“โรงเรียนแห่งอนาคต ต้องเป็นแหล่งหนุนการเรียนรู้และพัฒนาเป็น Learning Development ของผู้เรียน ครู และของระบบการศึกษา หมายถึง ‘ระบบการศึกษา’ จะต้องเรียนรู้จากของจริงที่เกิดขึ้น และโรงเรียนแห่งอนาคต ยังต้องเป็นกลไกปฏิสัมพันธ์ของระบบการศึกษา ลดการส่งต่อจากบนสู่ล่างหรือ top-down ให้เกิดการเรียนรู้บนแนวราบหรือ bottom-up มากขึ้น เพื่อเพิ่มโอกาสการเรียนรู้ปฏิสัมพันธ์ระหว่างนักเรียนและครู ซึ่งคือกลไกพัฒนาความเป็นมนุษย์ ถ้าทำอย่างนั้น โรงเรียนจะเป็นแหล่งเชื่อมโยงความรู้และทฤษฎีจากประสบการณ์จริง สถานการณ์จริง เป็นแหล่งพัฒนาความเป็นมนุษย์ของผู้เรียนที่ไม่ได้มีบทบาทแค่ถ่ายทอดวิชาความรู้”

ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช

จากปี 2562 กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ได้ทำงานร่วมกับโรงเรียนในสังกัด สพฐ. มากกว่า 1,000 แห่งทั่วประเทศ ใน ‘โครงการโรงเรียนพัฒนาตนเอง’ หรือ Teacher and School Quality Program (TSQP) ซึ่งมุ่งพัฒนาคุณภาพโรงเรียนทั้งระบบ (Whole School Approach) โดยกระตุ้นให้เกิดการ ‘พัฒนาคุณภาพระบบบริหารจัดการโรงเรียน’ และ ‘พัฒนาการจัดการเรียนการสอน’ ให้มีคุณภาพสูง เพื่อพัฒนาผู้เรียนให้เกิดสมรรถนะในศตวรรษที่ 21 ผ่านการวัดผลลัพธ์การเรียนรู้ 4 ด้าน คือ คุณค่า (Values) ทัศนคติ (Attitude) ทักษะ (Skills) และ ความรู้ (Knowledge) หรือจำกัดความสั้น ๆ ว่า ‘VASK’

ถึงปี 2566 ผลการประเมินโครงการโดยทีมวิจัยและประเมินผลมูลนิธิศึกษาธิการ พบว่า 636 โรงเรียนในโครงการ TSQP สามารถยกระดับได้สำเร็จ และได้เดินหน้าสู่เป้าหมายที่ใหญ่ขึ้นอีกขั้น โดยยกระดับจาก TSQP เป็น ‘TSQM’ ที่อักษร P ซึ่งหมายถึง Project ได้เปลี่ยนมาเป็น M อันมีความหมายถึงการ ‘Movement’ หรือคือเปลี่ยนจากการทำงาน ‘วงแคบ’ ในลักษณะ Project เป็นการทำงานใน ‘วงกว้าง’ ระดับพื้นที่หรือระดับจังหวัด ซึ่งจะอาศัยพลังความร่วมมือขององคาพยพที่หลากหลายในท้องถิ่นนั้น ๆ มาช่วยหนุนวงจรการเรียนรู้ของผู้เรียน พร้อมกับพัฒนาบุคลากรที่เกี่ยวข้องในแวดวงการศึกษาทั้งระบบ เพื่อยกระดับคุณภาพอย่างต่อเนื่อง และ ‘สร้างผู้นำความเปลี่ยนแปลง’ หรือ ‘พื้นที่ต้นแบบ’ ที่จะขยายผลส่งต่อไปยังพื้นที่อื่น ๆ ให้เดินหน้าพัฒนาไปด้วยกัน 

นอกจากนี้เป้าหมายสำคัญของ ‘TSQM’ ยังมีเรื่องของมาตรการ ‘School Zero Dropout’ ที่จะสร้างและพัฒนาระบบดูแลช่วยเหลือนักเรียนกลุ่มเสี่ยงหลุดจากระบบการศึกษา และสอดส่องค้นหาเด็กเยาวชนในวัยการศึกษาภาคบังคับที่หลุดออกจากระบบ เพื่อฟื้นฟูประคับประคองและส่งเสริมให้เข้าสู่วิธีการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่น-มีทางเลือก-ตอบโจทย์ชีวิต ซึ่งเป็นการลดความเหลื่อมล้ำและสร้างความเสมอภาคทางการศึกษา ที่ทุกภาคส่วนร่วมเป็นเจ้าของการทำงานอย่างแท้จริง

ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช ที่ปรึกษาคณะกรรมการบริหาร กสศ. กล่าวถึงการปรับแนวคิดการขับเคลื่อนโรงเรียนพัฒนาคุณภาพตนเอง โดยใช้การหนุนกลไกระดับพื้นที่ เพื่อการเปลี่ยนแปลงเชิงระบบ (System change) ให้เกิดการทำงานร่วมระหว่างหน่วยงานต้นสังกัดระดับพื้นที่ หรือระดับจังหวัด และมีความร่วมมือกับหน่วยงานภาคส่วนอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้อง และสร้างเครือข่ายโรงเรียนให้เป็นเจ้าของร่วมและดำเนินการด้วยตนเอง เพื่อขยายผลจากโรงเรียนแกนนำสู่โรงเรียนอื่น ๆ ตามแนวคิดของ TSQM และเพื่อให้เกิดเป็น ‘ระบบนิเวศทางการศึกษา’ ที่ยั่งยืนจากต้นทุนเดิมของจังหวัด โรงเรียน และทุกฝ่ายที่มีส่วนร่วม ว่า 

“เมื่อพูดถึงการศึกษา เราต้องไม่ลืมเป้าหมายแท้จริงว่าหัวใจของการเรียนรู้ที่จะเกิดกับผู้เรียน จะมาควบคู่กับการเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา (Transformative Learning) และต้องเกิดขึ้นในทุกด้านของ V-A-S-K ไม่ใช่เปลี่ยนแปลงที่ความรู้ หรือ ‘K’ เพียงอย่างเดียว ฉะนั้นสิ่งที่ควรตระหนักในการสร้างระบบนิเวศการเรียนรู้ คือต้องเอื้อต่อความหลากหลายของ ‘ผู้เรียนทุกคน’ โดยจะ ‘ไม่ทำร้ายหรือทำลายบางคน’ อย่างไม่ตั้งใจ ทีนี้พอเข้าใจตรงกันแล้วว่าการเรียนรู้เป็นเรื่องของทุกคน ระบบนิเวศที่จะออกแบบจึงต้องเป็นพื้นที่ปลอดภัยทั้งทางกายและทางใจ เป็นพื้นที่ที่ผู้เรียนสามารถตั้งคำถามต่อประเด็นต่าง ๆ เป็นพื้นที่ที่รองรับทุกอารมณ์และทุกความซับซ้อนของมนุษย์             

“การจัดการเรียนรู้ที่รองรับต่อนิเวศของการเรียนรู้ที่ดี ‘เด็ก’ หรือ ‘ผู้เรียน’ ควรมีส่วนช่วยในการออกแบบ เท่ากับเป็นหน้าที่ของครู ผู้บริหารโรงเรียน ผู้ปกครอง ไปจนถึงชุมชนสังคม ที่จะต้องมีวิธีการทำให้เด็กขยับเข้ามามีส่วนร่วม แล้วเราจะมองเห็นความเป็นไปได้ของนิเวศการเรียนรู้ที่ผู้เรียนสามารถพัฒนาตัวเองไปได้พร้อม ๆ กัน เพราะการเรียนรู้ที่ออกแบบขึ้นจากการรู้ความต้องการของตนเองและรู้ความต้องการของผู้อื่น จะเป็นพื้นฐานสำคัญของการทำความเข้าใจความแตกต่างหลากหลาย”

ศ.นพ.วิจารณ์ กล่าวถึงทฤษฎีการศึกษาที่สำคัญต่อการพัฒนาผู้เรียนให้มีทักษะในศตวรรษที่ 21 ว่า การพาผู้เรียนไปถึงผลลัพธ์ทั้ง 4 ด้าน คือ คุณค่า ทัศนคติ ทักษะ และความรู้ ได้พร้อม ๆ กัน การจัดการเรียนรู้ต้องบูรณาการแบบองค์รวม (Holistic Approach) ซึ่งมีวิธีการมากมายหลายแบบ อย่างไรก็ตามส่วนสำคัญที่สุดคือครูและโรงเรียนจะต้องออกแบบการเรียนรู้ที่ผู้เรียนไม่เพียงได้ ‘เรียนรู้จากประสบการณ์’ (Experiential Learning) แต่ต้องพาไปให้ถึงการ ‘เกิดความคิด’ และมี ‘วิธีตกผลึก’ ผ่านประสบการณ์ในเชิงหลักการ ตามทฤษฎี ‘Kolb’s Experiential Learning Cycle’ (David A. Kolb, Institute for Experiential Learning)

“หัวใจสำคัญอยู่ที่ผู้เรียนต้องสามารถสังเกตจากประสบการณ์ แล้วมีการ ‘สะท้อนกลับ’ (Reflection) ด้วยการคิดไปสู่หลักการเชิงนามธรรม ซึ่งตรงกันข้ามกับการเรียนรู้แบบเดิมที่คุ้นเคย ที่เป็นการเรียนจากทฤษฎีแล้วเอาไปปฏิบัติ โดยวิธีการนี้จะทำย้อนกลับจากภาคปฏิบัติเพื่อคิดไปหาทฤษฎี ทำให้ผู้เรียนเรียนรู้อย่างเป็นตัวของตัวเอง (Agentic Personality) และผลลัพธ์จากการจัดการเรียนรู้ลักษณะนี้ คือเราจะผลิตคนที่มีความคิดของตัวเอง กล้าคิด กล้าริเริ่มสร้างสรรค์ เป็นคนที่มีศักยภาพในการเรียนรู้ตลอดชีวิต ทั้งยังยอมรับและเคารพในความคิดของคนอื่นด้วย ซึ่งคือผลผลิตจากการเรียนรู้ที่ยุคปัจจุบันและอนาคตต้องการ 

“การสะท้อนคิดไปสู่หลักการนั้นมีแก่นอยู่ที่การ ‘ตั้งคำถาม’ โดยเฉพาะในภาพรวมที่ผู้เรียนต้องรู้ว่าเรียนแล้วจะนำไปสู่อะไร สองสิ่งสำคัญที่ควรได้รับ คือ 1.แรงบันดาลใจที่จะทำอะไรบางอย่าง และ  2.เกิดทักษะการตั้งคำถามเพื่อพาตัวเองออกไปให้ไกลกว่าสิ่งที่เรียนรู้ตรงหน้า ซึ่งคือ ‘วงจรสร้างปัญญา’ ที่จะหมุนต่อไปเรื่อย ๆ ไม่สิ้นสุด และเกิดการค้นคว้าหาความรู้อื่น ประสบการณ์อื่นมาเทียบ เพื่อสะท้อนคิดเชิงหลักการไปสู่ทฤษฎีที่ใช่ที่สุด ณ เวลานั้น ๆ ดังนั้นจะเห็นว่ากระบวนการเรียนรู้ตามทฤษฎี ‘Kolb’s Experiential Learning Cycle’ นอกจากเด็กหรือผู้เรียนแล้ว โรงเรียนยังได้กลายเป็นแหล่งเรียนรู้ของครู ของผู้บริหาร ของกรรมการโรงเรียน ของผู้ปกครองและชุมชน ที่จะปรับบทบาทหรือหน้าที่ให้สอดคล้องกับการส่งต่อความรู้-ความเชื่อ-ความเข้าใจ ได้อยู่ตลอดเวลา เป็นวงจรของการปรับ-เปลี่ยน-พัฒนา เรื่อยไปไม่สิ้นสุด การเรียนรู้ในวันนี้และอนาคตจึงเป็นการ ‘สร้าง’ มากกว่า ‘รับถ่ายทอด’ ซึ่งให้ผลลัพธ์ที่ตัวผู้เรียนได้กว้างและลึกกว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ครูและหน่วยอื่น ๆ ทั้งหมดในวงจรการเรียนรู้จะไม่ให้น้ำหนักที่การถ่ายทอดความรู้ แต่จะช่วยกันออกแบบการเรียนรู้ที่พาผู้เรียนไปสู่การปฏิบัติ และสะท้อนคิดหลักการด้วยตัวเอง หรือเป็น Facilitator และทั้งหมดนี้คือหลักการของ ‘การเรียนรู้สู่การเปลี่ยนแปลง’ ที่ผู้เรียนต้องสามารถคิดจากประสบการณ์ เพื่อตั้งคำถามสะท้อนคิดไปให้ถึงการ ‘ท้าทายความเชื่อเดิม’ ให้ได้ เพราะความหมายของการเรียนรู้คือการไม่หยุดนิ่ง หรือการเปลี่ยนความคิดและเปลี่ยนใจด้วยความมั่นใจในหลักการ เมื่อเกิดการค้นพบหลักฐานหรือข้อเท็จจริงใหม่มาสนับสนุน”

ศ.นพ.วิจารณ์ กล่าวสรุปว่า ถ้าโรงเรียนไม่สามารถเปลี่ยนเป็น ‘แหล่งหนุนการเรียนรู้’ โดยเฉพาะสำหรับ ‘ระบบการศึกษา’ แล้ว การก้าวต่อไปข้างหน้าของการศึกษาทั้งระบบก็จะเป็นแค่เพียงการยึดโยงกับภาคทฤษฎี ขณะที่ความจริงที่ปรากฏขึ้นในโรงเรียนหนึ่ง ๆ หรือในพื้นที่หนึ่ง ๆ กลับไม่ถูกมองเห็นและทำความเข้าใจ  

“การทำงานของทุกฝ่ายที่เข้าร่วมสร้างระบบนิเวศการเรียนรู้ในวาระนี้ ทำให้เชื่อได้ว่าการทำงานและผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นในโรงเรียนหนึ่ง ในพื้นที่หนึ่งจะมีสถานะเป็นแหล่งการเรียนรู้ ผ่านหลักการ Double-Loop Learning ซึ่งหมายถึงการเรียนรู้ที่ให้ผลสองต่อ คือต่อแรกเมื่อทำแล้วเกิดผล ผลลัพธ์นั้นจะสะท้อนกลับไปที่การขยายวิธีการทำงานออกไป ส่วนต่อที่สองคือผลลัพธ์นั้นจะสะท้อนกลับไปยังภาคทฤษฎีหรือหลักการ หรือคือการสะท้อนไปถึง ‘ระบบเชิงโครงสร้าง’ ว่าจำเป็นต้องปรับเปลี่ยนหรือไม่และอย่างไร ถ้าจะพัฒนางานให้ดีขึ้นไปอีก ฉะนั้นโรงเรียนต้องเป็นแหล่งหนุนการเรียนรู้ เพื่อเป็นต้นทางของ ‘ความคิดที่ต่างไปจากทฤษฎีซึ่งมีอยู่เดิม’ โดยใช้หลักฐานเชิงประจักษ์ที่มีอยู่

“โรงเรียนแห่งอนาคตจึงไม่ใช่โรงสอน แต่เป็น ‘โรงสร้าง’ โดยมีครูเป็นนักออกแบบสร้างสรรค์ สร้างบันไดให้นักเรียนได้ปีน สามารถปลดปล่อยพลังที่ซ้อนเร้นในมนุษย์ เป็นพลังหนุนการเปลี่ยนแปลงระบบการศึกษาไทย ให้สามารถผลิตผู้เรียนที่เป็นตัวของตัวเอง คิดเองได้ ยอมรับในความแตกต่างหลากหลาย ซึ่งคนแบบนี้คือนวัตกร (Innovator) แห่งอนาคต เป็นมนุษย์อารมณ์บวก (Positive Mindset) ที่พร้อมมุ่งฝ่าฟันความยากลำบาก และเป็นบุคคลแห่งสุขภาวะสำหรับตนเอง ครอบครัว และสังคมโลก”

*เรียบเรียงจาก ปาฐกถาพิเศษเรื่อง ‘ความสำคัญของการพัฒนาคุณภาพโรงเรียนและระบบนิเวศทางการเรียนรู้ สู่การสร้างการเปลี่ยนแปลงในตัวเด็กและเยาวชน’ ณ เวทีการจัดการความรู้เพื่อการขับเคลื่อนโรงเรียนพัฒนาตนเอง (TSQM) ‘School Zero Dropout’ ระหว่างวันที่ 13 – 15 ธันวาคม 2567 ณ โรงแรมอมารี ดอนเมือง แอร์พอร์ต กรุงเทพมหานคร

ข่าวที่เกี่ยวข้อง: กสศ. เปิดเวทีจัดการความรู้เพื่อการขับเคลื่อนโรงเรียนพัฒนาตนเอง (TSQM) ตั้งเป้า “School Zero Dropout” พัฒนาเครือข่ายครูและโรงเรียน ดูแลช่วยเหลือเด็กเยาวชนไม่ให้หลุดจากระบบการศึกษา

The post “โรงเรียนแห่งอนาคตไม่ใช่ ‘โรงสอน’ แต่เป็น ‘โรงสร้าง’ ระบบนิเวศการเรียนรู้ที่โอบรับความหลากหลาย” ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช first appeared on กสศ..

ก้าวต่อไปในสายตาของผมนั้น มองว่าสามวันนี้และรวมถึงก่อนหน้านี้ที่ กสศ. และภาคีได้ทำหน้าที่เป็นกลไก Networking ต้องไม่ใช่แค่ทำกันอยู่สามวันต่อปีเหมือนอย่างงานในสามวันนี้ แต่เป็นส่วนหนึ่งของอีก 362 วันที่เราจะ Networking กัน ซึ่งมีอีกหลายกรณีใน 362 วันนั้นเป็นของจริงยิ่งกว่า ต้องเผชิญกับความท้าทายหลายอย่าง และช่วยเหลือกันได้ในสภาพของความเป็นจริง ได้เรียนรู้ในสภาพความเป็นจริงได้ยิ่งกว่า 

การรวมพลังการเรียนรู้เพื่อสร้างพลเมืองไทยและสร้างคุณภาพการศึกษานั้น หัวใจคือการเรียนรู้จากประสบการณ์ เรียนรู้จากเรื่องที่อยู่ในชีวิตจริงของผู้คน ต้องช่วยกันทำให้ระบบการศึกษาเป็นระบบที่ออกไปนอกโรงเรียนได้เยอะขึ้น ให้เด็กได้ออกไปเรียนในพื้นที่ของชีวิตจริงให้มากขึ้น เป็นเรื่องสำคัญของการเรียนรู้ที่เรียกว่า Experiential learning หรือการเรียนรู้จากประสบการณ์ ซึ่งมีประสบการณ์แล้วต้องใช้เครื่องมือการสะท้อนคิดที่เรียกว่า Reflection ทันที ผู้ใหญ่ต้องตั้งคำถามชวนเด็กสะท้อนคิด แล้วฝึกให้เด็กตั้งคำถามแก่ตัวเองและเพื่อนด้วยเพื่อสะท้อนคิดร่วมกัน ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญที่สุดในโลกของการเรียนรู้ยุคปัจจุบันและในอนาคตไม่มีที่สิ้นสุด อาจจะเรียกได้ว่า KOLB’s experiential learning cycle ซึ่งเป็นวงจรแห่งปัญญาที่แท้จริง 

การเรียนที่รับถ่ายทอดจากหนังสือหรือครูเป็นสิ่งที่ดี แต่ไม่ใช่สิ่งที่ดีที่สุดเมื่อเทียบกับการเรียนรู้จากประสบการณ์จริง การเรียนรู้ที่สำคัญอีกอย่างคือ Multiple loop learning คือการเรียนลึกเข้าไปถึงการตั้งคำถามถึงสมมติฐานหรือความเชื่อบางอย่าง ทั้งหมดนั้นเราต้องการการพลิกโฉมระบบการศึกษาไทย หรือ System transformation ซึ่งเป็นเหมือนในปัจจุบันไม่ได้เพราะจะทำให้บ้านเมืองล่มจมและทำให้พลเมืองไทยคุณภาพตกต่ำลง เราต้องช่วยกัน Transform education system ให้ได้ 

KOLB’s experiential learning cycle เป็นวงจรการเรียนรู้ที่เริ่มจากการมีประสบการณ์ตรงจากการสังเกตหรือ Concrete experience จากนั้นจึงเข้าสู่ขั้นตอนของ Reflective observation คือการสังเกตแล้วสะท้อนคิดในทันที เมื่อสะท้อนคิดแล้วจะนำไปสู่ขั้นตอนที่สามคือทักษะหรือวิธีการ แต่ที่เขาแนะนำว่าปัญญาสูงคือต้องฝึกสะท้อนคิดสู่หลักการที่เป็นนามธรรมที่เรียกว่า Abstract conceptualization ซึ่งสำคัญที่สุด เราต้องฝึกสะท้อนคิดสู่หลักการให้เป็น โดยคนทั่วไปถ้าไม่ฝึกจะสะท้อนคิดสู่วิธีการ ซึ่งดีแต่ยังดีไม่พอ ต้องไปสู่หลักการที่อาจจะสอดคล้องกับที่เคยอ่านเคยพบมา หรือมีข้อแตกต่าง ซึ่งจะนำไปสู่ปัญญา เมื่อได้แนวคิดใหม่แล้ว หลักการสำคัญคืออย่าเชื่อทั้งหมด ให้เชื่อครึ่งไม่เชื่อครึ่ง ต้องฝึกเด็กว่าไปทำอะไรมาต้องสะท้อนคิดแล้วถ้ามีสิบคน ต้องได้การสะท้อนคิดหลายแบบไม่ใช่เหมือนกันหมด แล้วจึงรวบรวมความคิดมาปรึกษากันเพื่อหาประเด็นสำคัญ ซึ่งนำไปสู่การทดลองหรือ Active experimentation ว่าได้ผลอย่างที่เราคิดหรือไม่ กระบวนการนี้เกิดขึ้นเป็นล้านครั้งในชีวิต ซึ่งจะช่วยให้บุคคลเกิดปัญญา มีการคิดจากประสบการณ์ตรงและคิดจากหลักการ ซึ่งเป็นหัวใจของการเรียนรู้สมัยใหม่

ในภาพนี้คือ Double loop learning หรือบางทีเรียกว่า Multiple loop learning หมายความว่าจะมีกล่องทางซ้ายเกิดขึ้นอีกหลายกล่อง หลักการคือเราทำอะไรมีเป้าหมายคือกล่องสีเขียว วิธีการคือกล่องสีแดง และหลักการหรือวิธีการคือกล่องสีฟ้าทางซ้ายมือ ซึ่งหลักการจะนำไปสู่วิธีการ แต่สิ่งที่เกิดขึ้นในกล่องสีเขียวมักจะไม่เหมือนกับที่คิดไว้ตรงทั้งหมด ข้อมูลการทำงานจึง Feedback ไปที่กล่องสีแดง คือไปเปลี่ยนวิธีการหรือ Action ซึ่งเป็นเรื่องดี แต่จะดียิ่งกว่าถ้ามี Feedback กลับไปที่กล่องสีฟ้า คือการตั้งคำถามต่อสมมติฐานหรือความเชื่อบางอย่าง ถ้าจะเป็น Multiple loop learning คือมีกล่องที่ 4 อยู่ทางซ้ายมืออีก อาจจะเป็นเรื่องของกฎหมายกติกาบ้านเมืองที่ยังไม่ดี ซึ่งวงจรนี้จะทำให้คนมีปัญญาและสังคมมีปัญญา คือหลักการของการเรียนรู้แบบ Feedback loop

ทั้งหมดนี้จะเป็นเครื่องมือนำไปสู่การเปลี่ยนโฉมของการศึกษาหรือการเรียนรู้ในสังคมไทย โดยการใช้ข้อมูลจากหลักฐานไม่ใช่การคิดเอาเองหรือเอามาจากตำราที่ไหน แต่เจาะข้อมูลไปว่าเราทำแบบนี้แล้วผลที่เด็กเป็นอย่างไร ดู Learning outcome ของเด็กในด้าน VASK เช่น การสร้างค่านิยมเรื่องคุณธรรมจริยธรรม เราตั้งคำถามกับเด็กว่า ความซื่อสัตย์สำคัญอย่างไร เป็นคำถามเชิงค่านิยม ด้านเจตคติหรือทัศนคติอาจจะตั้งคำถามว่า การใช้ท่าทีแบบนี้นำไปสู่ผลแบบนี้ แล้วถ้าอยากให้ดีกว่าต้องมีทัศนคติแบบไหน รวมถึงด้านทักษะและความรู้ต่าง ๆ สิ่งสำคัญคือ Learning outcome ที่ครบด้าน VASK หรือ Head Heart Hand นี้ โรงเรียนแต่ละแห่งจะจัดทำเพื่อใช้หมุนยกระดับผลลัพธ์การเรียนรู้ของเด็กเองเป็นหลัก ถ้าทำได้แล้วการทำรายงานต่อหน่วยเหนือนั้นง่ายมากและไม่ต้องกังวล แต่ต้องเน้นที่การทำระบบข้อมูลเพื่อใช้ประโยชน์ในการ Feedback การทำงานของตัวเอง และรายงานเป็นผลพลอยได้ ที่สำคัญคือถ้าเราจะมีหลักฐานแบบนี้ส่วนกลางต้องช่วยหนุนเสริม ซึ่งท่าทีของการหนุนเป็นการ Empower ให้โรงเรียนทำได้อย่างแม่นยำ

เป้าหมายที่ก้าวต่อไปในระยะยาว คือ การพลิกโฉมระบบหรือ System transformation โดยใช้แนวทางในการพูดคุยสามวันนี้ที่เราทำงานกันมาหลายปี การศึกษานั้นไม่ได้ทำอยู่ที่เฉพาะโรงเรียน และไม่ใช่เฉพาะครูกับผู้อำนวยการเท่านั้น ยังมีภาคีอีกมากมายที่มาช่วยกันอย่างที่จะเห็นในห้องประชุมต่าง ๆ ที่มีการช่วยกันหลายฝ่าย ในโลกยุคปัจจุบันนี้ที่เปลี่ยนแปลงเร็วขึ้น มีความไม่แน่นอน ปั่นป่วน ผันผวน ทุกคนต้องเรียนรู้อยู่ตลอดเวลา การพลิกโฉมระบบการศึกษาหัวใจสำคัญที่สุด คือเปลี่ยนระบบการศึกษาไทยจากระบบแนวดิ่งสั่งการด้วยอำนาจมาเป็นแนวราบ เป็นระบบที่เอื้ออำนาจหรือ Empower หน่วยปฏิบัติ ซึ่งเป็นเรื่องที่ยากแต่ไม่ใช่ว่าจะทำไม่ได้ และมีตัวอย่างที่มีการใช้กันอยู่แล้วโดยไม่ได้เปลี่ยนกฎเกณฑ์กติกา 

อีกประเด็นที่สำคัญคือทุกคนมีความรับผิดชอบ ไม่ใช่แค่โยนความรับผิดชอบให้ครูหรือโรงเรียนเท่านั้น แต่ทั้งผู้ปกครอง ครอบครัวที่บ้าน ชุมชน รวมถึงองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นต้องเข้ามาร่วม หัวใจสำคัญของระบบทุกระบบคือ EQE ซึ่งมาจาก Equity, Quality, Effectiveness & Efficiency รวมถึงระบบข้อมูลซึ่งจากการฟังในห้องย่อย D ก็มีคนมาพูดเรื่อง Q-info ที่สามารถช่วยหนุนได้เห็นปัญหาของเด็กหลายคนเพื่อจะเข้าไปช่วยเหลือได้ ทั้งหมดนั้นเป็นการใช้ระบบข้อมูลเพื่อหนุนทั้งตัวเด็กเป็นรายคนและหนุนการเปลี่ยนระบบ โดยมีหัวใจสำคัญก็คือ GPA mindset เกี่ยวข้องกับ Growth mindset Positive mindset การมองในด้านบวกแม้จะมีความยากลำบาก และ Authentic คือการพูดเรื่องจริง ไม่ใช่พูดเอาใจนายให้สบายใจ และสุดท้ายคือการทำและเรียนรู้ร่วมกัน

The post ศาสตราจารย์ นพ.วิจารณ์ พานิช : What Next All For Education แก้เหลื่อมล้ำการศึกษา ด้วยพลังของทุกคน first appeared on กสศ..

นอกเหนือจากการเสวนาหารือระดมสมองในประเด็นต่างๆ ร่วมกันอย่างขันแข็งระหว่างโรงเรียนต่างๆ ในภาคี และการประกาศเจตนารมณ์อันแรงกล้าของ กสศ. นำโดย ดร.อุดม วงษ์สิงห์ ผู้อำนวยการสำนักพัฒนาคุณภาพครูและสถานศึกษา ภายใต้แนวคิด Education for All – All for Education อย่างเป็นทางการแล้ว อีกหนึ่งบุคคลผู้ทรงคุณวุฒิที่ได้รับเชิญให้มากล่าวปิดงานในหัวข้อ ‘โรงเรียนพัฒนาตนเอง ก้าวสู่การเปลี่ยนแปลงที่ยั่งยืน’ คือ ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช ประธานอนุกรรมการกำกับทิศทางโครงการพัฒนาครูและโรงเรียนเพื่อยกระดับคุณภาพการศึกษาอย่างต่อเนื่อง (TSQP)

ทั้งนี้ ศ.นพ.วิจารณ์ได้กล่าวสรุปสาระสำคัญที่ได้จากงานไว้อย่างครบถ้วนสมบูรณ์ อีกทั้งยังพ่วงมากับวิสัยทัศน์เกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงที่จำเป็นสำหรับประเทศไทยหลายประการ

การเปลี่ยนแปลงที่ประเทศไทยต้องการ

อ้างอิงจากหนังสือ World Development Report 2018: Learning to Realize Education’s Promise ศ. นพ.วิจารณ์อธิบายว่า การศึกษาคุณภาพสูงอันจะนำมาซึ่งพลเมืองคุณภาพสูงนั้นประกอบด้วยปัจจัยแวดล้อมหลายประการ ประการสำคัญที่สุดที่เปรียบเสมือนหัวใจของงาน School That Matter ซึ่งได้มีการเน้นย้ำมาตลอดตั้งแต่เริ่มจนจบงาน นั่นคือ การยกระดับอัตราการเข้าถึงการศึกษาของเด็กและการพัฒนาการศึกษาให้ครบรอบด้าน เพื่อให้มั่นใจว่าระบบจะไม่ทิ้งเด็กคนใดไว้ข้างหลัง

ถัดมาอีกประการคือ การจัดการเรียนรู้เชิงรุกเพื่อให้มั่นใจว่าสถานศึกษาเป็นระบบนิเวศในการเรียนรู้ที่มีคุณภาพอย่างแท้จริง ผ่านวิธีการต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นการสร้างชุมชนการเรียนรู้ทางวิชาชีพ (Professional Learning Community: PLC) ให้ครู ผู้บริหาร และนักการศึกษาเรียนรู้จากกันและกัน เพื่อเปลี่ยนวิธีการทำงานให้เป็นวิธีที่เป็นไปเพื่อประโยชน์ของตัวเด็กและของโรงเรียนอย่างแท้จริง

“อีกหนึ่งปัจจัยสำคัญคือการวางแผนพัฒนาบุคลากรทางการศึกษาให้เป็น ‘Agentic Person’ ซึ่งหมายถึงผู้ที่มีความคิดริเริ่ม มีศักยภาพในการเป็นแกนนำในการทำงานให้กับคนรอบข้างโดยไม่จำเป็นต้องรอคำสั่ง เพราะเมื่อเด็กนักเรียนถูกรายล้อมไปด้วยบุคลากรที่มีคุณสมบัติเช่นนี้ จะทำให้พวกเขามีแนวโน้มที่จะเติบโตมาเป็น Agentic Person ด้วยเช่นกัน” ศ. นพ.วิจารณ์กล่าว

จากบนลงล่างและจากล่างขึ้นบน

กระบวนการเรียนรู้และปรับตัวที่ยั่งยืนนั้นต้องเกิดขึ้นพร้อมๆ กันทั้งจากบนลงล่างและจากล่างขึ้นบน เช่นเดียวกับการเปลี่ยนผ่านสู่ความเป็นประชาธิปไตย เราจำเป็นต้องอาศัยแรงขับช่วงเริ่มต้นจากล่างขึ้นบนเป็นแกนก่อน จากนั้นการพัฒนาจากบนลงล่างจึงจะตามมา

“การพัฒนาจากล่างขึ้นบน คือการนำประสบการณ์จากหน้างาน โดยเฉพาะอย่างยิ่งความสำเร็จที่เกิดขึ้น มาทบทวน เรียนรู้ และตีความเพื่อหาหลักการ ทฤษฎี หรือปัจจัยความสำเร็จ นี่คือกระบวนการเรียนรู้ผ่านประสบการณ์ (Experiential Learning) ซึ่งเป็นหัวใจของการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง”

กระนั้นก็ตาม ศ.นพ.วิจารณ์ก็ยังไม่ลืมที่จะเน้นย้ำว่าพัฒนาการจากทั้งสองทิศทางต่างมีความสำคัญทั้งหมด ไม่สามารถขาดทางใดทางใดหนึ่งไปได้

Kolb’s Experiential Learning Cycle

ศ.นพ.วิจารณ์เชื่อใน Experiential Learning ว่านี่คือหนทางหนึ่งที่เราจะพัฒนาสมรรถนะในการเรียนรู้อย่างยั่งยืนได้ เขายืนยันว่าความรู้ที่สั่งสมจากประสบการณ์นั้นมีคุณค่าไม่ยิ่งหย่อนไปกว่าความรู้จากการเรียนภาคทฤษฎี

เพื่อให้มองภาพตามได้ง่ายๆ เขาได้นำเสนอภาพกระบวนการเรียนรู้ผ่านประสบการณ์ โดยใช้โมเดลที่มีชื่อเสียงของเดวิด เอ โคลบ์ (David A. Kolb) นักทฤษฎีการศึกษาชาวอเมริกัน

Kolb’s Experiential Learning Cycle เป็นวงจรการเรียนรู้ที่ประกอบไปด้วย 4 ขั้นตอนหลัก ได้แก่

1. ประสบการณ์ที่เป็นรูปธรรม (Concrete Experience) ขั้นตอนที่ผู้เรียนทดลองลงมือทำกิจกรรมเพื่อให้เกิดประสบการณ์ อันจะนำมาซึ่งการรับรู้และเรียนรู้จากประสบการณ์ที่ได้รับขณะนั้น
2. การสะท้อนคิดจากการสังเกต (Reflective Observation) ขั้นตอนที่ผู้เรียนพยายามเฝ้าสังเกตและไตร่ตรองทำความเข้าใจสิ่งที่ตนมองเห็น
3. การสร้างแนวคิดที่เป็นนามธรรม (Abstract Conceptualization) ขั้นตอนที่ผู้เรียนพยายามสรุปผล ตีความ จับจุดที่ได้จากการสังเกต4. การทดลองปฏิบัติจริง (Active Experimentation) ขั้นตอนที่ผู้เรียนลงมือปฏิบัติซ้ำเพื่อทดลองนำแนวคิดที่ตนเองสร้างมาปรับใช้

นอกจากนี้ คุณหมอยังยกตัวอย่างอีกแนวคิดหนึ่งที่คล้ายกัน คือ Double-loop Learning อย่างไรก็ดี เขาคอยย้ำเตือนผู้ฟังในงานอยู่เสมอว่านี่เป็นเพียงตัวอย่างหนึ่งจากแนวทางอีกมากมาย และแน่นอนว่าอาจไม่ใช่แนวทางที่ดีที่สุด

“อย่างที่กล่าวเตือนไปแล้วตอนต้น ทุกท่านไม่จำเป็นต้องเชื่อผม เพราะผมเองก็เชื่อว่าตนเองไม่ใช่คนที่รู้ดีที่สุด” คุณหมอกล่าวด้วยอารมณ์ขัน นี่เป็นวิธีคิดที่สอดคล้องกับวงจรของโคลบ์ด้วยเช่นกัน

“เราทุกคนควรหัดเชื่อตัวเองเพียงแค่ครึ่งเดียวเสมอ และสงสัยเอาไว้ก่อนว่าเราอาจจะไม่ได้คิดถูก แม้จะมีประสบการณ์จากขั้นที่ 1 คือ Concrete Experience มาแล้ว แต่ก็ไม่เสียหายที่หลังจากผ่านกระบวนการคิดมาแล้วในขั้นที่ 2 – 3 เราจะทดสอบความเข้าใจซ้ำอีกครั้งในขั้นที่ 4 หรือ Active Experimentation” ศ.นพ.วิจารณ์กล่าวปิดท้าย

The post “เราทุกคนควรหัดเชื่อตัวเองเพียงแค่ครึ่งเดียวเสมอ และสงสัยเอาไว้ก่อนว่าเราอาจจะไม่ได้คิดถูก” first appeared on กสศ..

ทั้งนี้ ศาสตราจารย์ นพ.วิจารณ์ พานิช ได้สรุป 8 ทิศทางการจัดการศึกษาโลกในปัจจุบัน ได้แก่ ครูเป็นผู้นำการเปลี่ยนแปลง, เป้าหมายมีความซับซ้อน, การคำนึงถึงความแตกต่างหลากหลายของนักเรียน, การเรียนรู้เชิงลึกและห้องเรียนสมรรถนะสูง, การเรียนกับการประเมินเป็นเหตุปัจจัยซึ่งกันและกัน, ครูเรียนรู้ไปด้วยกันกับศิษย์, ครูมีพันธมิตรร่วมพัฒนาห้องเรียนสมรรถนะสูง และโรงเรียนต้องมีหุ้นส่วนร่วมทำงานใหญ่

1. ครูเป็นผู้นำการเปลี่ยนแปลง

ศ.นพ.วิจารณ์เห็นว่าหัวใจสำคัญของทิศทางการศึกษา​ ณ​ ขณะนี้​คือ​ การจัดระบบให้ครูเป็นผู้นำการเปลี่ยนแปลง​ และหากพิจารณาคำแนะนำองค์การสหประชาชาติ การเปลี่ยนแปลงจะเกิดได้เมื่อเรายอมรับว่าการศึกษากำลังเป็นเรื่องวิกฤต การเปลี่ยนแปลงควรจะเปลี่ยนที่เป้าหมายของการศึกษาและสาระเนื้อหาการเรียนรู้​ รวมไปถึงเปลี่ยน “ระบบ” การศึกษา​ด้วย

เป้าหมายของผลลัพธ์การศึกษาที่ควรกำหนด ได้แก่ การเรียนเพื่อเรียนรู้เป็น (Learn to Learn) อยู่กับคนอื่นเป็น (Learn to Live Together) ทำเป็น (Learn to Do) ดำรงตนเป็น (Learn to Be) และเพื่อเปลี่ยนแปลงตนเอง (Learn to Transform) ทั้งนี้การกำหนดเป้าหมายจะไม่มีการเรียนรู้เพื่อที่จะรู้​ (Learn How to​ Know) อีกต่อไป​ แต่เป็นการเรียนเพื่อทำให้ได้​ ส่วนการเปลี่ยนระบบการศึกษาทำได้โดยการเปลี่ยนระบบนิเวศการเรียนรู้ ดังนั้นปฏิสัมพันธ์ของครูกับนักเรียนจึงสำคัญ

“ครูต้องมีวิธีการ​ทำให้เด็กทุกคนมีส่วนร่วม​ โดยเฉพาะเด็กที่ต้องการความช่วยเหลือ” ศ.นพ.วิจารณ์เน้นย้ำให้ครูเปลี่ยนแปลงตัวเองแล้วครูจะเป็นผู้นำการเปลี่ยนแปลงได้

2. เป้าหมายมีความซับซ้อน

เรื่องสำคัญลำดับต่อไปคือ ​ครูต้องรู้ว่าเป้าหมายในการเรียนรู้นั้นซับซ้อน​ ศ.นพ.วิจารณ์ เห็นว่าผู้เรียนต้อง​เปลี่ยนตัวเองเป็นด้วย

“ในเรื่องของการศึกษา​ไม่ได้เป็นเส้นตรงจาก​ ก.​ ไป​ ข. แต่ต้องวนเป็นวงจรแล้วยกระดับขึ้นไปเรื่อยๆ​ แต่ละคนต้องเปลี่ยนแปลงตัวเองอยู่ตลอดเวลาจากประสบการณ์ที่ตัวเองประสบ”  

นอกจากนี้เรื่องของทักษะแห่งอนาคต (Future Skills) ยังเป็นสิ่งที่ต้องฝึกเด็ก เพราะโลกยุคปัจจุบันมีการเปลี่ยนแปลงที่เร็วและรุนแรงมาก การเรียนต้องฝึกให้เด็กเอาเจตคติ ค่านิยม ทักษะ ความรู้ (Value Attitude Skill Knowledge – VASK) ไปใช้ในอนาคตให้ได้ ทั้งนี้ระบบการศึกษาก็ต้องฝึกเด็กให้เกิดการเรียนรู้เพื่อที่จะเปลี่ยนแปลงตนเองด้วย​ (Transformative Learning) และอีกมุมหนึ่ง เด็กก็ควรจะมีทักษะการเรียนรู้จากประสบการณ์เป็นอาวุธติดตัว​ เป็นการเรียนรู้ที่ไม่ได้เกิดจากการที่ใครมาบอก แต่ผ่านการทำด้วยตัวเอง​

“เมื่อคิดหลักการหรือทฤษฎีขึ้นมาได้จากการปฏิบัติแล้ว จงเชื่อครึ่ง ไม่เชื่อครึ่ง เพื่อที่จะไปต่อ เอาไปหลอม เอาคอนเซ็ปต์ที่เราตกผลึกเองไปลอง เอาไปใช้ในสถานการณ์เดิมว่าดีขึ้นมั้ย ถ้าใช้ได้ก็แสดงว่าหลักการที่เราคิดก็น่าจะพอใช้ได้ อย่าลืมว่าวงจรนี้ไม่ได้เกิดขึ้นครั้งเดียว แต่เกิดขึ้นตลอดเวลาในชีวิต” ศ.นพ.วิจารณ์ อธิบายทักษะการตกผลึกในเชิงนามธรรม (Abstract Conceptualisation) ที่จะช่วยให้เด็กรู้จักเรียนรู้จากประสบการณ์ตัวเองได้

ผลลัพธ์จากการเรียนรู้ในข้อนี้ คือ เกิดการพัฒนาตัวเอง รู้ว่าตัวเองเป็นใคร ต้องการเป็นคนแบบไหน ต้องการมีชีวิตแบบไหน ตัวเองมีจุดแข็งและจุดอ่อนตรงไหน หรือรู้จักอัตลักษณ์ของตนเอง “รากฐานของที่บ้านเป็นปัจจัยที่สำคัญ เพราะฉะนั้นแต่ละคนเติบโตมาบนความแตกต่างของประสบการณ์ที่คนรอบข้างมอบให้ เมื่อเข้ามาอยู่ในระบบการศึกษา เราจะต้องสร้างระบบที่เอื้อต่อการเรียนรู้ให้รู้จักศักยภาพของตนเอง”

3. การคำนึงถึงความแตกต่างหลากหลายของนักเรียน

การคำนึงถึงเรื่อง “ความแตกต่าง” จะนำไปสู่การจัดสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อนักเรียนทุกคน ด้วยลักษณะของนักเรียนที่แตกต่างกัน การช่วยให้นักเรียนทุกคนบรรลุเป้าหมายที่ตัวเองต้องการจึงไม่มีสูตรตายตัว สิ่งหนึ่งที่ทำได้ก็คือการสนับสนุนให้นักเรียนค้นพบอัตลักษณ์และมีความมั่นใจในตัวเอง การเอาใจใส่นักเรียนจึงช่วยได้ เช่น ถ้านักเรียนชอบเตะฟุตบอล ครูก็สามารถทำให้นักเรียนมั่นใจในฝีมือการเตะฟุตบอลของตนเองก่อนจะโยงเข้าสู่เรื่องการเรียน

4. การเรียนรู้เชิงลึกและห้องเรียนสมรรถนะสูง

การเรียนรู้เชิงรุก (Active Learning) เป็นการสอนแบบถ่ายทอดความรู้ให้น้อย และให้เด็กได้เรียนรู้เองจากการปฏิบัติให้มากแล้วสะท้อนคิดให้ได้ หรือให้เกิด “ห้องเรียนสมรรถนะสูง” ซึ่งในที่นี้ไม่ได้หมายความถึง การเรียนในห้องเพียงอย่างเดียว แต่สถานที่รอบตัวด้านนอกก็สามารถกลายเป็นห้องเรียนให้เด็กๆ ได้ และ “ห้องเรียน” ก็ควรเป็นห้องเรียนที่นักเรียนมีเป้าหมายร่วมกันด้วย

“ห้องเรียนแบบ High Functioning (ห้องเรียนพลังสูง) ต้องให้นักเรียนร่วมกันตั้งเป้าหมายการเรียนรู้ ไม่ใช่ครูเป็นเจ้าของเป้าหมาย เพราะฉะนั้นครูต้องมีกุศโลบายในการให้นักเรียนร่วมกันกำหนดเป้าหมาย จะเริ่มตั้งแต่วันแรกๆ ของปีการศึกษาแล้วค่อยๆ ย้ำ มีการเขียนเป้าหมายติดไว้เป็นป้ายไว้คอยเตือนสติ” ศ.นพ.วิจารณ์ อธิบายเพิ่มว่าครูควรจะทำให้ห้องเรียนมีทั้งความสนุกสนานและความจริงจัง ไม่ใช่สนุกอย่างเดียว เพราะนักเรียนจะได้ประสบการณ์จากการเอาชนะ การท้าทาย หรือจากความเครียด ซึ่งหากนักเรียนทำสำเร็จภายใต้สภาวะเช่นนั้นได้ก็จะเกิดการเรียนรู้ได้เป็นอย่างดี

“หัวใจของ Active Learning ไม่ใช่แค่ทำกิจกรรมเท่านั้น การจะสร้างสมรรถนะใส่ตัวต้องทำกิจกรรมแล้วตามด้วยการสะท้อนคิด Reflective Learning”

5. การเรียนกับการประเมินเป็นเหตุปัจจัยซึ่งกันและกัน

การเรียนรู้และการประเมินเป็นเรื่องเดียวกัน การประเมินมีสามแบบ ได้แก่ การประเมินเพื่อการเรียนรู้ (Assessment for Learning) เป็นการประเมินท่าทางและคำตอบของนักเรียนเพื่อสะท้อนกลับเชิงบวกไปยังนักเรียน การประเมินการเรียนรู้ของตนเอง (Assessment as Learning) นักเรียนต้องประเมินตัวเองได้ และเปิดโอกาสให้เพื่อนประเมินซึ่งกันและกันและสะท้อนกลับให้กัน และการประเมินการเรียนรู้ (Assessment of Learning) เป็นการประมินโดยคนอื่นหรือส่วนกลาง 

“การประเมินหลังจากที่นักเรียนทำกิจกรรมการเรียนรู้เสร็จ เขาจะได้รู้ตัวเองว่า ในหนึ่งคาบเขาได้รับองค์ความรู้ เกิดการเรียนรู้มากน้อยเพียงใด ซึ่งตรงนี้เป็นผลดีกับตัวนักเรียนเอง เขาจะได้รู้ตัวว่าเขาจะต้องพยายาม ปรับปรุง และพัฒนาตัวเองตรงไหน รวมถึงครูผู้สอนที่เป็นผู้ประเมินก็จะต้องมีเครื่องมือที่หลากหลายในการประเมินนักเรียน เพื่อที่จะได้เข้าไปช่วยเหลือและซัพพอร์ตนักเรียนให้ดีที่สุด แล้วก็เกิดการเรียนรู้ร่วมกัน”

6. ครูเรียนรู้ไปด้วยกันกับศิษย์

ศ.นพ.วิจารณ์เห็นว่า ครูสามารถเรียนรู้ไปพร้อมๆ กันกับเด็กได้ ครูต้องเก็บเกี่ยวสิ่งที่เกิดขึ้นจากกิจกรรมในชั้นเรียนไปทบทวน หรือทำ AAR (After Action Review) ครูยังสามารถช่วยกันสังเกตชั้นเรียนของกันและกัน หรืออาจจะใช้วิธีการถ่ายวิดีโอ เพื่อที่จะดูพฤติกรรมการเรียนของนักเรียน ศ.นพ.วิจารณ์ย้ำว่า การทำเช่นนี้เป็นการช่วยเพื่อนครูสังเกตนักเรียน ไม่ใช่เป็นการสังเกตครูด้วยกัน 

ตัวอย่างของการสังเกต เช่น ระหว่างการเรียน นักเรียนแสดงพฤติกรรมอย่างไร ครูจะจัดการการชั้นเรียนให้ดีขึ้นได้อย่างไร ทำอย่างไรจึงจะไม่ทิ้งเด็กคนไหนไว้ข้างหลัง โดยครูสามารถใช้การประเมินเชิงพัฒนา (Developmental Evaluation – DE) และการทำวิจัยชั้นเรียน (Routine to Research – R2R) เข้ามาช่วยเพื่อให้ครูในแต่ละชั้นเกิดการสะท้อนคิด เกิดความเข้าใจในทฤษฎีที่ลึกซึ้งยิ่งขึ้น ซึ่งจากหนังสือเรื่อง Schools as Learning Communities ได้บอกไว้ด้วยว่าการที่โรงเรียนจะเป็นชุมชนการเรียนรู้ได้ต้องเรียนรู้โดยการฟังซึ่งกันและกัน ทำให้เกิดการพูดคุยแลกเปลี่ยนกันระหว่างนักเรียนกับนักเรียน ครูกับครู นักเรียนกับครู และโรงเรียนกับชุมชน 

7. ครูมีพันธมิตรร่วมพัฒนาห้องเรียนสมรรถนะสูง

ครูควรมีกัลยาณมิตรร่วมพัฒนาห้องเรียนไปด้วยกัน ศ.นพ.วิจารณ์ ยกตัวอย่างครูที่ภูเก็ตที่มีทีมโค้ชมาทำกระบวนการ TSQP (Teacher and School Quality Program) และ Online PLC Coaching เพื่อเพิ่มพูนและแลกเปลี่ยนประสบการณ์ รวมไปถึงการทำ DE ก็มีทีมจากมูลนิธิสยามกัมมาจลมาช่วยแลกเปลี่ยน เป็นการให้คำแนะนำ ชี้แนะแนวทาง อำนวยความสะดวกให้กับครูเพื่อไปให้ถึงเป้าหมายที่ตั้งไว้ รวมไปถึงช่วยดึงศักยภาพของครูออกมา 

“เรามีการสอนแบบเปิด การมีอาจารย์จากมหาวิทยาลัยเข้ามาทำให้รู้สึกว่าการเป็นครูมันไม่ใช่แค่มีหน้าที่สอนอย่างเดียว มันเปลี่ยนหลายๆ อย่าง เปลี่ยนความคิด เปลี่ยนวิถีแนวคิดเราในการที่จะมองนักเรียน ในการที่จะมองอาชีพ การที่มีอาจารย์เข้ามาไม่ได้เปลี่ยนแค่เรา (ครู) แต่เปลี่ยนนักเรียน เปลี่ยนวิถีเพื่อนรอบๆ ตัวเราด้วย” 

8. โรงเรียนต้องมีหุ้นส่วนร่วมทำงานใหญ่

เมื่อโรงเรียนมีหุ้นส่วนร่วมทำงานขนาดใหญ่จะช่วยกันผลักดันการเรียนการสอนของครูไม่ให้โดดเดี่ยว หุ้นส่วนอาจรวมถึงนักเรียน ผู้ปกครอง ศึกษานิเทศก์ หรือชุมชนก็ได้

“จะเห็นได้ว่า ทิศทางการศึกษาโลกเป็นเรื่องที่หลายภาคส่วนต้องร่วมทำไปด้วยกัน และจากเรื่องเล่าของครูที่ภูเก็ต คำกล่าวสรุปงานที่ว่า “ทิศทางการศึกษาโลกเกิดขึ้นแล้วที่ภูเก็ต” คงไม่ได้เกินจริงไป จากนี้การขับเคลื่อนภูเก็ตให้เป็นพื้นที่นวัตกรรมทางการศึกษาต้องคิดต่อไปว่า จะทำอย่างไรให้เกิดการกระจายอย่างทั่วถึงและยกระดับขึ้นไปได้

ในการดำเนินงานต่อไปก็จะสร้างเรื่องราวของความสำเร็จเพิ่มมากขึ้น สร้างการเรียนรู้เพิ่มขึ้นได้มากมาย สร้างนักเรียนที่จะทำให้เกิดการเรียนรู้ที่มีพลังสูงได้มากมาย โดยทั้งหมดนั้นมีเป้าหมายเพื่อที่จะให้เกิดการเรียนรู้ของทุกคนในภูเก็ต” ศ.นพ.วิจารณ์ กล่าวทิ้งท้าย

ที่มา : มหกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู้โรงเรียนพัฒนาตนเองระดับพื้นที่  ครั้งที่ 3 “กลไกขับเคลื่อนการจัดการศึกษาของพื้นที่นวัตกรรมการศึกษาจังหวัดภูเก็ต

The post จับทิศทางการศึกษาโลก ขับเคลื่อนการศึกษาไทย : ศาสตราจารย์นายแพทย์วิจารณ์ พานิช first appeared on กสศ..

ในความร่วมมือเป็นสถาบันผลิตและพัฒนาครู โครงการครูรัก(ษ์)ถิ่น รุ่นที่ 5 ได้มี 8 สถาบันร่วมลงนาม ได้แก่ มหาวิทยาลัยภัฏอุตรดิตถ์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น มหาวิทยาลัยราชภัฏภูเก็ต มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์วิทยาเขตปัตตานี มหาวิทยาลัยราชภัฏกาฬสินธุ์ มหาวิทยาลัยราชภัฏหมู่บ้านจอมบึง มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่ และมหาวิทยาลัยราชภัฏกาญจนบุรี 

ดร.ไกรยส ภัทราวาท ผู้จัดการกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา กล่าวว่า กสศ. วิเคราะห์ข้อมูลสถานการณ์การศึกษาประเทศไทยพบว่า ในจำนวนโรงเรียนมากกว่า 30,000 แห่งทั่วประเทศ มีโรงเรียนกลุ่มที่เรียกว่า Protected School ซึ่งไม่สามารถควบรวมได้ เนื่องจากตั้งอยู่ในพื้นที่ห่างไกลทุรกันดารเช่นบนเขาหรือในเกาะแก่ง โดยโรงเรียนเหล่านั้นถือว่าเป็นความหวังเดียวของคนนับร้อยนับพันชีวิตในพื้นที่ ขณะที่ในทางกลับกัน โรงเรียนขนาดกลางและขนาดเล็กที่ห่างไกลเหล่านี้ต้องประสบกับปัญหาครูโยกย้ายบ่อย เนื่องจากครูที่ได้รับการบรรจุไม่ใช่คนในพื้นที่ ดังนั้นเมื่ออยู่ครบเกณฑ์ 2 ปี จึงมักทำเรื่องขอย้ายกลับไปยังภูมิลำเนาของตน ซึ่งโรงเรียนเหล่านี้เอง ที่ กสศ. และหน่วยงานต้นสังกัดการศึกษา คัดเลือกให้เป็นโรงเรียนปลายทางของนักศึกษาครูรัก(ษ์)ถิ่น เพราะปัญหาขาดแคลนครูเป็นเรื่องเร่งด่วน และจะปล่อยให้ดำเนินต่อไปอีกไม่ได้

นอกจากการแก้ปัญหาขาดแคลนครู กลุ่มเป้าหมายของนักศึกษาโครงการ ‘ครูรัก(ษ์)ถิ่น’ ยังคัดสรร คัดกรอง และคัดเลือกจากเยาวชนที่มีความตั้งใจที่จะเป็นครูเป็นตัวตั้ง รวมถึงเป็นเยาวชนจากกลุ่มครัวเรือนรายได้น้อย ขาดโอกาส ซึ่งเป้าหมายหนึ่งของโครงการคือการทำให้น้อง ๆ เหล่านี้เป็นคนแรกของครอบครัวที่จบการศึกษาสูงกว่าภาคบังคับ และสามารถพาตนเองและครอบครัวพ้นจากกับดักความยากจนได้สำเร็จในรุ่นของตน

“เมื่อวันที่ครูรัก(ษ์)ถิ่นกลับไปบรรจุที่โรงเรียนปลายทาง พวกเขาจะพร้อมด้วยพลังคนรุ่นใหม่ ทักษะความเป็นครู และความเข้าใจบริบทพื้นที่ในฐานะส่วนหนึ่งของชุมชน และนับจากปีการศึกษาหน้า หรือปี 2567 จะเป็นจุดเริ่มต้นของการที่บัณฑิตครูรัก(ษ์)ถิ่น จะกลับคืนสู่โรงเรียนปลายทางราวปีละ 300 คน รวม 5 ปี 1,500 คน ซึ่งครูเหล่านี้จะไปทำประโยชน์ให้กับเด็กเยาวชนทั่วประเทศได้มากกว่า 300,000 ชีวิต ใน 50 จังหวัด 800 ตำบล หรือกินพื้นที่เกินกว่าครึ่งหนึ่งของประเทศ

“ไม่เพียงส่งครูรัก(ษ์)ถิ่นไปยังโรงเรียนปลายทาง กสศ. ยังมีการติดตามการพัฒนาคุณภาพโรงเรียนต่อเนื่อง โดยนำเครื่องมือ นวัตกรรม และการสนับสนุนจากภาคเอกชนเข้าไปหนุนเสริม เพื่อให้แต่ละโรงเรียนได้รับการระดมทรัพยากรอย่างเต็มที่ และเป็น 1,500 โรงเรียนที่จะเป็นฐานการขยายต่อการทำงานไปยังโรงเรียนอื่น ๆ และพื้นที่อื่น ๆ ในอนาคต”

รศ.ดร.ดารณี อุทัยรัตนกิจ กรรมการบริหาร กสศ. และประธานอนุกรรมการพัฒนาระบบการผลิตและพัฒนาครูสำหรับโรงเรียนในพื้นที่ห่างไกล กล่าวว่า แนวคิดกระบวนการผลิตและพัฒนา ‘ครูของชุมชน’ เพื่อสร้างโอกาสให้กับโรงเรียนในพื้นที่ห่างไกล คือการสร้างครูรุ่นใหม่ที่มีศักยภาพสูงให้กลับไปพัฒนาชุมชนของตนเอง โดยโครงการ ฯ 4 ปีที่ผ่านมาได้ดำเนินอย่างมีประสิทธิภาพ ด้วยความมุ่งมั่นของสถาบันผลิตและพัฒนาครู ที่มีเป้าหมายสูงสุดคือทำให้ครูรัก(ษ์)ถิ่นทั้ง 1,500 คนเป็นหลักฐานยืนยันผลงานวิจัย ว่า ‘ระบบการผลิตและพัฒนาครูในระบบปิด’ สามารถตอบโจทย์การแก้ปัญหาเฉพาะพื้นที่ได้ ด้วยขั้นตอนการค้นหาคัดกรองคัดเลือกเยาวชนที่มีความต้องการเป็นครู และขาดแคลนโอกาสทางการศึกษา จากนั้นนำเข้าสู่ขั้นตอนผลิตพัฒนาในหลักสูตรเฉพาะ จนได้ครูที่มีอัตลักษณ์เหมาะสมกับบริบทพื้นที่ ครูรัก(ษ์)ถิ่นจึงเป็นโครงการวิจัยเชิงปฏิบัติการขนาดใหญ่ และต่อเนื่องเป็นระยะเวลาอย่างน้อย 15 ปี ดังนั้นผลการศึกษาวิจัยที่จะได้จากสถาบันผลิตและพัฒนาครูนี้ จะเป็นคานงัดสำคัญที่จะสร้างการเปลี่ยนแปลงในระบบผลิตและพัฒนาครู เพื่อตอบโจทย์การแก้ปัญหาด้านการศึกษาของประเทศ แม้ว่าการลงทุนในโครงการครูรัก(ษ์)ถิ่นจะใช้ต้นทุนสูง แต่ถ้ามองถึงปลายทางว่าเราผลิตครูหนึ่งคนที่มีคุณภาพ และมีคุณสมบัติเฉพาะที่จะกลับไปพัฒนาชุมชนห่างไกล 1,500 แห่งทั่วประเทศ ก็นับว่าคุ้มค่า เพราะจะมีนักเรียนและคนในชุมชนอีกเรือนแสนที่จะได้รับประโยชน์จากครูรุ่นใหม่ในโครงการนี้

รศ.ดร.ประวิต เอราวรรณ์ เลขาธิการคณะกรรมการข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา (ก.ค.ศ.) กล่าวว่า จากการศึกษาวิจัยระบบผลิตครูคุณภาพกับทิศทางการพัฒนาการศึกษาของประเทศ ใน 12 ประเทศที่มีผลลัพธ์ทางการศึกษาระดับสูง พบว่าในประเทศเหล่านี้ มีโครงการผลิตและพัฒนาครูที่คล้ายคลึงกับโครงการครูรัก(ษ์)ถิ่น แนวคิดสำคัญคือการพัฒนาครูตามช่วงวัยของวิชาชีพ ที่เชื่อมโยงต่อเนื่องอย่างเป็นระบบ เพื่อไปสู่ ‘สมรรถนะของวิชาชีพ’ ขั้นสูง โดยเฉพาะช่วงก่อนเข้าสู่มหาวิทยาลัย (Candidate Teacher Students) ที่เริ่มต้นด้วยคำถามสำคัญ ณ จุดเริ่มต้นของกระบวนการผลิตและพัฒนาครู ว่า ‘ใครควรจะมาเป็นนักศึกษาครู’

ตัวอย่างที่น่าสนใจคือประเทศเกาหลีใต้และฟินแลนด์ ที่เปิดโอกาสให้เฉพาะเยาวชนที่จบชั้นมัธยมศึกษาด้วยคะแนนสูงสุด 15% แรกเท่านั้น ถึงจะมีสิทธิ์สอบเข้าเรียนคณะครุศาสตร์และศึกษาศาสตร์ ทำให้ครูเป็นอาชีพที่เตรียมไว้เฉพาะสำหรับเยาวชนที่มีศักยภาพสูง ส่วนอีกระบบสำคัญคือการคัดเลือกคนเข้าเรียน ที่จะต้องผ่านเกณฑ์ 3 ข้อ คือ ความสามารถทางวิชาการ ความสามารถทางภาษา และคุณลักษณะความพร้อมในการเป็นครู ซึ่งจะวัดประเมินตั้งแต่ก่อนเข้าสู่กระบวนการผลิต

และเมื่อผ่านคัดเลือกแล้ว นักศึกษาครู (Teacher Students) จะต้องเรียนรู้เก็บเกี่ยวประสบการณ์ควบคู่กันระหว่างในห้องเรียนกับหน้างานจริง เพื่อสร้างความคุ้นเคยกับวิธีการจัดการเรียนรู้ในพื้นที่ที่แตกต่างหลากหลาย สถาบันผลิตและพัฒนาครูจึงต้องมี Enrichment Program หรือหลักสูตรที่ช่วยเติมเต็มการทำงานในบริบทเฉพาะทาง จนถึงช่วงเริ่มต้นการเป็นครู (Beginning Teacher) ที่จะมีการดูแลอย่างต่อเนื่องระหว่างสถาบันผลิตและพัฒนาครู ร่วมกับโรงเรียนปลายทาง ภายใต้กรอบการพัฒนาครูใหม่ 3 ด้าน คือ 1.คุณลักษณะส่วนบุคคล 2.ทักษะทางวิชาชีพ และ 3.ทักษะทางสังคมเพื่อการพัฒนาชุมชน

“อีกตัวอย่างที่น่าสนใจของการผลิตครูในระบบปิดเพื่อตอบโจทย์เชิงพื้นที่ คือในประเทศแคนาดาและออสเตรเลีย ซึ่งมีพื้นที่กว้างใหญ่ และมีหลายส่วนของประเทศที่กันดารและยากลำบาก ครูส่วนใหญ่จึงเลี่ยงจะเข้าไปทำงานตรงนั้น สองประเทศนี้จึงมีวิธีการผลิตครูสำหรับพื้นที่เฉพาะที่คล้ายคลึงกับหลักการของครู(ษ์)ถิ่น คือนำคนในพื้นที่มาเรียนรู้ในทักษะวิชาชีพครู ด้วยการเรียนรู้บทเรียนจากส่วนกลาง และนำองค์ความรู้ร่วมกับประสบการณ์เฉพาะตัว ไปต่อยอดทำงานในพื้นที่นั้น ๆ เพื่อให้เกิดการจัดการเรียนการสอนและการพัฒนาชุมชนที่เหมาะสม”

เลขาธิการ ก.ค.ศ. กล่าวว่า เมื่อโลกเคลื่อนผ่านสู่ยุค ‘Post Covid-19’ ระบบนิเวศทางการศึกษา (Ecosystem & Education) ได้มีการเปลี่ยนแปลงในสามเรื่องสำคัญ ได้แก่

1.การออกแบบหลักสูตรและการจัดการเรียนรู้ (Curriculum design & instruction) ที่ครูต้องเปลี่ยนจากการจัดการเรียนการสอนสำหรับเด็กทั้งห้อง (One set to all students) เป็นการจัดการศึกษาสำหรับเด็กรายคน (Tailored made to each student) ครูรุ่นใหม่จึงจำเป็นต้องมีทักษะการจัดการเรียนรู้ที่ปรับเปลี่ยนได้ตามความเหมาะสม (Flexible Curriculum) สำหรับผู้เรียนที่แตกต่างหลากหลาย    

2.ระบบโรงเรียน (Schooling) เปลี่ยนจากเดิมที่เอาเด็กมานั่งเรียนร่วมกันเป็นห้อง (Lectural Classroom) มาเป็น ‘ห้องเรียนเสมือนจริง’ (Virtual Classroom) และ ‘การเรียนรู้ด้วยตัวเอง’ (Self-learning Modules) มากขึ้น ครูต้องมีความสามารถในการ ‘หยิบฉวย’ และ ‘ออกแบบ’ การจัดการเรียนรู้ที่น่าสนใจ มาช่วยให้เด็กเรียนรู้และพัฒนาสมรรถนะได้เป็นรายคน

3.กระบวนการจัดการศึกษา (Education Setting) ที่ขยายฐานจากโรงเรียน (School Based) สู่บ้าน (Home Based) ซึ่งผู้ปกครองจะมีบทบาทในการจัดการเรียนรู้มากขึ้น ฉะนั้นครูต้องสามารถยกระดับการสื่อสารและสร้างความความสัมพันธ์กับผู้ปกครอง เพื่อดูแลช่วยเหลือเด็กไปด้วยกันได้

“การผลิตและพัฒนาครูในวันนี้ จึงมีความท้าทายอย่างยิ่งกับการพัฒนาประชากรสู่ศตวรรษใหม่ ในโลกที่มุ่งสู่การเรียนรู้เพื่อการ ‘คิดได้-ทำเป็น’ โดยไม่ยึดติดกับเนื้อหาที่เปลี่ยนแปลงรวดเร็วและตลอดเวลา ครูต้องตามการเปลี่ยนแปลงของเนื้อหาให้ทัน และนำมาจัดการเรียนการสอนในรูปแบบ Active Learning ให้ได้ ดังนั้นโจทย์ความต้องการใช้ครูในอนาคต จึงต้องคำนึงถึงทั้งเรื่องอัตรากำลัง รวมถึงการจัดสรรครูที่ตรงสาขา ตรงตามความต้องการของลักษณะของแต่ละโรงเรียน เราต้องมี ‘ครูที่ถูกต้อง’ เพื่อไปสอนใน ‘โรงเรียนที่ถูกต้อง’ และนี่เป็นภารกิจที่สถาบันผลิตและพัฒนาครูจะต้องทำ ด้วยการสร้างครูรุ่นใหม่ที่มีคุณสมบัติสอดรับกับทิศทางการการพัฒนาเชิงพื้นที่ ทั้งเพื่อแก้ปัญหาที่สั่งสมมายาวนาน และตอบสนองความต้องการใช้ครูในอนาคต ซึ่งโครงการครูรัก(ษ์)ถิ่นคือแนวทางหนึ่ง ที่ถือว่ามีบทบาทสำคัญต่อการเปลี่ยนแปลง เพื่อนำไปสู่การวางรากฐานระบบการผลิตและพัฒนาครูของประเทศไทยในวันข้างหน้า”

ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช ที่ปรึกษาโครงการครูรัก(ษ์)ถิ่น กล่าวว่า บุคคลสำคัญที่จะเป็นผู้นำในการเปลี่ยนแปลงการศึกษา คือ ‘ครู’ โดยเริ่มทำได้จากภายในห้องเรียน เพราะเราเห็นแล้วว่าวิธีการกำหนดกรอบเกณฑ์เดิมที่ทำจากบนลงล่าง หรือ Top-Down นั้น แม้จะมีแนวคิดหลักการหรือเจตนาที่ดีอย่างไร แต่ผลที่พิสูจน์แล้วได้แสดงให้เห็นว่า ‘ไม่เวิร์ก’ ฉะนั้นถ้าจะให้ ‘เวิร์ก’ การเปลี่ยนแปลงต้องมาจาก ‘กลุ่มครู’ และโรงเรียน ด้วยการทำงานที่มีเป้าหมายตั้งต้นที่ผลลัพธ์การเรียนรู้ของศิษย์ ภายใต้คำถามว่าอยากจะให้ลูกศิษย์ได้อะไรติดตัวไปเมื่อจบการศึกษา หมายถึง ‘กลุ่มครู’ ต้องรวมกลุ่มกันเรียนรู้จากการปฏิบัติ แล้วนำมาแลกเปลี่ยนกันผ่านกระบวนการ PLC: Professional Learning Community หรือ ‘ชุมชนการเรียนรู้ทางวิชาชีพ’ เพื่อการออกแบบชั้นเรียนแล้วนำไปใช้ จากนั้นเก็บข้อมูลและตีความเพื่อปรับเปลี่ยนอยู่ตลอดเวลา แล้วการเรียนรู้จากประสบการณ์จะช่วยยกระดับการเรียนรู้ของศิษย์ให้เป็นไปตามเป้าหมายได้

โครงการครูรัก(ษ)ถิ่นที่ดำเนินมาถึงรุ่นที่ 5 สถาบันผลิตและพัฒนาครูได้แสดงให้เห็นแล้วว่าจะหนุนให้เกิดการเปลี่ยนแปลง ‘ครู’ ในขั้นตอนการผลิตอย่างไร ก่อนที่ครูรุ่นใหม่เหล่านี้จะเข้าไปเป็นผู้นำการเปลี่ยนแปลงการแก้ปัญหาและพัฒนาโรงเรียนขนาดเล็กห่างไกล และเปลี่ยนแปลงความสัมพันธ์ระหว่างโรงเรียน บ้าน และชุมชนในระดับพื้นที่ โดยมีส่วนกลางเป็นผู้คิดกรอบวางแนวทางและกำหนดเป้าหมาย ในฐานะหน่วยงานกำกับดูแลและให้การสนับสนุน เพื่อให้ครูและโรงเรียนได้มีบทบาทในการแสดงศักยภาพอย่างเต็มที่

ดร.อุดม วงษ์สิงห์ ผู้อำนวยการสำนักพัฒนาคุณภาพครู และสถานศึกษา กสศ. กล่าวว่า การร่วมงานกับสถาบันผลิตและพัฒนาครูในโครงการครูรัก(ษ์)ถิ่น รุ่นที่ 5 คือบทสรุปหนึ่งของโครงการในระยะแรก คือเป็นช่วงผลิตและพัฒนาครู 5 รุ่น รุ่นละ 4 ปี (2563-2571) โดยเป็นการวิจัยค้นหาสถาบันผลิตครูต้นแบบ หาเกณฑ์คัดเลือกนักศึกษาทุน และออกแบบหลักสูตรสร้างครูรุ่นใหม่ และนับจากปีนี้ไปจะเป็นการร่วมกันของทุกฝ่ายเพื่อกำหนดกรอบการทำงานในระยะสนับสนุนติดตามอีก 6 ปี (2571-2577) ที่บัณฑิตครูรัก(ษ์)ถิ่นจะทยอยเข้าไปเติมในโรงเรียนปลายทางจนครบ 1,500 แห่ง และเป็นจุดเริ่มของการกำหนดทิศทางการแก้ปัญหาความเหลื่อมล้ำของโรงเรียนในพื้นที่ห่างไกล ภายใต้กรอบแนวคิด 3 ด้าน ได้แก่ 1.สร้างโอกาสทางการศึกษาในระดับอุดมศึกษาให้กับเยาวชนที่มีศักยภาพและขาดแคลนโอกาส 2.สร้างสถาบันต้นแบบและนวัตกรรมการผลิตและพัฒนาครูคุณภาพสูงที่สอดคล้องกับความต้องการเชิงพื้นที่ 3.พัฒนาคุณภาพโรงเรียนขนาดเล็กในพื้นที่ห่างไกลด้วยหลักสูตรที่ตรงกับบริบทพื้นที่

สำหรับหลักสูตรการผลิตครูรัก(ษ์)ถิ่นรุ่นที่ 5 จะครอบคลุมสาขาวิชาปฐมวัย ประถมศึกษา และวิชาเอกคู่ (ปฐมวัย-ประถมศึกษา)  329 อัตรา ตอบโจทย์พื้นที่เป้าหมายโรงเรียนปลายทางใน 40 จังหวัด โดยแบ่งการทำงานเป็นสามระยะคือ ‘ต้นน้ำ’ หรือ 6 เดือนแรกกับการลงพื้นที่ค้นหา คัดกรอง คัดเลือก นักเรียนที่จบชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 6 ในรัศมีโรงเรียนปลายทางที่ระบุไว้ ‘กลางน้ำ’ คือนำนักศึกษาทุนเข้ารับการจัดการเรียนรู้ตามหลักสูตรและมีกิจกรรมเสริมหลักสูตรในระยะเวลา 4 ปี ส่วน ‘ปลายน้ำ’ คือช่วงการสนับสนุนติดตาม และประเมินการปฏิบัติงานของครูรัก(ษ์)ถิ่นในโรงเรียนปลายทางอีก 6 ปี โดยหัวใจของการทำงานคือการดูแลนักศึกษาทุนที่แตกต่างหลากหลายด้วยต้นทุนและภูมิหลังของชีวิต สถาบันผลิตและพัฒนาครูจึงต้องมีการออกแบบการทำงานใหม่ร่วมกัน ระหว่างผู้บริหารและคณาจารย์ในสถาบัน

ดร.อุดม กล่าวว่า ในปี 2567 หรือปีการศึกษาหน้า จะเป็นปีแรกที่นักศึกษาครูรัก(ษ์)ถิ่นรุ่นที่ 1 จบการศึกษา และได้รับการบรรจุเข้าปฏิบัติการในโรงเรียนปลายทาง ถือเป็นการเริ่มต้นของการทำงานในระยะสนับสนุนติดตาม และจากนั้นจะเป็นการถอดบทเรียนและขยายผล ขณะเดียวกัน กสศ. จะดำเนินการขับเคลื่อนเชิงนโยบาย เพื่อให้โครงการครูรัก(ษ์)ถิ่นสามารถเป็นต้นแบบของการผลิตและพัฒนาครูในโครงการอื่น ๆ และครอบคลุมไปถึงการผลิตและพัฒนาครูในสังกัดการศึกษาอื่น ๆ นอกเหนือจากโรงเรียนปลายทางในสังกัด สพฐ. ต่อไป

The post ลงนาม MOU ครูรัก(ษ์)ถิ่น สร้างผู้นำการเปลี่ยนแปลง ลดเหลื่อมล้ำ ในพื้นที่ห่างไกล เตรียมบรรจุ 1,500 โรงเรียนทั่วประเทศ first appeared on กสศ..

ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช ประธานที่ปรึกษาคณะทำงานบูรณาการประเด็นเชิงยุทธศาสตร์ ววน. ด้านการศึกษาและการเรียนรู้ สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม และที่ปรึกษาคณะกรรมการบริหารกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา กล่าวเปิดงานว่า ความร่วมมือครั้งนี้ถือเป็นประวัติศาสตร์สำคัญในการร่วมทำประโยชน์ให้แก่วงการการศึกษาไทย โดยใช้งานวิจัยและนวัตกรรมด้านการศึกษาที่สามารถใช้ประโยชน์ได้จริง  (Utilization-focused Education Research) เป็นตัวขับเคลื่อนในลักษณะของสถาบันวิจัยระบบการศึกษา มุ่งเน้นตั้งโจทย์วิจัยที่มีคุณค่าและส่งเสริมให้ระบบการศึกษาไทยมีการเรียนรู้และปรับตัว ดึงผู้ได้รับประโยชน์จากงานวิจัย (demand-side) เข้ามามีส่วนร่วมในกระบวนการวิจัย สร้างปฏิสัมพันธ์กับผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย รวมทั้งผลักดันให้พลังของมวลชนร่วมสร้างความเสมอภาคทางการศึกษาตามแนวทางสามเหลี่ยมเขยื้อนภูเขา ซึ่งคือการสร้างความรู้และปัญญา สื่อสารสู่สังคมและผลักดันสู่ภาคนโยบายเพื่อนำไปสู่การพัฒนาประเทศด้านการศึกษาต่อไป 

“ระบบวิจัยที่จะช่วยกันพัฒนาขึ้น จะสร้างนวัตกรรมเชิงระบบที่เข้าใจเรื่องปฏิสัมพันธ์ในระบบการศึกษา ซึ่งหากนักสังคมศาสตร์ นักมานุษยวิทยา นักมนุษยศาสตร์ มาช่วยกันทำโจทย์วิจัยก็จะยิ่งช่วยให้เข้าถึงปัญหาระบบสังคมและเศรษฐกิจในภาพใหญ่ได้อย่างหลากหลายขึ้น เป็นประเด็นสำคัญในการเพิ่มคุณภาพและลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา และสร้างระบบนิเวศการเรียนรู้ทั้งของนักเรียน ครู และทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้อง ซึ่งงานวิจัยลักษณะนี้ต้องมีเป้าหมายใหญ่ที่ชัดเจนร่วมกันในการลดความเหลื่อมล้ำและเพิ่มคุณภาพการศึกษา” 

“เป้าหมายสำคัญอีกด้านหนึ่ง ก็คือยกระดับผลลัพธ์การเรียนรู้ของนักเรียนและครู ซึ่งเป็นกลไกสำคัญในการสร้างห้องเรียนสมรรถนะสูง พร้อมๆกับการสร้างเครื่องมือประเมินที่หนุนการพัฒนาเด็ก เชื่อมั่นว่าบทบาทของงานวิจัยและนวัตกรรมเพื่อลดความเหลื่อมล้ำและเพิ่มคุณภาพการศึกษา คือการทำให้ข้อมูลหลักฐานกระจ่างชัดและครอบคลุมปัญหาสำคัญให้ครบถ้วนที่สุด กระบวนการร่วมกันตั้งโจทย์ครั้งนี้จึงเป็นเรื่องใหญ่และเป็นประเด็นสำคัญในการสร้างปัญญา สร้างความรู้ แล้วนำไปสื่อสารกับสังคม รวมถึงสื่อสารไปถึงผู้ดูแลเรื่องนโยบายการศึกษา” ศ.นพ. วิจารณ์ กล่าว

รศ.ดร.ปัทมาวดี โพชนุกูล ผู้อำนวยการสำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม กล่าวว่าบทบาทสำคัญของ สกสว. คือการพัฒนาวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม ให้สามารถช่วยยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชนให้ดีขึ้น ด้วยการใช้องค์ความรู้เทคโนโลยีและนวัตกรรมในหลายด้าน โดยเฉพาะการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ ที่เป็นกำลังคนสำคัญในการพัฒนาประเทศ  และในแผนด้าน ววน. ได้กำหนดแผนงานสำคัญด้านการลดความยากจนและขจัดความเหลื่อมล้ำในสังคม โดยพุ่งเป้าไปที่การศึกษาเป็นประเด็นสำคัญ 

รศ.ดร.ปัทมาวดี กล่าวว่าความร่วมมือกับ กสศ. ซึ่งมีเป้าหมายในการทำงานด้านการสร้างความเสมอภาคทางการศึกษา สนับสนุนภารกิจการศึกษาวิจัยองค์ความรู้ และพัฒนาองค์ความรู้เพื่อพัฒนาทรัพยากรมนุษย์เพื่อนำองค์ความรู้ไปใช้ เพื่อลดความเหลื่อมล้ำในการศึกษา สนองความต้องการทางด้านกำลังแรงงาน และการยกระดับความสามารถของคนไทย จึงมีความสอดคล้องกับ สกสว. โดยเฉพาะการตอบโจทย์สำคัญของประเทศ ดังนั้นเพื่อให้เกิดการบูรณาการและเสริมศักยภาพด้านการวิจัย ขับเคลื่อนงานวิจัย และนวัตกรรมเชิงระบบ  จึงได้วางกรอบการทำงานร่วมกันในเวลา 3 ปี โดยจะ สนับสนุนงบประมาณในการพัฒนางานวิจัยและนวัตกรรมที่เกี่ยวข้องกับการสร้างความเสมอภาคทางการศึกษาเพื่อการเปลี่ยนแปลงเชิงระบบ ซึ่งเมื่อพูดถึงการศึกษาจำเป็นที่จะต้องตีความไปถึงการเรียนรู้ และกำหนดเรื่องนี้ให้เป็นเป้าหมายสำคัญ เพราะการศึกษาเป็นหนึ่งในวิธีการเรียนรู้ 

“จากประสบการณ์การทำงานเป็นนักวิจัย เมื่อพูดถึงเรื่องนี้ เราก็จะพูดถึงงานด้านนวัตกรรม เมื่อเราตั้งโจทย์ที่ใหญ่ขึ้นก็ต้องกำหนดว่าเป้าหมายของการศึกษาคืออะไร เป้าหมายของการเรียนรู้คืออะไร แล้วจะใช้วิธีไหนได้บ้างเพราะการศึกษามีผู้เล่นในระบบเป็นจำนวนมาก ต้องไปมองว่าระบบโรงเรียนเป็นอย่างไรระบบวิจัยการสร้างและพัฒนาครูเป็นอย่างไร ระบบการพัฒนาการศึกษาเชิงพื้นที่ ระบบการนิเทศการศึกษา ซึ่งประเด็นที่สำคัญมากก็คือผู้เล่นต่าง ๆ ในระบบ และประเด็นนี้ถือว่าเป็นสิ่งที่ท้าทายความสามารถของนักวิจัยที่จะช่วยกันหาวิธีการที่จะทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างผู้เล่นต่าง ๆ ในระบบการศึกษา โรงเรียนกับเด็ก ครูกับเด็ก ฝ่ายนโยบายกับโรงเรียน โรงเรียนกับผู้ปกครอง ผู้ปกครองกับนักเรียน และนโยบายภาพใหญ่ของการศึกษา ซึ่งทำหน้าที่ประสานเชื่อมโยงความสัมพันธ์ให้กับภาคส่วนต่าง ๆ จะทำงานอย่างไรเพื่อเพิ่มศักยภาพการเรียนรู้ให้กับเด็ก ๆ 

“วิธีการดำเนินการที่จะช่วยให้บรรลุเป้าหมายที่กล่าวมาเบื้องต้น จำเป็นที่จะต้องหาวิธีเชื่อมโยงฐานข้อมูลที่เกี่ยวกับเด็ก ซึ่ง กสศ. ดำเนินการเรื่องนี้มาได้อย่างโดดเด่น และมีฐานขององค์ความรู้ต่าง ๆ เรื่องของเครื่องมือและเครือข่ายการทำงาน และสิ่งที่สำคัญมากก็คือความเข้าใจด้านเศรษฐานะของผู้ปกครอง ซึ่งมีการคุยกันว่าจะต้องมีการเก็บข้อมูลรายครัวเรือนระยะยาว เพื่อติดตามความเปลี่ยนแปลง หากมีการติดตามข้อมูลในด้านนี้ก็จะทำให้ทราบว่าเกิดความเปลี่ยนแปลงขึ้นตรงจุดไหนบ้าง หลังจากดำเนินนโยบายต่าง ๆ ไปแล้ว 

“สิ่งสำคัญอีกส่วนหนึ่งก็คือการนำผลงานวิจัยและนวัตกรรมไปใช้งานจริง รวมถึงต้องตระหนักว่าการพัฒนานักวิจัย จำเป็นต้องทำงานร่วมกับสาขาต่าง ๆ และทำให้เกิดบรรยากาศการทำงานแบบสหวิชาการและมีภาคส่วนต่าง ๆ เข้ามาร่วมทำงานวิจัยเพื่อเรียนรู้ร่วมกัน โดยมีเป้าหมายเดียวกันคือสร้างความเปลี่ยนแปลงเชิงระบบได้”  รศ.ดร.ปัทมาวดี กล่าว

ดร.ไกรยส ภัทราวาท ผู้จัดการกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา กล่าวว่า ความร่วมมือของ กสศ. และ สกสว. จะช่วยส่งเสริมภารกิจของทั้ง 2 หน่วยงานในหลายมิติ โดยเฉพาะการพัฒนาองค์ความรู้และนวัตกรรมที่สามารถเป็นคานงัดสำคัญในการทำให้เด็กเยาวชนไทยจากครัวเรือนยากจนที่สุด 20% ล่างของทั้งประเทศจำนวนมากกว่า 2 ล้านคนให้หลุดจากกับดักความยากจนข้ามชั่วรุ่นด้วยการศึกษาและการพัฒนากำลังคนที่เสมอภาค ซึ่งจะเป็นหนึ่งในกุญแจสำคัญช่วยให้ประเทศไทยก้าวออกจากกับดักรายได้ปานกลางได้สำเร็จตามเป้าหมายของรัฐบาล และยังช่วยสนับสนุนการบรรลุเป้าหมายตามแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ 13 ในหมุดหมายที่ 9 ด้านการลดความยากจนข้ามรุ่น และหมุดหมายที่ 12 ในการทำให้ประเทศไทยมีกำลังคนสมรรถนะสูง โดย กสศ. และ สกสว. จะมุ่งพัฒนานวัตกรรมด้านข้อมูล องค์ความรู้ งานวิจัย และนวัตกรรม ซึ่งถือเป็นตัวคูณเชิงระบบที่สำคัญ (System Multiplier) ในการขับเคลื่อนวาระความเสมอภาคทางการศึกษา และการพัฒนากำลังคนให้ตอบโจทย์การพัฒนาประเทศที่ยั่งยืน

ทั้งนี้ ภายใต้กรอบการทำงานตามบันทึกข้อตกลงความร่วมมือนี้ กสศ. และ สกสว. จะร่วมขับเคลื่อนเพื่อยกระดับการบริหารจัดการงานวิจัยและนวัตกรรมเพื่อสร้างความเสมอภาคทางการศึกษาให้เป็นไปอย่างเข้มแข็ง ยั่งยืน เกิดผลกระทบเชิงระบบที่เป็นรูปธรรมมากขึ้น โดยเฉพาะการขยายผลจากการทำงานในพื้นที่ไปสู่ระดับประเทศ เช่น การสนับสนุนการสร้างหลักประกันโอกาสทางการศึกษาตั้งแต่ระดับปฐมวัยถึงอุดมศึกษา เพื่อส่งเสริมการสะสมทุนมนุษย์ของประชากรวัยแรงงานไทยราว 38 ล้านคนที่ปัจจุบันมีการศึกษาเฉลี่ยสูงสุดเพียง 8.7 ปี ให้เพิ่มขึ้นมากกว่าระดับการศึกษาภาคบังคับและขั้นพื้นฐาน 9-12 ปี ด้วยกระบวนการที่ยืดหยุ่นผ่านการศึกษาและการเรียนรู้ตลอดชีวิตทั้งในและนอกระบบการศึกษาเพื่อให้สอดคล้องกับโจทย์ในการเรียนรู้ การประกอบอาชีพ และการใช้ชีวิตของเยาวชนและกำลังคนวัยแรงงานอย่างมีประสิทธิภาพและยั่งยืน

กสศ. จะอาศัยประสบการณ์ เครือข่าย องค์ความรู้ ฐานข้อมูล จากการทำงานกับกลุ่มเป้าหมาย สถานศึกษา เครือข่ายในพื้นที่และนักวิชาการที่ทำงานด้านความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา เพื่อร่วมกับ สกสว. ในการกำหนดโจทย์วิจัยสำคัญและสนับสนุนให้เกิดการทำงานวิจัย การจัดการความรู้ และการใช้ประโยชน์จากงานวิจัยเพื่อสร้างความเปลี่ยนแปลงเชิงระบบที่นำไปสู่การสร้างความเสมอภาคทางการศึกษา รวมทั้งเชื่อมโยงการทำงานและการนำต้นแบบที่ประสบความสำเร็จของ กสศ. ไปขยายผลในพื้นที่การทำงานของหน่วยบริหารและจัดการทุนภายใต้ สกสว. โดยมีประเด็นวิจัยร่วม เช่น การพัฒนาคุณภาพการศึกษาและการพัฒนาครู และการจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่นเพื่อเป็นทางเลือกตอบโจทย์ผู้เรียนทุกกลุ่มและสอดคล้องกับบริบทของพื้นที่ เป็นต้น และจะร่วมกันสร้างเครือข่ายบุคลากรด้านการวิจัยและวิชาการที่มีความเชี่ยวชาญในประเด็นความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา เพื่อให้เกิดเป็นเครือข่ายความรู้และนิเวศการเรียนรู้ที่เข้มแข็ง 

“สุดท้าย กสศ. จะร่วมเรียนรู้และพัฒนาระบบการบริหารจัดการงานวิจัยให้มีประสิทธิภาพ ส่งเสริมให้เกิดการใช้ประโยชน์จากงานวิจัยเพื่อขับเคลื่อนวาระความเสมอภาคทางการศึกษาร่วมกับเครือข่ายวิชาการและนโยบายทั้งในระดับพื้นที่ ระดับประเทศ และระดับนานาชาติอย่างต่อเนื่อง เพื่อส่งเสริมให้เกิดการเปลี่ยนแปลงเชิงระบบด้านความเสมอภาคและการพัฒนากำลังคนที่ยั่งยืนสืบไป” ดร.ไกรยส กล่าว

The post กสศ. จับมือ สกสว. ผนึกพลัง 2 กองทุนขับเคลื่อนงานวิจัย ‘แก้เหลื่อมล้ำการศึกษา’ first appeared on กสศ..

คุณค่าของสิ่งที่เราร่วมกันทำมาสามปี และร่วมกันทำอีกต่อไปยาวนานไม่มีวันจบ แต่ไม่เหมือนเดิม เราจะยกระดับขึ้นไปเรื่อยๆ โดยเป้าหมายการศึกษา คือตอบโจทย์ชีวิต และเป้าหมายของกสศ. ซึ่งประเทศไทย ต้องการอย่างยิ่ง คือลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา รวมถึงความเหลื่อมล้ำในทุกด้านๆ ของสังคม เศรษฐกิจ ชีวิต คนที่เคยไปประเทศที่มีความเหลื่อมล้ำต่ำ เช่น ประเทศญี่ปุ่น สแกนดิเนเวีย จะเห็นว่าเป็นคนละสังคมกับบ้านเรา บ้านเรา เป็นสังคมที่ค่อนข้างเลียนแบบอเมริกัน ซึ่งความเหลื่อมล้ำสูงมาก

การศึกษาตอบโจทย์ชีวิต ลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา คืออะไร ทำอย่างไรให้บรรลุ ?

การศึกษาตอบโจทย์ชีวิต ลดความเหลื่อมล้ำ ต้องเป็นการศึกษาที่ช่วยให้คนปรับเปลี่ยนตัวเองในอนาคตได้อย่างต่อเนื่อง สามารถเข้าถึงคนได้ทุกช่วงวัย ตั้งแต่อยู่ในครรภ์มารดาถึงเชิงตะกอน  คำว่า การศึกษาน่าจะเปลี่ยนเป็นการเรียนรู้ ในสมัยใหม่ VUCA World หรือโลกที่ผันผวน สลับซับซ้อน ไม่แน่นอน คำว่า การศึกษาที่ความหมายแข็งตัว ยึดโยงตัวระบบ โดยเฉพาะระบบราชการ น่าจะปรับเข้าหาคำว่าการเรียนรู้ ซึ่งมีนัยยะเน้นที่ตัวผู้เรียนรู้ในทุกวัย มากกว่า ที่สำคัญต้องเรียนรู้ทุกด้าน  การศึกษาไทยและในประเทศต่างๆส่วนใหญ่ในโลก ก็ยังเน้นอยู่ที่ การเรียนวิชาหรือความรู้ แถมทักษะเข้าไปด้วย แต่ไม่เอาใจใส่เรื่อง V (Value) กับ  A (Attitude)  หรือ ค่านิยมและเจตคติ

ความคิดที่ว่า ค่านิยมของเด็กไม่ใช่หน้าที่ของระบบการศึกษา  นี่เป็นข้อจำกัด ถ้าให้ได้เป้าหมายที่เราต้องการต้องครบ VASK (V = values – ค่านิยม, A = attitude – เจตคติ, S = skills -ทักษะ, K = knowledge -ความรู้) ซึ่ง OECD องค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา ซึ่งเป็นองค์กรของประเทศที่พัฒนาแล้วกำหนดว่าเป้าหมายการศึกษาถึงปี 2030 เพื่อ Well-Being ของทุกคน ผ่านการพัฒนา VASK

ต้องหนุนการเรียนรู้ที่ไม่อยู่แค่ระดับตื้น (Superficial) ต้องเคลื่อนไปสู่ระดับลึกและเคลื่อนต่อไปสู่ระดับเชื่อมโยง เอาไปใช้ได้ในสถานการณ์อื่นๆที่นักเรียนยังไม่เคยเจอ ซึ่งในความหมายใหม่ คือการพัฒนา Future Skill (ทักษะแห่งอนาคต) / Future Competency หรือ Transferable Skills ไม่ใช่เรียนแค่รู้ (Declarative Learning) ต้องไปสู่ ทำได้ ปฏิบัตได้ อย่างเป็นอัตโนมัติ (Procedural Learning )เป็นเรื่องสำคัญมาก เพื่อให้บรรลุ ต้องให้ความสำคัญกับกระบวนการเรียนรู้จากประสบการณ์ (Experiential Learning)เป็นหัวใจสำคัญของการศึกษาในยุคใหม่

การศึกษาต้องไม่ใช่การศึกษาที่โฟกัสที่สถาบันการศึกษาแต่ต้องโฟกัสตัวผู้เรียน พลเมืองไทย ทุกอายุ ตั้งแต่ ครรภ์มารดาถึงเชิงตะกอน หมายถึง รับผิดชอบคุณภาพพลเมือง ไม่ใช่คุณภาพสถาบันการศึกษาไม่สำคัญ แต่ต้องมองเลยไปถึงตัวผู้เรียน

การศึกษาตอบโจทย์ชีวิต สิ่งที่สำคัญคือ ชีวิตคนเราเกิดมาไม่เหมือนกัน แต่เท่าเทียมกันได้ การศึกษาที่มีรูปแบบเดียวตายตัว มีมาตรฐานเดียวตายตัว ไม่สนองโจทย์ของชีวิต เพราะคนเราเกิดมาอยู่ในสถานการณ์ที่ไม่เหมือนกัน ตอบโจทย์ชีวิตที่เลี้ยงตัว และครอบครัว หลุดจากบ่วงปัญหาความยากจนได้ ในขณะเดียวกัน ทำประโยชน์แก่สังคม ชุมชน โลกได้ด้วย ที่สำคัญไม่ตกเป็นเหยื่อ ของอบายมุข และทางเสื่อมทั้งหลาย

ตัวช่วยคือ V Value ค่านิยม กระบวนการจัดการเรียนรู้ หรือจัดการศึกษา การช่วยเด็กพัฒนาตัว V และ A ต้องบูรณาการในทุกชั่วโมงของการเรียน บูรณาการอยู่ในการออกแบบ Learning Ecosystem ระบบนิเวศการเรียนรู้ ไม่เฉพาะโรงเรียน แต่รวมถึง บ้าน ชุมชน และในไอที สื่อสังคมด้วย

ตอบโจทย์ ชีวิต สังคม ที่เอาแน่เอานอนไม่ได้ 
เผชิญ Wicked Problem ตัวปัญหาที่เอาแน่เอานอนไม่ได้

ชีวิตคนเรายุคนี้ ทุกคนต้องเป็นผู้นำการเปลี่ยนแปลง มีส่วนอาจจะเล็กๆ น้อยๆ แต่ต้องมีคุณสมบัติของการเป็น ผู้นำการเปลี่ยนแปลง Change Agent การศึกษาต้องทำให้ผู้เรียนบรรลุสิ่งนี้ ตอบโจทย์ชีวิต ตอบโจทย์การเรียนรู้ตลอดชีวิต โลกที่ VUCA, BANI, Wicked มันเปลี่ยนตลอดเวลา เอาแน่เอานอนไม่ได้ การเรียนรู้ในทุกย่างก้าวของชีวิต เป็นเรื่องสำคัญมาก Learning Skills เป็นเป้าหมายสำคัญ และ Learning Skills ที่สำคัญมากในโลกยุคปัจจุบัน คือเรียนรู้จากประสบการณ์ (Experiential Learning)

การที่คนเราจะมีชีวิตที่ดีได้ ในท่ามกลางโลกดังกล่าว คนเราต้องสามารถคุมอารมณ์บวกของตัวไว้ให้จงได้ ในการมองโลกแง่ดี มีความหวัง มีพลัง มี passion และมีคุณธรรม จริยธรรม เหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของการศึกษาและการเรียนรู้ทั้งหมดที่เราต้องการ

เรื่องลดความเหลื่อมล้ำ เราอยากให้โรงเรียน ไม่ว่าจะอยู่ห่างไกล รับใช้คนยากลำบาก หรือยากจนแค่ไหน มีคุณภาพใกล้เคียงหรือเท่าเทียมกัน สามารถทำได้ในหลายประเทศ

เมื่อประมาณ 10 ปีมาแล้ว เราเชิญศาสตราจารย์ท่านหนึ่งมาจากฟินแลนด์มาที่สถาบันอาศรมศิลป์ กระทรวงศึกษาธิการเอ่ยเรื่อง ปัญหาประเทศไทยคือ โรงเรียนประมาณครึ่งหนึ่ง เป็นโรงเรียนขนาดเล็กที่อยู่ห่างไกล ไม่พร้อม ต้องหาทางแก้ปัญหา  และขอความเห็นท่าน ท่านมองหน้าแล้วทำหน้าประหลาดๆ ท่านบอกว่า สภาพปัญหานี้เป็นสภาพที่ฟินแลนด์ ฟินแลนด์ก็เป็นแบบนี้ แต่ของเขาโรงเรียนห่างไกลอย่างไร การันตีคุณภาพมาตรฐาน เท่าเทียมกับโรงเรียนในเมือง มีการจัดการเชิงระบบ เพื่อให้โรงเรียนมีคุณภาพเท่าเทียม ใกล้เคียงกัน อาจไม่เหมือนกันเสียทีเดียว แต่ใกล้เคียงกัน อันนี้ให้เห็นว่าวิธีมองเรื่องคุณภาพเท่าเทียม บ้านเรากับฟินแลนด์มองคนละแบบ

ที่สำคัญคือ นักเรียนทุกคนเรียนแล้วบรรลุ Learning Outcome ขั้นต่ำ เราจะเห็นว่า เวลามีรายงานผลการศึกษา ทดสอบต่างๆทีไร จะเห็นว่า เด็กของเราไม่ถึงครึ่งบรรลุผลลัพธ์การเรียนรู้ขั้นต่ำ เป็นแบบนี้เป็นสิบปี แล้วความรับผิดรับชอบ อยู่ที่ไหน

ในเรื่องลดความเหลื่อมล้ำถ้าเราไม่ระวัง โรงเรียนจะเป็นแหล่งของความเหลื่อมล้ำ เพราะโรงเรียน ยกย่องแต่เด็กฉลาดทางวิชาการ ไม่ยกย่องเด็กที่ฉลาดทางด้านกีฬา ทางด้านศิลปะ ทางด้านที่ไม่ใช่วิชาการ ซึ่งมีอีกหลาย intelligence เมื่อเป็นอย่างนี้ เด็กที่ไม่ได้รับยกย่อง ก็ถูกกดความรู้สึก ความมั่นใจในตัวตนจะหายไป แทนที่เขาจะพัฒนาได้ดี เขาเข้าใจว่าตนเองอ่อนแอ ทั้งที่เป็นคนแข็งแรง แต่แข็งแรงคนละด้าน แต่บังเอิญว่าระบบยกย่องเฉพาะคนเรียนหนังสือเก่ง อันนี้คือความเหลื่อมล้ำที่อยู่ในโรงเรียนเอง ไม่ใช่เฉพาะด้านเศรษฐกิจเท่านั้น แต่รวมความเหลื่อมล้ำในสังคม ครอบครัว วัฒนธรรม

เพื่อลดความเหลื่อมล้ำ โรงเรียนและสถานศึกษาต้องใช้นักเรียนเป็นศูนย์กลาง ต้องเข้าใจ หลากหลายมิติ บริบทที่จำเพาะ และเปิดโอกาสให้โรงเรียนดำเนินการตามบริบทของตน นี่คือประเด็นของการไม่มีสูตรสำเร็จตายตัว แล้วทำอย่างไร?

• จัดการศึกษาโดยมุ่งสร้างLearning Outcome เป็นเป้าหมายหลัก สิ่งที่อยากจะย้ำ  ไม่ใช่แค่ Learning Outcome ของนักเรียน แต่ต้อง Learning Outcome ของครูด้วย และรวมทั้ง Learning Outcome  ของระบบการศึกษา ทั้งระดับmicro (โรงเรียน), meso(พื้นที่การศึกษาและจังหวัด), macro (ประเทศ)
• มุ่งสร้างผลลัพธ์การเรียนรู้  เราต้องเรียนรู้ไม่ใช่แค่ระดับบุคคล ต้องเป็นระดับที่ใหญ่กว่าบุคคลด้วย   เวลาจัดการเรียนรู้หรือจัดการศึกษา  ต้องเข้าใจว่า เราต้องช่วยกันทำให้เกิดการเรียนรู้และปรับตัว มุ่งสร้างการเปลี่ยนขาด (transformation)  ในส่วนต่างๆ ของระบบการศึกษา   มุ่งสร้างผู้นำการเปลี่ยนแปลง  
• ที่สำคัญคือ การศึกษาต้องมุ่งสร้างผู้นำการเปลี่ยนแปลงให้แก่บ้านเมือง  ผู้นำการเปลี่ยนแปลง คือทุกคน ในสังคมไทย เป็นผู้นำการเปลี่ยนแปลง มากบ้างน้อยบ้างแตกต่างกัน ในต่างบริบท ต่างบทบาท  ทั้งนักเรียน ครู บุคลากรทางการศึกษา และพลเมืองทุกคน เป็นผู้นำการเปลี่ยน (agentic citizen, agentic teachers) เป็นผู้ที่ไม่นิ่งดูดายกับปัญหาต่างๆ ลุกขึ้นมาสร้างการเปลี่ยนแปลงให้แก่ประเทศ กล้าคิดกล้าลอง กล้าหมุนวงจรการเรียนรู้จากประสบการณ์
• หนุนให้ครู นักการศึกษา เป็นนักเรียนรู้ร่วมกันจากการปฏิบัติ ทำให้ดียิ่งตลอดเวลา หมุนวงจรการเรียนรู้ไปสู่การพัฒนา การทำงานของครูและโรงเรียน ส่วนใหญ่ 80% หมุนโดยวงจรการเรียนรู้ของตัวเอง คนอื่นมาช่วย ส่วนกลางมาช่วย แต่ส่วนใหญ่ต้องเป็นผลงานของตัวเอง หรือร่วมกัน โดยพัฒนาอย่างมีเป้าหมาย (Purpose) เป้าหมายที่มีความศักดิ์สิทธิ ลึกซึ้งมาก เป้าหมายที่ยิ่งใหญ่ เป้าหมายที่เลยจากผลประโยชน์ตัวเอง ขณะเดียวกัน ต้องมีเป้าหมายที่เล็กลงมา สามารถบรรลุได้อย่างเป็นรูปธรรม จับต้องได้  (OKR, KRA, KPI) ช่วยกำหนดหางเสือ พฤติกรรมได้อย่างดี เป็นการพัฒนาต่อเนื่องไม่มีที่สิ้นสุด  
• หัวใจสำคัญอีกอันหนึ่งคือ เปลี่ยนกระบวนทัศน์ว่าด้วยการเรียนรู้ ต้องเปลี่ยน Mindset การเรียนรู้ จากถ่ายทอดความรู้ แต่สร้างความรู้ใส่ตัว
  – จาก (รับ) ถ่ายทอดความรู้ (Passive Leaning) เป็น สร้างความรู้ใส่ตัว (สัดส่วน 20 : 80) (Active Learning) การเรียนรู้เชิงลึก
  – ครูต้องเปลี่ยนบทบาท จากครูสอน ครูรู้ ผู้บอก เป็น ครูเป็นนักออกแบบ นักตั้งคำถาม และนักสังเกตลูกศิษย์ เรียนไปถึงไหน คนไหนเป็นอย่างไร ตรงนี้สำคัญมาก ลูกศิษย์ 20 คน 20 แบบ บางคนเบื่อเรียนง่าย ต้องหาวิธีกระตุ้นให้ได้ทำในสิ่งที่สนุกด้วย   (สัดส่วน 20 : 80)
  – จากครูรับคำสั่ง เป็น ครูร่วมกันคิด และริเริ่ม (สัดส่วน 20 : 80)
  – จากเรียนจากครู/โรงเรียน เท่านั้น เป็น เรียนรู้จาก “พื้นที่ 2/3” ด้วยการเรียนรู้ของนักเรียนนั้น ผู้เกี่ยวข้องต้องตระหนักว่า นักเรียนไม่ได้เรียนรู้แค่ที่โรงเรียน หรือดำเนินการโดยโรงเรียนเท่านั้น เด็กยังมีพื้นที่ 2 ใน 3 หรือ 16 ชั่วโมง ที่ไม่ได้อยู่ที่โรงเรียน แต่นักเรียนเรียนรู้ด้วย ต้องเอาใจ่ใสช่วยกันดูแลจัดการด้วย
  – ต้องไม่ใช่แค่เรียนเพื่อรู้วิชาหรือมีทักษะเท่านั้น แต่ต้องเอาใจใส่เรื่อง V และ A ด้วย
  – เปลี่ยนกระบวนทัศน์ว่าด้วยการเรียนรู้ สัดส่วน 20:80
  จากเรียนเพื่อรู้ (declarative learning) เป็น เรียนเพื่อทำได้ (procedural learning)
  จากเรียนในห้องเรียน สู่ เรียนรู้จากประสบการณ์ (experiential learning) 
  จากเรียนทฤษฎีของคนอื่น สู่ การตั้งทฤษฎีด้วยตนเอง (conceptualization ด้วยการสะท้อนคิดจากประสบการณ์) 

เพื่อบรรลุเป้าหมาย ห้องเรียนหรือการจัดการเรียนรู้ของครูต้องทำให้เกิดห้องเรียนพลังสูง หรือกระบวนการเรียนรู้พลังสูง High Functioning Classroom

การศึกษาที่ตอบโจทย์ชีวิต ลดความเหลื่อมล้ำ คือการศึกษาที่หนุนพลังความเป็นมนุษย์ การศึกษาที่ผิดพลาดลดทอนมิติความเป็นมนุษย์  ทำให้พลเมืองอ่อนแอ ไม่เข้มแข็ง ทำให้ประเทศของเราไม่เข้มแข็ง อันนี้สำคัญมาก และลึกซึ้งตีความได้เยอะ ผมมีความเชื่อว่า มิติความป็นมนุษย์ยิ่งใหญ่ มีพลังสูงมาก สิ่งที่เรียกว่าการศึกษา การเรียนรู้ เป็นการช่วยให้แต่ละคน ดึงเอามิติความเป็นมนุษย์ พลังความเป็นมนุษย์ออกมา โดยร่วมกับเพื่อน ร่วมกันครู พ่อแม่ คนรอบตัว ที่เรียกว่าเป็น Social Learning เป็นเรื่องใหญ่มาก สามารถจะมีการคิดริเริ่มสร้างสรรค์มากมาย การศึกษาตอบโจทย์ชีวิตลดความเหลื่อมล้ำ ต้องยึดหยุ่น มีความหลากหลาย ไม่ใช่มีรูปแบบตายตัว และหนุนการเป็นผู้ก่อการ เป็นการศึกษาตั้งแต่ครรภ์มารดาถึงเชิงตะกอน ไม่ใช่แค่ที่คนเข้าไปอยู่ใน โรงเรียนหรือสถาบันเท่านั้น และเป็นการศึกษา ที่ทุกคนหมุนวงจรการเรียนรู้ของตัวเองเพื่อฝึกให้ตัวเอง เป็น Learning Person และทำให้ เป็น Learning Society อย่างต่อเนื่องตลอดไป  

เรียบเรียงจากการกล่าวเปิดวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้ “โรงเรียนพัฒนาตนเอง : การจัดการศึกษาที่ตอบโจทย์ของชีวิต เพื่อลดความเหลื่อมล้ำ” โดย ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช ประธานอนุกรรมการพัฒนาคุณภาพโรงเรียนทั้งระบบ กสศ. วันที่ 1 กรกฎาคม 2566 ณ ห้องประชุม Magnolia โรงแรมทีเค. พาเลซ โฮเทล แอนด์ คอนเวนชั่น

The post การศึกษาตอบโจทย์ชีวิต ลดความเหลื่อมล้ำ first appeared on กสศ..

ที่นั่น สร้างพื้นที่ให้คุณครูได้ฝึกฝนและทดลอง เพื่อยกระดับเป็น ‘นักจัดการเรียนรู้’ เปลี่ยนแปลงนักเรียนให้เป็น ‘นักเรียนรู้’ ผ่านบทเรียนรอบตัว ด้วยการตั้งข้อสังเกต ตั้งคำถาม ค้นหาคำตอบ จนเกิดการบ่มเพาะประสบการณ์เฉพาะบุคคล ที่ทำให้เด็กทุกคนในชั้นเรียนสามารถบรรลุวัตถุประสงค์การเรียนรู้ไปด้วยกัน

ห้องเรียนพัฒนาตนเอง ณ โรงเรียนบ้านทุ่ม(ทุ่มประชานุเคราะห์) ทลายเส้นแบ่งระหว่าง ‘เด็กหน้าห้อง’ กับ ‘เด็กหลังห้อง’ ให้หมดไป ด้วยวิธีการ ‘Open Approach’ การจัดการเรียนรู้ที่ครูใช้ปัญหาปลายเปิดมาขับเคลื่อนการเรียนรู้ร่วมกับผู้เรียน ร่วมด้วย ‘Lesson Study’ ที่มี ‘ทีมครู’ ร่วมสังเกต บันทึกชั้นเรียน และสะท้อนผลร่วมกันเป็นรายสัปดาห์ ทำให้บทสนทนาสามารถพาเด็กไปสู่การคิด วิเคราะห์ แก้ไขปัญหาได้ด้วยตนเอง จนเกิดองค์ความรู้เฉพาะตัวที่นำไปใช้ในชีวิตประจำวัน และต่อยอดสู่การเรียนรู้ขั้นสูงได้

บทความนี้ กสศ. ขอชวนทุกท่านเข้าไปเยี่ยมชมและศึกษา ‘ต้นแบบห้องเรียนลดความเหลื่อมล้ำ’ ในสาระวิชาสังคมศึกษากับหน่วยการเรียนรู้ ‘ขยะลด หมดปัญหา’ ที่แสดงให้เห็นว่าการจัดการเรียนรู้ที่สร้างความเปลี่ยนแปลงในตัวนักเรียนอย่างมีประสิทธิภาพนั้นไม่มีข้อจำกัด

ในห้องเรียนยุคใหม่การท่องจำความรู้คือสิ่ง ‘ล้าสมัย’

ก่อนไปศึกษาชั้นเรียนต้นแบบ หรือ ‘Showcase’ มาทำความรู้จักโรงเรียนบ้านทุ่ม(ทุ่มประชานุเคราะห์) พอสังเขป เพื่อเข้าใจว่ามีที่มาที่ไปอย่างไร โรงเรียนขนาดกลางเนื้อที่ 24 ไร่ ที่มีครู 38 คนคอยดูแลนักเรียนชั้นอนุบาล 1 ถึง ป.6 รวม 728 คน ตั้งอยู่ในพื้นที่เกษตรกรรม มีการจัดการเรียนการสอนที่ล้ำหน้า ถึงสามารถเปลี่ยนผลสัมฤทธิ์การเรียนรู้ในวิชาภาษาไทย ภาษาอังกฤษ และวิทยาศาสตร์ ที่เคยอยู่ในเกณฑ์เฉลี่ยต่ำกว่าระดับประเทศ ให้ขยับมาอยู่ในเกณฑ์เฉลี่ยที่สูงกว่าระดับประเทศได้ใน 3 ปีการศึกษา ทั้งยังมีผลทดสอบ O-net ที่สูงขึ้นด้วย

ตั้งแต่ปี 2562 โรงเรียนบ้านทุ่ม(ทุ่มประชานุเคราะห์) ได้เข้าร่วมเป็นโรงเรียนในโครงการโรงเรียนพัฒนาตนเอง หรือ ‘TSQP’ รุ่นที่ 1 โดยการสนับสนุนของ กสศ. ที่มีเป้าหมายเพื่อยกระดับคุณภาพการศึกษาในโรงเรียนขนาดกลางและขนาดเล็กราว 700 กว่าแห่งในสังกัด สพฐ. ให้สามารถพัฒนาตนเองได้ทั้งระบบ (Whole School Approach) ทั้งด้านระบบบริหารจัดการ และการเรียนการสอนในชั้นเรียนอย่างต่อเนื่อง เพื่อให้นักเรียนเกิดทักษะจำเป็นต่อการใช้ชีวิตในโลกปัจจุบันและพร้อมรับมือกับความเปลี่ยนแปลงในอนาคต

รศ.ดร.ไมตรี อินทร์ประสิทธิ์ รองอธิการบดีฝ่ายการศึกษาและบริการวิชาการ มหาวิทยาลัยขอนแก่น หนึ่งในภาคี กสศ. ผู้นำการพัฒนาวิธีการสอนเพื่อเปลี่ยนกระบวนการเรียนรู้ของเด็กมาใช้ กล่าวว่า โรงเรียนบ้านทุ่มใช้วิธีการที่เรียกว่า ‘Open Approach’ ซึ่งคือการจัดการเรียนรู้ที่ครูใช้ปัญหาปลายเปิดมาขับเคลื่อนกระบวนการเรียนรู้ของผู้เรียน ร่วมด้วยวิธี ‘Lesson Study’ ที่จะมีทีมครูร่วมสังเกตและบันทึกชั้นเรียน เพื่อไปสู่กระบวนการสะท้อนผลร่วมกัน หรือเรียกว่า ‘ชุมชนการเรียนรู้ทางวิชาชีพ’ (PLC) เป็นรายสัปดาห์

“การเรียนการสอนแบบเดิมที่ใช้วิธีท่องจำความรู้กำลังล้าสมัย เพราะคุณภาพการศึกษายุคใหม่ เด็กต้องคิด วิเคราะห์ รู้จักแก้ไขปัญหาด้วยตนเอง แต่จะไปให้ถึงตรงนั้นได้ เราต้องปรับเปลี่ยนการเรียนการสอนอย่างเป็นระบบ ประเด็นสำคัญคือการพัฒนาไม่จำเป็นต้องใช้งบประมาณหรือทรัพยากรมหาศาล เพียงแค่มีรูปแบบวิธีการที่เหมาะสม และได้รับความร่วมมืออย่างจริงจังจากบุคลากรทุกระดับในโรงเรียน ซึ่งโรงเรียนในโครงการ TSQP แสดงให้เห็นแล้วว่าผลสำเร็จเกิดขึ้นได้

“ที่สำคัญคือกระบวนการนี้สามารถนำไปปรับใช้ได้กับโรงเรียนทุกระดับ ทุกขนาด ช่วยลดความต่างความเหลื่อมล้ำของคุณภาพการศึกษาในเมืองกับในพื้นที่ห่างไกลได้ จึงเป็นหนึ่งในวิธีการที่ กสศ. ร่วมกับมหาวิทยาลัยขอนแก่น นำมาใช้ เพื่อยกระดับคุณภาพโรงเรียนในโครงการ ฯ”

เปิดห้องเรียนชั้น ป.5 ดูหน่วยการเรียนรู้ ‘ขยะลด หมดปัญหา’

เมื่อเห็นภาพโครงการ TSQP แล้ว ครูกรรณิการ์ เกศคำขวา กลุ่มสาระวิชาสังคมศึกษา โรงเรียนบ้านทุ่มฯ จะพาไปดูชั้นเรียนของน้อง ๆ ชั้น ป.5 กับหน่วยการเรียนรู้ ‘ขยะลด หมดปัญหา’ ที่มีจุดประสงค์ให้เด็ก ๆ รู้วิธีลดปริมาณขยะ สามารถเลือกวิธีจัดการขยะที่เหมาะสม และเห็นความสำคัญของการลดปริมาณขยะ

ครูกรรณิการ์ย้ำว่า Open Approach คือการ ‘เปลี่ยนวิธีการสอน’ จากเดิมที่ครูเคยถ่ายทอดความรู้ไปที่เด็กตรง ๆ ให้เป็นกระบวน 4 ขั้นตอน คือ 1.สร้างโจทย์ที่พบเห็นได้ในชีวิตจริงและเป็นปัญหาที่ใกล้ตัวผู้เรียน 2.นำโจทย์ปัญหาสู่ชั้นเรียนและให้ผู้เรียนเรียนรู้หาวิธีแก้ไขโจทย์ด้วยตนเอง 3.ครูสังเกตแนวความคิดของเด็กต่อวิธีการในการแก้ปัญหา และ 4.ผู้เรียนต้องนำวิธีการการแก้ปัญหาที่ค้นพบมาอภิปรายและสรุปผล ให้ออกมาเป็น ‘บทเรียนการเรียนรู้’

ในชั้นเรียนนี้ ครูกรรณิการ์เริ่มด้วยการกล่าวทักทายเด็ก ๆ ในหัวข้อสภาพอากาศแปรปรวน ซึ่งเกิดจากการเปลี่ยนแปลงของสิ่งแวดล้อม แล้วให้เด็ก ๆ ช่วยกันบอกว่ามีเพื่อนคนไหนที่ไม่สบายมาโรงเรียนไม่ได้ เพื่อดึงความสนใจมาที่เรื่องใกล้ตัว จากนั้นพาสู่กระบวนการคิดว่าโรคภัยที่เพิ่มมากขึ้นในปัจจุบัน เป็นผลจากสิ่งแวดล้อมแย่ลง ถึงตรงนี้จึงถามว่า “เด็ก ๆ จะทำอย่างไรได้บ้างเพื่อให้โลกใบนี้ดีขึ้น”

เพื่อกระตุ้นความสนใจของเด็ก คุณครูใช้ภาพสถานการณ์จริงในชุมชนมาเชื่อมโยงให้เห็นปัญหา ว่าท้ายที่สุดผลจากความเปลี่ยนแปลงในโลกจะกระทบไปถึงทุกคนร่วมกัน จากนั้นใช้คำถามตั้งต้น ให้นักเรียนช่วยกันคิดว่าขยะประเภทใดที่สร้างปัญหามากที่สุด พอได้คำตอบ ครูจึงให้เด็กแบ่งออกเป็นกลุ่ม เลือกภาพที่สนใจ แล้วช่วยกันคิดวิธีการลดปริมาณขยะให้ได้หลากหลาย ถูกวิธี โดยแต่ละกลุ่มต้องเลือกเอาวิธีที่ชอบที่สุดออกมาอธิบายเหตุผลหน้าชั้น        

“กระบวนการในห้องเรียนจะแบ่งเป็น 6 ขั้นตอน คือ 1.เตรียมความพร้อมให้เด็ก ๆ เตรียมตัวเข้าสู่บทเรียน 2.นำเสนอสถานการณ์ปัญหา 3.ดำเนินการแก้ปัญหา 4.สะท้อนความคิด 5.อภิปรายสรุป 6.ประเมินผล โดยเด็ก ๆ จะเริ่มจากขั้นตอนการคิด ช่วยกันหาข้อมูล ซึ่งในชั้นเรียนนี้เราจะเห็นว่าเด็กหลายคนสามารถเชื่อมโยงประสบการณ์ของตัวเองเรื่องการจัดการขยะที่บ้านมาบอกเล่าให้เพื่อนฟัง เช่นบางบ้านเอาขยะไปทำปุ๋ย หรือใครที่มีสมาร์ตโฟนก็ช่วยเพื่อนเปิดดูข้อมูล หยิบยกสิ่งที่สนใจมาคุยกัน ถือเป็นเป็นช่องทางที่เปิดไปสู่ความรู้ใหม่ นอกจากนี้เด็ก ๆ จะได้ถกเถียงอธิบายกับเพื่อนในกลุ่ม เรื่องการจัดการขยะที่ถูกต้อง และเหมาะสมกับประเภท ระหว่างนั้นครูจะคอยสังเกตและบันทึกแนวคิดของนักเรียน พร้อมให้คำแนะนำและช่วยเปิดมุมมองวิธีคิดให้ต่อยอดไปได้”

เมื่อผ่านการนำเสนอและอภิปรายร่วมกัน ขั้นตอนสุดท้ายจะเป็นการประเมินผล เด็ก ๆ จะได้ประเมินผลงานตัวเองว่าอยู่ในระดับใด และพึงพอใจมากน้อยอย่างไร เช่นจากคะแนนเต็มสิบ กลุ่มของตนควรได้เท่าไหร่ จากนั้นครูจะประเมินผลงานของนักเรียนจากที่แต่ละกลุ่มเขียนข้อความบอกเล่า ใช้ภาพวาดหรือสัญลักษณ์และอธิบายขั้นตอนการแก้ปัญหา ร่วมกับเทคนิคการนำเสนอหน้าชั้น และการแสดงความคิดเห็นเพื่อสร้างองค์ความรู้ร่วมกันในกลุ่ม ก่อนถึงการประเมินขั้นสุดท้ายเรื่องคุณลักษณะอันพึงประสงค์และสมรรถนะของผู้เรียน

ครูกรรณิการ์ กล่าวสรุปกระบวนการเรียนรู้ว่า “ด้วยขั้นตอนการเรียนรู้ที่ให้ทุกคนได้คิด วิเคราะห์ ใคร่ครวญ ระดมความคิด อธิบาย และประมวลผลด้วยตัวเอง จะทำให้บทเรียนที่ผ่านการคิดร่วมกันและหยิบยกมานำเสนอ กลายเป็นสำนึกติดตัวเด็ก ๆ ทั้งยังช่วยสร้างองค์ความรู้ใหม่เกี่ยวกับวิธีการจัดการและคัดแยกขยะ ที่นำเอาไปใช้ในชีวิตจริงและสื่อสารกับคนในครอบครัวได้ด้วย”

ไม่ว่าโรงเรียนตั้งอยู่ที่ไหน ต้องไม่มีข้อจำกัดในการพัฒนา

ก่อนชั่วโมงศึกษาห้องเรียนต้นแบบจะจบลง สันติ มุ่งหมาย ผู้อำนวยการโรงเรียนบ้านทุ่มฯ ได้กล่าวเสริมถึงหัวใจสำคัญของชั้นเรียน Open approach ว่าคือการ ‘แปลง’ (Transform) วิธีการ ‘Teaching’ ให้เป็น ‘Learning’ เพื่อให้การเรียนรู้นำไปสู่การพัฒนาทักษะการคิด วิเคราะห์ แก้ปัญหาด้วยตัวเองสำหรับเด็ก และพัฒนาการจัดเรียนรู้ของครูไปพร้อมกัน เนื่องจากโจทย์ของโรงเรียนพัฒนาตนเอง คือความซับซ้อนของแต่ละห้องเรียน ทำให้ต้องมีวิธีการทำงานและการแก้ปัญหาต่างไป บุคลากรโรงเรียนต้องเข้าใจร่วมกัน ว่าการจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่น มีการปรับปรุงและประยุกต์บทเรียนให้บูรณาการเข้ากับสถานการณ์ได้ตลอดเวลา เราไม่ได้ทำเพื่อให้ได้ ‘ห้องเรียนที่ดีที่สุด’ แต่เรากำลังเปลี่ยนห้องเรียนเป็นพื้นที่ให้ครูทดลองพัฒนาการจัดการเรียนรู้ และเปลี่ยนผู้เรียนให้เป็นนักเรียนรู้ผ่านการลงมือปฏิบัติ เพื่อสั่งสมประสบการณ์เฉพาะที่จะเอาไปใช้ในชีวิตจริงได้

ด้าน ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช ประธานคณะอนุกรรมการพัฒนาคุณภาพโรงเรียนทั้งระบบ กสศ. กล่าวว่า การศึกษาชั้นเรียนต้นแบบที่โรงเรียนบ้านทุ่มฯ ทำให้เห็นว่าแม้โครงการ TSQP สิ้นสุดลง แต่งานยกระดับคุณภาพการศึกษาที่หยั่งรากลงแล้วกำลังเติบโตขึ้น นี่คือตัวอย่างของวัฒนธรรมการขับเคลื่อนระบบการศึกษาไทยในแนวราบ ที่มีครู ผู้บริหาร โรงเรียน หน่วยงานในพื้นที่ และชุมชน เป็นผู้นำการเปลี่ยนแปลง ซึ่งการร่วมคิด ร่วมทำ และร่วมอุดมการณ์ของทุกฝ่าย ได้แสดงให้เห็นว่าการจัดการเรียนรู้ที่สร้างความเปลี่ยนแปลงในตัวนักเรียนอย่างมีประสิทธิภาพนั้นไม่มีข้อจำกัด แล้วความหลากหลายของนวัตกรรมและเครือข่ายการศึกษาที่พร้อมเรียนรู้ทำงานร่วมกันอย่างไม่รู้จบ จะเป็นตัวอย่างบทเรียนที่สำคัญ ให้โรงเรียนในพื้นที่อื่นของประเทศหยิบไปใช้พัฒนาตามบริบทของตัวเองได้

เพราะเป้าหมายปลายทางการทำงานโครงการ TSQP ของ กสศ. คือค้นหาโมเดลหลากหลายรูปแบบ และหลากหลายบริบท เพื่อถอดบทเรียนและสร้างเครื่องมือ ‘เปลี่ยนแปลงการศึกษา’ ที่ทุกโรงเรียนในประเทศไทยนำไปใช้ได้ ซึ่งจะทำให้มั่นใจได้ว่าต่อไปนี้เด็กทุกคนในทุกชั้นเรียน จะมีพัฒนาการการเรียนรู้ในระดับใกล้เคียงกัน ไม่มีใครถูกทิ้งไว้ข้างหลัง และเป็นการยืนยันว่า ‘การเรียนรู้นั้นไม่มีข้อจำกัด ไม่ว่าโรงเรียนจะตั้งอยู่ ณ ตำแหน่งใดของประเทศ’

The post ‘ห้องเรียนพัฒนาตนเอง’ ที่ไม่มีเด็กหน้าห้องหรือเด็กหลังห้องอีกต่อไป first appeared on กสศ..

ศาสตราจารย์ นายแพทย์วิจารณ์ พานิช ประธานอนุกรรมการพัฒนาคุณภาพโรงเรียนทั้งระบบ เป็นประธานกล่าวนำ เรื่อง ‘บนเส้นทาง TSQP กระบวนการ ผลลัพธ์ และเป้าหมาย เพื่อคุณภาพการเรียนรู้ของนักเรียน’ ใจความสำคัญว่า โครงการโรงเรียนพัฒนาตนเองก่อให้เกิดการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ เกิดเครือข่าย (network) และเกิดความต่อเนื่อง รวมทั้งเกิด Growth Mindset ที่สำคัญต่อวงการศึกษา เพราะที่ผ่านมา Growth Mindset ของการศึกษาไทยไม่เติบโต แต่กลายเป็น Fixed Mindset เช่น การ Fixed อยู่กับคำสั่ง ทฤษฎี และวิธีการที่ส่งต่อกันมาเป็นทอดๆ ดังนั้น หากไม่นำมาสู่การปฏิบัติให้งอกเงย Growth Mindset ก็ย่อมไม่อาจเกิดขึ้นได้จริง

ทั้งนี้ การยกระดับการพัฒนาคุณภาพโรงเรียนขนาดกลางที่อยู่ในพื้นที่ห่างไกลและดูแลเด็กด้อยโอกาสเป็นส่วนใหญ่ จากโรงเรียนเป้าหมาย 800 แห่ง ซึ่งคิดเป็นสัดส่วน 10 เปอร์เซ็นต์ของโรงเรียนขนาดกลาง 8,000 แห่ง ส่วนตัวเชื่อมั่นว่าในอนาคตจะสามารถขยายผลไปสู่โรงเรียนขนาดกลางทั้งหมดทั่วประเทศได้ แต่คำถามที่ตามมาคือ เราจะทำให้เกิดประโยชน์ต่อบ้านเมืองได้อย่างไร

ศ.นพ.วิจารณ์ กล่าวต่อว่า โครงการ TSQP เป็นโปรแกรมที่หนุนให้มีการพัฒนาคุณภาพและผลลัพธ์การเรียนรู้ของนักเรียนผ่านคุณภาพครูและโรงเรียน โดยเป็นการ Transform โรงเรียนจากการใช้ความรู้สำเร็จรูปที่มีผู้สั่งการลงมา หรือทำตามตำราเล่มใดเล่มหนึ่งกำหนด และปฏิบัติตามด้วยศรัทธาอันแรงกล้า แต่ TSQP ไม่ใช่เช่นนั้น TSQP จะนำแนวคิด (concept) มาใช้และพัฒนาให้เหมาะกับแต่ละบริบทของโรงเรียน และเหมาะกับบริบทของนักเรียนแต่ละคน จนเกิดการสร้างความรู้เพื่อการใช้งานจริงในโรงเรียนนั้นๆ 

ที่ผ่านมาความรู้ที่ถูกนำมาใช้ในโรงเรียนมักเป็นความรู้ที่มาจากภายนอก ซึ่งในทางปฏิบัติจะต้องนำมาพัฒนาหรือปรับตามบริบทของแต่ละโรงเรียนที่แตกต่างกัน เช่น โรงเรียนบนพื้นที่สูงกับโรงเรียนในเมืองมีสารพัดปัจจัยที่ไม่เหมือนกัน ดังนั้นหัวใจสำคัญคือ โรงเรียนที่จะพัฒนาตนเองได้อย่างต่อเนื่องต้องมีทักษะและฉันทะในการสร้างความรู้จากการปฏิบัติ (experiential learning) รวมถึงการสร้างความรู้เพื่อใช้งาน โดยความรู้ที่สร้างขึ้นนั้นจะต้องไม่หยุดนิ่งอยู่กับที่ เพราะเมื่อเวลาผ่านไป เข้าสู่ปีการศึกษาใหม่ พร้อมๆ กับมีเด็กรุ่นใหม่ ย่อมมีความเปลี่ยนแปลงในรายละเอียดที่แตกต่างออกไป

“โรงเรียนที่จะพัฒนาตนเองไปสู่โรงเรียนคุณภาพสูง ต้องเป็นโรงเรียนที่สามารถใช้พลังของ Experiential Learning หรือสร้างความรู้จากการปฏิบัติได้ ผมมองว่าขณะนี้เวลาผ่านไป 4 ปี โครงการ TSQP มีส่วนในการเปลี่ยน Mindset ของวงการศึกษาไทย แม้จะยังไม่ได้เปลี่ยน 100 เปอร์เซ็นต์ แต่ก็มีการเปลี่ยนในปริมาณที่มากเพียงพอที่จะสร้าง Momentum ได้ในบริบทที่หลากหลาย ซึ่งสิ่งที่แสดงให้เห็นว่ามีการเปลี่ยน Mindset ที่สำคัญคือ บทบาทผู้อำนวยการ”

ศ.นพ.วิจารณ์ ชี้ว่า ก่อนหน้านี้ผู้อำนวยการมักทำหน้าที่บริหารธุรการ ไม่ใช่วิชาการ เพราะในด้านวิชาการเป็นเพียงการรับคำสั่งจากส่วนกลางมาส่งต่อให้ครู แล้วครูก็รวบรวมและรายงานกลับไปยังส่วนกลาง ซึ่งแนวทางเช่นนี้ไม่ใช่การทำหน้าที่ผู้บริหารโรงเรียนในระบบการศึกษาที่มีคุณภาพสูง ดังนั้นจะเห็นได้ว่าโรงเรียนในโครงการ TSQP รวมทั้งโรงเรียนอื่นที่เข้าร่วมเครือข่าย มีผู้อำนวยการโรงเรียนจำนวนไม่น้อยที่ลุกขึ้นมาเป็นผู้นำทางวิชาการ

ในแง่ความหมายของผู้บริหาร ยังรวมถึงผู้อำนวยการโรงเรียน ศึกษานิเทศก์ เขตพื้นที่การศึกษา และภาคีที่เกี่ยวข้องกับการจัดการศึกษา ตลอดจนพ่อแม่ ผู้ปกครอง ชุมชน เหล่านี้คือผู้มีบทบาทสำคัญที่จะช่วยให้โรงเรียนไม่โดดเดี่ยว และมีส่วนช่วยพัฒนาเด็กให้ดีขึ้นได้

“ในส่วนของผู้เรียนไม่ได้หมายถึงเฉพาะนักเรียน แต่ครูก็เป็นผู้เรียนที่สำคัญมาก ถ้าโรงเรียนใดครูไม่ใช่ผู้เรียนรู้ โรงเรียนนั้นไม่ได้อยู่ในกระบวนการ TSQP”

ศ.นพ.วิจารณ์ กล่าวอีกว่า ครูต้องเป็นนักเรียนรู้ตลอดชีวิต (lifelong learner) การเรียนของครูหรือการเติบโตของครูต้องมาจากการปฏิบัติทางวิชาชีพ ซึ่งปัจจุบันประเทศไทยใช้หลักเกณฑ์ Performance Agreement (PA) ในการนำผลการทำงานมาใช้เลื่อนวิทยฐานะได้ ซึ่งเป็นสิ่งที่ถูกต้องและประเทศที่มีคุณภาพการศึกษาสูงก็ใช้รูปแบบนี้ 

ส่วนผลลัพธ์ในการเรียนรู้ของผู้เรียน โรงเรียนที่ดำเนินการดี การเรียนรู้จะเคลื่อนจากตื้น (superficial learning) ซึ่งเป็นการเรียนรู้เพื่อความจำได้และตอบข้อมูลได้ ไปสู่การเรียนรู้ในมิติที่ลึก (deep learning) นำไปใช้ประโยชน์ได้ และนำไปสู่การ Transfer Learning ในที่สุด

ศ.นพ.วิจารณ์ อธิบายเพิ่มว่า การไปถึง Transfer Learning ให้ได้นั้นฟังดูเหมือนจะยาก แต่ที่จริงแล้วไม่ยาก เพราะผู้อำนวยการและครูทำกันอยู่แล้ว นั่นคือการจัดการเรียนการสอนแบบ Active Learning เป็นการเรียนรู้เชิงรุก ให้เด็กได้เรียนจากสถานการณ์จริง เหมือนกับในชีวิตจริง หรือเรียกว่า Authentic Learning ดังนั้น ห้องเรียนต้องเป็นห้องเรียนสมรรถนะสูง (high-functioning classroom) เปลี่ยนห้องเรียนปกติให้เป็นเวิร์กช็อปที่นักเรียนสามารถพูดคุยแลกเปลี่ยนหรือหารือกันเพื่อที่จะลงมือปฏิบัติได้

“โครงการ TSQP ที่จะขับเคลื่อนไปสู่โรงเรียนคุณภาพสูงนั้น คือการเปลี่ยน Mindset วงการศึกษาไทย ทำให้ทุกฝ่ายเห็นพ้องต้องกันว่า การเรียนรู้ของเด็กไม่ได้เกิดขึ้นใน 6-7 ชั่วโมงที่โรงเรียนเท่านั้น เพราะการเรียนรู้ของมนุษย์เกิดขึ้นทุกวันตลอด 24 ชั่วโมง ฉะนั้น สิ่งที่ทางโรงเรียนต้องทำความเข้าใจร่วมกับภาคีเครือข่ายด้านการศึกษาคือ จะจัดระบบนิเวศการเรียนรู้ของเด็กอย่างไรเพื่อให้เด็กได้เรียนรู้ และต้องไม่ลืมว่าการเรียนรู้ที่แท้จริงต้องครอบคลุม VASK (V – values ค่านิยม, A – attitude เจตคติ, S – skills ทักษะ, K – knowledge ความรู้) ดังนั้น สิ่งที่ทางโรงเรียนต้องเอาใจใส่ก็คือ ทำอย่างไรให้นักเรียนได้รับการดูแล กล่อมเกลา ให้เกิดการพัฒนาทั้ง 4 ด้าน ซึ่งเป็นโจทย์ใหญ่ของการเรียนรู้ตลอดชีวิต

“ผมมีความเชื่อว่าโรงเรียนที่จะมีคุณภาพสูงได้นั้นต้องประเมินคุณภาพของตนเองเป็น ผมอยากขยายว่าไม่ใช่เฉพาะโรงเรียน แต่มนุษย์ทุกคนต้องประเมินผลงานตนเองเป็น ซึ่งผลงานในที่นี่มีทั้งที่เป็นงานจริงๆ และบางอย่างก็เป็นเรื่องของชีวิต โดยต้องประเมินและสะท้อนตนเองเพื่อนำไปปฏิบัติปรับตัวไปสู่อนาคต สู่เส้นทางแห่งความเจริญก้าวหน้า” ศ.นพ.วิจารณ์ กล่าว

ศ.นพ.วิจารณ์ กล่าวอีกว่า การพัฒนาโรงเรียนอย่างต่อเนื่อง ต้องประเมินผลลัพธ์การเรียนรู้ของนักเรียน และประเมินผลงานของตนเอง รวมทั้งต้องคำนวณ Effect Size (ขนาดของผล) เพราะ Effect Size ของเด็กที่เรียนอ่อนมีค่าน้อยกว่าเด็กที่เรียนเก่ง แสดงว่าโรงเรียนไม่ได้เอื้อต่อเด็กที่เรียนอ่อน หรือเป็นการวัดเฉพาะวิชาความรู้ ขณะที่เด็กบางคนเล่นดนตรีเก่ง หรือเล่นกีฬาเก่ง แต่เรียนหนังสือไม่เก่ง กลับถูกกำหนดว่าอยู่ในกลุ่มเด็กเรียนอ่อน ซึ่งกรณีเช่นนี้ทางโรงเรียนจะต้องหาจัดการดูแลต่อไป เพื่อให้นักเรียนมีกำลังใจ เกิดความขวนขวายและมุมานะยิ่งขึ้น รวมทั้งกระตุ้นให้โรงเรียน ครู และผู้อำนวยการ เอาใจใส่และพัฒนาตนเองอย่างต่อเนื่อง

“สุดท้ายแม้ว่าโครงการ TSQP จะจบลง แต่ยังขับเคลื่อนต่อไปได้โดยการรวมตัวของเครือข่ายการทำงาน ประกอบไปด้วย โรงเรียน เขตพื้นที่การศึกษา ชุมชน ภาคีผู้มีส่วนร่วมในการจัดการศึกษา โดยเชื่อว่า TSQP จะเป็นเวทีของการเรียนรู้ผ่านการปฏิบัติเพื่อสร้างโรงเรียนที่มีคุณภาพดีได้ ส่วน กสศ. ในฐานะหน่วยงานที่ทำงานเรื่องความเสมอภาคก็สามารถให้การสนับสนุนต่อไปได้ เป็นการเดินทางที่ไม่มีจุดสิ้นสุด เป็นอุดมการณ์ที่ยิ่งใหญ่ และหวังว่าคนทั้งวงการศึกษาไทยจะได้รับความสุขนี้เช่นเดียวกัน” ศ.นพ.วิจารณ์ กล่าวทิ้งท้าย

The post ศ.นพ.วิจารณ์ เชื่อมั่นโครงการ TSQP กสศ. พลิก Mindset วงการศึกษาไทย first appeared on กสศ..

ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช ประธานอนุกรรมการพัฒนาคุณภาพโรงเรียนทั้งระบบ กสศ. กล่าวสรุปภาพรวมโครงการโรงเรียนพัฒนาตนเองในระยะที่ผ่านมาว่า หัวใจสำคัญที่สุดในการพัฒนาคุณภาพการเรียนรู้ คือให้โรงเรียนเป็นเจ้าภาพ ในส่วนเครือข่ายร่วมพัฒนาและ กสศ. เป็นเพียงผู้สนับสนุนบนเป้าหมายร่วมกันคือสร้างประโยชน์ทางการศึกษาให้กับนักเรียน หากถอดบทเรียนจากจุดเริ่มต้นโครงการตั้งแต่ปี 2562 มีโรงเรียนเข้าร่วม 720 แห่งทั่วประเทศ แม้ขณะนี้มีโรงเรียนพัฒนาตนเอง 636 แห่ง แต่สามารถขยายผลเพิ่มขึ้นด้วยความร่วมมือจากโรงเรียนแกนนำได้ต่อเนื่อง

“การขยายผลได้เกิดขึ้นแล้วโดยธรรมชาติ ในเวลานี้เราได้มาทำงานและได้ปรับเป็นแกนนำขยายผล การทำงาน TSQP ระยะ 3 ปี ไม่ใช่แค่ชื่นใจแล้วจบไป เพราะหัวใจสำคัญของการพัฒนาครูและนักเรียน ต้องเรียนรู้ไม่มีวันสิ้นสุด

การศึกษาไทยเพลี่ยงพล้ำด้านคุณภาพเป็นเวลาไม่ต่ำกว่า 30 ปี ขณะนี้ก็ยังโงหัวไม่ขึ้น ในสายตาผมปัจจัยหนึ่งคือ เราไม่ได้ยกย่องนักเรียนและครูให้สามารถพัฒนางานของตนเองได้ การพัฒนาครูและนักเรียนเป็นเรื่องที่ต้องพัฒนาอย่างต่อเนื่อง การเรียนรู้ในห้องเรียนของโรงเรียนไม่ใช่เพียงแค่นักเรียนได้เรียนรู้ แต่เป็นการเรียนรู้ของนักเรียนและครู ครูก็ต้องเรียนรู้อยู่ตลอดเวลา นั่นเป็นหัวใจสำคัญ

หากจะให้คุณภาพการศึกษาไทยกระเตื้อง ต้องหนุนให้โรงเรียนและครูพัฒนากันเองภายในโรงเรียนและเป็นเครือข่ายกันเอง TSQP อาจจะเข้ามาหนุน แต่ผู้ที่ค้นพบตัวจริงคือครู ‘ความรู้อยู่ที่คนทำเป็นสำคัญ’ เป็นหลักการจัดการความรู้เรียกว่า Tacit Knowledge เป็นความรู้ฝังลึกอยู่ในตนเอง และสามารถเขียนออกมาได้

การย้ายครูแกนนำและผู้อำนวยการจะส่งผลกระทบต่อการศึกษาน้อยสุด หากความรู้ถูกสั่งสมไว้อยู่ในโรงเรียน การจะทำเช่นนั้นได้ ชีวิตประจำวันของผู้อำนวยการและครูจะต้องหมุนวงจรการเรียนรู้เรียกว่า Professional Learning คือผู้อำนวยการเขตพื้นที่ต้องช่วยสร้างการเรียนรู้นั้นให้เกิดเป็นวงจรตลอดเวลา” ศ.นพ.วิจารณ์ กล่าว

ศ.นพ.วิจารณ์ กล่าวต่อไปว่า ปีนี้ TSQP ปิดโครงการแล้ว แต่อุดมการณ์โรงเรียนพัฒนาตนเองยังไม่จบ ภาคีเครือข่ายต้องช่วยกันสร้างการศึกษาไทยให้ดีขึ้นต่อไปด้วยแนวทาง Teachers and School Quality Movement หรือ TSQM การจัดเวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้ของ กสศ. ครั้งนี้ เพื่อเป็นเพื่อนร่วมทางสนับสนุนให้โรงเรียนพัฒนาตนเอง 6 จังหวัดภาคอีสาน เป็น ‘Agentic School’ หรือโรงเรียนแกนนำ ซึ่งเป็นคุณสมบัติที่หลายประเทศมุ่งสร้างพลเมืองให้ไม่นิ่งดูดายต่อปัญหาที่บ้านเมืองเผชิญอยู่ โดยมีเป้าหมายสำคัญอยู่ที่ลูกศิษย์ รองลงมาคือครู และพ่อแม่ผู้ปกครองเข้ามามีส่วนร่วม

เครือข่ายโรงเรียนพัฒนาตนเอง 6 จังหวัดภาคอีสาน ไม่ได้ขับเคลื่อนอย่างโดดเดี่ยว มีเครือข่ายร่วมพัฒนา 5 เครือข่ายหนุนให้โรงเรียน ครูแกนนำ และศึกษานิเทศก์ในพื้นที่ใช้โอกาสจาก TSQP ประยุกต์เข้ากับงานของโรงเรียนและนโยบายจากต้นสังกัด เห็นโอกาสของการขับเคลื่อนขบวนการ (Movement) เพื่อเชื่อมกลไกการทำงานและขยายผลในระดับพื้นที่ครบทุกองค์ประกอบ ได้แก่ เขตพื้นที่การศึกษา ศึกษานิเทศก์ ภาคสังคม สถาบันอุดมศึกษา และกรรมการสถานศึกษา มีการใช้ข้อมูลจากระบบสารสนเทศคุณภาพ เพื่อดูแลช่วยเหลือเด็กทุกคน และลดภาระงานเอกสารของครู นำผลสำเร็จที่เป็นรูปธรรมกับนักเรียนมาสื่อสารแลกเปลี่ยนเรียนรู้ร่วมกัน ซึ่ง กสศ. เตรียมนำตัวอย่างความสำเร็จที่เกิดขึ้นไปจัดแสดงในงานมหกรรมโรงเรียนพัฒนาตนเองที่จะจัดขึ้นในปีหน้า

“สิ่งที่หนุนโรงเรียนพัฒนาตนเอง คือต้องมีกลไกช่วยยืนยันว่าสิ่งที่ทำเป็นแนวทางการพัฒนาที่ถูกต้อง บางครั้งดูผิวเผินเด็กมีความสนุก แต่ต้องรู้ว่ามีการเรียนรู้เกิดขึ้นจริงหรือไม่ จึงต้องหาวิธีที่จะวัดการเรียนของนักเรียน โดยโรงเรียนเป็นผู้ทำเรื่องนี้และต้องวัดผลนักเรียนของตนเองเป็น นี่เป็นอีกเรื่องของความผิดพลาดในระบบการศึกษาไทยที่ยกเรื่องการประเมินไว้ที่ส่วนกลาง โรงเรียนรอรับคำชมหรือคำวิจารณ์ ซึ่งไม่เกิดประโยชน์อะไรขึ้นมา เรากำลังช่วยยืนยันผลการพัฒนาด้วยมหกรรมโรงเรียนพัฒนาตนเอง มีเป้าหมายในการสร้างมหกรรม โดยนำเอา Bast Practice มาแลกเปลี่ยนรู้กันเพื่อทำอย่างไรให้ไปต่อได้ และที่ทำต่อไม่ได้มีเรื่องอะไรบ้าง จะเป็นประโยชน์ให้บ้านเมือง”

ศ.นพ.วิจารณ์ เน้นย้ำว่า ผู้บริหารและผู้เกี่ยวข้องต้องมีประสบการณ์ตรงที่เป็นรูปธรรม (Concrete Experience) สิ่งที่จะทำให้เกิดประสบการณ์ที่เป็นรูปธรรมได้ดี คือการสังเกตและตั้งคำถามเพื่อสะท้อนคิดว่าเห็นหรือตกผลึกแล้วได้อะไร สิ่งสำคัญคือการสังเกตลูกศิษย์ และเกิดคำถามว่าเราจะปรับปรุงการเรียนการสอนอย่างไรเพื่อนำไปสู่หัวใจสำคัญคือการไปสู่หลักการ เมื่อคิด Conceptualization จากหลักการได้ จะมีทั้งสิ่งที่เชื่อและไม่เชื่อ ให้นำสิ่งที่ไม่เชื่อไปทดลองใหม่ ก็จะเกิดการเรียนรู้ในระดับการสร้างคอนเซปต์ใหม่ได้ เป็นการเรียนรู้ที่ดีที่ไม่ได้รับการถ่ายทอดจากใคร แต่เกิดขึ้นจากการทดลอง สร้างความรู้ใส่ตัวและนำไปลองใช้ เราพูดกันว่าเด็กต้องมี Active Learning นี่ก็เป็น Active Learning เป็นการเรียนจากประสบการณ์การทำงาน สิ่งที่เราได้คือความเข้าใจ อีกครึ่งหนึ่งที่เป็นข้อมูลย้อนกลับ (Feedback) จากนักเรียน ให้นำมาปรับปรุง เมื่อเด็กสะท้อนกลับว่าเรากำลังทำอะไร ก็จะย้อนกลับไปที่จุดเริ่มว่าทำไมเราต้องทำ เป็นวงจรการเรียนรู้จากข้อมูลย้อนกลับที่เกิดขึ้นตลอดเวลา ซึ่งเรียกว่า Movement และจะแข็งแรงขึ้นหากมีการทำในระดับพื้นที่ สร้างกลไกการจัดการเชิงพื้นที่ โดย กสศ. มี Area Base ที่บูรณาการหลากหลายภาคีเข้ามาได้ 

“ผมขอย้ำว่าการศึกษาจะไม่สามารถกระเตื้องขึ้นมาได้ หากการทำงานด้านการศึกษาทำเฉพาะนักการศึกษาในกระทรวงศึกษาธิการ ไม่ทำตั้งแต่ในระดับโรงเรียน เพราะเด็กเกิดการเรียนรู้ตลอดเวลา การเรียนจากของจริงมีคุณค่ามากกว่า การพัฒนาการศึกษาต้องทำแบบ 3 ขา คือหน่วยงานภาครัฐ หน่วยงานสนับสนุนภายนอก และกลไกประชาสังคม ร่วมกันดำเนินงานจัดการศึกษาเพื่อลดความเหลื่อมล้ำในพื้นที่ หวังว่าทุกท่านจะได้พลังใจในการดำเนินการจริงในสถานการณ์ของทุกท่าน แล้วมาแลกเปลี่ยนร่วมกันในมหกรรมโรงเรียนพัฒนาตนเอง ซึ่งเวทีทำนองนี้จะมีประโยชน์และมีพลังอย่างมาก” ศ.นพ.วิจารณ์ ทิ้งท้าย

ขณะที่ ดร.อุดม วงษ์สิงห์ ผู้อำนวยการสำนักพัฒนาคุณภาพครูและสถานศึกษา กสศ. กล่าวว่า เวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้ “โรงเรียนพัฒนาตนเองสู่แกนนำขยายผล 6 จังหวัดภาคอีสาน” กสศ. เชิญแกนนำและเครือข่ายร่วมพัฒนาโรงเรียนมาแลกเปลี่ยนเรียนรู้ด้วยกัน หลังดำเนินโครงการโรงเรียนพัฒนาตนเอง หรือ TSQP มาแล้ว 3 ปี ย้อนไปเป้าหมายแรกเริ่มมีโรงเรียนเข้าร่วมโครงการ 800 แห่ง วันนี้เหลือ 636 แห่ง ด้วยข้อจำกัดด้านกำลังคนทำให้ไม่สามารถสนับสนุนโรงเรียนพัฒนาตนเองได้ทั่วประเทศพร้อมกัน แต่เครื่องมือและบทเรียนที่ได้จากโรงเรียนนำร่องจะเป็นแกนนำให้โรงเรียนต่าง ๆ นำไปขับเคลื่อนต่อได้

“ขอฝาก TSQP ให้ดำเนินการไปอย่างต่อเนื่อง ที่ผ่านมาเราเห็นการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นจากครู และเมื่อครูเปลี่ยน เด็กก็เปลี่ยนแปลงตาม ซึ่งทั้งผลของการเปลี่ยนแปลงและเครื่องมือที่ได้จาก TSQP กสศ. จะนำไปสื่อสารให้สังคมได้รับรู้และขยายผลไปยังโรงเรียนอื่น ๆ เนื่องจาก TSQP จบลงตั้งแต่ปี 2565 สิ่งที่จะขยับต่อในปี 2566-2567 คือการทำงานให้ต่อเนื่องเป็น TSQM 

ในปี 2566 จึงอยากให้ทุกท่านนำทุนที่เราถือว่าเป็นสินทรัพย์ (Asset) สำคัญไปบูรณาการกับส่วนต่าง ๆ อย่างเต็มที่ หากมีการทำงานต่อ ผมเชื่อว่าจะมีแรงหนุนจากภาคส่วนอื่น ๆ อย่างแน่นอน โดย กสศ. จะพยายามให้การสนับสนุนในสิ่งที่จำเป็น โดยเรามีกองทัพของเรากระจายอยู่ทั่วประเทศ เช่น โรงเรียนปลายทางครูรักษ์ถิ่น โรงเรียนตำรวจตระเวนชายแดน ซึ่งได้พยายามหนุนแนวคิดเรื่องการพัฒนาตนเองให้กับโรงเรียนเหล่านี้ เป็นการสร้างเป้าหมายและความท้าทายให้เราทำงานต่อ รวมถึงการบูรณาการกับหน่วยงานอื่น ๆ เพื่อขยายแนวคิด ซึ่งได้มีการนำแนวคิดของ TSQP ไปปรับยุทธศาสตร์หรือบริหารจัดการใหม่ให้เชื่อมโยงการทำงานเป็นวัฒนธรรมของโรงเรียน มีนักศึกษาฝึกสอนเข้ามาร่วม โครงการของเราจึงเป็นฐานการผลิตครู หรือให้คนที่ต้องใช้ครูเข้ามามีบทบาทในการสร้างครู เพื่อให้กลับมาทำงานได้ จึงเป็นโอกาสที่ดีที่ทุกท่านได้มาร่วมกับพวกเราในครั้งนี้”  ดร.อุดม กล่าว

ภายในงานได้เปิดวงคุย “ระบบและกลไกที่สนับสนุนโรงเรียนพัฒนาตนเอง” โดยมี ดร.เบญจลักษณ์ น้ำฟ้า ผู้เชี่ยวชาญพิเศษด้านวิชาการและพัฒนากระบวนการเรียนรู้ สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) ,ดร.เจือจันทร์ จงสถิตอยู่ ที่ปรึกษาอนุกรรมการพัฒนาคุณภาพโรงเรียนทั้งระบบ กสศ. และนางเพ็ญพรณ จิตตะเสนีย์ ผู้จัดการโครงการสนับสนุนกลไกขับเคลื่อนโรงเรียนทั้งระบบ ร่วมให้ความเห็นในวงแลกเปลี่ยนที่ประกอบด้วย รศ.ดร.ไมตรี อินทรประสิทธิ์ รองอธิการบดีฝ่ายการศึกษา มหาวิทยาลัยขอนแก่น, ดร.สมใจ วิเศษทักษิณ ผู้ช่วยปลัดกระทรวงศึกษาธิการ, นางสาวจารุนันท์ แก้วทองนาค ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะด้านพัฒนาระบบบริหารงานบุคคล ก.ค.ศ., นางสุดสงวน กลางการ ศึกษานิเทศก์ สพป.ขอนแก่น เขต 1, ส.ต.ท.พลทอง เพ็งวงษา ผู้อำนวยการโรงเรียนคูคำพิทยาสรรพ์ จ.ขอนแก่น ร่วมกันแลกเปลี่ยนประสบการณ์กับภาคีเครือข่าย 6 จังหวัดโรงเรียนพัฒนาตนเอง

นอกจากนี้ คณะทำงานพัฒนาคุณภาพโรงเรียนทั้งระบบ กสศ. และภาคีเครือข่ายร่วมพัฒนามหาวิทยาลัยขอนแก่น ได้ลงพื้นที่โรงเรียนบ้านทุ่ม (ทุ่มประชานุเคราะห์) อ.เมือง จ.ขอนแก่น โรงเรียนพัฒนาตนเองรุ่นที่ 1 และโรงเรียนบ้านโนนทันวิทยา อ.หนองเรือ จ.ขอนแก่น เพื่อร่วมแลกเปลี่ยนเรียนรู้จากหน้างานจริงในวันที่ 23 กุมภาพันธ์ 2566

The post ‘เมื่อครูเปลี่ยนห้องเรียนก็เปลี่ยน’ กสศ. ลงพื้นที่ขยายผลโรงเรียนพัฒนาตนเอง 6 จังหวัดภาคอีสาน first appeared on กสศ..