นการลดทอนคุณภาพของโรงเรียนในพื้นที่ห่างไกล โดยสิ่งที่เดินหน้าไปแล้วคือการเชื่อมโยงเครือข่ายโรงเรียนในทุกอำเภอ เพื่อหารือกันถึงการจัดการศึกษาที่ครอบคลุมมาตรฐานเดียวกันได้ทั้งจังหวัด”

รองผู้ว่า ฯ จังหวัดสุราษฎร์ธานี กล่าวต่อไปว่า เป็นโอกาสดีและเป็นประโยชน์ยิ่ง ที่เครือข่ายด้านการศึกษาภาคใต้ได้มาร่วมกันเสนอความคิดเห็นในเวทีนี้ เพราะแม้ว่าจะเป็นพื้นที่ภาคใต้เหมือนกัน หากแต่ละจังหวัดเองก็มีรูปแบบปัญหา ข้อจำกัด และลักษณะเฉพาะของพื้นที่ที่หลากหลาย การได้มาพบปะ แลกเปลี่ยนประสบการณ์ และถ่ายทอดนวัตกรรมระหว่างกัน จึงหมายถึงว่าแต่ละจังหวัดจะมี ‘ทางเลือก’ และ ‘ต้นแบบ’ การทำงานเพิ่มขึ้น ในการเดินหน้าไปสู่ความสำเร็จในการจัดการศึกษาที่เสมอภาคสำหรับเด็กทุกคนในภูมิภาค และสะท้อนให้ กสศ. ได้เข้ามาสนับสนุนอย่างตรงจุด

สมพงษ์ หลีเคราะห์ คณะหนุนเสริมทางวิชาการ ติดตามและถอดบทเรียนระบบทดลองการพัฒนาทักษะแรงงานที่ขาดแคลนทุนทรัพย์และด้อยโอกาสที่ใช้ชุมชนเป็นฐาน กสศ. กล่าวว่า ค่าใช้จ่ายด้านการศึกษามีผลต่อการหลุดจากระบบการศึกษาของเด็กโดยตรง ตัวอย่างที่เห็นชัดเจนที่สุดคือค่าเครื่องแบบ กระเป๋า รองเท้า โดยทุกปีการศึกษาผู้ปกครองต้องใช้เงินหลักพันต่อเด็กนักเรียนหนึ่งคน คำถามคือครอบครัวที่ดำรงชีพด้วยค่าแรงขั้นต่ำจะหาจากที่ไหนมาจ่าย นี่เป็นโจทย์ที่ต้องคุยกับโรงเรียนและทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องเพื่อหาทางออกร่วมกัน

ในส่วนของรูปแบบการทำงานที่ดำเนินไปแล้ว และพร้อมขยายผลความสำเร็จต่อไปยังโรงเรียนในพื้นที่ต่าง ๆ ได้มีการนำนวัตกรรมการจัดการศึกษาที่ทันสมัยมาทดลองกับโรงเรียนในระบบ โดยร่วมกับโรงเรียนนำร่อง 20 แห่ง ทั้งรัฐและเอกชน ในระดับประถมศึกษาและมัธยมศึกษา ในเขตพื้นที่นวัตกรรมการศึกษา (Sandbox) จังหวัดสตูล ด้วย ‘นวัตกรรมโครงงานฐานวิจัย’ ที่เปลี่ยนบทบาทครูให้เป็นโค้ช ผ่านหลักสูตร Problem-based Learning: PBL วิธีการนี้เด็กจะได้เรียนผ่านประสบการณ์จริง ซึ่งผู้เรียนจะไม่ได้แค่องค์ความรู้ แต่เป็นการสร้างกระบวนการคิด ที่จะช่วยให้เกิดความเข้าใจในบทเรียนที่ลึกซึ้ง ทั้งนี้การนำการจัดการศึกษาในรูปแบบ Active Learning เข้ามาใช้ เชื่อว่าจะเป็นการช่วยลดความแตกต่างเหลื่อมล้ำระหว่างโรงเรียนในเมืองกับพื้นที่ห่างไกล และเป็นการยกระดับคุณภาพการศึกษาได้โดยไม่จำเป็นต้องใช้ต้นทุนจำนวนมาก 

“สำหรับเป้าหมายระยะสั้นใน 3-5 ปีข้างหน้า มีสองประการที่เราต้องไปให้ถึง คือหนึ่งเราต้องหาคำตอบของการออกแบบการศึกษาเชิงพื้นที่ว่า คนในบริบทที่แตกต่างเขาต้องการให้ลูกหลานเดินไปในเส้นทางแบบไหน เพราะหากยึดหลักสูตรแกนกลาง เราจะมีถนนเพียงเส้นเดียว แล้วการศึกษาจะไม่สามารถพาเด็กทุกคนไปสู่ความฝันของตัวเองได้ สองคือ ‘ครู’ หรือ ‘ผู้จัดการเรียนรู้’ จะต้องไม่ยึดโยงอยู่กับโรงเรียนเพียงอย่างเดียว แต่ต้องดึงพ่อแม่ผู้ปกครองเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของการศึกษา เพื่อทำให้เป็นการศึกษาเป็นส่วนหนึ่งของชีวิต โดยมีบ้าน ชุมชน และโรงเรียนเป็นแหล่งเรียนรู้ได้ทั้งหมด หมายถึง 8,760 ชั่วโมงที่ผ่านไปในแต่ละปี ต้องเป็นชั่วโมงแห่งการเรียนรู้ ทั้งการเล่น การกิน หรือการนอน ที่เด็กสามารถเพิ่มพูนองค์ความรู้ได้ผ่านการใช้ชีวิตประจำวัน ซึ่ง ณ วันนี้เรายังให้ค่าเวลาการเรียนของเด็กแค่ปีละราว 1,000 ชั่วโมง ฉะนั้นการศึกษาต้องขยายขอบเขตออกไป และมีระบบการวัดประเมินคุณค่าการเรียนรู้ตลอด 24 ชั่วโมงของเด็กได้”        

ส่วนการทำงานกับเด็กนอกระบบการศึกษา สมพงษ์กล่าวว่าต้องตั้งอยู่บนแนวทางที่ว่าเมื่อค้นหาเด็กจนพบแล้ว เด็กต้องมีพื้นที่ปลอดภัยและได้รับโอกาสเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมเพื่อนำชีวิตไปในทิศทางที่ดีขึ้น ซึ่งการสร้างเครือข่ายคณะทำงานจากหลายพื้นที่ที่เกาะเกี่ยวกันอย่างเหนียวแน่นอาจเป็นคำตอบ เพราะที่ผ่านมาเมื่อมีการเปลี่ยนผู้นำเชิงนโยบายไม่ว่าระดับท้องถิ่นหรือสถานศึกษาก็ตาม กลายเป็นว่างานที่เดินไปแล้วต้องชะงัก หรือหลายโครงการก็ต้องกลับไปนับหนึ่งใหม่อีกครั้ง ดังนั้นถ้ามีเครือข่ายที่เข้มแข็งซึ่งเปิดโอกาสให้คนที่อยู่กับปัญหาและทำงานมาเป็นเวลานานสามารถต่อกันติดและทำงานได้เต็มที่ โอกาสที่งานจะเดินไปข้างหน้าอย่างยั่งยืน และแสดงให้เห็นความเปลี่ยนแปลงก็เป็นไปได้มากขึ้น

ศุภชัย ทองเสน สภาเด็กและเยาวชนจังหวัดสุราษฎร์ธานี สะท้อนว่า แม้สุราษฎร์ธานีจะมีต้นทุนด้านทรัพยากร มีรายได้สูงเป็นอันดับ 1 จากภาคการท่องเที่ยว แต่ในด้านการศึกษายังพบปัญหาการเข้าถึงโอกาสที่เสมอภาค เนื่องจากโรงเรียนคุณภาพกระจุกตัวอยู่ในเขตเมือง ขณะที่โรงเรียนในชุมชนยังคงขาดแคลนงบประมาณเพื่อการพัฒนาคุณภาพ สืบเนื่องมาจากปัญหาของสูตรจัดสรรงบประมาณที่ยังเหลื่อมล้ำในโรงเรียนขนาดเล็ก  

“สุราษฎร์ธานีเป็นจังหวัดใหญ่ที่สุดในภาคใต้ คนที่มีรายได้สูงก็มีบ้าง แต่ไม่ใช่ทั้งหมดแล้วแต่บางพื้นที่ อย่างที่บ้านผมอยู่ที่ ต.คลองศก อ.พนม ในเขตอุทยานแห่งชาติเขาสก ยังขาดแคลนทรัพยากรทางการศึกษาที่สำคัญคือคุณครู ผมเห็นครูบางคนเป็นครูภาษาไทย แต่ต้องสอนวิชาคณิตศาสตร์ สอนสังคมศึกษาด้วย เพราะครูไม่พอ อีกเรื่องคือปัญหาโรงเรียนขนาดเล็ก เราต้องดูด้วยว่าเด็กเขายากจนแค่ไหน ถึงโรงเรียนจะมีเด็ก 10-20 คน แต่เป็นเด็กยากจนทั้งหมดจะให้ไปเรียนในตัวอำเภอก็ต้องเดินทางเป็น 50-60 กม. ไปเรียนในตัวจังหวัดเดินทางมากกว่า 100 กม. จะให้เขาไปเรียนที่โรงเรียนที่อื่นได้อย่างไร”

ศุภชัย เสนอภาพฝันความเสมอภาคทางการศึกษาว่า การมีระบบหลักประกันเรียนฟรีที่ฟรีจริงถึงระดับปริญญาตรีจะช่วยให้เด็กทุกคนมีโอกาสเข้าถึงห้องเรียนที่มีคุณภาพสูง ซึ่งขณะนี้สภาเด็กและเยาวชนจังหวัดสุราษฎร์ธานี พยายามปิดช่องว่างเรื่องนี้ด้วยการเข้าไปทำกิจกรรมสอนเสริมให้รุ่นน้องและกิจกรรมพัฒนาสภาพแวดล้อมโรงเรียน โดยพร้อมจะเป็นอีกหนึ่งแกนหลักในการทำให้สุราษฎร์ธานีเป็นจังหวัดเสมอภาคทางการศึกษา

สุรางค์ อาจณรงค์ ศึกษานิเทศก์ สพป. ปัตตานี เขต 1 กล่าวว่า ประเด็นเร่งด่วนคือเรื่องเศรษฐกิจครัวเรือน โดยข้อมูลระบุว่าเด็กเยาวชนจากครัวเรือนยากจนส่วนใหญ่ มาจากครอบครัวที่มีพี่น้อง 4-5 คนโดยเฉลี่ย หมายถึงเราต้องทำงานกับเด็กเป็นรายคนและต้องทำงานเป็นรายครอบครัวด้วย ซึ่งจากปัญหาต้นทางที่ว่าผู้ปกครองจากครอบครัวเหล่านี้เกือบทั้งหมดยังไม่มีความพร้อมในการประกอบอาชีพ ทำให้หลายครอบครัวมีลักษณะแหว่งกลาง เด็กต้องอาศัยอยู่กับปู่ย่าตายายเป็นหลัก ส่งผลต่อการเรียนหนังสือและมีคุณภาพชีวิตที่ดี 

“ภาพที่เราเห็นจนชินตาคือพ่อแม่วัยรุ่นจำนวนมากเลือกไปหางานทำในประเทศมาเลเซีย โดยทิ้งเด็กไว้กับผู้สูงอายุซึ่งมีรายได้ทางเดียวคือเบี้ยคนชรา จึงไม่มีศักยภาพพอจะดูแลให้ได้รับอาหารครบมื้อและมีสารอาหารที่เพียงพอ การลงพื้นที่สำรวจพบว่าในหลายโรงเรียนมีเด็กมากกว่าครึ่งไม่ได้กินอาหารเช้า จะได้กินคือมื้อกลางวันที่โรงเรียนจัดไว้ บางโรงเรียนจึงต้องยอมทำผิดระเบียบว่าด้วยการบริหารจัดการงบอาหารกลางวัน โดยเจียดไปทำอาหารเช้าสำหรับเด็กกลุ่มนี้ หรือในครอบครัวเด็กที่ขาดแคลนระดับวิกฤต ครูก็ต้องแบ่งอาหารกลางวันจากโรงเรียนให้เด็กเอากลับไปแบ่งปันกับผู้สูงอายุที่บ้านด้วย 

“ข้อมูลนี้สะท้อนให้เราเห็นปัญหาเชิงโครงสร้างจากการจัดสรรนโยบายรายหัว และแสดงให้เห็นว่าถึงแม้จะมีนโยบายเรียนฟรี แต่เด็กจำนวนมากยังต้องมาโรงเรียนภายใต้ความไม่พร้อม เนื่องจากนโยบายที่มีอยู่ไม่อาจตอบสนองความต้องการพื้นฐานได้จริง ดังนั้นก่อนอื่นต้องย้อนกลับไปเปลี่ยนแปลงการจัดสรรงบประมาณ และร่วมกันคิดว่าทำอย่างไรถึงจะเชื่อมั่นได้ว่าเด็ก ๆ ของเราจะได้กินข้าวครบมื้อ ได้รับสารอาหารเพียงพอ นี่คือสิ่งที่เราต้องเริ่มต้น แล้วถึงจะมองไปที่ภาพความสำเร็จที่เด็กทุกคนจะเรียนดี เรียนจบ และมีอาชีพได้ 

“อีกประการหนึ่งคือโรงเรียนนั้นไม่ใช่สถานที่ แต่หมายถึงผู้คนและกระบวนการ ฉะนั้นถ้าถามว่าเรื่องไหนควรรีบทำเร็วที่สุด คิดว่าต้องนับหนึ่งที่การสร้างคนคือครูที่มีจิตวิญญาน มีศักยภาพ มีหัวใจของความเป็นครู หมายถึงก่อนจะว่ากันเรื่องระบบเราต้องมีคนทำงานที่พร้อมก่อน เพราะนอกจากให้ความรู้ ครูต้องให้ความรักความเมตาเอื้ออาทร มีการดูแลเอาใจใส่ลงไปถึงเด็กทุกคนได้จริง ๆ จากนั้นเราถึงจะไปที่ข้อสองคือการสร้างฐานข้อมูลเชิงลึกได้ แล้วครูเหล่านี้จะเป็นคนพบว่าเด็กแต่ละคนขาดตรงไหน แล้วเขาจะเอาข้อมูลเหล่านั้นมาเป็นฐานการทำงานแกนกลางที่ส่งต่อระหว่างหน่วยงานได้โดยไม่สะดุด ดังนั้นในกระบวนการทำงานจากนี้ จึงต้องสร้างครูที่มีหัวใจของการเป็นครูให้ได้โดยเร็วและเพิ่มจำนวนได้มากที่สุด แล้วเราจะเห็นภาพความเปลี่ยนแปลงว่าในโรงเรียนขนาดเล็กที่มีครูไม่มาก แต่ถ้าเป็นครูที่พร้อมทุ่มแรงกายแรงใจลงไปที่ตัวเด็ก ด้วยความรัก ไม่ใช่การจับผิด ทำให้เด็กมาโรงเรียนด้วยความสุข อยากมาโรงเรียน อย่างน้อยที่สุดโอกาสหลุดจากระบบการศึกษาของเด็กก็ลดลงได้มาก”

หัสนะ ตาเยะ รองผู้อำนวยการโรงเรียนบ้านสะบารัง อำเภอเมือง จังหวัดปัตตานี ในสังกัด สพป.ปัตตานีเขต 1 เล่าถึงสถานการณ์ของครูจากโรงเรียนในพื้นที่ห่างไกล ผ่านประสบการณ์การเป็นครูและผู้บริหารโรงเรียนว่า ในพื้นที่สามจังหวัดชายแดนภาคใต้ หลายโรงเรียนมีบริบทของความหลากหลายทางเชื้อชาติและศาสนา มีเด็กส่วนหนึ่งที่ติดตามผู้ปกครองจากประเทศเพื่อนบ้านเข้ามาทำงาน หรือมีเด็กจากสถานสงเคราะห์เข้ามาเรียนด้วย ดังนั้นปัญหาที่พบของเด็กกลุ่มที่ขาดแคลนที่สุดคือไม่มีพ่อแม่ ทำให้เด็กต้องถูกเอาไปฝากเลี้ยงไว้กับญาติในครอบครัวขนาดใหญ่ จึงไม่ได้รับการดูแลทั่วถึง 

“เด็กเหล่านี้มีความเปราะบางด้วยปัญหาต่าง ๆ การจะดูแลเด็กบนความแตกต่างหลากหลายเช่นนี้ ครูต้องมีเวลาเอาใจใส่เพียงพอ ขณะที่งานครูส่วนหนึ่งหรือส่วนใหญ่ในทุกวันนี้กลับต้องแบ่งไปรับใช้นโยบายต่าง ๆ จนครูไม่มีเวลาอยู่ในห้องเรียน เรื่องนี้เป็นปัญหาที่ต้องแก้อย่างเร่งด่วนที่สุด 

“เราได้ยินกันมานานแล้วเรื่องการคืนครูให้กับนักเรียน แต่ถามว่าในการปฏิบัติจริงทำได้แค่ไหน ในเมื่อยังมีนโยบายการประกวดแข่งขันมากมายไหลบ่าเข้ามาเติมอยู่ในภารกิจของครูไม่หยุดหย่อน สุดท้ายครูก็ต้องทิ้งเด็กไว้ก่อน เพื่อไปทำงานตอบสนองนโยบายจากส่วนกลาง ฉะนั้นเมื่อมองย้อนกลับไป เราจะมีเด็กราว 30 คนถูกทิ้งเอาไว้ในห้องเรียนห้องหนึ่ง หากรวมหลายห้องหลายโรงเรียน ก็กลายเป็นว่ามีเด็กจำนวนมากที่เหมือนถูกทอดทิ้งเอาไว้ ปัญหาจึงไม่ได้รับการจัดการแก้ไข แล้วเวลาผ่านไปก็ยิ่งบานปลาย ขณะที่ในท้ายที่สุดทุกความคาดหวังในการแก้ปัญหาจะถูกโยนมาที่ครูหรือโรงเรียน ว่าเป็นต้นเหตุของการที่เด็กมีปัญหา หรือหลุดไปจากระบบ”

รองผู้อำนวยการโรงเรียนบ้านสะบารัง กล่าวว่า อยากฝากข้อเสนอถึงผู้มีอำนาจในการกำหนดนโยบาย เพื่อหาทางคืนครูให้กับเด็กได้จริง โดยเฉพาะในวาระสำคัญของการร่วมระดมความร่วมมือครั้งนี้ รวมถึงในวาระการเปลี่ยนแปลงของการเมืองระดับประเทศด้วย เพื่อให้ในวันหนึ่งครูทุกคนจะได้ทำหน้าที่ของตัวเอง ได้ออกแบบการจัดการเรียนการสอนและดูแลเด็กได้อย่างเต็มที่จริง ๆ

ทั้งนี้ เวทีรับฟังความคิดเห็นสาธารณะ “ระดมพลังความร่วมมือขับเคลื่อนอนาคตความเสมอภาคทางการศึกษาไทยอย่างยั่งยืน” 4 ภูมิภาค เพื่อระดมความคิดเห็นจากทุกภาคส่วนที่เกี่ยวข้องกับการแก้ไขปัญหาความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา สู่การผลักดันนโยบายและวางทิศทางการดำเนินงานของ กสศ. ในปีงบประมาณ 2568-2570 จะจัดขึ้นเป็นครั้งสุดท้ายที่เวทีภาคกลาง ณ กรุงเทพมหานคร วันที่ 20 กรกฎาคม 2566 ผู้สนใจสามารถติดตามความเคลื่อนไหวได้ที่แฟนเพจเฟซบุ๊ก กสศ. กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา

The post ‘สุราษฎร์ธานี’ ประกาศเคลื่อนการศึกษาเสมอภาค หนุนเด็กนอกระบบพัฒนาศักยภาพสู่อาชีพที่มีทางเลือก first appeared on กสศ..