ศ.เกียรติคุณ นพ.ประเวศ นับเป็นนักปฏิรูปการเรียนรู้ ที่สามารถถักทอความร่วมมือของทุกภาคส่วน โดยมุ่งโจทย์ที่การพัฒนา “คน” ได้อย่างลงตัว แปลงแนวความคิดสู่การลงมือทำ หนึ่งในนั้นคือมุมมองเรื่อง “การศึกษา” ไม่ใช่เรื่องของโรงเรียนเพียงอย่างเดียว แต่นับเป็นภารกิจร่วมกันของคนทั้งสังคม

ย้อนกลับไปเมื่อ 14 ปีที่แล้ว คำว่า “การศึกษา” หลายคนมองว่าเป็นหน้าที่ของบางหน่วยงานและการพัฒนาก็เป็นไปอย่างแยกส่วน จึงเกิดการออกแบบการทำงานร่วมกัน โดยเริ่มต้นจากโจทย์ที่ทุกคนสามารถทำได้ง่ายที่สุด และเป็นงานที่ทรงคุณค่าที่มีผลต่อการเรียนรู้ ผ่านโครงการสังคมไทยร่วมกันคืนครูดีให้ศิษย์เชิดชู ยกย่อง “ครูสอนดี” โดยการทำงานร่วมกันของสำนักงานส่งเสริมสังคมแห่งการเรียนรู้และคุณภาพเยาวชน (สสค.) หรือ กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษาในปัจจุบัน ร่วมกับกระทรวงมหาดไทย ที่ร่วมแต่งตั้งกลไกระดับจังหวัด กระทรวงศึกษาธิการ และสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.)  

เพราะเชื่อว่า “คุณภาพครู” ส่งผลต่อการเรียนรู้ที่มีคุณภาพของเด็กและเยาวชน 

การให้คนในสังคมร่วมเฟ้นหาครูสอนดี ที่ครูไม่ต้องเขียนผลงานนำส่ง แต่ให้คนในชุมชนร่วมกันสะท้อนชีวิตการทำงานของครู และผลงานเชิงประจักษ์ผ่านชีวิตของลูกศิษย์ โดยกลไกการทำงานระดับจังหวัด ที่ประกอบไปด้วย 5 ภาคส่วนคือ  ภาครัฐ-วิชาการ-ท้องถิ่น-ประชาสังคม-เอกชน เกิดเป็นกลไกจังหวัดทั้ง 77 แห่ง 

กลไกจังหวัดที่ทำงานร่วมกัน ผ่านโจทย์แรกของการเฟ้นหาครูทำให้เริ่มเห็นแง่มุมของการพัฒนาคนในพื้นที่ของตนเอง และนำสู่โจทย์การทำงานที่ตามมาคือ การจัดทำฐานข้อมูลเด็กเยาวชน การวางภาพในอนาคตด้านการพัฒนาคนของแต่ละพื้นที่ในอีก 5 ปีข้างหน้าและโจทย์ในการทำงานร่วมกัน นั่นจึงเป็นจุดเริ่มต้นของการทำงานกลไกจังหวัดเพื่อปฏิรูปการเรียนรู้ 

‘เวทีปฏิรูปการเรียนรู้สู่การศึกษาเพื่อคนทั้งมวล’ ที่จัดขึ้นในทุกเดือน จึงถูกออกแบบมาเพื่อเป็นเวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้และนำไปปรับใช้ในการทำงานของกลไกจังหวัดและท้องถิ่น โดย ศ.นพ.ประเวศ วะสี  ดร.กฤษณพงศ์ กีรติกร ในฐานะประธานกรรมการบริหาร สสค. ในขณะนั้น และนพ.สุภกร บัวสาย ผู้จัดการ สสค. ได้เชิญชวนให้กรณีศึกษาจากหลากหลายแง่มุมด้านปฏิรูปการเรียนรู้มานำเสนอ เพื่อให้กลไกจังหวัด ภาควิชาการ ภาครัฐ ได้ร่วมกันแลกเปลี่ยนเรียนรู้ 

ในทุกเดือนของเวทีแลกเปลี่ยน ศ.นพ.ประเวศ ได้ให้แง่คิดในการขยายการทำงานไปยังกลไกจังหวัดที่อยากลุกขึ้นจัดการบ้านของตัวเอง เป็นการเสริมพลังให้กับคนทำงานได้อิ่มในหัวใจ เห็นคุณค่า เห็นเป้าหมายของสิ่งที่ได้ลงมือทำ จากเดิมคำว่า “การศึกษา” หลายคนมองว่าเป็นหน้าที่ของบางหน่วยงาน ถูกเปลี่ยนมุมมองใหม่เป็นการมองที่ “คน” แล้วหาวิธีการที่ทำให้ดียิ่งขึ้น หลอมรวมทุกบทบาทมาทำงานร่วมกัน 

ศ.เกียรติคุณ นพ.ประเวศ กล่าวว่า การศึกษาไม่ใช่เรื่องของครูกับนักเรียนเพียงเท่านั้นแต่เป็นเรื่องของคนทั้งมวลในพื้นที่ การศึกษาสำหรับคนทั้งมวล Education for all ต้อง All for Education ด้วย คนทั้งมวล ไม่ว่าจะเป็นบ้าน วัด โรงเรียน ภาคเอกชน มาทำเพื่อการศึกษา เพราะการเรียนรู้คือชีวิต และคือทุกสิ่ง 

ตัวอย่างกรณีศึกษาจังหวัดปฏิรูปการเรียนรู้ที่ได้มาร่วมแลกเปลี่ยนในเวที อาทิ จ.สุรินทร์ ซึ่งพบจำนวนเด็กที่ออกจากการศึกษากลางคัน โดยมีสาเหตุจากปัญหาครอบครัว และความยากจน คณะกรรมการปฏิรูปจังหวัดสุรินทร์ ร่วมกับ อบจ.สุรินทร์ จึงช่วยเหลือเด็กด้อยโอกาสด้วยการพัฒนาฐานข้อมูลเด็กและเยาวชนในจังหวัด ส่งเสริมให้เด็กที่ออกกลางคัน ในระดับ ม.ต้น ให้กลับเข้ามาศึกษาต่อจนจบ ส่วนเยาวชนที่ออกกลางคันในระดับ ม.ปลาย จะได้รับการฝึกทักษะอาชีพ หรือเรียนต่อจนจบ ปวช. หัวใจสำคัญที่จะนำสู่การแก้ปัญหาอย่างยั่งยืนคือการดึงทุกภาคส่วนเข้ามาร่วมกันแก้ปัญหา พัฒนาฐานข้อมูลให้มีความสมบูรณ์และสะท้อนปัญหาที่แท้จริง

นพ.ประเวศ เสริมว่า การดึงเด็กกลับเข้าสู่การศึกษาไม่จำเป็นต้องดึงกลับเข้าสู่สายสามัญเพียงอย่างเดียว การฝึกทักษะอาชีพเป็นอีกทางเลือกหนึ่ง ที่จะทำให้เด็กมีสัมมาอาชีพ ได้เรียนรู้ เติบโตจากการทำงาน ดังนั้นการดึงภาคธุรกิจเข้ามาร่วมมือจะสามารถหนุนเสริมหรือสร้างโอกาสให้เด็กได้มีโอกาสฝึกอาชีพได้มากขึ้น 

“หอการค้าเขามีทุกจังหวัด เขาควรจะร่วมมือกับพื้นที่สร้างสัมมาชีพเต็มพื้นที่ เพราะเมื่อคนได้เรียนรู้จากการมีอาชีพ จะทำให้เด็กหรือผู้คนเติบโตเร็ว เขาจะคิดมาก คิดเรื่องการจัดการ เรื่องการออมทรัพย์ ความขยันเพราะเขาได้ประโยชน์โดยตรง ดีกว่าการท่องหนังสือ” ศ.เกียรติคุณ นพ.ประเวศ ย้ำ  

 เช่นเดียวกับกรณีศึกษา จ.ลำพูน พื้นที่เหรียญ 2 ด้านของนิคมขนาดใหญ่ และวัฒนธรรมพื้นถิ่นอันทรงคุณค่า คณะกรรมการยกระดับการเรียนรู้ จ.ลำพูน พบว่า โจทย์สำคัญคือ แรงงานขาดทักษะ ซึ่งเป็นปัญหาสำคัญจากการจัดการศึกษาที่ผลิตไม่สอดคล้องกับความต้องการของผู้จ้างงาน รวมถึงปัญหาเด็กกลุ่ม NEET (Not in Education, Employment, or Training) ที่ว่างงานจำนวนมาก จึงจัดอบรมพัฒนาทักษะอาชีพให้กับเยาวชน กลุ่ม NEET ที่ออกกลางคัน รวมถึง upskill เด็กที่จบแล้วแต่ยังไม่มีงานทำ พร้อมกับอบรมทักษะชีวิต ตลอดจนการทำฐานข้อมูลเด็กเยาวชน ครู และบุคลากรทางการศึกษาเพื่อเป็นข้อมูลวางแผนทิศทางการจัดการศึกษาของจังหวัด และนำสู่การตั้งสภาการศึกษา จ.ลำพูน เพื่อเป็นกลไกทำงานร่วมกันในจังหวัด

ศ.เกียรติคุณ นพ.ประเวศ กล่าวว่า ตัวอย่างประสบการณ์การทำงานของจังหวัดปฏิรูปการศึกษาเมื่อมีการถักทอการทำงานเต็มพื้นที่ ซึ่งมาจากการนำพื้นที่เป็นตัวตั้งจากเดิมที่รวมศูนย์อำนาจอยู่ที่ส่วนกลางซึ่งไม่มีการถักทอ ไม่มีพลัง เกิดการรั่วไหล การจัดการศึกษาจึงต้องเป็นการศึกษาที่สร้างสัมมาชีพเต็มพื้นที่

“การศึกษาของไทยที่สอนมา 100 กว่าปี เน้นเรื่องการสอนวิชา ไม่ได้แปลว่าไม่ดี มันมีประโยชน์ในช่วงต้นเพราะขณะนั้นมหาอำนาจตะวันตกกำลังรุกรานประเทศ เราจึงต้องรีบท่องวิชา แต่ปัญหาในศตวรรษที่ 21 ขณะนี้ สังคมซับซ้อนและยากขึ้น เราต้องการบุคลิกคนไทยสมัยใหม่ บุคลิกและคุณภาพคนไทยที่มีความแข็งแรงในเรื่อง ‘ความสุจริต’ ‘การเห็นแก่ส่วนรวม’ ‘การเห็นคุณค่าของการทำงาน’ ทำงานเป็นและมีทักษะในการเรียนรู้และการอยู่ร่วมกัน  ซึ่งขณะนี้การศึกษาที่สอนท่องวิชาไม่สามารถสร้างคนให้มีบุคลิกในลักษณะนี้ได้ เรากำลังสร้างคนที่หยิบหย่ง ทำอะไรไม่เป็น ไม่อดทน ไม่รับผิดชอบ ไม่อยากเรียนรู้ เพราะเป็นการสอนแบบท่องจำ และเมื่อจำไม่ได้ก็เจ็บปวด ทำให้ไม่อยากทำสิ่งนั้น นั่นคือการศึกษาแบบเดิม 

แต่การที่เรามีเวทีมานั่งแลกเปลี่ยน มันเปลี่ยนเป็นการเรียนรู้จากการลงมือปฏิบัติ จากสถานการณ์จริง และคนร่วมมือกันเยอะซึ่งมีคนอื่นเข้าร่วมได้เยอะ เป็นการเปลี่ยนพื้นที่เรียนรู้ สนุก และไม่แยกส่วน เราจึงเรียกว่า การปฏิรูปการเรียนรู้ ปฏิรูปการสอนวิชามาเป็นการเรียนรู้จากการปฏิบัติจริง มาเรียนรู้ร่วมกันเพื่อสร้างบุคลิกใหม่ของคนไทย ที่สุจริต เห็นแก่ส่วนร่วม เห็นคุณค่าของงาน ทำงานเป็น อดทน มีนิสัยชอบเรียนรู้ และจัดการเป็น เพราะการบริหารจัดการเป็นเรื่องสำคัญที่จะทำให้งานสำเร็จ เมื่อการลงมือปฏิบัติก็จะต้องจัดการ”  ศ.นพ.ประเวศ ทิ้งท้าย

และผลของการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ที่เชื่อมร้อยการทำงานในพื้นที่ ยังส่งผลต่อแนวคิดการจัดการศึกษาเชิงพื้นที่ ที่เกิดดอกออกผลในแต่ละจังหวัดจนถึงทุกวันนี้ 

The post จาก “ปฏิรูปการศึกษา” สู่ “การพัฒนาคนทั้งมวล” รำลึกมรดกแนวความคิด ศ.เกียรติคุณ นพ.ประเวศ วะสี first appeared on กสศ..

ศ.เกียรติคุณ นพ.ประเวศ วะสี ราษฎรอาวุโส กล่าวปาฐกถาพิเศษ เรื่อง  “ชีวิตกำพล วัชรพล ชี้ทิศทางอนาคตประเทศไทย” ในงาน  “๑๐๐ ปี ชาตกาล กำพล วัชรพล”  ที่สำนักงานหนังสือพิมพ์ไทยรัฐ โดยระบุว่า ความพยายามปฏิรูปการศึกษาที่ผ่านมาไม่ประสบความสำเร็จเพราะเป็นการปฏิรูปองค์กร ไม่ปฏิรูปมโนทัศน์ (Concept) โดยจะเห็นว่าการศึกษาไทยในรอบร้อยปีที่ผ่านมาใช้มโนทัศน์ที่ผิดจนทำให้ประเทศไทยอ่อนแอ

“คอนเซปต์ที่ใช้ในการศึกษาไทยมาร้อยกว่าปีเน้นการท่องวิชา เอาวิชาเป็นตัวตั้งเรียนวิชาอะไร สอบวิชาอะไร เรียนจบได้ปริญญาวิชาอะไรเอาวิชาเป็นตัวตั้ง เทียบกับการเรียนรู้ของคุณกำพลไม่เหมือนกันเพราะคุณกำพลเรียนรู้มาจากชีวิต และความเป็นจริงของชีวิตเกี่ยวข้องกับการเรียนรู้จากการทำงาน ต่างจากคนอื่นที่เรียนจากตำราแต่คุณกำพลเอาสถานการณ์จริงเป็นตัวตั้ง” ศ.เกียรติคุณ นพ.ประเวศ กล่าว

ศ.เกียรติคุณ นพ.ประเวศ กล่าวว่า ตรงกับหลักการทางพระพุทธศาสนา ซึ่ง สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ประยุทธ์ ปยุตฺโต) เคยพูดไว้นานมาแล้วว่าการศึกษาไทยผิดเพราะแยกส่วน ชีวิตก็อย่างหนึ่ง วิชาก็อย่างหนึ่ง แต่หลักการทางพุทธศาสนาชีวิต การศึกษาเป็นตัวเดียวกัน ​และอะไรที่คิดแบบแยกส่วนจะนำไปสู่วิกฤติเสมอ ที่ผ่านมาการศึกษาไทยเน้นการท่องวิชา ไม่ได้เน้นความจริงของชีวิตและสังคม ทำให้รอบร้อยปีที่ผ่านมาหรือ 4-5 เจนเนอเรชั่นที่ผ่านมา​คนไทยทั้งประเทศรู้แต่วิชา ไม่รู้ความจริง

ทั้งนี้ ความจริงกับวิชาไม่เหมือนกัน คนที่จบการศึกษามาแบบรู้วิชา ไม่รู้ความจริงของชีวิต ทำอะไรก็ไม่ถูก มีตำแหน่งทางราชการก็ทำไม่ถูกเพราะไม่รู้ความจริง ซึ่งเสาอโศกมีข้อความจารึกเป็นภาษามคธแปลว่า ความจริงมีชัยเหนือทุกสิ่ง ซึ่งคนไทยเรียนไม่รู้ความจริงต่างจากคุณกำพล ที่เรียนจากชีวิตจริง รู้จักผู้คน ต้องพิมพ์หนังสือยังไง ตัดสินใจอะไร หรืออะไรขายได้ไม่ได้ ทำให้คุณกำพลเก่งเพราะเรียนรู้แบบไม่ท่องวิชา หากไปดูการศึกษาไทยแบบท่องวิชาสร้างความยากจนให้กับทุกฝ่าย ทั้ง คนเรียน ครู ผู้ปกครอง จนหมด แต่คุณกำพล เรียนรู้จากความจริงชีวิตทำให้หายจน

อย่างไรก็ตาม ​การเรียนมี 6 ระดับ เริ่มจาก 1.จำ คือ จำได้ 2.ใจ คือ เข้าใจ 3. ใช้  คือ  ทำเป็น 4. วิ คือ วิเคราะห์ 5. สัง คือ สังเคราะห์ และ 6. ประ คือ ประเมิน ซึ่งการศึกษาไทยอยู่ในขั้นที่ 1 คือ จำ แต่การศึกษาของคุณกำพลไปถึงระดับสูงสุดคือ ขั้นประเมินตัดสินใจ ​ดังนั้นการปฏิรูปการศึกษาต้องปฏิรูปมโนธรรมเอาชีวิตสถานการณ์จริงเป็นตัวตั้ง โดยมีตัวอย่างจากคุณกำพลที่สะท้อนให้เห็นว่าเรียนแล้วเก่งอย่างไร ประสบความสำเร็จอย่างไร

ราษฎรอาวุโส กล่าวว่า ในพระไตรปิฏกมีคำว่า “หงายของที่คว่ำ”​หรือ อุตตานีกโรติ การศึกษาไทยที่ผ่านมาเป็นแบบคว่ำถูกครอบไว้ มีแต่นักเรียน ครูใอยู่ในห้องท่องหนังสือไม่เห็นเดือนเห็นตะวัน ไม่รู้ความจริง  แต่หากหงายของที่คว่ำเปิดให้ไปเชื่อมโยงกับเรื่องต่างๆได้ ซึ่งการปฏิรูปหากไม่ปฏิรูปมโนทัศน์ก็จะไม่สำเร็จ หากไปปฏิรูปองค์กรก็จะนำไปสู่การทะเลาะกัน ดังนั้นต้องเรียนรู้จากชีวิต ซึ่งจะสามารถสัมพันธ์เชื่อมโยงกับ เศรษฐกิจ สังคม สิ่งแวดล้อม สุขภาพ ประชาธิปไตย จิตใจ วัฒนธรรม

ทั้งนี้ จากกรณีของคุณกำพล ถือเป็นการเรียนรู้จากการทำงาน Work-based learning ซึ่งทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว โดยภาคธุรกิจต้องข้ามามีบทบาทร่วมด้วย เพราะ10 ปากว่าไม่เท่าตาเห็น 10 ตาเห็นไม่เท่ามือคลำ เพราะภาคธุรกิจเริ่มบ่นว่าคนจากระบบการศึกษาทำงานไม่เป็น ไม่อดทน ไม่รับผิดชอบ ​เพราะเรียนมาโดยท่องหนังสือ ปัจจุบันเรามีสถานประกอบการ 3-4 แสนแห่ง แต่ละแห่งประสบความสำเร็จได้เพราะ อดทน รับผิดชอบ เหมาะกับการเป็นสถานฝึกอบรม ซึ่งเรียนไปด้วยทำงานไปด้วยมีรายได้ไปด้วย เป็นวิธีของ Work-based learning

“ตรงนี้เป็นเรื่องใหญ่ที่ต้องรีบทำเพราะ 73 % เสี่ยงตกงานเนื่องจากเริ่มมีการนำโรบอท เอไอ มาใช้ หลักสูตรการศึกษาปรับตัวไม่ทัน วิธีการแก้ไขคือทำ Work-based learning หากไม่ปรับตัวก็เจ๊ง” ​ศ.เกียรติคุณ นพ.ประเวศ กล่าว

The post ปฏิรูปการศึกษาต้องปฏิรูปมโนทัศน์ เรียนจากชีวิต เลิกแยกส่วนท่องจำ first appeared on กสศ..