…หลังทำวัตรเช้า เณรตั้งแถว ตาหลุบต่ำมองพื้น มืออุ้มบาตร ออกก้าวเดินตามจังหวะหายใจเข้าออก ฝ่าไอระอุข้าวนึ่งใหม่ที่ห่มคลุมบ้านคำแม่นาง ตำบลหนองซน ห่างจากตัวเมืองนครพนมราวเก้าสิบกิโลเมตร กลิ่นของวันใหม่ สะกดเณรให้หวนคิดถึงคนที่บ้าน ขณะทุกย่างก้าวกลายเป็นชั่วขณะหนึ่งที่ชีวิต… เพิ่งได้หยุดคิดทบทวนอดีตผ่านมา     

เสียงฆ้องระฆัง บทสวดมนต์ทำวัตรเช้าเย็น ภาพเณรเรียงแถวออกรับบิณฑบาตยามเช้า คือส่วนหนึ่งของวัตรปฏิบัติตลอดสิบเอ็ดวัน ในค่ายบรรพชาสามเณรขับเคลื่อนด้วยพลังบวร (บ้าน, วัด,โรงเรียน) ซึ่ง กสศ. ร่วมเป็นเจ้าภาพจัดขึ้นระหว่างวันที่ 13-23 ตุลาคม 2569 ณ วัดศรีบุญเรือง อำเภอนาทม จังหวัดนครพนม

กิจกรรมนี้มีสามเณรบวชเรียนพร้อมกัน 23 รูป เป็นเณรน้อยวัยประถมจากบ้านคำแม่นาง 15 รูป กับ ‘เณรพี่’ ที่เป็นเยาวชนจากศูนย์ฝึกและอบรมเด็กและเยาวชนอุบลราชธานี และสถานพินิจและคุ้มครองเด็กและเยาวชนจังหวัดนครพนม รวม 8 รูป ซึ่งสมัครใจร่วมบรรพชาในวาระใกล้ถึงกำหนดปล่อยตัว ด้วยตั้งใจให้เวลาสิบเอ็ดวันในร่มพระพุทธศาสนา เป็น ‘จุดทบทวน’ ก่อนเตรียมกลับออกไปใช้ชีวิต  

“วัตรประจำวันที่สงบ เรียบง่าย ได้อยู่กับตัวเอง จะเป็นเหมือนการติดตั้งเบรกในใจไว้ชะลอชีวิต และช่วยให้คนคนหนึ่งพร้อมตั้งมั่นว่าแต่ละก้าวเดินต่อจากนี้ จะครองตนด้วยสติ และไม่ยอมให้เส้นทางข้างหน้าพาวนซ้ำกลับมาจุดเดิมอีก”

พระธรรมวิทย์ ฐานธมฺโม พระอุปัชฌาย์ และเป็นพระผู้นำในวัตรปฏิบัติ อธิบายถึงความตั้งใจของการบรรพชาสามเณรว่า สำหรับเยาวชนในกระบวนการยุติธรรมทางอาญา ช่วงใช้ชีวิตเพศสมณะในศีล 10 และเสขิยวัตร 75 ข้อ คือการเข้าสู่ ‘ภาวะตัดสิ่งเร้ารอบตัวซึ่งบดบังไว้จากการเพ่งมองเข้าไปในจิตใจ’ แล้วให้กิจวัตรทางสงฆ์กับความสงบวิเวกของสิ่งแวดล้อม ช่วยประกอบสร้างสติสมาธิ จนได้ค้นลึกลงไปในใจตัวเอง เพื่อจะได้ยินเสียงบางเสียง เห็นภาพบางภาพ สัมผัสถึงความรู้สึกนึกคิดบางประการ ที่ไม่เคยถูกจัดระเบียบทำความเข้าใจ หรือในเชิงสัญลักษณ์จะถือเป็นจุดเปลี่ยนผ่านของการละทิ้งตัวตนเดิม เพื่อใคร่ครวญกับชีวิตบทต่อไปที่กำลังจะมาถึง   

“การจัดค่ายบรรพชาให้กับเยาวชนในกระบวนการยุติธรรมที่ผ่านมา เราพบว่าการสร้างจุดแวะพัก ที่เว้นช่องตรงระหว่างศูนย์ฝึกหรือสถานพินิจฯ กับกำหนดวันปล่อยตัว คือโอกาสที่เด็ก ๆ จะได้มาทบทวนอดีต ทำความเข้าใจปัจจุบัน และเก็บเกี่ยวเอาความคิดมุมมองใหม่ ๆ ไว้ใช้ ในวันที่ออกไปพบเจอกับอนาคต โดยช่วงที่ครองสมณเพศ จะเป็นการสร้างพื้นที่เตรียมตัวเตรียมใจ และยังเป็นอีกหนึ่งกระบวนการลดความเสี่ยงกระทำผิดซ้ำเมื่อกลับคืนสู่สังคม”

พระอาจารย์ธรรมวิทย์ชวนสำรวจกิจวัตรทางสงฆ์ ตั้งแต่การทำวัตร สวดมนต์ บิณฑบาต ฉันภัตตาหาร ฝึกสติสมาธิ สนทนาธรรมถอดบทเรียนชีวิต เดินธรรมยาตรา หรือการเดินเท้าเป็นระยะทางไกลเพื่อฝึกสมาธิและเจริญสติ ไปจนถึงรายละเอียดเล็กน้อยอย่างการเรียนรู้วิธีห่มและพับสบงจีวร ว่าล้วนแล้วแต่มีผลต่อความเปลี่ยนแปลงที่งอกเงยขึ้นภายใน เพราะเณรจะได้อยู่กับตัวเองลำพัง มีเวลาฝึกคิด ตรึกตรองถึงสิ่งที่เคยทำและเรียนรู้วิธีรับมือ…

“ด้วยวัยที่ยังน้อยและผลจากสิ่งแวดล้อมในการเติบโต หลายคนจึงไม่เคยเรียนรู้ที่จะคุยกับตัวเองมาก่อนเลยทั้งชีวิต เขาถึงไม่เคยได้ฟังเสียงที่อยู่ในใจ ไม่เคยไตร่ตรองถึงเหตุและผลของการกระทำ วัดจึงเป็นพื้นที่หนึ่ง ที่อาจช่วยพาใครสักคนให้ย้อนกลับไปพิจารณาสิ่งที่ผ่านมา เพื่อค้นพบความตั้งใจที่หลงลืม แล้วตั้งหลักใหม่ได้อีกครั้ง”

พระผู้อุปัชฌาย์สามเณรมาแล้วหลายต่อหลายรุ่น คลี่แก่นแกนของการจัดค่ายบรรพชาให้เห็นว่า การนำพาสู่สภาพแวดล้อมที่สดใหม่แปลกตา กับตารางประจำวันที่แฝงไว้ด้วยความหมาย จะเป็นกระบวนการสำคัญ ในการสร้างความเปลี่ยนแปลงให้กับเยาวชนที่เตรียมกลับไปใช้ชีวิตในสังคม 

“ในบริบทนี้ พระพุทธศาสนาจึงเปรียบได้กับ ‘แผนที่’ หรือ ‘เครื่องมือ’ พาพบมุมมองใหม่     

“…เพราะวัด พระ หรือศาสนานั้นไม่ได้มีพลังอำนาจจะเปลี่ยนผู้คนได้ในเวลาสั้น ๆ แต่การจัดสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการครุ่นคิดพิจารณา ผนวกกับวัตรประจำวันที่สงบเรียบง่าย ได้อยู่กับตัวเอง จะเป็นเหมือนการหยุดพักชะลอชีวิต เพื่อช่วยให้คนคนหนึ่งพร้อมตั้งมั่นว่าแต่ละก้าวเดินจากนี้จะครองตนด้วยสติ และไม่ยอมให้เส้นทางข้างหน้าพาวนซ้ำกลับมาจุดเดิมอีก”

“ตอนบิณฑบาต เราจะเรียงแถวกันไปช้า ๆ กำหนดลมหายใจทุกก้าว แดดจะค่อย ๆ แรงจนพื้นถนนร้อนขึ้น แต่กลายเป็นยิ่งเดิน เรายิ่งสงบ รู้สึกโล่ง เหมือนเวลาหยุด …ตอนนั้นแหละครับที่เสียงในใจเราจะดังขึ้น”

‘เณรอึ่ง’ ตัวแทนเยาวชนศูนย์ฝึกและอบรมเด็กและเยาวชนอุบลราชธานี เล่าเรื่องราวตั้งแต่ก้าวแรกของการเดินทาง ว่านับแต่พ้นประตูศูนย์ฝึกมาถึงวัด ภาพผู้คนและทุกทิวทัศน์ที่เห็นผ่านหน้าต่างรถ ก็เหมือนเป็นสิ่งใหม่ทั้งหมด ซึ่งช่วยขับเน้นความรู้สึกว่าอีกไม่นานจะได้กลับไปใช้ชีวิตข้างนอกให้ยิ่งมีความหมาย และทำให้การบวชเณรครั้งนี้ เขามีเป้าหมายจะหาให้พบว่าชีวิตหลังจากนี้จะเดินต่อไปทางไหน

เณรอึ่งไล่เรียงกิจวัตรทางสงฆ์ตั้งแต่เช้าถึงค่ำ ก่อนยกให้การเจริญจิตภาวนาและออกบิณฑบาต เป็นช่วงเวลาที่มีคุณค่าที่สุด ด้วยเป็นครั้งแรกที่เขาได้ ‘ฟังเสียงในใจตัวเอง’ ก่อนเก็บเกร็ดเล็ก ๆ จากการบิณฑบาตมาเล่าว่า แต่ละก้าวเดินในวันแรก จะมีแต่ความเหนื่อย หนัก ร้อน และเจ็บฝ่าเท้าเพราะต้องเดินด้วยเท้าเปล่า แต่พอวันที่สองที่สาม สิ่งที่รับรู้เริ่มเปลี่ยนไป เขาเริ่มมองเห็นต้นไม้ สัมผัสถึงอากาศ แสงแดด และกลิ่นข้าวนึ่งใหม่กระจายฟุ้ง

จนวันต่อ ๆ มา การเดินแต่ละก้าวก็ยิ่งพาจิตสู่ภาวะสมาธิ ประสาทสัมผัสเริ่มตัดการรับรู้ภายนอก จนรู้สึกถึงความสงบเงียบพอให้ได้ยินเสียงจากข้างในตัวเอง   

“มันเริ่มจากเราได้ฝึกสมาธิ ที่ครั้งแรกแค่อยู่เฉย ๆ นาทีเดียวก็รู้สึกทนไม่ได้แล้ว แต่พอทำทุกวัน เริ่มชิน เรานั่งได้นานขึ้น นิ่งขึ้น การบิณฑบาตก็เหมือนกัน ที่วันแรกเรายิ่งเดินยิ่งเหนื่อยยิ่งเจ็บเท้า แต่พอเดินเส้นทางเดิมทุกเช้า ความรู้สึกจะค่อย ๆ เปลี่ยน แล้วพอทำซ้ำหลายวันติดกัน ทุกก้าวเดินจะยิ่งรู้สึกโล่ง เหมือนเวลาหยุด …ตอนนั้นแหละครับที่เสียงในใจเราจะดังขึ้น ทีนี้ไอ้ที่เหนื่อยที่ร้อนที่เจ็บเท้ามันก็ไม่ค่อยรู้สึกแล้ว 

“ผมว่าเพราะรอบตัวสงบ ใจเราเลยสงบ แล้วถึงตอนนั้นผมจะได้ยินเสียงของแม่กับยายที่เคยดุเคยเตือน เคยเสียใจกับเรา หรือบางครั้งก็เป็นเรื่องธรรมดา ๆ ที่เขาเคยพูดคุยกับเรา เพียงแต่วันนี้ผมเพิ่งได้ตั้งใจฟังความหมาย ก็นึกเสียดายครับ ว่าทำไมเราไม่เคยหยุดฟัง”

เณรอึ่งเผยความคืบหน้าของการค้นหาเส้นทางเพื่อไปต่อ ว่าเขามีต้นทุนที่ได้จากช่วงเวลาในศูนย์ฝึกฯ คือวุฒิ ป.6 จากศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ ทั้งกำลังเรียนเพื่อวุฒิ ม.3 ซึ่งอีกไม่ไม่กี่เดือนจะจบการศึกษา เขาเชื่อว่าวุฒิที่มีจะเป็นเหมือนกับใบผ่านทางให้มีโอกาสได้งานทำ ให้ผู้คนยอมรับ และให้ตัวเขาได้ไปพบสิ่งแวดล้อมใหม่ ๆ   

“หลังจากนี้ ผมคิดว่าเป้าหมายแรกคือต้องจบ ม.3 ให้ได้ก่อน แล้วจะหางานทำ ผมอยากดูแลแม่กับยายให้ได้ อยากเห็นเขายิ้มเยอะ ๆ เหมือนเมื่อวันที่ผมได้วุฒิใบแรกจากการเรียนที่ศูนย์ฝึก”

ถึงวันนี้เหลืออีกเพียงคืนเดียวจะถึงกำหนดลาสิกขา เณรอึ่งบอกว่าจะยังคงภาวนาเช่นทุกคืนที่ผ่านมา ให้เช้าวันถัดไปมียายกับแม่มารอตักบาตร เพราะอยากให้ทั้งสองท่านเห็นตัวเขาในด้านที่สงบดีงาม ทั้งจะได้เห็นด้วยว่า …ที่ผ่านมาตัวเขาเปลี่ยนไปแค่ไหน

“ตื่นมาเช้าวันหนึ่ง ผมนั่งคิดเรื่องที่คุยกับพระอาจารย์ ว่าชีวิตเราเหมือนรถไม่มีเบรก มันพุ่งไปข้างหน้าตลอดเวลา ฝ่าทุกแยก ทุกโค้ง จนพาตัวมาติดอยู่ตรงนี้ ก็เพิ่งมารู้ ว่าที่เป็นอย่างนั้นเพราะเราไม่เคยหยุดเลย”

‘เณรอิ๊กคิว’ เยาวชนจากสถานพินิจและคุ้มครองเด็กและเยาวชนจังหวัดนครพนม สะท้อนบทเรียนจากกิจกรรม ‘สนทนาธรรม ถอดบทเรียนชีวิต’ ซึ่งเป็นกิจวัตรประจำวันของสามเณร ว่ากลายเป็นจุดเปลี่ยนให้เขาตั้งใจจะ ‘ติดเบรกชีวิต’ เพื่อหลังจากนี้จะ ‘มีสติเป็นเครื่องมือชะลอความคิด’ และได้ทบทวนทุกการกระทำ ก่อนจะเดินไปแต่ละก้าว    

เณรเล่าว่า ตั้งแต่ออกจากโรงเรียนกลางเทอมตอนอยู่ ม.2 เขาผ่านมาแล้วทั้งศูนย์ฝึกฯ และสถานพินิจฯ เวียนเข้าออกเรื่อยมากระทั่งวันนี้ในวัยสิบเจ็ด ผ่านการทำผิด หลบหนี ถูกจับ ปล่อยตัว วนซ้ำจนไม่รู้ว่าตัวเองกำลังมุ่งไปไหน จนไม่กี่วันผ่านมา ระหว่างสนทนา พระอาจารย์ได้ชวนเณรหลับตา เจริญสติ มองย้อนกลับไปดูการกระทำในอดีต แล้วเขาก็เพิ่งเห็นว่า ชีวิตตัวเองเหมือนรถที่พุ่งไปไม่เคยหยุด แถมไม่มีเบรกไว้แตะชะลอผ่านโค้งอันตราย

“แล้วผมถึงได้คิด ว่าไม่ใช่เพราะไม่รู้ว่าสิ่งที่ทำนั้นผิด แต่เป็นเพราะที่ผ่านมาเราไม่เคยคิดก่อนทำสักครั้ง เช้าวันนั้น ผมจึงบอกตัวเองว่าไม่อยากกลับไปเป็นแบบนั้นอีกแล้ว”

ช่วงเวลา ‘ตื่นรู้’ ที่เกิดขึ้น เณรเชื่อว่าคือผลจากกิจวัตรที่ปฏิบัติซ้ำ ทั้งฝึกสมาธิ ฝึกคิด ฝึกมอง ฝึกอดทนอดกลั้น และสำคัญคือพิจารณาทุกเรื่องราวด้วยสติ ซึ่งหลังจากนี้เขาจะพยายามนำไปใช้กับทุกสถานการณ์ในชีวิต

“เพราะวันนี้ผมเริ่มมองเห็นทางข้างหน้าราง ๆ แล้ว ว่าจะทำอะไรต่อไป ตอนนี้ก็ได้แต่หวังว่าทุกสิ่งที่เรียนรู้มา ไม่ว่าจะวุฒิ ม.3 จากการเรียนในสถานพินิจฯ หรือการฝึกใช้สติในชีวิตประจำวัน จะเป็นต้นทุนให้ผมมีชีวิตใหม่ และไม่ต้องย้อนกลับมาอยู่ที่จุดเดิมอีกแล้ว”    

The post ทุกย่างก้าวบิณฑบาต คือชั่วขณะได้ฟังเสียงในใจตัวเอง: ค่ายบรรพชาสามเณร ‘จุดทบทวน’ เยาวชนในกระบวนการยุติธรรม ก่อนกลับคืนสู่สังคม first appeared on กสศ..

การเติบโตในครอบครัวที่มีคุณพ่อเป็นนักร้องวงหมอลำ ภาพบรรยากาศที่ผู้คนคลาคล่ำเดินทางมาชมมหรสพยามค่ำคืนเต็มหน้าเวที ความตื่นเต้นที่ยังจำได้ดีเมื่อได้รับโอกาสยืนบนเวทีเคียงข้างคุณพ่อในบางคืน ทำให้เนม (นายรัชชานนท์ หารชมภู) แดนเซอร์ประจำวงอีสานนครศิลป์ ค่อย ๆ ซึมซับ “ความเป็นลูกหลานหมอลำ” เข้ามาอยู่ในเนื้อในตัวตั้งแต่วัยเด็ก

งานเลี้ยงย่อมมีวันเลิกรา ในวันที่เส้นทางการเป็นหมอลำของคุณพ่อสิ้นสุดลง ทำให้เนมจำเป็นต้องเดินทางจากบ้านเกิดมหาสารคาม มาใช้ชีวิตร่วมกับคุณแม่ที่จังหวัดขอนแก่น ภาพบรรยากาศวัยเด็กที่อัดแน่นไปด้วยแสงสีเสียงและผู้คนก็ค่อย ๆ เลือนรางลงตามกาลเวลา ถูกแทนที่ด้วยหน้าที่ความรับผิดชอบในฐานะนักเรียนระดับชั้นมัธยมศึกษาตอนปลาย

จริง ๆ ผมเป็นคนที่ค่อนข้างตั้งใจเรียนนะ แต่การเรียนในบางวิชามันเป๊ะมาก จนทำให้เรารู้สึกตึงตัว

ระบบการศึกษากระแสหลักของประเทศไทยในปัจจุบัน จัดการเรียนการสอนผ่านหลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน ปีพุทธศักราช 2551 (ฉบับปรับปรุง พ.ศ. 2560) ที่ตั้งอยู่บนฐานคิดแบบ “หลักสูตรอิงมาตรฐาน (Standard-based Curriculum)” ทำให้การจัดการเรียนรู้ในห้องเรียนนั้นถูกล็อคเอาไว้ด้วยมาตรฐานการเรียนรู้และตัวชี้วัดจำนวนมาก แม้ว่าจะเปิดโอกาสให้ผู้สอนได้ตีความและออกแบบการจัดการเรียนรู้ให้สอดคล้องกับมาตรฐานที่กำหนด แต่ก็ยังไม่เปิดกว้างมากพอที่จะรองรับความต้องการที่หลากหลายของผู้เรียน

ศาสตร์การแสดงอย่างวิชานาฏศิลป์จึงถูกจัดวางเพียงแค่หนึ่งในสาระสำคัญในกลุ่มสาระการเรียนรู้ศิลปะ และถูกกำหนดกรอบเอาไว้อย่างชัดเจนว่าจะต้องจัดการเรียนรู้ให้ผู้เรียนในหัวเรื่องใดบ้าง ด้วยวิธีการอย่างไร ภาพจำของผู้เรียนที่มีต่อวิชาการแสดงจึงปรากฏภาพของการแต่งกายด้วยผ้าแดง การท่องจำนาฏยศัพท์ หรือการดัดมือเพื่อทำการฟ้อนรำ

เมื่อเนื้อหาและเป้าหมายการเรียนรู้ถูกกำหนดเอาไว้จากส่วนกลางด้วยความแข็งตัว ความชื่นชอบของเนม (และผู้เรียนอีกหลายคน) ที่ต้องการฝึกฝนทักษะในฐานะนักเต้นคัฟเวอร์แดนซ์ ฝึกร้องเพลงเพลงสากล และความฝันในการประกอบอาชีพครูสอนเต้นจึงค่อย ๆ หล่นหายในระบบแบบไม่มีใครทันสังเกตเห็น เนื่องจากสิ่งเหล่านี้ไม่อนุญาตให้ปรากฏขึ้นในห้องเรียนตามที่หลักสูตรกำหนดไว้

มันเหมือนเกือบถึงเส้นชัยแล้ว อีกนิดเดียว

เมื่อสิ่งที่เรียนไม่สอดคล้องกับสิ่งที่ฝัน ประกอบกับปัญหางานที่คั่งค้างในหลายวิชา ทำให้เส้นทางการศึกษาของเนมถูกหยุดเอาไว้ที่วุฒิการศึกษาภาคบังคับ (ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3) แม้ว่าเส้นชัยตรงหน้าจะอยู่เพียงแค่เอื้อม แต่เมื่อเงื่อนไขของการจบการศึกษาถูกกำหนดเอาไว้อย่างชัดเจน เนมจึงตัดสินใจเปลี่ยนทิศทางการก้าวเดินของชีวิต  มุ่งหน้าสมัครเข้าทำงานในโรงงานตุ๊กตาปั้นเพื่อเลี้ยงชีพด้วยวุฒิการศึกษาล่าสุดที่ตนเองมี พร้อมกับความรู้สึกผิดในใจที่ไม่สามารถทำตามความคาดหวังของครอบครัวได้

สายพานของโรงงานเคลื่อนผ่านไปในแต่ละวัน เนมเริ่มตั้งคำถามกับตัวเองว่าชีวิตของเราเป็นไปได้มากกว่านี้หรือไม่ เมื่อเห็นเพื่อนในโซเชียลมีเดียแชร์โพสต์รับสมัครแดนเซอร์หมอลำ จึงตัดสินใจลองสมัครเข้าทำงานในฐานะอดีตลูกหลานหมอลำคนหนึ่ง

เหตุการณ์นี้ไม่ได้เกิดขึ้นกับเนมเพียงคนเดียวเท่านั้น วันใหม่ (อนันตญา ชุมเสนา) นักร้องจากวงสาวน้อยลำเพลินโชว์ ก็เป็นคนหนึ่งที่ต้องหันหลังให้กับระบบการศึกษาเนื่องจากพบเจอกับทางแยกระหว่าง “ความมั่นคงในอนาคต” กับ “การเป็นเสาหลักของครอบครัวในปัจจุบัน” ทำให้วันใหม่จำเป็นต้องตัดสินใจลาออกจากโรงเรียนในระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 เดินทางมุ่งหน้าจากบุรีรัมย์สู่มหาสารคามเพื่อออดิชั่นเข้าวงหมอลำในตำแหน่งศิลปินหน้าใหม่ (นิวเจน)

หนูรู้อยู่แล้วว่าถ้าออดิชั่นผ่าน ก็จะไม่ได้เป็นครูนาฏศิลป์

แม้จะต้องเผชิญหน้ากับเสียงคัดค้านของผู้ปกครอง แต่การเห็นโอกาสที่จะได้เป็นเสาหลักในการดูแลครอบครัวผ่านการประกอบอาชีพที่ตัวเองหลงใหล แม้รู้ว่าการออดิชั่นครั้งนี้จะทำให้ความฝันในการเป็นครูนาฏศิลป์ต้องหล่นหายไป แต่เมื่อโอกาสในชีวิตปรากฏขึ้นตรงหน้าแล้วก็จำเป็นจะต้องคว้าเอาไว้ บอกกับตัวเองว่าไม่ใช่ทุกคนที่จะพบเจอกับโอกาสแบบนี้

ด้วยประสบการณ์ในการเป็นนักร้องนำของวงโปงลางประจำโรงเรียนในจังหวัดบุรีรัมย์ทำให้วันใหม่ผ่านการออดิชั่นเข้ามาอยู่ในวงหมอลำ “สาวน้อยเพชรบ้านแพง” ในวัย 13 ปี ท่ามกลางความเป็นห่วงของคุณครู วันใหม่ขอพิสูจน์ตัวเองผ่านความทุ่มเทอย่างหนักในฤดูกาลแรก แม้ว่าจะต้องอดหลับอดนอนหรือกินข้าวไม่ตรงเวลา

การเปลี่ยนผ่านจาก “ห้องเรียน” มาใช้ชีวิตอยู่บน “เวทีหมอลำ” วันใหม่เล่าให้ฟังว่าสองพื้นที่นี้ไม่แตกต่างกันเท่าไร จากการเรียนกับคุณครูประจำวิชา กลายเป็นคุณครูที่สอนตามศาสตร์สาขาเฉพาะทาง ไม่ว่าจะเป็นครูสอนร้อง ครูสอนเต้น หรือครูสอนฟ้อนรำ ภาพการเรียนรู้ที่เคยนั่งท่องจำเนื้อหาภายในห้องเรียน เปลี่ยนเป็นการใช้วิชาครูพักลักจำเทคนิคท่าเต้นจากรุ่นพี่และบรมครูในวง ภาคการศึกษาถูกแทนที่ด้วยคำว่าฤดูกาล แตกต่างก็ตรงที่ว่าต้องเดินทางไปมอบความสุขให้กับผู้คนในแต่ละสถานที่

แต่ละวันเคลื่อนผ่านไปอย่างรวดเร็ว กิจวัตรที่ต้องตื่นขึ้นมาเตรียมชุด ซ้อมเต้น แต่งตัว แต่งหน้า เตรียมอุปกรณ์ ทำให้วันใหม่ไม่มีช่องว่างทางความคิดในการทบทวนเรื่องราวที่ผ่านมาหรือเงยหน้ามองหาโอกาสอื่น ๆ ในอนาคต การกลับไปเรียนต่อเพื่อให้ได้วุฒิจึงไม่เคยผุดขึ้นมาในความคิดเลยสักครั้ง แม้ว่าจะแอบทดเอาไว้ในใจว่าอาชีพในปัจจุบันนั้นอาจจะไม่ได้อยู่กับเราตลอดไป

บ่จักมื้อนี่ล่ะ เฮาก็ต้องมีการอิ่มตัว มีการเบื่อ แม้ว่ามันเป็นสิ่งที่เฮามัก

นอกจากภาวะอิ่มตัวในการทำงานแล้ว การประกอบอาชีพหมอลำนั้นเต็มไปด้วยความท้าทายในอีกหลากหลายมิติ ไม่ว่าจะเป็นปัญหาด้านสุขภาพ เนื่องจากจะต้องใช้ชีวิตท่ามกลางฝุ่นควันและทำงานหลายวันติดต่อกัน หรือความไม่มั่นคงทางอาชีพการงานที่ต้องฝากความหวังไว้กับการจ้างงานของผู้ว่าจ้าง หรือช่วงเวลาปิดฤดูกาลที่อาจจะไม่ได้รับค่าตอบแทน การมีวุฒิการศึกษาจึงเป็นทางเลือกสำรองในชีวิตในการศึกษาต่อในระดับปริญญาหรือสมัครเข้าทำงานในสายอาชีพอื่น ๆ อย่างการทำงานในโรงงาน หรือพนักงานเสิร์ฟในร้านอาหาร ในช่วงที่การแสดงหยุดพักในช่วงฤดูฝน 2-3 เดือน ในวันที่ตื่นมาพร้อมกับตารางภารกิจตั้งแต่บ่ายจนถึงเช้าของวันถัดไป ทำให้สมาชิกในวงหมอลำหลายคนไม่สามารถกลับเข้าสู่เส้นทางการเรียนรู้ได้อีกครั้ง

สอดคล้องกับผลสำรวจจาก “มูลนิธิปัญญากัลป์” พบว่าสมาชิกวงหมอลำจำนวน 250 คน จาก 29 คณะในพื้นที่ภาคอีสาน ร้อยละ 12.5 ยังไม่จบการศึกษาภาคบังคับ (ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3) และร้อยละ 30 ยังไม่จบการศึกษาขั้นพื้นฐาน (ชั้นมัธยมศึกษา ปีที่ 6) เนื่องจาก “วิถีชีวิตการทำงาน” กับ “โครงสร้างเวลาเรียนของระบบการศึกษา” ที่สวนทางกัน อาชีพหมอลำที่ต้องทำงานในช่วงกลางคืนและต้องใช้เวลาส่วนมากไปกับการเดินทางไปมาในแต่ละพื้นที่ ตารางชีวิตในลักษณะนี้ทำให้ผู้เรียนไม่สามารถตื่นนอนตอนเช้าไปโรงเรียนเหมือนกับผู้เรียนทั่วไปที่ไม่จำเป็นต้องหารายได้จากการทำงาน

ความท้าทายที่เกิดขึ้นกลายเป็นจุดเริ่มต้นที่ทำให้มูลนิธิปัญญากัลป์ ร่วมมือกับกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) และมหาวิทยาลัยในภาคอีสาน ขับเคลื่อนการศึกษายืดหยุ่นภายใต้หลักสูตร “หมอลำศึกษา” เพื่อให้เด็กและเยาวชนที่ทำงานในวงหมอลำสามารถกลับเข้าสู่การเรียนรู้และทำงานควบคู่กันไปจนได้รับวุฒิการศึกษา

อย่างไรก็ตาม เสียงตอบรับแรกของผู้เรียนหลายคนที่มีต่อหมอลำศึกษากลับไม่ใช่ความตื่นเต้นในโอกาสในการกลับเข้าสู่เส้นทางการเรียนรู้ แต่คือความประหลาดใจกับนวัตกรรมการเรียนรู้ที่เกิดขึ้น

ตอนนั้นไม่เชื่อเท่าไรครับ คิดว่ามันเวอร์ไป (หัวเราะ)

ความคิดแรกที่ผุดขึ้นหลังจากที่ ยืน (นายโชคชัย โสมะมี) แดนเซอร์จากวงเสียงอิสาน รับรู้ว่ามีหลักสูตรการเรียนรู้ที่สามารถทำงานควบคู่ไปกับการเรียนได้ หลังจากสมัครงานในโรงงานพลาสติกด้วยวุฒิประถมศึกษาปีที่ 6 เนื่องจากการเรียนที่ไม่สอดคล้องกับความสนใจ ประกอบกับปัญหาทางการเงินที่บ้าน ทำให้ยืนตัดสินใจลาออกจากโรงเรียนมาหางานทำเพื่อที่จะช่วยเหลือครอบครัวหารายได้

แต่เมื่อศึกษาเพิ่มเติมในสื่อออนไลน์ และสอบถามเพิ่มเติมจากรุ่นพี่หลักสูตรหมอลำศึกษาในรุ่นก่อนหน้า พบว่ารูปแบบการเรียนรู้และเนื้อหารายวิชาต่าง ๆ สอดคล้องกับบริบทชีวิตและความต้องการของตัวเองมากกว่าเมื่อเทียบกับการเรียนในระบบ

ทั้งการเรียนในรูปแบบออนไลน์ที่สามารถนัดเวลาพบกลุ่มกับคุณครูตามช่วงเวลาที่สอดคล้องกับการทำงานในวงหมอลำ การเรียนใน 8 กลุ่มสาระการเรียนรู้ผ่านใบงานที่ถูกปรับเนื้อหาให้สอดคล้องกับวิถีชีวิตประจำวันของผู้เรียนมากยิ่งขึ้น ทำให้ยืนตัดสินใจสมัครเข้าเรียนโดยไม่รู้สึกลังเล

ใบงานที่เขาให้มาจะเป็นเกี่ยวกับหมอลำเลยครับ ไฟเวทีต้องเปิดขนาดไหน ขนาดเวทีต้องวัดยังไง หรือว่าผู้ชมที่อยู่หน้าเวที เราจะต้องทำยังไงถึงจะทำให้เขามีความสุขได้

วิชาคณิตศาสตร์ที่ชวนให้ผู้เรียนคำนวณขนาดเวทีที่ต้องขึ้นไปทำการแสดงในแต่ละวัน (ขนาดของเวทีจากฝั่งหนึ่งไปถึงอีกฝั่งหนึ่งมีความยาวเท่าไร) วิทยาศาสตร์ที่สร้างการเรียนรู้ผ่านความสัมพันธ์ระหว่างอุณหภูมิของอากาศกับความรู้สึกของผู้ชม (คนดูหมอลำในช่วงเวลาใดถึงจะอารมณ์ดีที่สุด) หรือการคำนวณองศาการปรับไฟเวทีเพื่อส่องไปยังแดนเซอร์ (ปรับไฟอย่างไรเพื่อทำให้แสงไฟส่องไปถึงแดนเซอร์บนเวทีอย่างครอบคลุม)

ทำให้ยืน นักเรียนที่เคยรู้สึกว่าการเรียนในโรงเรียนไม่สนุก กลับมามีรอยยิ้มและความมั่นใจอีกครั้ง

นอกจากนี้ยังมี “วิชาเพิ่มเติม” ที่ช่วยเสริมทักษะที่จำเป็นในอาชีพหมอลำ เช่น วิชาร้อง วิชารำ วิชาพัฒนาบุคลิกภาพ หรือวิชาแต่งหน้า รวมไปถึง วิชากลอนลำทางสั้น หมอลำหมู่ หมอลำพื้นฐาน ที่สอนโดยบรมครูและศิลปินต่างชาติ ทำให้บางรายวิชาได้รับความสนใจเป็นจำนวนมากจากผู้เรียน เพราะเป็นสิ่งที่เด็ก ๆ มองเห็นแนวทางการนำไปใช้จริงในชีวิต

สำหรับการประเมินการเรียนรู้ หากโรงเรียนมีการสอบปลายภาคเพื่อตัดสินผลการเรียนในช่วงท้าย หมอลำศึกษานั้นมี “หมอลำนิพนธ์” การประเมินด่านสุดท้าย ค่ายปัจฉิมนิเทศที่ออกแบบมาเพื่อประเมินการเรียนรู้ของผู้เรียนหลังจากที่ผ่านเส้นทางการเรียนรู้ตลอด 1 ฤดูกาลที่ผ่านมา โดยผู้เรียนจะต้องนำองค์ความรู้ ทักษะ และเจตคติมาบูรณาการและต่อยอดให้กลายเป็นผลงานการแสดงบนเวทีจริง โดยมีทีมอาจารย์และผู้เชี่ยวชาญที่เกี่ยวข้องทำหน้าที่เป็นผู้ประเมินการเรียนรู้

หากมองในมิติด้านการศึกษา ผลงานหมอลำนิพนธ์ไม่ต่างอะไรกับการประเมินสมรรถนะของผู้เรียน (Competency-based Assessment) ในหลักสูตรฐานสมรรถนะ (Competency-based Curriculum) ที่คุณครูออกแบบสถานการณ์ให้ผู้เรียนได้ดึงศักยภาพทั้งหมดที่ได้เรียนรู้ออกมาเพื่อพิชิตภารกิจที่กำหนดเอาไว้

รู้สึกว่ามันก็ถือว่าง่ายขึ้นครับ เพราะว่ามันเป็นการใช้ชีวิตประจำวันของเราอยู่แล้วครับ เราสามารถ นำชีวิตประจำวันของเรานี้มาสามารถตอบลงได้

ความสนุกในการเรียนรู้ของยืนฟื้นคืนกลับมาอีกครั้ง เด็กคนหนึ่งที่เคยมองว่าการเรียนรู้กับชีวิตจริงไม่มีความเกี่ยวข้องกัน ยืนเล่าให้ฟังด้วยแววตาตื่นเต้นเมื่อมองเห็นตัวเองสามารถตอบคำถามลงในใบงานลงไปด้วยความง่ายดาย เพราะทุกสิ่งทุกอย่างที่คุณครูสอนนั้นปรากฏอยู่รายล้อมตัวเขาตลอดเวลา และไม่เคยคิดว่าเส้นทางที่นำไปสู่ “ใบรับรองชีวิต” จะทำให้เขาสนุกได้ถึงขนาดนี้

ผมเปลี่ยนไปเยอะมากเลยครับ จากเป็นเด็กที่ดูเหมือนจะไปไม่รอด รู้สึกมั่นใจมากยิ่งขึ้น

จากคนที่ไม่ค่อยกล้ายืนอยู่หน้ากล้อง หลังจากการเรียนรู้ตลอด 1 ฤดูกาล ประกอบกับการทำหมอลำนิพนธ์ร่วมกับเพื่อน ๆ ในรุ่นเดียวกัน เนมกลายเป็นคนที่ไม่กลัวการถือไมค์บนเวทีอีกต่อไป เนมได้ท้าทายตัวเองด้วยการขยับบทบาทจากแดนเซอร์เป็นนักร้องในการแสดงหมอลำนิพนธ์ในครั้งที่ผ่านมา

เส้นชัยที่เกือบถูกพิชิตในอดีตกำลังจะถูกข้ามผ่าน ภาพฝันในการเป็นครูสอนเต้นที่เคยเลือนลางถูกทำให้ชัดเจนขึ้นอีกครั้ง แถมมาด้วยความมุ่งมั่นในการศึกษาต่อด้านการเงิน แรงบันดาลใจที่ได้จากการเรียนคลาสการเงินของ SET Thailand ในหลักสูตรหมอลำศึกษา

ถ้าเป็นไปได้หนูอยากเรียนปริญญาโทเลยค่ะ อยากเป็นเหมือนคุณแม่ที่เคยสอนหนู

หลังจากได้สมัครเรียนกับมูลนิธิปัญญากัลป์ ท่ามกลางชีวิตที่อัดแน่นไปด้วยตารางการทำงานแบบวันต่อวัน วันใหม่แอบเห็นภาพตัวเองในอนาคตที่ได้มีโอกาสเรียนต่อจนจบปริญญาโทสายนาฏศิลป์ และการเป็นวิทยากรด้านนาฏศิลป์ให้กับผู้คนที่สนใจอยากเรียนรู้

ประโยคที่เคยพูดกับตัวเองว่า “อย่างน้อยให้จบวุฒิ ม.6 ก็พอแล้ว” การได้เห็นบรมครูด้านต่าง ๆ ที่ผลัดเปลี่ยนเวียนกันมาสอนในหลักสูตรหมอลำศึกษา กลายเป็นแรงบันดาลใจที่ทำให้วันใหม่ตั้งหลักทางความคิดและชัดเจนกับตัวเองว่าความฝันของฉันคือการได้เป็นเหมือนกับคุณครูที่ถ่ายทอดวิชาให้กับตัวฉันในวันนี้

หมอลำศึกษาพิสูจน์ให้เห็นว่าเมื่อระบบการศึกษาถูกออกแบบให้ยืดหยุ่นมากเพียงพอ ความสนุกในการเรียนรู้จะมอบคืนสู่ผู้เรียนที่มีบริบทชีวิตที่แตกต่างกัน ความฝันของเด็ก ๆ ที่เคยหล่นหายในระหว่างการเดินทางบนระบบการศึกษากระแสหลัก ถูกรื้อฟื้นให้กลับมามีชีวิตอีกครั้ง ความฝันที่ไม่เคยกล้าฝันกลับกลายเป็นเรื่องที่เป็นไปได้ พร้อมกับการแสดงบนเวทีที่ยังดำเนินต่อไปเพื่อมอบความสุขให้กับทุกคนที่อยู่หน้าเวที

The post แม้ไฟหน้าฮ้านดับลง แต่ชีวิตยังคงส่องสว่าง รื้อฟื้นความฝันที่หล่นหาย ด้วยการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่นผ่านหลักสูตร “หมอลำศึกษา” first appeared on กสศ..

หยกจำคำพูดเหล่านั้นได้ดี

มันเป็นถ้อยคำที่ตามมาติดๆ กับคำตัดสินอีกหลายอย่าง …เรียนไม่จบ เป็นแม่ตั้งแต่อายุยังน้อย ออกจากบ้านมาทำงานในวงหมอลำ ฝากลูกไว้ให้ครอบครัวช่วยเลี้ยง และคงทำได้เพียงเต้นกินรำกินไปวันๆ

สำหรับคนพูด นั่นอาจเป็นเพียงประโยคที่หลุดออกมาแล้วผ่านเลยไป แต่สำหรับ ‘หยก’ ปิยพร ฟองลม มันติดอยู่ในความทรงจำ เหมือนใครบางคนเอาเส้นมาขีดไว้ล่วงหน้า ว่าชีวิตของผู้หญิงคนหนึ่งควรไปได้ไกลแค่ไหน

หยกไม่ได้เถียงยืดยาว เธอตอบเพียงว่า “อย่าเพิ่งตัดสินในตอนนี้ ลองรอดูอีกสองปีข้างหน้า”

วันนี้ หยกยังคงเป็นแดนเซอร์อยู่กับวงสาวน้อยเพชรบ้านแพง ยังคงแต่งหน้า สวมชุดการแสดง และขึ้นฮ้านไปตามจังหวะดนตรีเหมือนหลายปีที่ผ่านมา

ส่วนอีกหนึ่งบทของชีวิต เธอเป็นนักศึกษาคณะศิลปศาสตร์ สาขาการแสดง มหาวิทยาลัยชินวัตร เรียนทั้งนาฏศิลป์และศาสตร์การแสดงแขนงต่างๆ โดยผลงานชิ้นล่าสุดในมหาวิทยาลัยของเธอ คือการนำหมอลำไปแสดงต่อหน้าเพื่อนนักศึกษา ซึ่งส่วนใหญ่เป็นชาวจีน หมอลำที่ครั้งหนึ่งเคยถูกใช้เป็นเหตุผลตัดสินว่าเธอไม่มีอนาคต วันนี้กลับกลายเป็นความรู้ที่หยกนำติดตัวเข้าไปในมหาวิทยาลัย

แต่ระหว่างวันวานจนถึงกับวันนี้ ความฝันของหยกเลยหายไปจากชีวิตของเธอนานหลายปี

เมื่อการตั้งครรภ์ทำให้ประตูโรงเรียนปิดลง

ย้อนไปเมื่อตอนเรียนชั้น ป.6 หยกเคยทดลองกับตัวเองด้วยวิธีประหลาดตามประสาเด็ก เธอตัดสินใจไม่ไปฟ้อนรำในงานหนึ่งของโรงเรียน เพื่อดูให้แน่ใจว่า ตัวเองชอบนาฏศิลป์จริงๆ หรือเพียงหลงใหลไปชั่วคราว

แต่พอเห็นเพื่อนแต่งตัวสวย เตรียมออกไปแสดงโดยที่ตัวเองไม่ได้ไปด้วย หยกกลับรู้สึกน้อยใจ โหยหา และอยากยืนร่ายรำเหมือนภาพตรงหน้า ความรู้สึกในวันนั้นให้คำตอบว่า นาฏศิลป์ไม่ใช่งานอดิเรกที่ทำหรือไม่ทำก็ได้ หากเป็นสิ่งที่เธออยากอยู่ด้วยจริงๆ

นับจากนั้น เมื่อใครถามว่าโตขึ้นอยากเป็นอะไร หยกจะตอบอย่างไม่ลังเลว่า  “อยากเป็นครูนาฏศิลป์ค่ะ”

ก่อนเข้าเรียนมัธยมต้น เธอเริ่มตามรุ่นพี่เข้าไปอยู่ในวงหมอลำโดยไม่มีตำแหน่ง ไม่มีค่าจ้าง และยังไม่ได้ขึ้นแสดง หยกเพียงอยากอยู่ใกล้สิ่งที่ตัวเองชอบ จึงเสนอตัวช่วยทุกอย่างเท่าที่เด็กคนหนึ่งจะทำได้ ตั้งแต่เก็บชุด ดูแลเครื่องหัว ช่วยรุ่นพี่แต่งตัว ไปจนถึงนั่งมองการเต้นอยู่ข้างฮ้าน

“ตอนนั้นยังไม่มีใครจ้างค่ะ เรียกว่าเราไปเสนอหน้าขอเขาทำเองมากกว่า เพราะอยากอยู่ในทีม บอกเขาว่าทำอะไรก็ได้ อยากหาเงินด้วย ก็เลยไปช่วยเก็บชุด ช่วยพี่ๆ แต่งตัว แล้วก็นั่งดูเขาเต้นอยู่ข้างฮ้าน”

จนวันหนึ่ง เมื่อแดนเซอร์รุ่นพี่ตั้งครรภ์และต้องหยุดแสดง โอกาสจึงมาถึง เด็กหญิง หยกได้ขึ้นไปเต้นแทน ก่อนจะกลายเป็นแดนเซอร์ประจำวงเต็มตัวในช่วงชั้น ม.3

ระหว่างเรียนมัธยม เธอพยายามรักษาชีวิตสองด้านไว้พร้อมกัน กลางคืนทำงานกับวง บางครั้งกลับถึงบ้านเกือบเช้า ก่อนเปลี่ยนจากชุดการแสดงเป็นเครื่องแบบแล้วไปโรงเรียนต่อ หยกยังมีเกรดเฉลี่ยมากกว่าสาม เป็นเด็กกิจกรรม และเป็นตัวแทนด้านนาฏศิลป์ของโรงเรียน

แต่เมื่อหยกตั้งครรภ์ในช่วง ม.4 การเรียนในรูปแบบเดิมก็ไปต่อไม่ได้ แม้ครูนาฏศิลป์จะพยายามช่วยพูดคุยกับโรงเรียน สุดท้ายเธอต้องหยุดเรียน แล้วหันมาทำงานเต็มตัวเพื่อดูแลตัวเอง ครอบครัว และลูกที่เธอเรียกว่า ‘ของขวัญ’ กำลังจะเกิดมา

ความฝันที่จะเป็นครูนาฏศิลป์จึงเลือนหาย เพราะประตูที่จะพาเธอไปถึงความฝันนั้นปิดลง

“มันมืดไปหมดเลยค่ะ ตอนนั้นมองไม่เห็นอะไรแล้ว มันตื้อไปหมด ยังไม่กล้าบอกแม่ด้วยตอนแรก เราแตกสลาย เพราะเราเลือกแล้วว่าจะเดินไปทางนาฏศิลป์ จะไปให้ถึงฝัน แต่มันดันมีเรื่องนี้เกิดขึ้นก่อน” 

เธอยังรำได้ ยังเต้นได้ และยิ่งทำงานนานขึ้นก็ยิ่งมีประสบการณ์มากขึ้น แต่ต่อให้ร่างกายจดจำท่วงท่าได้มากเพียงใด ต่อให้ผ่านเวทีมาแล้วนับครั้งไม่ถ้วน หยกก็ยังไม่มีวุฒิ ม.6 สำหรับใช้สมัครมหาวิทยาลัย

กระทั่งหมอลำศึกษาพาเธอกลับมาเรียนอีกครั้ง

โรงเรียนที่ไม่ขอให้เธอทิ้งการรำไว้ข้างหลัง

ในตอนแรก หยกไม่ได้มองเส้นทางนี้ด้วยความหวังมากนัก ตรงกันข้าม เธอระแวงคนจากศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ที่คอยโทรตามให้ส่งใบสมัคร เข้าเรียน และส่งงาน จนอดคิดไม่ได้ว่า คนเหล่านี้เป็นมิจฉาชีพหรือเปล่า

“ตอนแรกก็ห้าสิบห้าสิบค่ะ กลัวว่าจะไม่จบจริง โรงเรียนอะไรก็ไม่รู้ แล้วเราเป็นรุ่นแรกด้วย จะจบไหมวะ”

ระหว่างที่หยกยังลังเล ‘พี่ออม’ ณัฐการณ์ รัตตะกุญชร หนึ่งในทีมงานของศูนย์การเรียนบอกกับเธอเพียงว่า “ลองเปิดใจดูก่อน” หยกจึงยอมลอง

หยกเล่าว่าช่วงนั้นเธอไม่ได้ทำงานอยู่ในวงหมอลำแล้ว แต่เปลี่ยนไปทำงานประจำที่ร้านอาหาร เมื่อปัญญากัลป์แจ้งว่าจะมีค่ายเรียนรู้เข้มข้นเป็นเวลาห้าวัน หยกจึงเข้าไปขอลางานกับหัวหน้า พร้อมอธิบายว่าจะไปเรียน

คำตอบที่ได้รับกลับมาคือ “ถ้าจะลาหลายวันขนาดนั้น ก็ลาออกไปซะ”

หยกฟังแล้วถามกลับว่า “แค่จะลาไปเรียนถึงกับต้องให้ออกจากงานเลยหรอ” เมื่ออีกฝ่ายยังยืนยันคำเดิม เธอจึงขอใบลาออกมาเซ็น ก่อนเดินออกจากร้านอาหารแห่งนั้น

“หนูไม่ชอบคนพูดประชด หนูก็เลยบอกว่าเอาใบลาออกมาเลยค่ะ แล้วหนูก็เซ็น แล้วเดินออกไปเลย” เธอเล่าวีรกรรมยิ้มๆ

การกลับเข้าสู่การศึกษาของหยกจึงไม่ได้ราบรื่น แต่เริ่มจากการยอมปล่อยมือจากรายได้ที่อยู่ตรงหน้า ทั้งที่ยังไม่แน่ใจด้วยซ้ำว่าเส้นทางใหม่จะพาเธอไปถึงไหน

วันรุ่งขึ้น หยกมาถึงค่ายพร้อมกับข่าวว่างานเพิ่งหายไปเพราะเลือกมาเรียน เธอเล่าเรื่องทั้งหมดให้คุณครู คล้ายต้องการยืนยันว่า “เห็นไหมล่ะว่าหนูตั้งใจมาเรียนแค่ไหน” 

ครูไม่อาจทำให้งานที่หายไปกลับคืนมา หรือชดเชยรายได้ที่หยกต้องเสียไป สิ่งที่ทำได้ในตอนนั้นคือพยายามไม่ให้เธอจมอยู่กับความเครียด และเมื่อเจ้าของร้านโทรตามให้ไปรับค่าจ้าง ‘พี่ออม’ ก็เดินทางไปเป็นเพื่อนเธอด้วย

สำหรับหยก นั่นอาจเป็นความแตกต่างเล็กๆ แต่มีความหมาย ระหว่างโรงเรียนที่มองเห็นเพียงว่าเด็กมาเรียนหรือขาดเรียน กับพื้นที่การศึกษาที่มองเห็นว่า ชีวิตหนึ่งชีวิตต้องแบกอะไรติดตัวเข้ามาในห้องเรียนบ้าง

ตลอด 5 วันของค่าย หยกเข้าร่วมกิจกรรม ทำงาน และช่วยเหลือทุกอย่างที่พอทำได้ ความระแวงในวันแรกค่อยๆ คลายลงทีละน้อย จนเมื่อการทำโครงงานชิ้นสุดท้ายสิ้นสุดลง คนที่เคยถามว่า “โรงเรียนอะไรก็ไม่รู้” กลับไม่อยากให้ค่ายจบ

“ตอนจบโปรเจกต์ไม่อยากกลับเลยค่ะ ยังอยากอยู่ในค่ายต่อ อยากอยู่กับอาจารย์ต่อ รู้สึกเหมือนอยู่กับครอบครัว ทุกคนไม่ได้ทำให้รู้สึกว่า คนนี้เป็นครู คนนี้เป็นผู้อำนวยการ”

สำหรับ ดร.ศุภชัย ไตรไทยธีระ หรือ ‘อาจารย์ใหม่’ ประธานศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ มองว่า การเรียนรู้ไม่จำเป็นต้องถูกกำหนดด้วยสถานที่และเวลาแบบเดียวกันทั้งหมด การศึกษานอกระบบมีความเป็นไปได้ตรงที่สามารถเก็บเกี่ยว ‘ทุกประสบการณ์ ทุกช่วงจังหวะชีวิต ทุกแรงจูงใจ และทุกความฝัน’ มาอธิบายใหม่ในฐานะการเรียนรู้ได้

นั่นหมายความว่า การกลับมาเรียนของหยกไม่จำเป็นต้องเริ่มต้นจากการย้อนกลับไปเป็นเด็กนักเรียนคนเดิม เธอไม่ต้องวางบทบาทแม่ไว้หน้าประตู ไม่ต้องทำเหมือนหลายปีในวงหมอลำไม่เคยเกิดขึ้น และไม่ต้องทิ้งความรู้ซึ่งสะสมอยู่ในมือ สายตา และร่างกาย เพื่อแลกกับการได้รับการยอมรับจากระบบการศึกษา

สิ่งที่ศูนย์ทำเพียงแค่ขยับพื้นที่เรียนรู้ให้เข้ามารองรับชีวิตอย่างที่มันเป็นจริงๆ

เด็กทุกคนไม่ได้เริ่มจากศูนย์ 

เมื่อหยกก้าวกลับเข้ามาเรียน เธอไม่ได้เข้ามามือเปล่า

หลายปีหลังฮ้านได้ฝากความรู้จำนวนมากไว้ในตัวเธอ ตั้งแต่การดูแลชุดและเครื่องหัว การเตรียมตัวก่อนขึ้นแสดง การอ่านจังหวะเพลง จดจำท่าเต้น ไปจนถึงการสังเกตว่าคนแต่ละฝ่ายต้องขยับตัวอย่างไร เพื่อให้การแสดงหนึ่งคืนผ่านไปได้โดยไม่สะดุด

โดยระหว่างเรียนหมอลำศึกษา หยกยังต้องทำใบงานวิชาพื้นฐานเหมือนนักเรียนทั่วไป ทั้งคณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์ ภาษาไทย และภาษาอังกฤษ เพียงแต่โจทย์ไม่ได้วางชีวิตของเธอทิ้งไว้ข้างนอก แล้วชวนให้จินตนาการถึงสถานการณ์ที่ไม่เคยพบเจอ

โจทย์วิทยาศาสตร์ข้อหนึ่งถามว่า ‘หากเครื่องทำควันบนเวทีตั้งอยู่ทางซ้าย แต่ลมพัดมาจากทางขวา ควรจัดวางอุปกรณ์อย่างไร’

หยกไม่ได้รู้คำตอบในทันที เธอจึงเดินไปถามพี่คอนวอยที่ทำงานกับเวที แสง และอุปกรณ์เหล่านี้อยู่ทุกคืน

“หนูก็ถามว่า ‘อ้ายเฮ็ดจั่งได๋’ เขาก็บอกว่า ถ้าลมพัดมาทางนี้ก็ไม่ต้องเปิดฝั่งซ้าย ให้ย้ายไปเปิดอีกฝั่ง หนูก็เอาคำตอบมาเขียน”

บางข้อถามถึงน้ำหนักและความยาวของเหล็ก หยกก็ยกใบงานไปหาคนที่จับเหล็กเหล่านั้นอยู่จริง ถามว่าเหล็กชิ้นนี้หนักเท่าไร ยาวแค่ไหน และใช้งานอย่างไร

เธอเรียกวิธีของตัวเองอย่างขบขันว่าเป็นการ “ฉลาดแกมโกง” เพราะไม่ได้หาคำตอบอยู่คนเดียว บางครั้งถาม Google บางครั้งถามพี่ๆ ในวง จนอีกฝ่ายสงสัยว่าเธอกำลังเรียนอะไร ทำไมจึงมีคำถามมาถามได้ทุกวัน

“เขาถามว่าเรียนอีหยัง เรียนด็อกเตอร์ติ หนูก็ถามแกทุกวันจนแกชิน พอหนูเรียนจบแล้วไม่ได้ถาม แกกลับถามว่า ‘บ่ถามแล้วติมื้อนี้’”

หากมองแบบการเรียนในห้องทั่วไป วิธีนี้อาจดูคล้ายการไปขอคำตอบจากคนอื่น แต่หากมองผ่านชีวิตของหยก มันคือช่วงเวลาที่คนทำงานรอบตัวเธอเริ่มมีสถานะเป็นครู และสถานที่ทำงานซึ่งไม่เคยถูกเรียกว่าโรงเรียน เริ่มเผยให้เห็นบทเรียนที่ซ่อนอยู่

คำตอบไม่ได้ลอยมาจากตำราเพียงทางเดียว แต่มาจากคนที่ผ่านการติดตั้งเวทีมาแล้วนับร้อยครั้ง มาจากช่างที่อ่านทิศทางลมโดยไม่ต้องท่องนิยาม มาจากประสบการณ์ซึ่งถูกลองผิดลองถูกอยู่หลังฮ้านแทบทุกคืน

หยกไม่ได้เพียงนำคำตอบของคนอื่นมาเติมลงในช่องว่างของใบงาน ระหว่างถาม เธอต้องกลับไปมองสิ่งที่เคยเห็นจนชินด้วยสายตาใหม่ เหล็กที่เคยเป็นเพียงของชิ้นหนึ่งเริ่มมีน้ำหนัก ความยาว และความสัมพันธ์กับโครงสร้างเวที ควันที่เคยลอยผ่านสายตาเริ่มเชื่อมเข้ากับทิศทางลม ขณะที่แสง เสียง และการเคลื่อนไหวบนเวทีต่างมีหลักการบางอย่างรองรับอยู่เบื้องหลัง

วิชาที่ครั้งหนึ่งอาจดูห่างไกลจึงค่อยๆ เผยตัวอยู่ในงานที่เธอทำมาตลอด

สำหรับอาจารย์ใหม่ การนับคุณภาพการเรียนรู้ของเด็กกลุ่มนี้จึงไม่ใช่เฉพาะวันที่พวกเขาเปิดใบงานหรือเดินเข้าค่าย เพราะก่อนหน้านั้น เด็กจำนวนมากใช้เวลาทำงานอยู่ในวงปีละกว่าสองร้อยคืน แต่ละคืนเต็มไปด้วยการสังเกต จดจำ ทดลอง แก้ปัญหา และเรียนรู้จากคนที่มีประสบการณ์มากกว่า

“เราต้องไม่ลืมเวลา 200 กว่าวันที่เด็กเรียนรู้จากการทำงานจริง นั่นคือการเรียนรู้ของเขา ถ้าจะถามว่ามาเข้าค่าย 5 วันแล้วจะมีคุณภาพได้อย่างไร ก็ต้องเอา 200 กว่าวันนั้นมานับรวมด้วย”

หมอลำศึกษาจึงไม่ได้ย่นระยะการเรียนด้วยการแจกวุฒิให้แก่ประสบการณ์ทุกอย่างโดยอัตโนมัติ แต่เริ่มจากการยอมรับว่า การเรียนรู้ของมนุษย์ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในเวลาที่ระบบกำหนดไว้

สิ่งที่หยกพบ เห็น และทำซ้ำอยู่หลายปีไม่ใช่ความว่างเปล่า หากเป็นทุนความรู้ที่สะสมอยู่เงียบๆ รอให้ใครสักคนช่วยหยิบขึ้นมา ตั้งคำถาม และเชื่อมต่อกับสิ่งที่กว้างกว่าเดิม

จากรำได้ สู่รู้ว่ากำลังรำอะไร

หยกเรียนเต้นด้วยการมองมาตั้งแต่ยังไม่มีตำแหน่งในวง

เธอนั่งอยู่ข้างฮ้าน เฝ้าดูรุ่นพี่วางแขน ก้าวเท้า เอียงตัว และขยับไปตามจังหวะ ก่อนนำภาพเหล่านั้นกลับไปจดจำด้วยร่างกาย เมื่อได้รับโอกาสให้ขึ้นแสดงแทนแดนเซอร์รุ่นพี่ เธอก็อาศัยสิ่งที่เฝ้ามองมาตลอดพาตัวเองขึ้นไปยืนบนเวที

การทำงานซ้ำคืนแล้วคืนเล่าทำให้หยกรำได้คล่องขึ้น รู้ว่าจังหวะไหนต้องเคลื่อนตัวไปตรงไหน และต้องปรับท่าทางอย่างไรให้ทันคนอื่น ทักษะชนิดนี้ไม่ได้เกิดขึ้นง่ายๆ หากต้องผ่านการฝึกฝน ความผิดพลาด สายตาของผู้ชม และการปรับตัวอยู่ตลอดเวลา

แต่ความชำนาญจากการทำงานมีข้อจำกัดของมัน

ในวงหมอลำ เป้าหมายสำคัญของแต่ละคืนคือทำให้การแสดงดำเนินไปให้ได้ คนที่เข้ามาใหม่จึงมักเริ่มจากการจำและทำตาม รุ่นพี่สอนท่าใดก็ฝึกท่านั้น ครูเต้นจัดแถวอย่างไรก็เคลื่อนตัวไปตามตำแหน่ง ส่วนคำถามว่าท่วงท่าเหล่านั้นมาจากไหน มีความหมายอย่างไร หรือเกี่ยวข้องกับขนบแบบใด อาจไม่มีเวลาถูกหยิบขึ้นมาพูดถึง

ผศ.ดร.ศิริเพ็ญ อัตไพบูลย์ ผู้เชี่ยวชาญด้านท่าฟ้อนอีสาน ศิลปะการแสดงพื้นบ้านเพื่อการศึกษา และการขับลำในวัฒนธรรมลุ่มน้ำโขง หรือที่เด็กๆ เรียกว่า ‘แม่เพ็ญศิริ’ หนึ่งในผู้สอนของหมอลำศึกษา อธิบายว่า เด็กหลายคนเข้าวงแล้วเริ่มเรียนรำ เรียนเต้น และแต่งหน้าเพื่อขึ้นแสดงทันที แต่ยังไม่เคยรู้จักเส้นทางที่อยู่เบื้องหลังสิ่งเหล่านั้น ตั้งแต่พิธีไหว้ครู ความสัมพันธ์ระหว่างศิษย์กับครู ไปจนถึงรากของท่าฟ้อนแต่ละแบบ

“เขาฟ้อนได้ แต่ไม่รู้ที่มาที่ไปว่าท่านั้นมาจากอะไร คนสอนให้รำอย่างไรก็รำไป สอนให้เต้นอย่างไรก็เต้นไป แต่เมื่อเข้าค่าย เด็กจะได้รู้ลึกลงไปว่าท่าฟ้อนมีแม่แบบ มีรากเหง้า และมีองค์ความรู้อยู่ข้างใต้”

เด็กๆ ได้ย้อนกลับไปเรียนท่าแม่บทอีสาน เรียนรู้ท่าฟ้อนอัตลักษณ์ของศิลปินแห่งชาติ และสังเกตว่า ศิลปินแต่ละคนมีวิธีใช้ร่างกายบอกตัวตนอย่างไร ท่าบางท่าที่หยกอาจเคยผ่านตาอยู่หลายครั้ง แต่ไม่เคยรู้ว่ามีชื่อหรือมีที่มา ก็เริ่มปรากฏรายละเอียดขึ้น

ความรู้เรื่องรากไม่ได้มีไว้เพื่อแช่แข็งหมอลำให้อยู่ในรูปเดิม หรือบังคับให้เด็กรุ่นใหม่รำเหมือนคนรุ่นก่อนทุกกระเบียด หากช่วยให้การเปลี่ยนแปลงไม่กลายเป็นการเคลื่อนไปโดยไร้ที่มา

ในความหมายของแม่เพ็ญศิริคือ ก่อนจะดัดแปลง เด็กต้องรู้ว่ากำลังดัดแปลงจากอะไร ก่อนจะสร้างท่าใหม่ ต้องมองเห็นภาษาของร่างกายที่คนรุ่นก่อนหน้าสั่งสมไว้ และก่อนจะพาหมอลำไปพบผู้ชมกลุ่มใหม่ ต้องเข้าใจเสียก่อนว่า หัวใจของสิ่งที่กำลังพาไปนั้นคืออะไร

ผศ.ดร.พชญ อัครพราหมณ์ หรือ ‘อาจารย์ต้อง’ รองคณบดีฝ่ายวิจัย นวัตกรรม และศิลปวัฒนธรรม ณ คณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น ผู้เชี่ยวชาญด้านศิลปะการแสดง ละครประยุกต์ และวัฒนธรรมอีสาน มองว่า เด็กในวงมีทักษะชีวิตและวัตถุดิบสร้างสรรค์ติดอยู่ในตัวมากมาย เพียงแต่การทำงานอยู่ในรูปแบบเดิมซ้ำๆ อาจทำให้พวกเขายังมองไม่เห็นว่าประสบการณ์เหล่านั้นสามารถนำไปสร้างความเป็นไปได้อื่นได้อีกมากมาย

“ประสบการณ์ของเขาตกผลึกอยู่ในเนื้อตัวทุกปี คำถามคือทำอย่างไรให้น้องรู้ว่าเขามีของ และสามารถดึงมันออกมาทำอย่างอื่นได้ เขาไม่ได้เป็นเพียงคนทำงานอยู่ตรงนี้ แต่เป็นศิลปิน เป็นนักสร้างสรรค์ และเดินทางต่อด้วยตัวเองได้”

ในชั้นเรียนของอาจารย์ต้อง เด็กไม่ได้รับเพียงคำสั่งว่าให้รำท่าไหน หากต้องเริ่มจากคำถามว่าอยากเล่าอะไร อยากให้ผู้ชมรู้สึกอย่างไร และประสบการณ์แบบใดในชีวิตของพวกเขาจะถูกหยิบมาเป็นวัตถุดิบของการแสดง

บางความคิดใช้ได้ บางความคิดเมื่อลองทำแล้วอาจยังไม่ไปถึงสิ่งที่ต้องการ แต่พื้นที่ศิลปะเปิดโอกาสให้พวกเขาทดลองใหม่ โดยไม่รีบตัดสินว่าคำตอบมีเพียงถูกหรือผิด

อาจารย์ต้องเรียกกระบวนการนี้ว่า การชวนคิด ชวนถาม ชวนทำ และ “ปลุกระดมไอเดีย” เพื่อให้เด็กนำวัตถุดิบจากชีวิตออกมาใช้ การเรียนจึงเคลื่อนจากการเรียนซ้ำ ไปสู่การประยุกต์และสร้างบางสิ่งที่ยังไม่เคยมีมาก่อน

สำหรับหยก ความเปลี่ยนแปลงนี้มีความหมายมากกว่าการเต้นได้เก่งขึ้น

ตลอดหลายปีในวง เธอเคยอยู่ในฐานะคนรับท่า จดจำ และทำให้ตรงตามสิ่งที่ทีมต้องการ แต่เมื่อการเรียนพาให้เธอเห็นรากของท่ารำ เข้าใจองค์ประกอบของการแสดง และเริ่มตั้งคำถามกับสิ่งที่ตัวเองทำ ความสัมพันธ์ระหว่างเธอกับหมอลำก็ค่อยๆ เปลี่ยนไป

จากคนที่เคยรอว่าคืนนี้ต้องเต้นเพลงอะไร หยกเริ่มคิดได้ว่า หากเป็นผู้สร้าง เธออยากเล่าเรื่องใด จากคนที่เคยทำให้ท่ารำสวยงาม เธอเริ่มถามว่าท่านั้นกำลังสื่อสารอะไร และจากประสบการณ์ที่เคยติดอยู่กับร่างกายของเธอเพียงคนเดียว มันเริ่มกลายเป็นความรู้ที่สามารถอธิบาย ออกแบบ และถ่ายทอดแก่ผู้อื่นได้

การศึกษาจึงไม่ได้เข้ามาบอกว่าความรู้เดิมของหยกยังไม่ดีพอ แต่ทำให้เธอมองเห็นของที่มีอยู่ในตัวเองชัดขึ้น พร้อมกับเปิดพื้นที่ให้ลองใช้มันในฐานะผู้คิดและผู้สร้างงาน

วุฒิไม่ได้สร้างความสามารถ แต่สร้างเปิดประตู

ในช่วงที่หยกเริ่มหาเงินจากการเต้นได้จริง วุฒิการศึกษาแทบไม่มีน้ำหนักในชีวิตของเธอ

ค่าตัวแดนเซอ์คืนละ 500-800 บาท ยังไม่รวมทิป บางคืนที่คนดูเอ็นดู เด็กสาวตัวเล็กเพียงคนเดียวในทีมอาจได้เงินเพิ่มอีกหลายพัน หยกจำได้ว่างานหนึ่งที่เขมราฐ เธอได้รับทิปมากกว่า 5,000 บาท 

“ตอนนั้นหนูคิดว่าอนาคตคงไปไม่ได้แล้ว ก็เลยปล่อยวาง ถ้าจะเรียนก็คงเรียนไปนานแล้ว หนูบอกเพื่อนเลยว่า ‘กูไม่เรียนแล้ว กูจะทำงาน’”

อีกทั้งการทำงานในวงหมอลำก็ไม่เคยถามว่าเธอจบ ม.3 หรือ ม.6 หากถามว่าจำท่าได้หรือไม่ เต้นทันหรือเปล่า รับงานไหวแค่ไหน และทำให้ผู้ชมมองมาที่เวทีได้หรือไม่ ตราบใดที่ร่างกายยังแข็งแรง มีงานให้เล่น และรายได้ยังเข้ามา หยกก็ไม่เห็นชัดนักว่าวุฒิการศึกษาจะช่วยอะไรเธอได้มากกว่านั้น

แต่รายได้ที่ได้มาด้วยร่างกายย่อมมีเงื่อนไข หยกอาจเต้นได้ดีขึ้นตามประสบการณ์ ทว่าร่างกายไม่อาจอยู่บนเวทีได้ตลอดไป วันหนึ่งเธออาจเหนื่อย อิ่มตัว หรือเพียงอยากเลือกชีวิตอีกแบบ เมื่อถึงวันนั้น วุฒิการศึกษาจึงกลายเป็นสิ่งที่ช่วยให้เธอมีทางเลือกมากกว่าเดิม

ปัญหาคือ ในวันที่อยากเปลี่ยนทาง ความสามารถซึ่งเคยทำเงินให้เธอได้ทุกคืน อาจไม่เพียงพอสำหรับเปิดประตูบางบาน และความฝันที่จะเป็นครูนาฏศิลป์คือประตูบานนั้น

กระทั่งวันที่ได้รับวุฒิ ม.6 จากการเรียนหมอลำศึกษาที่ศูนย์การเรียนรู้ปัญญากัลป์ สิ่งที่เคยมองไม่เห็นจึงค่อยๆ ปรากฏเป็นเส้นทางขึ้นมาอีกครั้ง

“พอได้วุฒิ ม.6 มาถือไว้ ความฝันที่จะเป็นครูนาฏศิลป์ซึ่งเคยมองว่าไกลมาก ก็เหมือนขยับเข้ามาใกล้ขึ้นค่ะ เพราะอย่างน้อยเราก็มีสิ่งที่จะพาไปต่อได้แล้ว”

วุฒิไม่ได้ทำให้ความฝันกลับมาเพราะมันมีคุณค่าขลังในตัวเอง หากเพราะเป็นหลักฐานชิ้นหนึ่งที่ระบบการศึกษายอมรับ และทำให้หยกมีสิทธิยืนอยู่หน้าประตูเดียวกับคนอื่น

ไม่นานหลังจากนั้น ป้าของหยกส่งข้อมูลหลักสูตรด้านศิลปะตะวันออกและการแสดงของมหาวิทยาลัยชินวัตรมาให้ทางแชต เนื้อหาเกี่ยวพันกับสิ่งที่เธอคุ้นเคย ทั้งหมอลำ นาฏศิลป์ และศาสตร์การแสดง

หยกตัดสินใจลองสมัคร แม้ในใจจะไม่ได้คิดว่าตัวเองมีโอกาสมากนัก ภาพของมหาวิทยาลัยเอกชนที่มีนักศึกษานานาชาติจำนวนมากยังดูห่างจากชีวิตของ แดนเซอร์ในวงหมอลำอยู่ไม่น้อย

“ตอนยื่นก็คิดว่าตัวเองไม่ติดนะคะ เพราะเขาเป็นนานาชาติ เป็นมหาวิทยาลัยเอกชน เราก็คิดอะไรไม่รู้ ลองดูก็ไม่เสียหาย”

เอกสารสำคัญที่เธอส่งไปในวันนั้นไม่ใช่แฟ้มผลงานหนาหลายหน้า เธอยังไม่ได้แนบพอร์ตเพื่อบอกว่าผ่านเวทีใดมาบ้าง หรือเต้นมาแล้วกี่ปี แต่ “ยื่นวุฒิอย่างเดียวค่ะ”

วันต่อมา มหาวิทยาลัยแจ้งผลตอบรับกลับมา 

“พอวันต่อมาเขาแจ้งว่ารับ หนูก็งง อึ้ง คิดในใจว่า ‘เฮ้ย ได้แล้วเหรอวะ’ 

“ตอนหลังหนูถามอาจารย์ว่าทำไมถึงรับหนู แกบอกว่า เห็นผลงานที่หนูทำในวงมาก่อนแล้ว  ในมหาวิทยาลัยมีคนเก่งทางวิชาการมากอยู่แล้ว แต่อยากได้คนที่มีประสบการณ์จริงแบบหนู”

กระดาษแผ่นเดียวไม่ได้สร้างแดนเซอร์คนใหม่ขึ้นมาในชั่วข้ามคืน ไม่ได้สอนให้หยกรำเป็น และไม่ได้ทำให้ประสบการณ์หลายปีหลังฮ้านมีค่าขึ้นมาอย่างฉับพลัน ความสามารถทั้งหมดมีอยู่ในตัวเธอก่อนหน้านั้นแล้ว แต่สิ่งที่วุฒิทำคือพาความสามารถนั้นผ่านด่านซึ่งฝีมืออย่างเดียวผ่านไปไม่ได้

เมื่อครั้งยังหาเงินจากการเต้นได้เป็นกอบเป็นกำ หยกเคยมองไม่เห็นความจำเป็นของวุฒิ วันนี้เธอไม่ได้ปฏิเสธความคิดของตัวเองในเวลานั้น เพราะรู้ดีว่าเด็กในวงจำนวนมากกำลังอยู่ในจังหวะชีวิตเดียวกัน เงินที่ได้รับในวันนี้เป็นเรื่องจริง ขณะที่อนาคตหลังเวทียังอยู่ไกลเกินกว่าจะนึกถึง

เธอจึงไม่บอกเด็กรุ่นน้องให้เลิกทำงาน หรือสรุปว่าทางที่พวกเขาเลือกอยู่ไม่มีความมั่นคง หยกเพียงชวนให้พกทางเลือกอีกหนึ่งทางติดตัวไว้

“หนูบอกน้องว่า ตอนนี้เขาอาจยังไม่เห็นค่าของวุฒิ แต่วันหนึ่งถ้าไม่ได้เต้นแล้ว ไม่ใช่เพราะเต้นไม่ไหว แต่อาจเพราะอิ่มตัวและอยากไปทำอย่างอื่น ถ้ามีแค่วุฒิ ม.3 หรือ ป.6 ทางเลือกก็จะน้อยลง หนูเลยอยากให้น้องเรียนต่อ อย่างน้อยมีปริญญาติดตัวไว้ เวลาไปสมัครงานก็ยังมีโอกาสมากขึ้น และอาจได้ค่าตอบแทนที่ดีกว่าเดิม”

วันนี้หยกยังขึ้นฮ้าน ยังทำงานเป็นแดนเซอร์และยังหาเลี้ยงครอบครัวจากความสามารถเดิม ขณะเดียวกันก็ต้องจัดสรรเวลาให้การเรียนมหาวิทยาลัย โดยตั้งใจว่าจะไม่ปล่อยให้ชีวิตด้านใดด้านหนึ่งเสียไป

“รู้สึกว่าเป็นผู้ใหญ่มากขึ้นค่ะ จากที่เป็นผู้ใหญ่อยู่แล้ว ความรับผิดชอบก็เพิ่มขึ้น เราต้องแบ่งเวลาให้ได้ จะไม่ให้เสียทั้งสองฝ่าย”

จากความฝันที่เคยมองว่าไกล วันนี้หยกบอกว่า มันเริ่มขยับเข้ามาใกล้แล้ว

คำว่า ‘รอดูอีกสองปี’ ที่เธอเคยพูดไว้ จึงเป็นเหมือนการขอเวลาให้ชีวิตได้เดินต่อ ก่อนจะถูกสรุปจากความผิดพลาดเพียงช่วงหนึ่ง จากวุฒิที่ขาดหาย หรือจากอาชีพที่คนภายนอกเคยมองเห็นเพียงเปลือกนอก

เพราะเมื่อได้เดินต่อจริงๆ หยกพิสูจน์ว่า การเป็นแม่ เป็นแดนเซอร์ และเป็นนักศึกษา ไม่จำเป็นต้องหักล้างกัน ชีวิตหนึ่งชีวิตอาจมีหลายบทบาท และการศึกษาไม่ควรบังคับให้คนต้องตัดส่วนใดส่วนหนึ่งของตัวเองทิ้งจึงจะมีสิทธิไปถึงอนาคต

อนาคตของหมอลำ อยู่ในชีวิตคนหลังฮ้าน

การแสดงหมอลำหนึ่งคืนอาจจบลงเมื่อเสียงดนตรีเงียบ ไฟหลากสีบนฮ้านดับลง และผู้ชมทยอยเดินทางกลับบ้าน

นักแสดงเช็ดเครื่องสำอางออกจากใบหน้า เครื่องแต่งกายถูกถอดและเก็บกลับเข้าที่ ทีมคอนวอยเริ่มรื้อเวที ยกเหล็ก และขนอุปกรณ์ขึ้นรถ เพื่อเคลื่อนขบวนไปยังสถานที่แสดงแห่งต่อไป 

แต่ชีวิตของคนในวงจะเดินทางไปทางไหน นั่นอีกเรื่องหนึ่ง

ใครคนหนึ่งอาจเข้าวงมาตั้งแต่อายุ 14-15 ปี เริ่มจากเก็บชุด ยกของ หรือเต้นอยู่ท้ายแถว ก่อนค่อยๆ เติบโตขึ้นพร้อมฝีมือ ค่าจ้าง และประสบการณ์ที่สะสมคืนแล้วคืนเล่า บางคนอยู่ต่อจนกลายเป็นตัวหลักของวง บางคนเดินออกไปเมื่อร่างกายเริ่มไม่ไหว ขณะที่อีกหลายคนเพียงรู้สึกว่า ถึงเวลาต้องลองใช้ชีวิตแบบอื่น

จากวันแรกถึงวันนั้นอาจผ่านไปห้าปี สิบปี หรือยาวนานกว่านั้น คำถามคือ นอกจากประสบการณ์ที่ติดตัวมา พวกเขามีอะไรช่วยพาไปยังชีวิตบทถัดไปบ้าง

สำหรับ ‘อาจารย์ใหม่’ หมอลำศึกษาจึงไม่ควรหยุดอยู่เพียงการพาเด็กคนหนึ่งกลับมาเรียนให้จบ หรือมอบวุฒิไว้ใช้สมัครงานในวันข้างหน้า หากความเป็นไปได้ของมันกว้างกว่านั้นมาก

“เรามองไปไกลกว่าการที่เขาจะเติบโตเป็นแค่แดนเซอร​์ หรือกลับมาเป็นครู แต่ยังมองถึงการขับเคลื่อนอุตสาหกรรมบันเทิงที่อาจมีมูลค่าสูงขึ้นในอนาคต เพราะมันตั้งอยู่บนความเชี่ยวชาญเฉพาะพื้นถิ่น มีความเป็นมนุษย์สูง ทั้งวัฒนธรรม ความเชื่อ และประเพณี ซึ่งเป็นสิ่งที่ AI ทำแทนได้ยาก”

ถ้ามองเช่นนี้ หมอลำศึกษาไม่ได้กำลังสร้างบันไดให้เด็กปีนออกจากวงการหมอลำ แต่กำลังเติมขั้นบันไดให้คนในวงขยับไปยังตำแหน่งอื่นได้ โดยไม่จำเป็นต้องทิ้งความรู้เดิมไว้ข้างหลัง

แดนเซอร์ที่เคยรับท่าจากครูเต้น อาจพัฒนาไปเป็นนักออกแบบท่าและผู้กำกับการแสดง คนดูแลชุดอาจก้าวไปเป็นนักออกแบบเครื่องแต่งกาย นักร้องอาจเขียนกลอนลำ แต่งเพลง หรือสร้างผลงานของตัวเอง ส่วนเด็กคอนวอยที่เคยประกอบเวทีตามคำสั่ง อาจเรียนต่อด้านโครงสร้าง ระบบแสง หรือวิศวกรรม แล้วกลับมาพัฒนาเวทีที่แข็งแรงและปลอดภัยกว่าเดิม

คนคนเดิมยังอยู่ในหมอลำ แต่ไม่ได้ถูกตรึงไว้ในตำแหน่งเดิมตลอดชีวิต

ด้าน ‘อาจารย์ต้อง’ มองว่า ผู้ประกอบการและคนดูแลวงจำเป็นต้องเห็นชีวิตของคนทำงานไกลออกไปกว่าฤดูกาลแสดงตรงหน้า เพราะคนที่อยู่ในวงวันนี้ไม่ได้หยุดเติบโตตามตำแหน่งที่ได้รับ

“อีกห้าปีหรือสิบปีข้างหน้า คนที่เราได้ดูแลอยู่จะต้องเติบโตและมีชีวิตในแบบของเขา หลายคนอาจยังอยู่ที่นี่ แต่อีกหลายคนอาจต้องเดินทางต่อไปตามช่วงชีวิต ประสบการณ์บนเวทีและหลังเวทีเขามีแน่นอยู่แล้ว แต่บ้านเรายังให้ความสำคัญกับคุณวุฒิและการยอมรับจากองค์กรต่างๆ สิ่งเหล่านี้จึงตัดทิ้งไม่ได้”

การศึกษาในความหมายนี้จึงไม่ได้มีไว้เพื่อบอกว่าคนทำงานยังรู้น้อย หากช่วยให้ของที่มีอยู่แล้วถูกมองเห็นจากมุมใหม่ ถูกต่อยอด และเปลี่ยนเป็นเครื่องมือสำหรับออกแบบอนาคตของตัวเอง

แต่อนาคตของวงการหมอลำไม่ได้ขึ้นอยู่กับการสร้างศิลปินหรือคนเรียนจบเพิ่มขึ้นเพียงอย่างเดียว เพราะเบื้องหลังความอลังการของเวที ยังมีโจทย์พื้นฐานจำนวนมากที่วงการเผชิญซ้ำมานาน ทั้งการทำงานกลางคืน การพักผ่อนไม่เพียงพอ การเดินทางต่อเนื่อง อุบัติเหตุของรถขนฉากและรถนักแสดง ไปจนถึงโครงสร้างเวทีที่ต้องประกอบและรื้อถอนใหม่แทบทุกวัน

“ผมเห็นภาพเวทีถล่มแต่ละครั้งแล้วรู้สึกว่า เราทำงานกันอยู่บนความเสี่ยงมาก ทุกชีวิตต้องปลอดภัย ถ้าเป็นต่างประเทศ เรื่องแบบนี้เขาให้ความสำคัญมาก เพราะหนึ่งชีวิตมีความสำคัญ” อาจารย์ต้องกล่าว

เขามองว่า เบื้องหลังหมอลำยังมีพื้นที่อีกมากสำหรับความรู้ซึ่งไม่เคยถูกเชื่อมเข้ามาอย่างจริงจัง ตั้งแต่วิศวกรรมโครงสร้าง การบริหารจัดการวง การวางระบบไม่ให้ขาดทุน ไปจนถึงการออกแบบประสบการณ์ของผู้ชม

เมื่อลองมองผ่านสายตานี้ เวทีหมอลำไม่ใช่เพียงพื้นที่ร้อง รำ และสร้างความบันเทิง แต่เป็นเมืองขนาดย่อมที่ต้องเคลื่อนย้ายตัวเองอยู่ตลอดเวลา

เมืองแห่งนี้ต้องมีคนออกแบบโครงสร้าง ต้องมีระบบไฟและเสียง มีการขนส่ง อาหาร ที่พัก การเงิน การตลาด ความปลอดภัย และการดูแลผู้คนหลายร้อยชีวิตให้ทำงานร่วมกันได้

เมื่อถอดหมอลำออกมาเป็นแผนการเรียน จะเห็นว่าความรู้ในวงไม่ได้มีเพียงการร้องหรือการรำ ทว่ารายวิชานั้นครอบคลุมตั้งแต่ประวัติศาสตร์และความเชื่อ ดนตรี การประพันธ์กลอนลำและบทเพลง ไปจนถึงการออกแบบท่า ออกแบบชุด ระบบเสียง เวที การกำกับการแสดง การผลิตสื่อ การตลาด การเงิน และบัญชี 

รายวิชาเหล่านี้ทำให้ตำแหน่งงานในวงเริ่มมองเห็นเป็นเส้นทางวิชาชีพมากขึ้น แดนเซอร์อาจเติบโตไปเป็นนักออกแบบท่าหรือผู้กำกับการแสดง เด็กคอนวอยอาจต่อยอดไปสู่งานเวที แสง และเสียง ขณะที่คนทำงานหลังบ้านก็สามารถเดินต่อไปสู่งานสื่อ การตลาด หรือการบริหารวงได้

ทั้งหมดนี้ไม่ใช่เพื่อทำให้หมอลำทุกวงใหญ่โตขึ้นเรื่อยๆ หากเพื่อทำให้ระบบข้างในแข็งแรงพอที่จะดูแลทั้งงานและคน

“อุตสาหกรรมหมอลำมีโอกาสไปได้ไกลกว่านี้ เราอาจมีขนาดที่เล็กลง แต่มีจำนวนมากขึ้น และมีคุณภาพที่แข็งแรงขึ้น เพื่อเติมเต็มระบบนิเวศของหมอลำให้เดินทางออกจากพื้นที่อีสาน ไปสู่พื้นที่ที่กว้างขึ้นระดับโลก”

อาจารย์ต้องยอมรับว่าเขาไม่ชอบคำว่า ‘เต้นกินรำกิน’ เพราะถ้อยคำสั้นๆ นี้ทำให้การทำงานด้านศิลปะดูคล้ายสิ่งที่ไม่ต้องอาศัยความรู้หรือความพยายาม ทั้งที่การแสดงเพียงห้าหรือสิบนาทีบนเวที อาจแลกมาด้วยการซ้อมอย่างหนักต่อเนื่องหลายเดือน

“ศิลปะการแสดงต้องฝึกฝน ต้องทุ่มเท และต้องใช้เวลา คนดูเห็นเราอยู่บนเวทีไม่กี่นาที แต่ไม่เห็นว่าเราซ้อมมาทั้งคืนกี่เดือน ผมคิดว่าถึงเวลาที่คนในอุตสาหกรรมหมอลำต้องช่วยกันพลิกวิธีคิด ทำให้งานนี้เป็นอาชีพที่มีเกียรติและศักดิ์ศรีจริงๆ”

การศึกษาจึงมีความหมายมากกว่าการเพิ่มวุฒิให้คนคนหนึ่ง แต่มันอาจช่วยเปลี่ยนสถานะของความรู้หลังฮ้าน จากเรื่องที่ใครๆ คิดว่าทำตามกันมาก็พอ ให้กลายเป็นความรู้ที่ศึกษา ทดลอง และพัฒนาต่อได้

เปลี่ยนสถานะของคนทำงาน จากผู้มีเพียงแรงและพรสวรรค์ ให้เป็นผู้เชี่ยวชาญซึ่งมีสิทธิได้รับความปลอดภัย ค่าตอบแทน และอนาคตที่เหมาะสม

และเปลี่ยนวิธีอนุรักษ์หมอลำ จากการเก็บท่วงท่า เสียงร้อง และรูปแบบเวทีเอาไว้ ให้กลายเป็นการดูแลคนซึ่งจะพาศิลปะแขนงนี้เดินทางต่อไป

หยกเป็นหลักฐานหนึ่งของความเป็นไปได้นั้น

เด็กหญิงที่เคยถูกตัดสินว่า ชีวิตคงไปได้ไกลเพียงวุฒิ ม.3 วันนี้ยังคงเต้นอยู่ในวงหมอลำ ขณะเดียวกันก็พาความรู้จากหลังฮ้านเข้าไปถึงมหาวิทยาลัย และขยับเข้าใกล้ความฝันที่จะเป็นครูนาฏศิลป์

แต่คุณูปการที่ไกลกว่าชีวิตของหยก คือการทำให้คนในวงเริ่มมองเห็นว่า ตำแหน่งซึ่งยืนอยู่ในวันนี้ไม่จำเป็นต้องเป็นคำตัดสินสุดท้ายของชีวิต และทำให้สังคมเริ่มเห็นว่า อนาคตของหมอลำไม่ได้ขึ้นอยู่เพียงว่าเวทีจะใหญ่ขึ้น ไฟจะสว่างขึ้น หรือคนดูจะมากขึ้นเพียงใด

แต่อาจอยู่ที่ว่า เมื่อเพลงสุดท้ายจบลงและไฟหน้าฮ้านดับ คนทุกชีวิตที่อยู่เบื้องหลังเวทีนั้น ยังมีหนทางให้เดินต่อไปได้ไกลแค่ไหนนับจากนี้ 

The post จากหลังฮ้านถึงมหาวิทยาลัย ตามหาความฝันที่เคยหล่นหายของ ‘เด็กในวงหมอลำ’ first appeared on กสศ..

แต่สำหรับ ‘แก้ม’ ปนัดดา หม่องคำอ้น ห้าโมงเย็นคือเวลาเริ่มต้นวันใหม่

หลังตื่นขึ้นมาบนรถบัส แก้มจะรีบอาบน้ำ ก่อนเข้าไปหลังเวทีราวหกโมงเย็น หาอะไรกิน ไลฟ์สด และเริ่มแต่งหน้าเตรียมขึ้นแสดงกับวงสาวน้อยลำเพลินโชว์ในเวลาประมาณสามทุ่ม

ตลอดทั้งคืน เธอต้องสลับไปมาระหว่างการร้องเพลงและการเต้น เปลี่ยนชุด รีบขึ้นเวที แล้วกลับลงมาเตรียมตัวสำหรับการแสดงชุดต่อไป วนอยู่เช่นนี้กระทั่งเสียงดนตรีเงียบลงราวหกโมงเช้าของอีกวัน จากนั้นจึงเก็บของ อาบน้ำ และขึ้นรถเดินทางไปยังสถานที่แสดงแห่งถัดไป

กว่าจะได้นอนจริงๆ ก็ประมาณเก้าโมงเช้า บนรถบัสที่กำลังเคลื่อนตัวไปยังเวทีแห่งใหม่

“เก้าโมงเช้าถึงห้าโมงเย็นคือเวลานอนของเรา วนลูปอย่างนี้เลย”

แก้มอธิบายชีวิตหนึ่งวันของตัวเองอย่างง่ายๆ เพียงแต่หนึ่งวันของเธอเดินสวนทางกับนาฬิกาของคนส่วนใหญ่ 

ในฤดูกาลแสดงที่ผ่านมา วงของแก้มมีงานมากกว่า 120 คืน ชีวิตเช่นนี้จึงไม่ได้เกิดขึ้นเป็นครั้งคราว แต่ดำเนินซ้ำๆ จากจังหวัดหนึ่งไปอีกจังหวัดหนึ่งตลอดฤดูกาล

หลังฮ้านอีกมุมหนึ่ง ‘เจเลอร์’ วุฒิพงษ์ แซ่ตั้ง เขาเป็นเด็กคอนวอย (Convoy) ทำงานติดตั้งเวทีและระบบแสง ตั้งแต่ยกอุปกรณ์ ขึงโครง ติดตั้งไฟ ปรับทิศทางแสง ตั้งค่าอุปกรณ์ ไปจนถึงเตรียมระบบให้พร้อมก่อนการแสดงเริ่ม

หากนักร้องและนักเต้นเริ่มทำงานเมื่อขึ้นฮ้าน เจเลอร์กับทีมคอนวอยต้องเริ่มก่อนหน้านั้นหลายชั่วโมง จนเมื่อทุกอย่างเข้าที่และการแสดงเริ่มต้น ช่วงเวลาที่คนอื่นกำลังทำงานจึงกลายเป็นเวลาว่างของเขา

เจเลอร์ใช้เวลานั้นหยิบโทรศัพท์ขึ้นมาทำใบงาน

ห้องเรียนของเขาไม่มีโต๊ะ ไม่มีเก้าอี้ และไม่มีเสียงกริ่งบอกเวลาเข้าเรียน มีเพียงโทรศัพท์หนึ่งเครื่อง งานที่ส่งมาในกลุ่มออนไลน์ และแสงจากเวทีหมอลำที่สาดไปมาอยู่ไม่ไกล

เด็กบางคนเรียนก่อนแต่งหน้า บางคนเรียนหลังติดตั้งเวทีเสร็จ บางคนเปิดบทเรียนระหว่างเดินทางข้ามจังหวัด ส่วนบางคืน งานบนฮ้านและหลังฮ้านยาวนานจนแทบไม่เหลือเวลาให้เปิดหน้าจอ

นี่คือชีวิตประจำวันของนักเรียนศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ ใน ‘ห้องเรียนหมอลำศึกษา’ ห้องเรียนที่ไม่มีเวลาเข้าเรียนพร้อมกัน ไม่มีอาคารประจำ และเดินทางไปกับวงหมอลำจากจังหวัดหนึ่งสู่อีกจังหวัดหนึ่ง

ในห้องเรียนนี้ การร้อง การเต้น การติดตั้งเวที และการควบคุมแสงไม่ได้อยู่แยกจากคณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์ ภาษา หรือศิลปะ ประสบการณ์ทำงานของเด็กถูกนำกลับมาเชื่อมกับหลักสูตร การประเมิน และวุฒิการศึกษา

แต่ก่อนจะเห็นว่าห้องเรียนนี้คืออะไร เราอาจต้องย้อนกลับไปดูก่อนว่า เหตุใดพวกเขาจึงไม่ได้อยู่ในโรงเรียนเฉกเช่นเด็กคนอื่นๆ 

ก่อนจะเป็นเด็กนอกระบบ

ชีวิตของเด็กที่เดินคนละจังหวะกับโรงเรียน คือกลุ่มที่ศูนย์การเรียนปัญญากัลป์พยายามออกแบบการศึกษาให้รองรับ

ศูนย์การเรียนแห่งนี้ดำเนินงานภายใต้มูลนิธิปัญญากัลป์ จัดการศึกษาให้เด็กและเยาวชนที่ขาดโอกาสหรืออยู่ในภาวะเปราะบาง ทั้งเด็กในกระบวนการยุติธรรม เด็กเร่ร่อน ตลอดจนเด็กที่ไม่สามารถเรียนต่อในโรงเรียนตามเส้นทางปกติได้

ก่อนพัฒนา ‘ห้องเรียนหมอลำศึกษา’ ดร.ศุภชัย ไตรไทยธีระ หรือ ‘อาจารย์ใหม่’ ประธานศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ เคยร่วมทำงานกับกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา หรือ กสศ. เพื่อติดตามเด็กนอกระบบราว 900 คนใน 9 จังหวัดภาคอีสานเมื่อปี 2563

ประสบการณ์ครั้งนั้นทำให้เขาเห็นว่า เด็กไม่ได้มีเงื่อนไขชีวิตแบบเดียวกัน และการพาทุกคนกลับไปนั่งในห้องเรียนเดิมอาจไม่ใช่คำตอบ บางคนออกมาเพราะครอบครัวไม่มีเงินส่งเรียน บางคนต้องเริ่มทำงานหาเลี้ยงคนในบ้าน บางคนรู้แล้วว่าตัวเองอยากเป็นศิลปิน ขณะที่บางคนเดินออกมาพร้อมบาดแผลจากครูและโรงเรียน

ท่ามกลางเด็กนอกระบบหลากหลายกลุ่ม ยังมีเด็กอีกกลุ่มหนึ่งซึ่งอาจถูกแสงสีบนเวทีบดบังอยู่ข้างหลัง นั่นคือเด็กและเยาวชนที่ทำงานอยู่ในวงหมอลำ

‘หยก’ ปิยพร ฟองลม เติบโตมากับนาฏศิลป์และเริ่มทำงานในวงหมอลำตั้งแต่ยังเรียน เธอช่วยเก็บชุด ดูแลเครื่องแต่งกาย และเฝ้าดูรุ่นพี่เต้นอยู่ข้างฮ้าน ก่อนจะได้ขึ้นแสดงเต็มตัวในช่วง ม.3

หยกพยายามประคองทั้งการเรียนและการทำงานไปพร้อมกัน บางคืนกลับถึงบ้านเกือบเช้า แล้วไปโรงเรียนต่อในวันรุ่งขึ้น เธอยังรักษาเกรดเฉลี่ยมากกว่าสาม เป็นทั้งเด็กกิจกรรมและตัวแทนนาฏศิลป์ของโรงเรียน

กระทั่งตั้งครรภ์ในช่วง ม.4 เส้นทางการเรียนจึงต้องหยุดลง แม้ครูนาฏศิลป์จะพยายามขอให้โรงเรียนอนุโลม แต่ภายใต้กฎระเบียบในเวลานั้น หยกไม่สามารถเรียนต่อในรูปแบบเดิมได้ เธอจึงหันไปทำงานเต็มตัว เพื่อดูแลตัวเอง ครอบครัว และลูกน้อยที่กำลังจะเกิดมา

ส่วน ‘เจเลอร์’ วุฒิพงษ์ แซ่ตั้ง เรียกตัวเองว่าเป็นเด็กหลังห้อง เขาชอบวิทยาศาสตร์และคณิตศาสตร์ แต่เมื่อเรียนถึง ม.3 เขามีผลการเรียนติดศูนย์ถึง 24 วิชา

เจเลอร์พยายามตามแก้จนเหลือเพียงวิชาศิลปะเป็นตัวสุดท้าย ก่อนความขัดแย้งระหว่างเขากับครูจะทำให้ความพยายามนั้นเดินมาถึงทางตัน เขาตัดสินใจไม่กลับไปโรงเรียนอีก แม้ลึกๆ จะยังเสียดายที่ไม่ได้เรียนจบพร้อมเพื่อน

หลังออกจากโรงเรียน เจเลอร์เข้าสู่งานติดตั้งเวทีและระบบแสงเต็มตัว รายได้จากงานช่วยให้เขาดูแลตัวเอง ส่งเงินให้น้องเรียน และแบ่งเบาค่าใช้จ่ายในครอบครัว

อีกคนคือ ‘แก้ม’ ปนัดดา หม่องคำอ้น เธอเลือกออกจาก ม.4 หลังได้รับโอกาสให้เป็นนักร้องประจำวงสาวน้อยลำเพลินโชว์

การตัดสินใจของเธอเกิดจากทั้งความฝันและความจำเป็น แก้มอยากเป็นนักร้องหมอลำ ขณะเดียวกัน แม่ของเธอป่วย และพ่อต้องหารายได้เลี้ยงครอบครัวเพียงคนเดียว ประกอบกับบ้านยังมีหนี้สินกองพะเนินเทินทึก

แม้ช่วงแรกแก้มจะเสียดายเมื่อเห็นเพื่อนเรียนต่อ แต่เมื่อรายได้จากหมอลำช่วยเลี้ยงตัวเองและครอบครัวได้จริง แก้มจึงเลือกเก็บความคิดเรื่องการเรียนไว้ก่อน โดยหวังว่าวันหนึ่งเมื่อมีโอกาส เธออาจกลับมาเรียนได้อีกครั้ง

เราจะเห็นได้ว่าทั้ง หยก เจเลอร์ และแก้ม เดินออกจากโรงเรียนผ่านคนละประตู คนหนึ่งต้องหยุดเรียนหลังตั้งครรภ์ คนหนึ่งหมดแรงจะอยู่ต่อหลังความขัดแย้งกับครู ส่วนอีกคนเลือกโอกาสในการทำงาน เพื่อช่วยแบ่งเบาภาระของครอบครัว

จากการพูดคุยกับเด็กในวงหมอลำ อาจารย์ใหม่พบเงื่อนไขเช่นนี้ซ้ำๆ โดยกลุ่มใหญ่ที่สุดออกมาเพราะครอบครัวไม่มีเงินและต้องเริ่มหารายได้ บางคนมีความฝันอยากเป็นศิลปิน บางคนมีความสามารถด้านนาฏศิลป์ เป็นตัวแทนไปเต้นหรือรำสร้างชื่อให้โรงเรียน แต่กลับติดศูนย์ในวิชาอื่น ขณะที่เด็กบางคนถูกตำหนิเรื่องทรงผม การแต่งกาย หรือถูกทำร้ายจากครู จนไม่อยากกลับไปโรงเรียนอีก

คำว่า ‘เด็กหลุดจากระบบ’ จึงอาจทำให้เข้าใจว่า เด็กเป็นฝ่ายปล่อยมือแล้วร่วงหล่นมาเอง ทั้งที่บางคนไม่ได้อยากหลุด บางคนถูกผลัก ถูกชีวิตเร่งให้โต และบางคนเพียงเลือกสิ่งจำเป็นที่สุดในเวลานั้น

คำถามสำคัญที่เราจะพาไปค้นหาถัดจากนี้คือ ประเทศไทยจะออกแบบการศึกษาอย่างไรให้พวกเขายังเรียนต่อได้ โดยไม่ต้องละทิ้งงาน รายได้ และชีวิตคนข้าหลังที่กำลังแบกรับอยู่

จากเพลงหนึ่งเพลง สู่ห้องเรียนทั้งฮ้าน

เด็กตาดำๆ กอดวุฒิ ม.3 จบ กศน. 
ภาพจำคือหน้าแม่พ่อ กับน้องที่ยังลำบาก
ออกเดินตามฝัน เพื่อหวังสักวันให้คนที่ฮัก 
ได้มีที่พึ่งที่พัก มีชีวิตดีกว่านี้

จุดเริ่มต้นของห้องเรียนหมอลำศึกษา เริ่มขึ้นจากเพลงหมอลำเพลงหนึ่ง

ระหว่างนั่งทำงาน อาจารย์ใหม่ได้ยินเนื้อร้องจากเพลง ‘หอบฝันมาหลังฮ้าน’ ที่เล่าถึงเด็กคนหนึ่งหอบวุฒิ ม.3 เข้ามาตามความฝันในวงหมอลำ ประโยคนั้นทำให้เขาเกิดคำถามว่า เด็กและเยาวชนที่ทำงานอยู่ในวงหมอลำส่วนใหญ่เรียนจบถึงระดับใด และมีอีกกี่คนที่กำลังทำงานอยู่บนฮ้านหรือหลังฮ้าน โดยไม่มีโอกาสเรียนต่อ

อาจารย์ใหม่จึงเริ่มชวนทีมงานส่งแบบสำรวจไปยังวงหมอลำต่างๆ ผลที่ได้พบว่า ในกลุ่มผู้ตอบแบบสำรวจ มีราว 30 เปอร์เซ็นต์ที่ยังเรียนไม่จบการศึกษาขั้นพื้นฐานหรือระดับ ม.6 และราว 13 เปอร์เซ็นต์ เรียนไม่จบระดับ ม.3

ตัวเลขดังกล่าวชวนให้มองเห็นความย้อนแย้งบางอย่าง ด้านหนึ่ง หมอลำเป็นอุตสาหกรรมสร้างสรรค์ที่มีเงินหมุนเวียนกว่า 6,600 ล้านบาท  และวงขนาดใหญ่หนึ่งวงอาจมีผู้คนร่วมทำงานและใช้ชีวิตอยู่ 400–600 คน แต่อีกด้านหนึ่ง เด็กและเยาวชนจำนวนหนึ่งในอุตสาหกรรมกลับไม่มีวุฒิการศึกษาติดตัว และแทบไม่มีรูปแบบการเรียนที่เดินทางไปพร้อมกับชีวิตของพวกเขา

เมื่อแนวคิดเริ่มเป็นรูปเป็นร่าง อาจารย์ใหม่จึงนำไปพูดคุยกับผู้ใหญ่ในวงหมอลำ พร้อมชวนครูและอาจารย์จากมหาวิทยาลัย 12 แห่งในภาคอีสานมาช่วยกันตอบคำถามว่า หากจะออกแบบหลักสูตรให้เด็กกลุ่มนี้ พวกเขาควรได้เรียนรู้อะไรบ้าง

“เราไม่ได้เริ่มจากการเอาหลักสูตรแกนกลางมาตั้ง แล้วพยายามยัดหมอลำเข้าไป แต่เริ่มจากการเข้าไปดูว่า ในหนึ่งคืนของการแสดง ตั้งแต่ก่อนเปิดฮ้าน ระหว่างแสดง ไปจนถึงหลังจบงาน มีองค์ความรู้และทักษะอะไรเกิดขึ้นบ้าง แล้วค่อยนำสิ่งเหล่านั้นกลับมาถอดเป็นหลักสูตร” อาจารย์ใหม่อธิบาย

วิธีการคือ อาจารย์ใหม่และทีมงานได้เข้าไปคลุกคลีอยู่กับวงอีสานนครศิลป์ ตั้งแต่ช่วงเตรียมเวทีไปจนถึงจบการแสดง ก่อนจะพบว่า ระบบนิเวศของหมอลำแบ่งเป็นพื้นที่การเรียนรู้ขนาดใหญ่ได้สามส่วน

ส่วนแรกคือ ‘หลังฮ้าน’ พื้นที่ของการเตรียมงานก่อนเปิดการแสดง ตั้งแต่งานเวที แสง เสียง เครื่องแต่งกาย การเตรียมชุด ไปจนถึงการไหว้ครู ความเชื่อ จารีต กฎเกณฑ์ และวิธีอยู่ร่วมกันของคนในวง

ส่วนที่สองคือ ‘บนฮ้าน’ พื้นที่ของการร้อง การรำ การเต้น การแสดง การออกแบบท่า การประพันธ์เพลง การจัดองค์ประกอบศิลป์ แสง ดนตรี รวมถึงการแสดงของทีมตลกและละครลำเรื่อง

ส่วนสุดท้ายคือ ‘หน้าฮ้าน’ ซึ่งไม่ได้มีเพียงผู้ชม แต่รวมถึงการขายบัตร ประชาสัมพันธ์ การตลาด การถ่ายทอดสด การควบคุมภาพและเสียง ตลอดจนการรับมือกับปัญหาเฉพาะหน้าเมื่อผู้คนจำนวนมากมารวมตัวกัน

“เราก็ไปนั่งดูว่าเด็กทำอะไรกันบ้าง เขาทำอะไรกันบ้างในวง เราก็เห็นตั้งแต่เริ่มเตรียมจัดเวที ไหว้ครูก่อนขึ้นแสดง เห็นเด็กคอสตูมมาเตรียมชุด โอ้ ความรู้มันเยอะไปหมดเลย เราก็คัดๆ มาว่า หลังเวทีมันมีความรู้อะไรบ้าง แล้วเด็กจะเกิดทักษะอะไรบ้าง หรือมีทัศนคติต่อการเรียนรู้เหล่านั้นอย่างไร”  อาจารยใหม่เล่า 

เขาพบว่าเด็กที่อยู่ในวงจึงไม่ได้เพียงทำตามคำสั่ง แต่กำลังเรียนรู้จากการสังเกต การถาม การลองผิดลองถูก และการทำงานร่วมกับคนที่มีประสบการณ์มากกว่าอยู่ทุกวัน เพียงแต่ความรู้เหล่านี้ไม่เคยถูกจัดหมวดเป็นรายวิชา หรือแปลออกมาเป็นผลลัพธ์การเรียนรู้ที่ระบบการศึกษารับรอง

จากนั้นทีมออกแบบหลักสูตรจึงนำสิ่งที่พบกลับมาถอดเป็นองค์ความรู้ ตั้งแต่พื้นฐานนาฏศิลป์ไทยและนาฏศิลป์พื้นบ้าน การสร้างการแสดง การกำหนดแนวคิดและเนื้อหา การออกแบบเครื่องแต่งกาย ดนตรี การประพันธ์เพลง การจัดการ การตลาด และการสื่อสาร

หลักสูตรหมอลำศึกษาจึงไม่ได้เกิดจากการนำวิชาสำเร็จรูปจากส่วนกลางมาครอบชีวิตของเด็ก แต่เริ่มจากการมองว่า ในอาชีพ วัฒนธรรม และผู้คนที่อยู่รอบตัวเด็ก มีความรู้อะไรซ่อนอยู่บ้าง

และนี่คือความหมายหนึ่งของการจัดการศึกษาโดยใช้พื้นที่เป็นตัวตั้ง ไม่ใช่การลดความสำคัญของวิชาพื้นฐาน แต่เป็นการเริ่มต้นจากชีวิตจริงของผู้เรียน แล้วเชื่อมสิ่งที่พวกเขารู้และทำอยู่ทุกวันเข้ากับการศึกษาที่ได้รับการรับรอง

หมอลำก็เป็นวิชาได้

อ่านมาถึงตรงนี้ แน่นอนว่าคำถามสำคัญหลังจากนั้นคือ หากนำหมอลำมาเป็นฐาน เด็กจะยังได้เรียนคณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์ ภาษา และวิชาพื้นฐานเหมือนนักเรียนคนอื่นหรือไม่

คำตอบคือ หมอลำศึกษาไม่ได้ตัดวิชาพื้นฐานออก แต่ผู้เรียนยังต้องเรียนตามโครงสร้างของหลักสูตรแกนกลาง เพียงแต่ครูนำเนื้อหาเหล่านั้นมาออกแบบใหม่ ให้เชื่อมกับงานและประสบการณ์ที่เด็กคุ้นเคยอยู่แล้ว

วรรณรินทร์ วุฒิพรหม หรือ ‘ครูปูเป้’ ครูประจำศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ อธิบายว่า 

“ตัวเนื้อหายังเหมือนเดิมกับในโรงเรียนค่ะ สิ่งที่ปรับคือใบงานและโจทย์ อย่างวิชาภาษาอังกฤษ ถ้าเดิมเป็นการอ่านบทความ เราก็ปรับให้เป็นเรื่องประวัติ ความสำคัญ หรือเนื้อหาของเพลงหมอลำ พอเด็กอ่านก็จะรู้สึกว่า อ๋อ โอเค เป็นเรื่องใกล้ตัวเขา”

ตัวอย่างเช่น ในวิชาคณิตศาสตร์ เด็กจะได้เรียนผ่านการวัดความกว้างและความยาวของเวที คำนวณจำนวนแผ่นพื้น ระยะห่างของไฟ หรือใช้เรขาคณิตอธิบายลวดลายและการปักชุดหมอลำ

โจทย์บางข้อพาเด็กเดินจากหน้าฮ้านไปถึงหลังฮ้าน นับจำนวนก้าว วัดระยะ ก่อนนำตัวเลขกลับมาคำนวณและอธิบายวิธีคิด

ส่วนวิทยาศาสตร์ปรากฏอยู่ในเรื่องของเสียง แสง กลศาสตร์ และการเคลื่อนไหวของร่างกาย รวมถึงปัญหาเฉพาะหน้าที่คนทำงานต้องพบ เช่น ‘หากเปิดเครื่องทำควันแล้วลมพัดสวนทาง ควรวางอุปกรณ์อย่างไรจึงจะทำให้ควันกระจายไปยังตำแหน่งที่ต้องการ’ 

หรือกระทั่งภาษาอังกฤษ ก็ถูกผูกเข้ากับคำศัพท์และสถานการณ์สื่อสารที่เกิดขึ้นจริงในวง ส่วนภาษาไทยอาจเชื่อมกับการเขียนเรื่อง สร้างเนื้อหา แต่งบท หรืออธิบายกระบวนการทำงานของตัวเอง

“ผู้เรียนกลุ่มนี้จะสนใจเรื่องที่เกี่ยวข้องกับตัวเอง และสามารถดึงประสบการณ์ที่มีอยู่มาใช้ในการเรียนรู้ได้ พอใบงานพูดถึงเด็กหมอลำ นักเต้น หรือสิ่งที่เขาพบเจอในวง มันจึงดึงดูดความสนใจและทำให้เขาตั้งใจทำมากขึ้น” ครูปูเป้อธิบาย

หลักคิดนี้เห็นได้ชัดจากใบงานของเจเลอร์ ซึ่งทำงานติดตั้งเวทีและระบบแสงอยู่หลังฮ้าน โดยโจทย์คณิตศาสตร์ไม่ได้ให้เขาคำนวณตัวเลขที่ลอยอยู่บนกระดาษ แต่ชวนหาพื้นที่ของเวที กะระยะการวางอุปกรณ์ และคำนวณว่า หากเวทีมีขนาดเท่านี้ ต้องใช้พรมกี่ผืนจึงจะปูได้พอดี

บางโจทย์จำลองสถานการณ์ว่า หากพื้นที่จัดงานแคบกว่าปกติ ควรปรับขนาดและองศาของเวทีอย่างไร ส่วนวิทยาศาสตร์เชื่อมโยงกับงานระบบแสง ตั้งแต่การเลือกใช้เลนส์ มุมที่ใช้ส่องนักแสดง ไปจนถึงการหักเหของแสง

“มันเป็นสายตรงที่เราทำทุกวันอยู่แล้วครับ ก็เลยดูน่าเรียนรู้ครับ” เจเลอร์อธิบาย

สำหรับเขา โจทย์เหล่านี้ไม่ใช่เพียงเรื่องใกล้ตัว แต่เป็นปัญหาที่ต้องพบและแก้จริงอยู่หลังฮ้านแทบทุกคืน ความรู้ในวิชาคณิตศาสตร์และวิทยาศาสตร์จึงไม่ได้ถูกลดทอนลง เพียงถูกวางไว้ในบริบทที่ทำให้เขามองเห็นว่าจะนำไปใช้กับงานของตัวเองอย่างไร

อย่างไรก็ตาม การเรียนรู้ผ่านชีวิตจริงไม่ได้หมายความว่าเพียงทำงานอยู่ในวงหมอลำก็จะได้รับวุฒิโดยอัตโนมัติ

เพราะก่อนเริ่มเรียน ผู้เรียนแต่ละคนจะถูกพิจารณาจากทั้งผลการเรียนเดิม ความรู้ และประสบการณ์ที่มีอยู่ เพื่อเทียบโอนและจัดแผนการเรียนให้เหมาะกับแต่ละคน จากนั้นจึงเรียนผ่านหลายรูปแบบ ทั้งการเรียนด้วยตนเอง การทำโครงงาน การพบครูประจำกลุ่มสัปดาห์ละ 1–2 ครั้ง และการเรียนออนไลน์สำหรับวันที่ติดงานหรือเดินทางไปกับวง 

อีกทั้งการวัดผลก็ไม่ได้พึ่งข้อสอบอย่างเดียว โดยจากคะแนนเต็ม 100 คะแนน จะถูกแบ่งเป็นข้อสอบวัดความรู้ 35 คะแนน การสัมภาษณ์รวบยอดตามตัวชี้วัด 45 คะแนน และแฟ้มผลงานหรือหลักฐานการเรียนรู้จากประสบการณ์อีก 20 คะแนน ซึ่งอาจรวมถึงชิ้นงาน บันทึกการเรียนรู้ ใบรับรองการอบรม หรือชั่วโมงการทำงานจริง 

นอกจากนี้ เด็กๆ ยังต้องเข้าค่ายเข้มข้นเป็นเวลา 5 วัน เพื่อเรียนรู้และทำงานร่วมกับครูผู้เชี่ยวชาญจากหลายสาขา

ความยืดหยุ่นของหมอลำศึกษาจึงไม่ได้หมายถึงการลดมาตรฐาน แต่คือการยอมรับว่า เด็กแต่ละคนอาจเดินไปถึงมาตรฐานเดียวกันด้วยเส้นทางที่ไม่เหมือนกัน

“หลักสูตรเราใช้เวลาเรียนหนึ่งปี แต่ด้วยวิถีชีวิตของเด็ก ช่วงที่พอจะเรียนออนไลน์ได้ส่วนใหญ่อยู่ระหว่างแต่งหน้า ราวห้าโมงเย็นถึงสองทุ่ม เพราะกลางวันคือเวลานอนของเขา เราจึงเห็นว่าการเรียนออนไลน์เพียงอย่างเดียวยังไม่เข้มข้นพอ และต้องมีค่ายเข้มข้นเข้ามาเสริม” อาจารย์ใหม่อธิบาย

ค่ายดังกล่าวใช้เวลา 5 วัน และเด็กต้องเรียนตั้งแต่แปดโมงเช้าถึงสี่ทุ่ม ผ่านองค์ความรู้ 11 ด้าน ตั้งแต่นาฏศิลป์ ดนตรี การแสดง การสร้างเนื้อหา เครื่องแต่งกาย การจัดการ การตลาด ไปจนถึงการสื่อสาร ฯลฯ ก่อนปิดท้ายด้วยด่านที่ 12 คือ ‘หมอลำนิพนธ์’

ค่ายเข้มข้นจึงไม่ใช่เพียงการนำเด็กมารวมตัวหรือจัดกิจกรรมเสริมจากการเรียนออนไลน์ แต่เป็นช่วงเวลาที่ผู้เรียนต้องนำความรู้จากวิชาพื้นฐาน ประสบการณ์ทำงาน และองค์ความรู้ด้านหมอลำมาประกอบกันเป็นงานจริง ภายใต้เวลาจำกัดและการประเมินจากครูผู้เชี่ยวชาญที่โปรไฟล์ไม่ธรรมดาจากทั้งโลกวิชาการและวงการหมอลำตัวจริง ตัวอย่างเช่น 

ในพิธีไหว้ครู เด็กได้เรียนรู้จากศิลปินแห่งชาติอย่าง ป.ดร.ฉลาด ส่งเสริม และ ดร.ราตรีศรีวิไล บงสิทธิพร ขณะที่วิชาการขับลำ ดนตรี และกลอนลำ มีทั้งอาจารย์มหาวิทยาลัย นักวิชาการด้านศิลปะการแสดง และคนทำงานเพลงร่วมสมัยมาถ่ายทอดความรู้

ด้านนาฏศิลป์ เด็กไม่ได้เรียนเพียงท่าเต้นที่ใช้บนเวที แต่ได้ย้อนกลับไปทำความเข้าใจตั้งแต่รำแม่บท นาฏศิลป์พื้นบ้านอีสาน ไปจนถึง Contemporary Dance ผ่านผู้สอนจากมหาวิทยาลัยขอนแก่น วิทยาลัยนาฏศิลป์ และนักเต้นร่วมสมัย

ส่วนการสร้างการแสดง มี ผศ.ดร.พชญ อัครพราหมณ์ หรือ ‘อาจารย์ต้อง’ รองคณบดีฝ่ายวิจัย นวัตกรรม และศิลปวัฒนธรรม ณ คณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น ผู้เชี่ยวชาญด้านศิลปะการแสดง ละครประยุกต์ และวัฒนธรรมอีสาน มาช่วยวางเรื่องธีมและการออกแบบการแสดง ร่วมกับผู้เชี่ยวชาญด้านการถ่ายทอดอารมณ์ ตลอดจนทีมงานด้านภาพ แสง สี และเสียง ซึ่งทำให้เด็กเห็นว่า การแสดงหนึ่งชุดไม่ได้เกิดจากความสามารถเฉพาะตัวของนักร้องหรือนักเต้นเท่านั้น แต่ต้องอาศัยการคิด การวางแผน และการประสานงานระหว่างคนหลายฝ่าย

เนื้อหาในค่ายยังขยายออกไปถึงทักษะที่จำเป็นต่อการทำงานจริง ทั้งความรู้ทางการเงิน การสื่อสารและการตลาดออนไลน์ การออกแบบเครื่องแต่งกาย การแต่งหน้าและบุคลิกภาพ รวมถึงการจัดการเส้นทางอาชีพของตัวเอง

คุณภาพของค่ายยังสร้างความประหลาดใจให้หยก ซึ่งช่วงแรกไม่ได้คิดด้วยซ้ำว่าจะเรียนต่ออย่างจริงจัง แต่เมื่อได้เข้าค่าย เธอกลับพบว่าผู้สอนหลายคนคือพ่อครูแม่ครูและผู้เชี่ยวชาญระดับศิลปินแห่งชาติที่หาโอกาสเรียนด้วยได้ยาก

“หลักสูตรนี้ได้เรียนตัวต่อตัวกับพ่อครูแม่ครู ซึ่งหาเรียนที่ไหนไม่ได้ค่ะ ถ้าต้องไปเรียนเอง ห้าหมื่นบาทก็เอาไม่อยู่” หยกกล่าว

จากกระบวนการทั้งหมดจะเห็นว่า เด็กๆ ต้องผ่านทั้งข้อสอบเทียบประสบการณ์และข้อสอบวัดระดับซึ่งอิงมาตรฐานของสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน แต่ปรับเนื้อหาให้สัมพันธ์กับหมอลำในแต่ละสาระวิชา ควบคู่กับการวัดผลจากการลงมือทำจริงในค่าย โดยระหว่างทำกิจกรรม ผู้สอนและทีมประเมินจะติดตามทั้งความรู้ ทักษะ และทัศนคติของผู้เรียนเป็นรายคน เด็กยังประเมินตัวเองและเพื่อนร่วมกลุ่ม ก่อนนำหลักฐานทั้งหมดมาประกอบกับผลงานหมอลำนิพนธ์

ชวนชมหมอลำนิพนธ์ได้ที่ [Live] กสศ. “หมอลำนิพนธ์” ผ่านกิจกรรม “ความหวัง โอกาส หมอลำนิวเจน”

โดยหลักสูตรยังอยู่ภายใต้การประกันคุณภาพการศึกษา โดยทำงานร่วมกับศึกษานิเทศก์และสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาที่ติดตามกระบวนการจัดการศึกษาเป็นประจำทุกปี

ดังนั้น ความยืดหยุ่นของหมอลำศึกษาจึงไม่ได้อยู่ที่การลดจำนวนวิชา ลดเกณฑ์การประเมิน หรือแจกวุฒิให้กับผู้มีประสบการณ์ทำงาน แต่สิ่งที่ถูกเปลี่ยนคือเวลา สถานที่ เนื้อหาของโจทย์ และวิธีที่เด็กใช้แสดงว่าตัวเองเรียนรู้อะไร

กล่าวคือ มาตรฐานยังคงอยู่ เพียงแต่เส้นทางไปถึงมาตรฐานนั้นไม่ได้ถูกบังคับให้มีเพียงทางเดียว

วุฒิหนึ่งใบ กับทางไปต่อหลายแบบ

หากวัดจากปลายทาง รุ่นแรกของหมอลำศึกษามีผู้เรียนจบหลักสูตรทั้งหมด 6 คน

4 คนเรียนต่อมหาวิทยาลัย อีกหนึ่งคนกลับมาเรียนระดับ ม.ปลายกับศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ ส่วนอีกคนเคยสอบเข้ามหาวิทยาลัยขอนแก่นได้แต่ขอพักการเรียนไว้ก่อน หลังตัดสินใจย้ายวงและกังวลว่าจะจัดเวลาเรียนกับการทำงานไม่ลงตัว

โดยเฉพาะสำหรับหยก ผู้หญิงที่เคยคิดว่าชีวิตของตัวเองคงไปได้ไกลที่สุดเพียงการเป็น แดนเซอร์ในวงหมอลำและเลี้ยงลูกไปพร้อมกัน วันนี้เธอเรียนจบ ม.6 และกำลังศึกษาต่อคณะศิลปศาสตร์ สาขาการแสดง มหาวิทยาลัยชินวัตร เส้นทางครูนาฏศิลป์ที่เคยรู้สึกว่าอยู่ไกลเกินเอื้อม จึงค่อยๆ ขยับกลับมาอยู่ในระยะที่มองเห็นอีกครั้ง

แต่เรื่องของเจเลอร์และแก้ม  ทั้งสองยังอยู่ระหว่างเรียน จึงเร็วเกินไปหากจะนับเป็นผลสำเร็จของหลักสูตร แต่สิ่งที่เห็นในเวลานี้เป็นเพียงการขยับของความคิดบางอย่าง

เจเลอร์เริ่มมองเห็นว่า ความรู้เรื่องเวทีและระบบแสงซึ่งใช้ทำงานอยู่ทุกวันสามารถต่อยอดไปสู่การเรียนด้านเทคนิคได้ จากเดิมที่คิดว่าจะทำงานอยู่ในวงต่อไปเรื่อยๆ วันนี้เขาตั้งใจเรียนให้จบ ม.6 และเริ่มมองตัวเองไกลกว่าการเป็นแรงงานติดตั้งอุปกรณ์

“ถ้าได้วุฒิ ม.6 ผมก็ไปเรียนต่อมหาวิทยาลัยแน่ครับ เล็งไว้ที่สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้าเจ้าคุณทหารลาดกระบัง เป็นสาขาที่เกี่ยวกับการแสดงโดยตรง พวกงาน OB เพราะผมเคยไปทำงานให้เขาบ่อย มันตรงกับงานที่เราทำอยู่ ก็เลยอยากลองสักครั้งหนึ่งครับ”

ส่วนแก้มยังคงฝันถึงการเป็นศิลปิน แต่เริ่มเห็นว่าวุฒิการศึกษาอาจเป็นอีกสิ่งที่ควรพกติดตัวไว้ ไม่ใช่เพราะต้องเลิกเป็นนักร้องหมอลำ แต่เพราะชีวิตข้างหน้าอาจไม่ได้เปิดประตูไว้เพียงบานเดียว

“ก็อยากเป็นศิลปินค่ะ หนูชอบพี่อุ๋งอิ๋ง เพชรบ้านแพง เพราะพี่เขาสู้ กว่าจะได้มาออดิชั่นก็ต้องพยายามมาก พอเข้าวงแล้วก็ยังเจอดราม่าอีก แต่พี่เขาก็สู้ เก่ง แล้วก็พัฒนาตัวเองตลอด” แก้มกล่าว 

ตลอดสองรุ่นที่ผ่านมา หมอลำศึกษายังอยู่ในช่วงเรียนรู้และพัฒนารูปแบบ รุ่นแรกเริ่มต้นด้วยผู้เรียน 15 คน มี 6 คนสำเร็จการศึกษา และ 4 คนเดินต่อเข้าสู่มหาวิทยาลัย ส่วนรุ่นที่ 2 มีผู้สมัคร 88 คน โดยผู้เรียนส่วนหนึ่งมีกำหนดสำเร็จการศึกษาในเดือนตุลาคมนี้ 

ตัวเลขเหล่านี้อาจยังไม่มากพอจะเรียกหมอลำศึกษาว่าเป็นสูตรสำเร็จ แต่ก็แสดงให้เห็นว่า การศึกษาที่ยืดหยุ่นตามชีวิตสามารถพาเด็กในวงหมอลำกลับเข้าสู่เส้นทางการเรียนได้จริง พร้อมทิ้งบทเรียนให้ทีมงานนำไปปรับทั้งวิธีสอน การติดตามผู้เรียน และการประเมินผลให้ตอบโจทย์เด็กได้ดียิ่งขึ้นในรุ่นถัดไป

ก่อนเด็กจะเดินออกจากประตูโรงเรียน

สองปีแรก หมอลำศึกษาออกตามหาเด็กที่เดินออกจากโรงเรียนไปแล้ว บางคนอยู่บนฮ้าน บางคนทำงานหลังฮ้าน บางคนมีรายได้มากพอจะเลี้ยงครอบครัว จนการชวนให้กลับไปนั่งในห้องเรียนแบบเดิมแทบไม่มีความหมาย

อาจารย์ใหม่เรียกการทำงานเช่นนี้ว่า การทำงานกับ ‘ปลายทาง’ 

“ที่ผ่านมาเราทำงานกับปลายทาง แต่ถ้าเราจะเปลี่ยนระบบ เราต้องทำตลอดทั้งเส้นทาง ปีนี้จึงขยับมาทำงานกับต้นทางมากขึ้น” เขาอธิบาย

ต้นทางที่ว่าคือโรงเรียน แทนที่จะรอให้เด็กซึ่งชอบร้อง รำ เต้น หรือทำงานด้านเวทีติดศูนย์ ทะเลาะกับครู หมดแรงจะอยู่ต่อ แล้วค่อยหาวิธีพากลับมา หมอลำศึกษากำลังทดลองอีกทางหนึ่ง นั่นคือขยับโรงเรียนเสียก่อนที่เด็กจะเดินออกไป

ในเดือนกรกฎาคมที่ผ่านมา ครูจากโรงเรียน 30 แห่งในภาคอีสานเข้ามาร่วมแลกเปลี่ยนและทดลองออกแบบการเรียนรู้จากต้นแบบของหมอลำศึกษา โดย ปริมประภา สุวรรณพรม หรือ ‘ครูปริม’ ผู้อำนวยการศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ เล่าว่า โรงเรียนเหล่านี้มีต้นทุนต่างกัน

“โรงเรียนที่เข้าร่วมมีอยู่สามกลุ่มค่ะ กลุ่มแรกมีพื้นฐานเรื่องหมอลำอยู่แล้ว มีการจัดการเรียนการสอนที่เกี่ยวข้องอยู่บ้าง กลุ่มที่สองอาจไม่ได้มีหมอลำโดยตรง แต่มีวงดนตรี วงโปงลาง หรือทีมนาฏศิลป์ของโรงเรียน ส่วนอีกกลุ่มคือโรงเรียนที่สนใจและอยากเรียนรู้ไปพร้อมกับเรา”

จากการทำเวิร์กช็อปร่วมกัน ครูปริมมองเห็นแนวทางหลักสองแบบ แบบแรกคือการพัฒนาเป็น ‘ห้องเรียนหมอลำ’ หรือเปิดเป็นรายวิชาเพิ่มเติมในโรงเรียน ส่วนอีกแบบคือการนำหมอลำไปเป็นฐานของหน่วยการเรียนรู้บูรณาการ เชื่อมเข้ากับรายวิชาที่มีอยู่แล้ว

คณิตศาสตร์อาจอยู่ในงานออกแบบเวที วิทยาศาสตร์อยู่ในระบบแสงและเสียง ภาษาอยู่ในกลอนลำและการสื่อสาร ขณะที่ศิลปะสามารถเชื่อมไปถึงการจัดการ การตลาด และเส้นทางอาชีพ

แต่ความสนใจของโรงเรียนไม่ได้เกิดจากต้นทุนทางวัฒนธรรมเพียงอย่างเดียว ครูบางคนเข้าร่วมเพราะมองเห็นเด็กที่ตนเองดูแลกำลังยืนอยู่ตรงรอยต่อเดียวกับหยก เจเลอร์ และแก้ม

“คุณครูบางโรงเรียนเจอเด็กที่มีเงื่อนไขชีวิตคล้ายกันค่ะ คือเด็กต้องออกไปทำงานหาเงิน และมีความชอบด้านหมอลำ จนอาจต้องเลือกระหว่างเรียนกับไปทำงานเลย ถ้ามีระบบหรือรูปแบบการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่นเหมือนห้องเรียนหมอลำ ก็อาจช่วยให้เด็กกลุ่มนี้เรียนไปด้วย ทำงานไปด้วยได้”

อย่างไรก็ตาม กระบวนการกับ 30 โรงเรียนยังอยู่ในระยะเริ่มต้น การพบกันครั้งนี้เป็นเพียงการทำความเข้าใจหลักสูตร ทดลองออกแบบ และนำแนวคิดกลับไปปรับให้เหมาะกับบริบทของแต่ละแห่ง ยังไม่อาจกล่าวได้ว่าโรงเรียนใดเปิดใช้ห้องเรียนหมอลำเต็มรูปแบบแล้ว

“ถ้าจะปรับรูปแบบหรือพัฒนาหลักสูตร ยังต้องทำความเข้าใจกับทั้งครู ผู้บริหาร และเขตพื้นที่ค่ะ เพราะมีหลายส่วนเกี่ยวข้อง รวมถึงมาตรฐานการจัดการศึกษาและตัวชี้วัดของโรงเรียน วันที่เราเจอกันจึงยังเป็นกระบวนการแลกเปลี่ยนและพัฒนาร่วมกัน”

สิ่งที่ยากจึงไม่ใช่แค่การเพิ่มชั่วโมงร้อง รำ หรือเล่นดนตรีลงในตารางเรียน แต่คือการทำให้โรงเรียนมองเห็นว่า ความสนใจและประสบการณ์ของเด็กสามารถเป็นจุดเริ่มต้นของการเรียนได้

สำหรับครูปริม เป้าหมายปลายทางไม่ใช่การพาเด็กทุกคนเข้าสู่ศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ แต่คือการทำให้โรงเรียนเดิมยังเดินทางไปพร้อมกับเด็กได้ แม้ชีวิตของเขาจะออกนอกกรอบตารางเรียน

“ปริมไม่อยากให้เด็กมองว่าโรงเรียนเป็นพื้นที่น่าเบื่อ แต่อยากให้มองว่าเป็นพื้นที่ที่ทำให้เขาเติบโตได้ ไม่ว่าเขาจะอยู่ตรงไหนหรือไปทำอะไร โรงเรียนและครูยังติดตามและสนับสนุนเขาไปจนถึงฝั่ง”

เพราะชีวิตการทำงานในวงหมอลำอาจสร้างรายได้และเปิดพื้นที่ให้เด็กแสดงความสามารถ แต่ก็ไม่ได้มั่นคงตลอดไป วันที่ร่างกายยังมีแรง เด็กอาจขึ้นแสดงได้มากกว่าสองร้อยงานต่อฤดูกาล แต่เมื่อหยุดงานหนึ่งวัน รายได้ก็อาจหายไปหนึ่งวันเช่นกัน

“เราอยากให้ระบบการศึกษาติดตามเด็กไปทุกที่ และช่วยให้เขาไปถึงปลายทางที่ตัวเองวาดฝันไว้ โดยไม่ต้องกังวลว่าจะเลือกเรียนแล้วไม่มีเงิน หรือทิ้งการเรียนแล้วออกมาทำงานเลย อยากให้สองอย่างนี้ไปด้วยกัน เพราะมันจะช่วยปกป้องเด็กคนหนึ่งให้มีชีวิตที่งอกงามได้”

ห้องเรียนหมอลำในโรงเรียนทั้ง 30 แห่งจึงยังไม่ใช่ผลสำเร็จ แต่เป็นการทดลองขยับจากการตามเด็กกลับมาเรียน ไปสู่การทำให้โรงเรียนยืดหยุ่นพอที่เด็กจะไม่ต้องเดินออกไปตั้งแต่แรก

The post ห้องเรียนหลังฮ้าน: เมื่อการศึกษาออกเดินทางไปพร้อมชีวิตเด็กหมอลำ first appeared on กสศ..

บนเวทีคือพื้นที่ให้พวกประสบการณ์สูงทวนท่อนรับส่งบทร้องกลอนลำ ส่วนน้อง ๆ ที่มาใหม่และยังไม่ปรากฎทักษะใดพิเศษ จะเริ่มบทเรียนแรกกับครูฝึกหางเครื่อง 

…ราวหกโมงเย็น จึงเป็นเวลาของโชว์ประจำวัน และจากนั้นคือการแสดงตลอดค่ำคืน ที่จะไหลผ่านไปจบลงตรงเกือบรุ่งเช้า  

กิจวัตรนี้ดำเนินต่อกันเป็นสัปดาห์ เป็นเดือน เสร็จอำเภอหนึ่งย้ายไปอีกอำเภอ ล่องไปบนถนน กินนอนบนรถบัสประจำวง จากตอนบนสุดของภาคอีสาน เลาะริมน้ำโขงลงมาถึงอำเภอเล็ก ๆ สุดชายแดน   

กระทั่งคิวงานอันยาวนานหมดลง จึงเป็นช่วง ‘พักวง’ ที่เหมือนกับ ‘จุดมาร์กตำแหน่งในความทรงจำ’ ว่าปีเก่ากำลังผ่าน ขณะที่ฤดูกาลใหม่เวียนมาถึง 

ระหว่างนั้นคือการเติบโตเงียบ ๆ ทั้งภายนอกภายในของสมาชิกนับร้อยที่ใช้ชีวิตอยู่ร่วมกัน ใน ‘คณะหมอลำ’

ภาพวิถีการทำงานที่เวียนไปแต่ละปี ถูกเปรียบเปรยโดยผู้บริหารคณะหมอลำว่าคือ ‘วงจรของโรงเรียนประจำ’ ที่ผู้คนเข้ามาทำงานเลี้ยงชีพและใช้ชีวิต เรียนรู้สิ่งใหม่ด้วยกันทุกวัน จนค่อย ๆ ซึมซับความมีวินัย ความรับผิดชอบ การฝึกสมาธิ หรือไหวพริบการรับมือปัญหาเฉพาะหน้า พร้อมกับทักษะเฉพาะทางที่ทำซ้ำจนชำนาญ จะค่อย ๆ หล่อหลอมความเข้าใจในงาน จนเกิดการเติบโตเป็นลำดับขั้น 

กระทั่งการเกิดขึ้นของ ‘หลักสูตรหมอลำศึกษา’ โดยศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ ร่วมกับกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) และคณะหมอลำต่าง ๆ ซึ่งใช้หลักการจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่น เข้ามาถอด-ประกอบชิ้นส่วนต่าง ๆ ของคณะหมอลำ เพื่อพัฒนาหลักสูตรที่จะทำให้ทุกวันเดือนปีของการทำงานและใช้ชีวิตในวง เปลี่ยนเป็นชั่วโมงเรียนรู้ที่มีปลายทางคือวุฒิการศึกษา ทั้งระดับชั้น ม.ต้น และ ม.ปลาย และคือการขับเน้นสถานะสถานศึกษาของวงหมอลำให้เต็มความหมาย

ณ โอกาสที่หมอลำศึกษาย่างสู่ปีที่สอง ซึ่งปีนี้มีสมาชิกคณะหมอลำรุ่นใหม่สมัครเรียนเกือบหนึ่งร้อยคน กสศ. ชวนฟังเสียงจากน้อง ๆ ว่า ชีวิตในคณะหมอลำของแต่ละคน เฉียดใกล้กับความหมายของ ‘โรงเรียน’ สักแค่ไหน แล้วอะไรคือสาเหตุให้น้อง ๆ ตัดสินใจสมัครเรียนหมอลำศึกษา หรือเมื่อเข้ามาเรียนแล้ว ชีวิตและการทำงานประจำวันจะต่างไปจากเดิมอย่างไร เพื่อที่เรื่องราวเหล่านี้อาจช่วยแต่งเติมภาพของ ‘โรงเรียนหมอลำ’ ให้สมบูรณ์ยิ่งขึ้น

“เพิ่งรู้ว่าชีวิตประจำวันคือส่วนหนึ่งของวิชาเรียน” 

‘ฟลุ๊ค’ เริ่มวันเต็มตาราวบ่ายสามโมงกว่า เขาชอบใช้เวลาสั้น ๆ ทบทวนโชว์ของเมื่อคืน บันทึกบทเรียนในใจ และบางครั้งก็ถ่ายเป็นคลิปวิดีโอสั้นไว้เล่าเรื่องราวทั้งเบื้องหน้าเบื้องหลังเวที เขาบอกว่านอกจากหมอลำ ‘งานคอนเทนต์ครีเอเตอร์’ (Content Creator) คืออีกสิ่งที่สนใจอยากเรียนรู้ 

“ผมชอบเล่าเรื่องชีวิตประจำวันในวง ปกติจะถ่ายคลิปไว้บ้าง เอามาฝึกทำคอนเทนต์ ก่อนหน้านี้ก็เรียนรู้ด้วยตัวเอง แต่พอมาเรียนหมอลำศึกษาที่มีสอนเกี่ยวกับการสื่อสารผ่านเรื่องเล่า (Digital Communication) ตัวตนบนโซเชียลมีเดีย (Social Media Identity) หรือการบริหารอุตสาหกรรมบันเทิง (Entertainment Management) ก็ยิ่งช่วยให้เข้าใจสิ่งที่ทำมากขึ้น และทำให้แน่ใจว่าสิ่งที่ทำอยู่จะเอาไปต่อยอดกับเรื่องอื่น ๆ ได้”

บทเรียนที่มาในรูปแบบของการวิเคราะห์ทำความเข้าใจชีวิตประจำวัน ยังช่วยให้ฟลุ๊คมองเห็นความรู้หรือทักษะที่ซ่อนอยู่ในงานได้ชัดขึ้น 

“…เราเพิ่งรู้ว่าสิ่งที่ทำอยู่คือส่วนหนึ่งของวิชาเรียน เช่นการหาความกว้างความยาว หรือหามุมหาสัดส่วนของเวที เพื่อจะกำหนดตำแหน่งการยืนระหว่างแสดง เหล่านี้คือสาระของวิชาคณิตศาสตร์ และมันทำให้เราสนุก ส่วนอีกวิชาที่ตอนนี้ชอบมาก คือภาษาอังกฤษ เพราะเราเรียนได้จากทุกอย่าง แล้วคำศัพท์ก็จะถอดมาจากส่วนประกอบของหมอลำทั้งหมด นอกจากนั้นในใบงานยังมีเรียนเรื่องไวยากรณ์ มีแบบฝึกหัดให้ฝึกฟัง พูด อ่าน เขียน เติมคำ จนพื้นฐานเราค่อย ๆ ดีขึ้น” 

‘ฟลุ๊ค’ ที่ปีนี้วัยย่าง 18 ย้อนรอยเส้นทางหนึ่งปีที่ผ่านว่าคือช่วงได้เข้ามาอยู่กับวง ‘อีสานนครศิลป์’ เขาบอกว่าเพียงเวลาไม่นานก็คลิกกับรูปแบบชีวิตในคณะหมอลำ โดยเฉพาะบรรยากาศภายในวงที่ทำให้รู้สึกปลอดภัยสบายใจ ฟลุ๊คมองว่าที่นี่เหมือนเป็นบ้าน หรือเป็นครอบครัว ที่มีพ่อ ๆ แม่ ๆ พี่ ๆ เพื่อน ๆ และน้อง ๆ ซึ่งดึงดูดให้เขาอยากอยู่กับวงไปนาน ๆ และกล้าฝากอนาคตไว้ที่นี่   

“ผมทำงานตั้งแต่จบ ม.3 ใจก็อยากเรียนต่อ แต่ที่บ้านไม่พร้อม จากวันนั้นก็ผ่านมาสองปีแล้ว เพิ่งจะมีที่นี่ (วงอีสานนครศิลป์) ที่อยู่นานที่สุด ทีแรกเราไม่ได้มีความคิดเลยว่าจะมาอยู่วงหมอลำ จนเห็นวงเปิดรับสมัคร เลยลองเข้ามา งานแรกที่ได้คือขึ้นเต้นบนเวทีเลย ทั้งที่เราไม่รู้อะไรสักอย่าง แล้วก็ได้ไปช่วยงานหลังเวทีบ้าง คือส่วนใหญ่คนเข้ามาใหม่จะได้ลองทำหลายอย่าง จนกว่าจะเจอสิ่งที่ชอบหรือถนัดจริง ๆ ซึ่งของเราก็มาพบว่างานแสดงคือสิ่งที่ทำได้ดี    

“งานในวงหมอลำ ผมว่ามันสนุกที่ได้เดินทาง ได้เรียนรู้ลองทำทุกอย่าง ยิ่งพอเจองานที่ใช่ เราจะอยากทำให้ดีขึ้น อยากรู้มากขึ้น อีกอย่างคือสังคมที่นี่ เราดูแลกันเป็นครอบครัว ต่างคนต่างช่วยกันสนับสนุนให้แต่ละคนเจองานที่ถนัด ฉะนั้นสำหรับเราแล้ว การเข้ามาอยู่ในวง มันเหมือนได้มาเจอที่เจอทางของตัวเองจริง ๆ” 

“เป็นครั้งแรกที่แผนอนาคต จะมีทางเลือกมากกว่าหนึ่งหรือสอง” 

“วันหนึ่งช่วงซ้อมก่อนขึ้นแสดง มีครูจากศูนย์การเรียนมาถามว่าเรียนจบชั้นไหน พอบอกว่าจบ ม.3 แล้วไม่ได้เรียนต่อ เขาก็แนะนำให้สมัครเรียนหมอลำศึกษา ก็เอ๊ะนิดนึงว่าเราอยู่กับวงหมอลำแล้วทำไมต้องเรียน จนมารู้ว่าเขากำลังจะเปลี่ยนสิ่งที่เราทำกันทุกวันให้เป็นวุฒิการศึกษา เราก็อ๋อทันที แล้วรีบลงชื่อเลย”     

ฟลุ๊คเล่าถึงวันรู้จักหลักสูตรหมอลำศึกษา และบอกว่าข้อมูลที่ได้ยินจากครูศูนย์การเรียนปัญญากัลป์วันนั้น ฟังดูแทบไม่น่าเชื่อ แต่ก็ไม่ลังเลจะเข้าร่วม เพราะหลังพ้นจากโรงเรียนออกมา เขายังเชื่อลึก ๆ ว่าโอกาสอาจจะยังไม่หมดเสียทีเดียว          

“ผมคิดเสมอเรื่องเรียนต่อ รู้ว่ายากแต่ไม่เคยเลิกหวัง และแม้จะชอบชีวิตที่เป็นตอนนี้ แต่มันมีอะไรที่เราอยากรู้ อยากเรียน อยากทำอีกมากมาย ซึ่งสิ่งที่จะช่วยให้ไปถึงตรงนั้นได้ก็คือวุฒิ ผมถึงสมัครเรียนแบบไม่ต้องคิดเลย แล้วถึงตอนนี้ก็คิดว่าตัดสินใจถูก เพราะนี่เป็นครั้งแรกที่เราจะวางแผนอนาคตได้ โดยมีทางเลือกมากกว่าหนึ่งหรือสองทางด้วยวุฒิ ม.6 จะทำให้เรามั่นใจกับการทำงานไปก่อน หรือจะเรียนต่อเมื่อไหร่ก็ได้”

“เวลางานคือชั่วโมงการเรียนรู้ ส่วนใบงานกับแบบฝึกหัดคือการถอดและทบทวนเพื่อรีดเอาทุกความทรงจำมาวัดประเมินความเปลี่ยนแปลงในตัวเรา” 

‘ซัน’ วัย 22 จากวง ‘ศิลปินภูไท’ เป็นอีกคนที่เรียนถึงชั้น ม.3 แต่พลาดจากการรับวุฒิ ด้วยพลัดมาอยู่ในวงหมอลำเสียก่อน จากนั้นแต่ละวันก็โฟกัสกับงาน จนเรื่องเรียนค่อย ๆ ขยับออกไปไกลจากความคิด แต่หลังจากห้าปีผ่านมา เมื่อซันได้ยินว่ามีหลักสูตรหมอลำศึกษา การศึกษาที่ค้างคาจึงได้สานต่อ

“ชีวิตประจำวันตอนนี้ บางทีก็รู้สึกคล้าย ๆ อยู่ในโรงเรียน ยิ่งนึกถึง 4-5 ปีก่อน เราเข้ามาใหม่ต้องฝึกเต้น เรียนรู้ที่จะทำงานตามตารางเวลา ทำความเข้าใจกับเรื่องที่ไม่เคยทำมาก่อน แล้วธรรมชาติของวงหมอลำเราต้องเปลี่ยนที่แสดงไปเรื่อย ๆ เจอหน้างานหลายแบบ มันก็เหมือนเราได้ฝึกแก้ปัญหา ปรับตัว ต้องพัฒนาทักษะสื่อสารด้วย ส่วนหน้าที่ประจำคือการร้องการแสดง เราก็ต้องทำให้ดีขึ้นทุกวัน พยายามหาวิธีใหม่ ๆ มาทำให้คนดูมีความสุข  

“วันแรกถึงตอนนี้ เราเห็นตัวเองเปลี่ยนไปมาก จากเต้นไม่ได้ ร้องเพลงไม่เป็น กลายเป็นเดี๋ยวนี้ทุกวันต้องขึ้นเวที ต้องร้อง ต้องเต้น ต้องแสดง ทั้งหมดคือเพิ่งมาฝึกเอาในวงหมดเลย หนูว่าสิ่งเหล่านี้ทำให้เราโตขึ้น ชำนาญขึ้น ทีนี้พอได้ยินเรื่องหลักสูตรหมอลำที่เขาจะเปลี่ยนประสบการณ์ของเราให้เป็นวุฒิ ก็ดีใจ และคิดว่าเป็นโอกาสที่ดีมาก ๆ กับคนอีกมากมายในแวดวงหมอลำ ที่มีเป้าหมายตรงกันคืออยากมีการศึกษาไว้ต่อยอดชีวิต” 

แวบหนึ่งก่อนสมัครเรียน ซันคิดถึงวงจรชีวิตที่แทบไม่มีอะไรอื่น นอกจากเวทีแสดงและการเดินทาง จึงถามครูด้วยความสงสัย ว่าเธอจะเอาเวลาจากไหนมาเพิ่มสำหรับการเรียน แต่คำตอบจากครูก็ทำให้ซันมั่นใจ เพราะมันช่างเรียบง่าย และเข้าใจได้ทันที

“ครูบอกว่าจะให้งานมาทำ ในนั้นมีวิชาต่าง ๆ ที่ดัดแปลงจากหน้าที่ในวงหมอลำ …แต่จริง ๆ แล้ว ครูให้เราคิดว่าทุกเวลาที่ทำงานคือชั่วโมงการเรียนรู้ ส่วนใบงานกับแบบฝึกหัด เป็นแค่การถอดและทบทวน เพื่อจะรีดเอาทุกความทรงจำมาวัดประเมินความเปลี่ยนแปลงในตัวเรา ฉะนั้นไม่ว่าการแสดงบนเวที งานเบื้องหลัง การเตรียมงานประจำวัน ทั้งหมดล้วนพาเราไปสู่ผลลัพธ์ได้ทั้งนั้น แล้วใบงานเราจะทำตอนไหนก็ได้ที่ว่าง ซึ่งตัวหนูจะชอบใช้เวลาตอนนั่งบนรถบัส เพราะเป็นช่วงที่มีสมาธิที่สุด”  

“โรงเรียนของผมอยู่บนนั่งร้าน”

และ ‘เจ’ วัย 21 ทีมขนย้ายติดตั้งเวที-ไฟ-เครื่องเสียง หรือ ‘คอนวอย’ (Convoy) คณะหมอลำ ‘ซานเล้าบันเทิงศิลป์’ ที่เปรียบโรงเรียนของเขาว่า ‘อยู่บนนั่งร้าน’ เพราะทุกทักษะหาเลี้ยงชีพทุกวันนี้ เจเรียนรู้ลักจำจากรุ่นพี่ แล้วเอามาสอนตัวเองผ่านการลงมือทำ ขณะปีนขึ้นไปอยู่บนโครงเหล็กชั่วคราวที่ต่อขึ้นเพื่อประกอบสร้างเวที  

“ผมเรียนถึง ม.3 แต่ไม่จบ มีติดศูนย์ไม่ได้กลับไปแก้ ก็เลยไม่มีวุฒิครับ เสียดายเหมือนกัน” 

เจพูดถึงอดีตที่เขาพยายามบอกตัวเองว่า ‘อะไรผ่านแล้วให้ผ่านเลยไป’ แล้วเผยเส้นทางนับแต่หันหลังให้โรงเรียนว่ากระโดดเข้ามาในวงการคอนเสิร์ตโดยไม่รู้อะไรเลย ก่อนจะค่อย ๆ เรียนรู้สั่งสมทักษะ แล้วผันตัวมาอยู่กับวงหมอลำ 

“แรก ๆ ผมขนของอย่างเดียวเพราะไม่ต้องใช้ความรู้ ระหว่างนั้นก็คอยแอบดูพี่ ๆ เขาทำไฟกับเครื่องเสียง พอเริ่มเป็นก็ขยับมาช่วยติดตั้งไฟกับงานซาวด์เอ็นจิเนียร์ (Sound Engineer) กว่าจะทำได้ก็ลองถูกลองผิดอยู่นาน คิดว่าคงนับได้หลายร้อยชั่วโมงอยู่ครับกับเวลาที่หมดไปบนนั่งร้าน”   

ใจที่เชื่อในการเรียนรู้ เมื่อมาประจวบเหมาะกับหลักสูตรการศึกษาที่ไม่ยึดติดว่า ‘โรงเรียน’ ต้องหมายถึงสิ่งก่อสร้าง หรือคือห้องสี่เหลี่ยมประตูสองบาน มีกระดานไวท์บอร์ดติดผนัง ทักษะความรู้ที่เจสั่งสม จึงกลายมาเป็น ‘บทเรียนเฉพาะตัวซึ่งใช้หาเงินได้’ 

“เรียนมาสามเดือน ผมเริ่มเข้าใจว่าบนนั่งร้าน ในสายไฟ หรือบนแผงมิกเซอร์ผสมเสียง มีคณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์ มีภาษาอังกฤษ และวิชาอื่น ๆ รวมกันอยู่ตรงนั้น ถ้าครูไม่ชี้ให้เห็นเราคงไม่รู้ ตั้งแต่เรียนผมเริ่มมองงานที่ทำต่างจากเดิม กลายเป็นระหว่างทำงานเหมือนเราเรียนอยู่ด้วย แล้วก่อนนอนทุกวัน ผมจะสรุปเอาสิ่งที่ทำลงไปในใบงาน เพื่อจะบอกตัวเองให้ได้ว่าทุก ๆ วันเราได้รู้อะไรเพิ่มขึ้นบ้าง” 

เจบอกว่าถ้าจะจำกัดความแบบแผนชีวิตในวงหมอลำว่าคือการ ‘เรียนไปด้วยทำงานไปด้วย’ ก็ไม่ผิดอะไร เพราะทั้งสองสิ่งกลืนจนเป็นเนื้อเดียวกัน แล้วไม่ใช่แค่ตัวเขา แต่เจเชื่อว่าถ้าเพื่อนพี่น้องชาวหมอลำทุกคนนึกย้อนไปตอนเข้ามาในวงใหม่ ๆ ทุกคนจะเห็นความเปลี่ยนแปลงของตัวเองในทุกฤดูกาลที่เปลี่ยนไป  

“ผมถึงดีใจที่วันนี้มีหลักสูตรหมอลำเข้ามา เพราะมันกำลังจะทำให้เราไปไกลกว่านั้นคือการมี ‘วุฒิที่จับต้องได้’”   

และนี่เป็นครั้งแรกนับแต่ออกจากโรงเรียน หรืออาจเป็นครั้งแรกในชีวิต ที่เจเพ่งมองเรื่องการศึกษาของตัวเองอย่างจริงจัง และเริ่มเกิดความคิดว่า “บางที …ถ้าหากได้วุฒิ ม.3 มาแล้ว ผมอาจจะเรียนต่อให้จบมัธยมปลาย” เพราะเจตระหนักแล้วว่า ‘สิ่งที่เรียนรู้ทุกวันนั้นมีความหมาย’ และคือ ‘การศึกษาที่ใช้ได้ในชีวิตจริง’

The post หลังเวที บทกลอนลำ บนนั่งร้าน แผงมิกเซอร์… ‘ทุกฤดูกาลในโรงเรียนหมอลำ คือการเรียนรู้ที่ใช้ได้ในชีวิตจริง’ first appeared on กสศ..

ภายในงานมีการแลกเปลี่ยนองค์ความรู้ และประกาศเจตนารมณ์ร่วมขับเคลื่อนนโยบาย UBZD+ หรือ Ubon Zero Dropout Plus เพื่อสร้างโอกาสทางการศึกษาให้กับเด็กและเยาวชนทุกคนในจังหวัดอุบลราชธานี โดยหนึ่งในช่วงเวลาสำคัญของงาน คือ “พิธีมอบวุฒิบัตรผู้สำเร็จการศึกษา ประจำปีการศึกษา 2568” ของศูนย์การเรียนปัญญากัลป์

พิธีมอบวุฒิบัตรในครั้งนี้ ได้รับเกียรติจาก ดร.พิทักษ์ โสตถยาคม ที่ปรึกษาด้านการศึกษาพิเศษและผู้ด้อยโอกาส สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน และนายภูษิต น้อยโสภากุล รองผู้ว่าราชการจังหวัดอุบลราชธานี ร่วมมอบวุฒิบัตรและแสดงความยินดีกับผู้สำเร็จการศึกษา ท่ามกลางผู้บริหารสถานศึกษา หน่วยงานภาครัฐ ภาคประชาสังคม และภาคีเครือข่ายที่ร่วมเป็นสักขีพยานแห่งความสำเร็จ

ปีการศึกษา 2568 ศูนย์การเรียนปัญญากัลป์มีผู้สำเร็จการศึกษาจำนวน 95 คน แบ่งเป็นผู้สำเร็จการศึกษาระดับมัธยมศึกษาตอนต้น หรือ ม.3 จำนวน 50 คน และระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย หรือ ม.6 จำนวน 45 คน

ความสำเร็จของผู้เรียนทั้ง 95 คน ไม่ได้สะท้อนเพียงผลสัมฤทธิ์ทางการศึกษา หากยังเป็นภาพแทนของการเติบโต การก้าวข้ามอุปสรรค และการได้รับ “โอกาสครั้งที่สอง” ในชีวิต หลายคนเคยเผชิญข้อจำกัดทางเศรษฐกิจ สังคม หรือเคยหลุดออกจากระบบการศึกษา แต่ด้วยความมุ่งมั่นของตนเอง ควบคู่กับการสนับสนุนจากครอบครัว ครู ผู้ปฏิบัติงาน และภาคีเครือข่าย พวกเขาสามารถกลับมาเรียนรู้ ค้นพบคุณค่าในตนเอง และก้าวสู่วันแห่งความสำเร็จได้อย่างภาคภูมิ

ศูนย์การเรียนปัญญากัลป์เปรียบผู้สำเร็จการศึกษาทั้ง 95 คน เสมือน “ต้นไม้ 95 ต้น” ที่เติบโตบนผืนดินแห่งโอกาสและการเรียนรู้ โดยผู้สำเร็จการศึกษาระดับ ม.3 จำนวน 50 คน เปรียบเสมือนต้นไม้ที่กำลังแตกกิ่งก้าน ผลิใบอ่อน และเรียนรู้โลกกว้าง พร้อมก้าวสู่ช่วงเวลาสำคัญของการเติบโตในอนาคต ขณะที่ผู้สำเร็จการศึกษาระดับ ม.6 จำนวน 45 คน เปรียบเสมือนต้นไม้ที่เติบโตจนออกดอกและเริ่มให้ผล เป็นสัญลักษณ์ของความพากเพียร ความอดทน และการสั่งสมประสบการณ์ จนพร้อมก้าวสู่เส้นทางใหม่ของชีวิต ทั้งการศึกษาต่อ การประกอบอาชีพ และการสร้างคุณค่าให้กับตนเอง ครอบครัว และสังคม

พิธีมอบวุฒิบัตรครั้งนี้จึงไม่ใช่เพียงการมอบเอกสารรับรองการศึกษา แต่เป็นการยืนยันว่า “เด็กทุกคนสามารถเติบโตได้ เมื่อได้รับโอกาสที่เหมาะสม” และเป็นภาพสะท้อนของความร่วมมือจากทุกภาคส่วนในการสร้างระบบนิเวศการเรียนรู้ที่โอบรับเด็กและเยาวชนทุกคนอย่างเท่าเทียม

ภายใต้เจตนารมณ์ของ UBZD+ การศึกษาไม่ได้หมายถึงเพียงการนำเด็กกลับเข้าสู่ระบบ แต่คือการสร้างพื้นที่แห่งความหวัง การมองเห็นคุณค่าในตัวผู้เรียน และการเปิดทางเลือกของชีวิต เพื่อให้เด็กและเยาวชนสามารถเติบโตได้อย่างมีศักดิ์ศรี

กสศ. ขอแสดงความยินดีกับผู้สำเร็จการศึกษาทุกคน และขอขอบคุณทุกหน่วยงาน ภาคีเครือข่าย ครู ผู้ปกครอง และผู้มีส่วนเกี่ยวข้องทุกฝ่าย ที่ร่วมกันเป็นดิน น้ำ และแสงแดด คอยหล่อเลี้ยง “ต้นไม้แห่งความหวัง” ทั้ง 95 ต้น ให้เติบโตอย่างมั่นคง พร้อมผลิบานบนเส้นทางชีวิตของตนเอง

The post กสศ. ร่วมยินดีผู้สำเร็จการศึกษาศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ 95 คน ตอกย้ำ “โอกาสทางการศึกษา” เปลี่ยนชีวิตเด็กและเยาวชน first appeared on กสศ..

หลายคนคือ “นกหลงรัง” ที่ไม่ได้พลัดหลงเพราะความไร้ทิศทาง หากแต่เพราะเงื่อนไขของชีวิตที่บีบให้ออกโบยบินก่อนวัยอันควร เส้นทางที่เลือกอาจไม่ได้โรยด้วยกลีบกุหลาบ แต่กลับเป็นเส้นทางที่นำพาไปสู่ “ฝั่งฝันที่เคยถวิล” ในแบบของตัวเอง

เรื่องราวที่เราจะนำเสนอในวันนี้ไม่ได้เป็นเพียงภาพความบันเทิงบนหน้าเวทีของทีมงานและนักแสดง หากแต่เป็นเรื่องราวของการดิ้นรน และโอกาสของผู้คนที่มาจากหลากหลายครอบครัว หลังเวทีที่นี่ไม่ใช่แค่คณะหมอลำ แต่คือบ้านที่หล่อเลี้ยงชีวิต และเป็นห้องเรียนที่เปิดพื้นที่ให้การศึกษาเดินเคียงข้างอาชีพ

ในโลกที่การศึกษาแบบเดิมอาจไม่สอดรับกับวิถีชีวิตของทุกคน “ห้องเรียนหมอลำ” จึงกลายเป็นคำตอบใหม่ของเด็กและเยาวชนจำนวนหนึ่ง ห้องเรียนห้องนี้กลายเป็นพื้นที่ที่พวกเขาไม่ต้องเลือกระหว่างความฝันกับความอยู่รอด แต่สามารถ “เรียนไปนำ ลำไปด้วย” บนเส้นทางชีวิตที่พวกเขาเลือกเอง

เสียงอิสาน บ้านตองห้า บ้านที่ทุกคนมีแม่เพียงหนึ่ง และเพื่อนพี่น้องนับร้อย

เราอยู่ที่วัดบูรพา บ้านสะพือ ตำบลสะพือ อำเภอตระการพืชผล จังหวัดอุบลราชธานี วันนี้ที่นี่มี คณะหมอลำเสียงอิสาน คณะหมอลำในดวงใจของหลายคน การันตีด้วยจำนวนแฟนหมอลำทั่วฟ้าเมืองไทยและในต่างประเทศ ที่คลาคล่ำทุกค่ำคืนหากทำการแสดงด้านหน้าเวทีและในแพล็ตฟอร์มออนไลน์

เสียงอิสานดำเนินเดินสายแสดงลำมากว่า 5 ทศวรรษ ในฤดูกาลนี้ (ปี 2568 – 2569) คือปีที่ 51 หลากหลายเรื่องราวที่เกิดขึ้นตลอดเส้นทางสะท้อนความแกร่งกล้าของหัวหน้าผู้นำทัพอย่าง นกน้อย อุไรพร แม่นกผู้พาลูกนกนับร้อยบินจรจากรังทุกค่ำคืนเพื่อออกทำการแสดง จาก 500 คน ในยุครุ่งเรือง เหลือ 400 คน ในยุคหลัง และลดเหลือน้อยลงเรื่อยๆ ตามกาลเวลาในยุคปัจจุบัน 

นี่คือความธรรมดาที่ว่าด้วยจำนวนสมาชิกของครอบครัวเสียงอิสาน ทว่าการลดลงของจำนวนคนไม่ได้แปลว่าคุณภาพและความยิ่งใหญ่จะลดน้อยถอยตาม เสียงอิสานยังคงรักษามาตรฐานจากการการันตีด้วยคะแนนนิยมของมวลมหาชนมิตรหมอแคนแฟนหมอลำอยู่ไม่ขาด และเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง

บ้านตองห้า หรือ บ้านเลขที่ 555 บ้านหนองใส ตำบลหนองนาคำ อำเภอเมือง จังหวัดอุดรธานี คือที่พำนักพักพิงของครอบครัวเสียงอิสาน ร้อยพ่อพันแม่ที่อยู่อาศัยใต้ชายคาเดียวกัน แม่นกน้อยบอกว่า พวกเขาคือลูกๆ ของตนทั้งหมด ลูกที่ต้องได้รับการดูแล สร้างงาน สร้างเงิน สร้างชีวิต ไปพร้อมๆ กับการก้าวไปข้างหน้าของวงเสียงอิสาน  

“ครอบครัวเสียงอิสานเป็นครอบครัวใหญ่ แต่การเป็นแดนเซอร์ หมอลำ นั้นเป็นอาชีพไม่เลิศหรู คนมองเราจากหน้าเวทีอาจจะมองว่าเราเป็นดารา เป็นนักร้อง เป็นแดนเซอร์คนเก่ง แต่ในชีวิตจริง เราลำบาก นอนกลางดินกินกลางทราย เดินสายแสดงอยู่ตลอด”

ความลำบากของการประกอบอาชีพหมอลำที่แม่นกน้อยบอก กลายเป็นประโยคตั้งต้นชั้นดีที่เราอยากสานต่อข้อคำถามถึงการรับคนเข้าเป็นสมาชิกในวง เธอตอบด้วยรอยยิ้มพิมพ์ใจในฐานะผู้เป็นแม่ที่อยากให้โอกาสลูกๆ ทุกคนได้ทำงาน แม้จะด้อยโอกาสมาก่อนก็ตาม

“สิ่งที่เราตัดสินใจรับเด็กๆ เข้ามาทำงาน คือ แค่เขาเป็นบุคลากรมนุษย์ สำหรับแม่ ใครตกงาน คุณมีสิทธิ์เดี๋ยวนั้นที่จะถูกเลือก ใครด้อยโอกาสแม่จะเลือกก่อน” 

นี่คือเกณฑ์การคัดเลือกของแม่นกน้อย ผู้บริหาร Gen แรกของวงเสียงอิสาน วันเดียวกันเราคุยกับ แป้ง – ณัฐธิดาพร ขันคำ หรือบอสแป้ง ผู้บริหาร Gen2 ต่อจากคุณยายผู้ถ่ายทอดวิชาลำและวิชาการจัดการ แป้งตอบคำถามเดียวกันกับคุณยายว่า สิ่งแรกที่ตัดสินใจรับสมาชิกเข้าทำงาน คือ ความตั้งใจ ความอยาก อยากที่จะเป็น มีไฟที่จะทำ 

“บางคนอยากเต้นแต่เต้นไม่เก่ง บางคนอยากร้องแต่เสียงไม่ดี เราก็เลยบอกว่าไม่เป็นไร คนเราสามารถฝึกฝนกันได้ เรียนรู้ไปพร้อมๆ กัน”

แป้งบอกกับเราอีกว่า เพื่อนร่วมอาชีพในปัจจุบันนั้นแตกต่างไปมากกับในอดีต เธอบอกว่าทุกวันนี้คนที่สมัครเข้าทำงานส่วนใหญ่จะเป็นวัยรุ่นที่มีความสนใจศาสตร์และศิลป์แขนงหมอลำ บางคนเริ่มต้นสนใจสมัครจากการติดตามครั้งที่ออกเดินสายแสดงในพื้นที่ต่างๆ บางคนก็อยู่ที่นี่ตั้งรุ่นแม่จนถึงรุ่นลูก บางคนก็ลาออกจากงานประจำมาเป็นหมอลำเพียงเพราะรู้สึกอยากสนุกสนานอย่างที่ปรากฏบนหน้าเวที

แต่หลายคนมาที่นี่เพราะความจำเป็น เช่น การที่ต้องออกจากโรงเรียนเพราะความลำบาก บางคนเริ่มจากศูนย์และต้องนับหนึ่งใหม่อย่างที่แป้งเล่าให้ฟัง บางคนต้องทำงานเพื่อส่งเงินกลับบ้านอยู่เป็นประจำ นั่นหมายความว่าหมุดหมายปลายทางของการมาอยู่กับเสียงอิสาน มากกว่าความรักความชอบในอาชีพศิลปิน คือ เงินค่าตอบแทนเพื่อหล่อเลี้ยง 1 ชีวิตของแนวหน้า และอีกหลายคนในครอบครัวซึ่งเป็นแนวหลัง 

เงิน คือส่วนหลักของสวัสดิการในวง และส่วนรองคือความรักความอบอุ่นที่ทุกคนมีให้กัน แม่นกน้อยบอกกับเราว่า ปณิธานของผู้นำเสียงอิสานคือความต้องการอยากให้สมาชิกทุกคน กินอิ่ม นอนอุ่น ฝันดี มีงานทำ และในฐานะผู้เป็นแม่ เธอมองทุกคนเป็นเพื่อนร่วมโลกและญาติธรรมทั้งสิ้น

“เคยมีคนบอกกับแม่ว่า แม่นกรู้ไหมว่ามีคนมาอยู่บ้านหลังเดียวกันกับแม่เยอะมาก สมมติว่าแม่นกมีบุคลากร 1 คน เด็กคนนั้นต้องมีพี่ มีน้อง มีพ่อ มีแม่ นั่นแปลว่าเขาได้เข้ามาพึ่งพาอาศัยในบ้านเรา กินข้าวบ้านเรา เพื่อเลี้ยงอีกหลายคนข้างหลัง เขาถามต่อว่าแม่คิดว่าอย่างไร แม่ก็ตอบว่า แม่ยินดีมาก เวลาครอบครัวพวกเขามาเยี่ยมเยียน เรายินดีมากที่ลูกๆ ของท่านมาอยู่กับเรา”

จบบทสนทนาในช่วงนี้ แม่นกน้อยโปรยยิ้มด้วยความพอใจในคำตอบ แววตาอันสดใสของคุณยายวัย 69 ทำให้เรารู้สึกอบอุ่นเอามากระหว่างที่พูดคุยกับเธอ ขณะเดียวกันด้านหน้าเวทีก็เริ่มส่งสัญญาณผ่านเพลงให้เจ้าของเสื่อที่นั่งมาประจำการตามจุดที่จับจอง ไม่นานนักบทเพลง นกจ๋า จากหน้าเวทีที่ดังขึ้นเคลียคลอล้ออารมณ์ขณะที่เราเว้นว่างระหว่างคำถามเพื่อให้คุณยายที่นั่งตรงหน้าได้หายใจหายคอ บรรยากาศช่างชวนให้เรานึกย้อนกลับไปในวันที่นกน้อยต้องเลี้ยงลูกลำพังหลายร้อยชีวิต ขณะที่พ่อนก (พ่อหลอด—มัยกิจ ฉิมหลวง สามีของนกน้อย ซึ่งเป็นหนึ่งในผู้ร่วมก่อตั้งวง) นั้นบินไกลไม่คืนรังอีกแล้ว

กินอิ่ม นอนอุ่น ฝันดี มีงานทำ และมีการศึกษา

อย่างที่แม่นกน้อยกล่าวกับเราว่า ทุกคนที่อยู่ในวงต้องกินอิ่ม นอนอุ่น ฝันดี มีงานทำ ทั้งสี่ข้อนี้คือหัวใจหลักของผู้บริหาร ทว่าการให้สวัสดิการอื่นๆ ที่สำคัญไม่แพ้กัน นั่นคือการให้โอกาสทางการศึกษาที่ไม่ใช่แค่การสอนร้องลำ เต้น หรือเล่นดนตรี เพื่อแสดงด้านหน้าเวที โอกาสทางการศึกษาที่มอบให้จะต้องสอดคล้องกับบริบทของการประกอบอาชีพ ไม่รบกวนเวลา มีเกรด มีครูดูแล และมีวุฒิการศึกษารับรองชัดเจน  

“ให้เด็กๆ ได้มีบ้านพัก มีข้าวกิน กินอิ่ม นอนอุ่น ฝันดี มีงานทำเสียก่อน เรื่องเรียน เรื่องการบริหารเวลา เราค่อยมาวางแผนช่วยกัน แม่ยินดีมากและสนับสนุนมากๆ นี่คือโอกาส เพราะชีวิตของแต่ละครอบครัวต่างกัน”

เสียงอิสานเป็นคณะหมอลำอีกหนึ่งวงที่นำหลักสูตรหมอลำศึกษากลับเข้ามาเป็นอีกหนึ่งสวัสดิการให้แก่ลูกวง ปริม – ปริมประภา สุวรรณพรม คุณครูและผู้อำนวยการจากศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ จังหวัดอุบลราชธานี ผู้เป็นหัวเรี่ยวหัวแรงและเห็นความสำคัญของการเรียนที่อยากให้เด็กๆ บนเวที มีวุฒิการศึกษาเพื่อต่อยอดความมั่นคงของชีวิตและอาชีพ ครูปริมเป็นผู้ส่งข่าวหลักสูตรนี้ถึงบอสแป้ง ผ่านการโทรติดต่อจากเบอร์ที่อยู่ในเฟซบุ๊กแฟนเพจคณะเสียงอิสาน วิธีการนี้เธอใช้กับแทบทุกคณะหมอลำ หากจะติดต่อขอนำเสนอหลักสูตรแก่หัวหน้าวงหรือผู้ประสานงาน 

การทำงานของครูปริมไม่ต่างกับเซลล์ (Salesperson) ทางการศึกษา แต่เธอไม่ต้องการยอดขายหรือผลกำไรหลังขายสินค้า เพราะเธอต้องการเพียงแค่ให้ทุกคนได้มีวุฒิไปพร้อมกับทำงานหาเงิน เราถามถึงจุดเริ่มต้นและแรงบันดาลใจใดที่ทำให้ครูคนนี้หวังดีกับลูกศิษย์นอกห้องเรียน ที่กำลังโลดเต้นเล่นแสดงหน้าเวที เธอบอกว่า จุดเริ่มต้นมาจากการตั้งคำถามง่ายๆ ว่าเด็กๆ ที่ทำงานในวงหมอลำเขาร่ำเรียนอะไรมา จบการศึกษาในระดับชั้นใด อะไรคือสิ่งชี้วัดว่าอาชีพนี้เป็นอาชีพที่ยั่งยืน

“เราไปทำแบบสำรวจเบื้องต้นกับทางผู้บริหารวง ตัวเลขบอกว่าน้องๆ หลายคนเรียนไม่จบการศึกษาภาคบังคับ หรือเรียนไม่จบชั้น ม.3 และมีน้องๆ ที่เรียนไม่จบชั้น ม.ปลาย ซึ่งเป็นจำนวนส่วนใหญ่ ตอนไปสำรวจเราพบว่า เด็กที่อายุน้อยสุดอายุเพียง 14 ปี เขาต้องออกจากโรงเรียนมาอยู่วงหมอลำเพราะที่บ้านไม่มีเงินส่งเรียน”

หลังจากที่บอสแป้งทิ้งสายและตอบรับคำเชิญชวนของครูปริม ห้องเรียนหมอลำก็เริ่มเปิดประตู ณ สถานศึกษาแห่งใหม่ในนาม โรงเรียนเสียงอิสาน บอสแป้งบอกว่า เมื่อครั้งยังเด็ก เธอเองก็เป็นอีกคนที่ต้องเรียนไปด้วยขึ้นลำบนเวทีไปด้วย กระทั่งเรียนจบในระดับปริญญาตรี 

“การศึกษาเป็นใบเบิกทางของทุกสิ่ง และการเรียนรู้ก็ไม่มีที่สิ้นสุด แป้งเองก็เป็นคนที่เรียนไปนำลำไปด้วยตั้งแต่อายุ 15 ปี ตอนนั้นเหนื่อยมาก เพราะต้องอ่านหนังสือทุกวัน ว่าง ลงจากลำ ต้องอ่านหนังสือเพื่อไปสอบ ถ้าเทียบกับปัจจุบันเรารู้สึกว่าการเรียนมันง่ายกว่า”

ห้องเรียนที่มีหัวหน้าวงเป็นครู และนักเรียนสามารถแต่งหน้าทาปากได้อย่างอิสระ

ทั้งแม่นกน้อยผู้เป็นแม่ของลูกๆ บอสแป้งผู้บริหารคนรุ่นใหม่ที่ให้ความสำคัญกับสวัสดิการด้านการศึกษา และครูปริม ครูผู้อยากมอบโอกาสและวุฒิการศึกษาให้กับทุกคน สามพลังหลักที่ทำให้เด็กๆ ในวง สามารถ “เรียนไปนำ ลำไปด้วย” ได้ในที่สุด หลายคนจึงเริ่มต้นตั้งใจศึกษาเล่าเรียนอีกรอบ พร้อมกับการปฏิบัติภารกิจบนเวทีแห่งชีวิต ที่ทั้งสองอย่างต้องก้าวไปข้างหน้าอย่างพร้อมเพรียงกัน 

เราถามครูปริมต่อถึงหลักสูตรที่ออกแบบให้สอดคล้องกับตัวผู้เรียน ครูปริมบอกว่า หลักสูตรที่ถูกร่างจะเริ่มจากการสำรวจพฤติกรรมและการใช้ชีวิตของผู้เรียน ซึ่งเธอพบว่า เด็กๆ ในวงหมอลำจะเริ่มขึ้นแสดงตั้งแต่เวลา 21:00 น. เป็นต้นไป จนถึงเวลา 06:00 น. และหลังจากนั้นจะเป็นช่วงว่าง สามารถทำงานส่งครูได้

“หลังจาก 06:00 น. จนถึง 16:00 น. จะเป็นช่วงที่เด็กๆ ได้พักผ่อน แต่ช่วงเวลา 16:00 – 20:00 น. จะเป็นช่วงเตรียมตัวก่อนขึ้นแสดง ซึ่งเป็นช่วงที่เขานิ่งเพราะต้องแต่งหน้า ทำผม จัดชุด เราเลยเห็นว่าช่วงเวลานี้ ประมาณ 17:00 – 18:00 น. เป็นช่วงที่สามารถจัดการเรียนได้ เมื่อนิ่งพอก็สามารถเรียนผ่านระบบออนไลน์ได้”

ครูปริมบอกว่า การเรียนของห้องเรียนหมอลำจะแบ่งการเรียนเป็น 3 ส่วน ส่วนที่ 1 คือ การเรียนผ่านประสบการณ์ชีวิต ทั้งการเต้น ร้อง ลำ การแต่งกาย จะนับว่าเป็นการเรียนรู้ทั้งหมด หรือแม่แต่การประกอบสร้างเวที ก็เป็นหนึ่งในบทเรียนได้เช่นกัน โดยจะให้เด็กๆ บันทึกการเรียนเหล่านี้ในสมุดบันทึกที่มอบให้ตอนแรกเริ่มสมัครเรียน 

ส่วนที่ 2 คือ การเรียนแบบออนไลน์ ซึ่งจะมีครูจากศูนย์การเรียนปัญญากัลป์คอยเข้าพบกับเด็กๆ ช่วงเวลา 17:00 – 18:00 น. ทุกวันศุกร์ เพื่อพูดคุยแลกเปลี่ยนถึงช่วงที่ผ่านมาเกี่ยวกับการใช้ชีวิตในวง มีการติดตามใบงาน ใบความรู้พื้นฐานของหลักสูตรแกนกลางที่แจกให้

และส่วนที่ 3 คือ การเรียนผ่านค่ายหมอลำศึกษา ที่จะจัดขึ้นในช่วงที่คณะหมอลำปิดฤดูกาล ภายในค่ายนอกจากการเรียน จะมีการวัดประเมินผล เพื่อเป็นผลสัมฤทธิ์ในการเรียนให้กับเด็กๆ และมีเกรดเพื่อรับรองการศึกษา 

จากสิ่งที่ครูปริมเล่าให้ฟัง เราเข้าใจว่าระยะแรกอาจจะเป็นเรื่องยากสำหรับตัวผู้เรียนและครูผู้สอน เนื่องจากเป็นการเรียนที่ครูกับนักเรียนเจอกันเฉพาะรูปแบบออนไลน์ และนักเรียนเองก็ต้องทำงานไปด้วยเรียนไปด้วย สิ่งที่เราเข้าใจครูปริมบอกว่านั่นไม่ใช่ปัญหา เพราะคนที่ตรวจเช็คสมุดการเรียนรู้ หรือเตือนเด็กๆ ให้ส่งใบงาน เป็นหน้าที่ของคนที่อยู่ใกล้พวกเขาที่สุด นั่นคือบอสแป้ง ผู้เป็นทั้งผู้บริหารและคุณครูในเวลาเดียวกัน

“บทบาทของแป้ง คือ การช่วยดูเด็กๆ หรือเตือนให้พวกเขาส่งการบ้าน เราก็จะไปถามว่าเด็กๆ ส่งการบ้านคุณครูหรือยัง บางครั้งที่ต้องเดินทางระยะไกล เราก็จะคอยเช็คคอยเตือนเด็กๆ ดูว่าเขาใส่ใจไหม เรียนไปถึงไหนแล้ว”

บอสแป้งเล่าถึงภาระหน้าที่ของการเป็นคนดูแลเด็กๆ เรื่องการเรียนให้เราฟัง เธอเสริมอีกว่า การเรียนแบบนี้ดีกว่าตอนที่เธอเรียนอย่างมาก เพราะตอนนั้นเธอทั้งอ่านหนังสือ เดินทางไปสอบ เดินทางกลับมาลำบนเวที เป็นเช่นนี้หลายปีกว่าจะสำเร็จการศึกษา นั่นจึงทำให้เธอชื่นชมทั้งตัวหลักสูตรและความตั้งใจของเด็กๆ ในวงทุกคน ที่เห็นความสำคัญของการศึกษา อย่างที่เธอเองก็เคยเห็นเมื่อหลายปีก่อน

เรียนไปนำ ลำไปด้วย ห้องเรียนห้องใหม่ในโรงเรียนเสียงอิสาน 

อย่างที่บอสแป้งกล่าวกับเราในช่วงแรกว่า ปัจจุบันสมาชิกในวงจะประกอบด้วยวัยรุ่นเป็นส่วนใหญ่ หลายคนมาที่นี่เพื่อแลกกับบางอย่างเช่นการศึกษา และในวันที่โอกาสเดินทางมาหา เธออยากให้ทุกคนคว้าไว้และไปให้ถึงวันแห่งความสำเร็จ เธอบอกว่าเสียงอิสานมีนักเรียนที่สนใจเรียนในหลักสูตรกว่า 10 คน ส่วนมากจะเป็นน้องๆ แดนเซอร์ที่สนใจเป็นพิเศษ เพราะมีเวลาว่างมากพอสำหรับการนั่งเรียนออนไลน์และทำใบงาน

หนึ่งในนั้นคือ วุ้นเส้น – อารัญญา แสงใส เด็กหญิงจากจังหวัดอุดรธานี ที่ตัดสินใจสมัครเข้าคณะเสียงอิสาน เพราะชื่นชอบและสนใจในการเต้น ตำแหน่งแดนเซอร์จึงเป็นตำแหน่งที่เธอยื่นใบสมัคร และได้รับโอกาสจากบอสแป้งในที่สุด ก่อนมาอยู่ที่นี่เธอเคยลังเลว่าจะเรียนให้จบก่อน หรือทำในสิ่งที่รักแล้วค่อยกลับไปเรียนอีกครั้ง สุดท้ายเธอก็เลือกอย่างที่สอง

“ช่วงนั้นเศรษฐกิจไม่ดี ก็เลยอยากหาตังค์ คิดว่าอยากอยู่ที่นี่สัก 1 ปี ค่อยกลับไปเรียน กศน. อีกครั้ง วันหนึ่งก็มีพี่ๆ ที่เขาเป็นครูเข้ามาชวนเราสมัครเรียนอีกครั้ง ก็เลยคิดว่าเป็นโอกาสที่ดี และตัดสินใจสมัครเรียน”

เหตุผลของวุ้นเส้นคล้ายกันกับ ยืน – โชคชัย โสมะนี นักเรียนในห้องเรียนหมอลำระดับชั้นม.ต้น ยืนเป็นเด็กจากอำเภอราษีไศล จังหวัดศรีสะเกษ เขาเดินทางมาใช้ชีวิตใหม่ใต้นั่งร้านหลังเวทีกว่า 2 ปีแล้ว ย้อนกลับไปถึงครั้งที่ยังไม่เดินทางมาที่นี่ ยืนเป็นเด็กที่เคยเรียนในโรงเรียนพระปริยัติธรรมมาก่อน และออกจากโรงเรียนดังกล่าวก่อนระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 วุฒิป. 6 จึงเป็นระดับการศึกษาสูงสุดที่ยืนมีอยู่ในมือ

ก่อนหน้าเขาเคยทำงานที่โรงงานแห่งหนึ่งในจังหวัดสมุทรสาคร โดยมีน้าเป็นผู้รับเข้าทำงาน และก่อนมาอยู่กับคณะเสียงอิสาน ยืนบอกว่าเดิมเป็นคนที่ชื่นชอบหมอลำเป็นทุนเดิมอยู่แล้ว เสียงอิสานเป็นวงแรกที่เขาสมัครและได้รับโอกาสเข้าทำงานในตำแหน่งแดนเซอร์ทั้งที่เต้นไม่เป็นมาก่อน 

ช่วงแรกยืนกลัวที่จะไม่ได้ทำงานต่อ เพราะเขาต้องเผชิญกับความท้าทายใหม่ แต่ยังดีที่มีเพื่อนที่เพิ่งสมัครเข้าวงพร้อมกันคอยเป็นกำลังใจและฝึกฝนช่วยกัน จากแถว 3 ในปีแรก ปีนี้ยืนขยับขึ้นมาเป็นแถว 2 และหวังจะเป็นแถวหน้าในฤดูกาลถัดไป ยืนตอบคำถามเราพร้อมกับสีหน้าท่าทางที่ภูมิใจเปี่ยมไฟฝัน

เราคุยกับเด็กๆ ทั้งสองคนจนถึงช่วงเวลาที่พวกเขาต้องรีบเร่งบรรเลงแปรงวาดหน้าทาปากให้ท่วงทันกับลำดับการแสดงช่วงที่หนึ่ง เราขอตามติดพวกเขาไปดูว่าในหนึ่งวันของแดนเซอร์ พวกเขาต้องทำอะไร เตรียมตัวอย่างไร ชุดไหนต้องใส่ขึ้นโชว์เพลงไหน และเวลาใดคือช่วงลงจากเวทีมาพักผ่อน ก่อนสบตากับหนุ่มน้อยคนหนึ่ง ผู้ซึ่งเป็นนักเรียนในห้องเรียนหมอลำเหมือนวุ้นเส้นและยืน เราเดินเข้าไปนัดหมายกับเขา รบกวนเวลาอันรีบเร่งเพื่อขอพูดคุยทำความรู้จัก หลังจบโชว์แรกไม่นาน หนุ่มน้อยในชุดแดนเซอร์ก็เข้ามาทักทายตามหมายนัด

เขาคือ ณัฐ – ณัฐชนน สะอาดศรี แดนเซอร์ชายที่ออกเดินทางร่วมกับเสียงอิสานตั้งแต่อายุ 16 ปี จนถึงตอนนี้ณัฐอายุ 24 ปี และยังคงทำหน้าที่ในวงโดยยังไม่มีแผนที่จะไปประกอบอาชีพอื่น ส่วนหนึ่งเพราะในมือของเขาที่มีเพียงวุฒิ ป.6 ซึ่งณัฐมองไม่เห็นหนทางว่ากระดาษแผ่นนั้นจะอนุญาตให้เขาประกอบอาชีพอื่นใดได้มากนัก

ณัฐบอกกับเราว่าช่วงแรกที่ตัดสินใจมาอยู่วงหมอลำเขาไม่ได้รับการตอบรับอย่างดีจากทางบ้าน เนื่องจากความกังวลต่อสายอาชีพนี้ ว่าจะสามารถหาเลี้ยงตนเองและครอบครัวได้หรือไม่ แต่จังหวะหัวใจในตอนนั้นกลับบอกให้ณัฐต้องเดินออกมา เพื่อพิสูจน์ให้เห็นว่าอาชีพนี้จะสามารถสร้างเงิน สร้างชีวิต ให้กับเขาได้

เช่นกันกับแม่ของวุ้นเส้น ที่รู้สึกเป็นห่วงลูกสาวคนเล็กของตน วุ้นเส้นเล่าให้ฟังว่า ตอนแรกที่บ้านของเธอก็ไม่ยอมรับและอยากให้เรียนจนจบก่อน

“แม่บอกว่าวงการหมอลำนั้นลำบาก เงินไม่พอใช้ หนูเลยบอกแม่ว่าจะเก็บตังค์ ตั้งใจทำงาน ขอลองสัก 1 ปี ถ้าไม่โอเคจะกลับไปเรียน” 

ทั้งสามคนนี้คือนักเรียนในห้องเรียนหมอลำของครูปริม พวกเขาตัดสินใจเข้าห้องเรียนอีกครั้งเนื่องจากเห็นความสำคัญของการศึกษา และวุฒิการศึกษาคือสิ่งที่พวกเขาต้องการเช่นกัน แม้จะต้องแบ่งสันปันส่วนเวลาเรียนกับเวลาทำงานให้ชัดเจนมากขึ้น แต่ด้วยเป้าหมายและแรงผลักดันที่พวกเขามี เรื่องนี้ไม่ใช่เรื่องยาก และเป็นเรื่องที่จัดการได้ 

“ระยะแรกก็มีหลายคนที่ไม่อยากเรียน เพราะคิดว่ายากและไม่มีเวลา แต่พอคุยกันถึงวิธีการเรียน และเส้นทางที่จะไปต่อ หลายคนก็สมัครมาเรียน”

ครูปริมเล่าให้ฟังถึงการเริ่มต้นที่หลายคนยังลังเลว่าจะสมัครเรียนหรือไม่

วุ้นเส้นบอกว่า การทำงานไปด้วยเรียนไปด้วยไม่ได้กระทบต่อกัน หากแต่จะเหนื่อยขึ้นเล็กน้อย แต่การเรียนแบบนี้ถือเป็นการเรียนที่ตอบโจทย์ เธอยกตัวอย่างให้ฟังว่า สมมติวันนี้ทางวงไม่ได้ออกเดินสายแสดงลำ 1 วัน เธอก็จะมีเวลาจัดการใบงานทั้งวัน 

ส่วนยืนก็ให้คำตอบคล้ายกันกับวุ้นเส้นว่า ก่อนหน้าเขาสมัครเรียนกับ สกร. แต่พบปัญหาอย่างการต้องกลับไปสอบ ซึ่งอาชีพและภาระหน้าที่ของตัวเขาเองก็ไม่มีเวลาในส่วนนั้น ต่างกันกับการเรียนในห้องเรียนหมอลำที่ไม่จำเป็นต้องกลับไปสอบ แต่สามารถเรียนผ่านใบงาน ส่งงานออนไลน์ เรียนออนไลน์ได้ ซึ่งเข้ากับการทำงานมากกว่า

“ตอนแรกยังไม่คิดเรื่องวุฒิ พอเรียนแล้วรู้สึกสะดวกกว่าการเรียนแบบ สกร. ที่สามารถทำงานไปด้วยเรียนไปด้วยได้ ทำงานส่งครูได้ระหว่างทำงาน ครูจะมีสื่อมาให้เราทำความเข้าใจ จากนั้นก็จะมีใบงานให้ทำ ส่งงานในกลุ่ม เวลาว่างก็จะนั่งทำงาน แต่งหน้าทำผมเสร็จ เคลียร์ตัวเองเสร็จก็จะนั่งทำงาน

“ครั้งหนึ่งเคยทำรายงานเกี่ยวกับความสุขของท่านผู้ชม ดูว่าช่วงไหนของหมอลำที่ทำให้ท่านผู้ชมรู้สึกผ่อนคลาย ซึ่งเราก็พบว่าช่วงตลกเป็นช่วงที่ทำให้ผู้ชมผ่อนคลายที่สุด จากนั้นก็เขียนรายงานส่งครู”

ณัฐในฐานะพี่ใหญ่ เล่าถึงวันที่ครูเข้ามาสอนให้ฟังว่า เวลาครูเขาสอนจะต้องจำบทเรียนให้ได้มากที่สุด เพื่อทำแบบทดสอบ และส่งงานทางออนไลน์ ณัฐเป็นคนที่ชอบเรียนวิชาภาษาไทย ส่วนวิชาที่ยากสำหรับเขาคือวิชาคณิตศาสตร์ นอกจากนั้นจะมีการสอบภาคปฏิบัติ มีการอบรม 5 วัน และถ้าเรียนจบจะได้วุฒิ ม.3 ซึ่งณัฐเองก็หวังจะเรียนต่อจนถึง ม.6

วุฒิการศึกษา ปริญญาหน้าฮ้าน

เป้าหมายของการสมัครเข้าทำงาน คือ “เงินตราค่าตอบแทน” ส่วนเป้าหมายของการสมัครเข้าห้องเรียนคือ “วุฒิการศึกษา” เด็กๆ หลายคนต้องการวุฒิการศึกษาเพื่อเป็นใบเบิกทางแห่งอาชีพหากวันหนึ่งพวกเขาต้องบอกลาหน้าเวที สิ่งนี้สำคัญกับครูปริม และกลายเป็นแบบสำรวจที่เธอใช้เพื่อเป็นข้อมูลเบื้องต้น

“เรามักจะถามเสมอ ถึงที่มาของการมาอยู่วง หลายคนบอกว่ามาจากความรักในอาชีพ พอเกิดความรัก หลายคนก็ไม่อยากไปเรียนหนังสือ เราไม่ได้หมายถึงว่าห้องเรียนในระบบไม่ดี แต่บางอย่างอาจจะยังไม่ตอบโจทย์กับความสนใจของผู้เรียน หลายคนจึงเบนมาทำในสิ่งที่ชอบ

“วงหมอลำเลยเป็นพื้นที่ของโอกาสในการหาเงินเลี้ยงชีวิต สร้างชื่อเสียงในวงการบันเทิง พอมาอยู่วงเราคิดว่าเงินเป็นสิ่งที่ทำให้เขาโอนเอียง แต่ในช่วงวัยที่พวกเขายังมีเรี่ยวแรง เขายังสามารถที่จะร้องลำได้ แต่ในระยะถัดไปร่างกายอาจไม่ไหว เราเลยมองว่าการศึกษาอาจเป็นส่วนสำคัญที่จะทำให้เขาต่อยอดในอนาคต หรือบางคนที่เรียนจบมีวุฒิ ม.3 ม.6 หลายคนก็ไปเรียนปริญญาตรีต่อ ในสาขาวิชานี้ได้” 

วุ้นเส้น ยืน และณัฐ ทั้งสามคนต่างมองว่า วุฒิการศึกษานั้นสำคัญ โดยเฉพาะณัฐที่เคยมีประสบการณ์ชีวิตในช่วงการแพร่ระบาดของเชื้อไวรัสโรคระบาดโควิด-19 เขาบอกว่า ความเปลี่ยนแปลงของยุคสมัย ทำให้เราต้องเรียนรู้ ศึกษาอยู่เรื่อยๆ เพื่อให้ตัวเองอยู่รอด ซึ่งประสบการณ์ที่ผ่านมาโดยเฉพาะช่วงโควิด ทำให้ณัฐมองว่าอาชีพหมอลำเกิดการเปลี่ยนแปลงได้อยู่ตลอด หากไม่มีวุฒิก็ไม่สามารถลาออกไปสมัครงานอื่นได้

“ช่วงนั้นลำบากมาก งานไม่มี รายได้หายไป กลับไปอยู่บ้าน ทำงานช่วยที่บ้าน รายได้ไม่เพียงพอ แต่ถ้าเรามีวุฒิเราจะทำอย่างอื่นได้ด้วย นี่คือสิ่งที่ทำให้ตัดสินใจสมัครเรียน”

ส่วนวุ้นเส้นได้เล่าความฝันสูงสุดของเขาให้ฟังเมื่อครั้งยังไม่ลาออกจากโรงเรียน เธอบอกว่า เธอฝันอยากเป็นคุณครูสอนวิชาคณิตศาสตร์ เพราะชื่นชอบตัวเลข แต่สุดท้ายเธอเองก็ไม่เคยคิดมาก่อนว่าความฝันตัวเอง จะเบนเข็มมาเป็นแดนเซอร์หมอลำได้ 

“อยากเรียนจนจบ ม.6 และอยากเรียนต่อสูงๆ หนูวางแผนไว้ว่าจะทำงานไปด้วยเรียนไปด้วยก่อน การเรียนนั้นสำคัญ หนูเป็นอีกคนที่ชอบเรียน พอมาทำงาน เราก็เริ่มคิดว่าจะทิ้งการเรียนจริงหรอ เพราะที่จริงก็อยากกลับไปเรียนอยู่เหมือนกัน” 

เราถามถึงความรู้สึกอันใกล้หากวันนั้นมาถึง วันที่พวกเขาสำเร็จการศึกษาและได้รับวุฒิอย่างใจหวัง พวกเขาอมยิ้มและตอบคำถามของเราอย่างตั้งมั่น ถึงครอบครัวอันเป็นที่รักที่รอคอยความฝันเช่นกันกับพวกเขาในวันที่เรียนจบและมีวุฒิ โดยเฉพาะณัฐที่ไม่เคยบอกกับครอบครัวมาก่อนว่าตัดสินใจสมัครเรียนต่ออีกรอบ มาถึงวันนี้เขาอยากบอกกับทุกคนว่าเขาได้กลับเข้าห้องเรียน ทำเพื่อตัวเอง ทำเพื่ออนาคต อย่างน้อยๆ ก็มีสิ่งที่มารองรับหากวันหนึ่งตัดสินใจไม่ไปต่อกับวงการหมอลำ หนุ่มน้อยกล่าวกับเราพร้อมน้ำตาที่กำลังไหลอาบสองแก้ม

“จะเอาวุฒิไปอวดตากับยาย อยากบอกท่านว่า ณัฐเรียนจบแล้ว สามารถหาอาชีพ หางานที่มั่นคงกว่านี้ ดูแลตัวเองได้ จุนเจือครอบครัวได้แล้ว”

สุดสายปลายทางของหลักสูตรห้องเรียนหมอลำ

ท้ายที่สุดทุกๆ การทำงานย่อมมีเป้าหมาย เราถามครูปริมว่าอะไรคือสิ่งที่เธอทำอยู่และในอนาคตสิ่งนี้จะออกดอกออกผลเช่นไร เธอบอกว่า ทั้งหมดคือการมองไปถึงอนาคตของเด็กๆ ตลอดการทำงานที่ผ่านมา เธอพบว่า เด็กหลายกลุ่มที่หลุดจากระบบการศึกษามีสาเหตุไม่ใช่เพราะพวกเขาไม่อยากเรียน หลายคนอยากเรียนแต่บางช่วงบางจังหวะอาจไม่สอดคล้องกัน 

“จากที่เราทำมา รู้สึกว่านี่คือการเปิดโอกาส ช่วยเหลือ ถามว่าจะทำไปถึงไหน ก็จะทำให้ถึงที่สุด มอบโอกาส มอบทางเลือกในการศึกษา พอเห็นรอยยิ้ม เห็นแวววตาของเด็กๆ เป็นอะไรที่เรามีความสุข ได้มอบความสุขให้เขา เราเองก็มีความสุขไปด้วย”

ส่วนบอสแป้งในฐานะผู้ทำงานร่วมกับครูปริม เธอบอกว่าดีใจที่วันนั้นตอบตกลงและพาเด็กๆ สมัครเข้าร่วมโครงการ แม้ตอนแรกเธอจะตั้งคำถามต่อสิ่งนี้ว่าจะสามารถเป็นไปได้หรือไม่ แต่หลังจากที่ศึกษาดูก็พบว่าเป็นเรื่องที่ดีจึงตอบตกลง ทั้งยังเห็นว่านี่คือโอกาสของเด็กๆ ที่จะได้รับการศึกษาโดยไม่ต้องไปโรงเรียน สามารถศึกษาวิชาชีพไปพร้อมกับวิชาการได้พร้อมกัน 

“เราไม่เคยคิดมาก่อน ว่าหลังเวทีจะกลายเป็นห้องเรียนหมอลำ สมัยก่อนตอนที่เรายังเป็นเด็ก ยังไม่มีหลักสูตรนี้ แต่พอมาถึงยุคนี้ มีหลักสูตรนี้เกิดขึ้น นับว่าเป็นโอกาสอันดีมากที่ทุกคนจะได้เรียน ได้ศึกษาไปพร้อมๆ กับการทำงาน” 

เช่นกันกับแม่นกน้อย อุไรพร ที่บอกกับเราในตอนแรกว่า คณะหมอลำเสียงอิสานเสมือนห้องเรียนห้องใหญ่ ที่สอนทั้งวิชาชีวิตและมอบโอกาสให้ทุกคนเข้าถึงวิชาการไปพร้อมๆ กัน

“ที่เรากำลังสอนนี่คือภาคปฏิบัติ คือการทำงานจริง เรียนรู้จริง เด็กๆ ที่มาอยู่กับเรา เราจะสอนให้เขาอดทน เพราะต้องอยู่กับคนหมู่มาก ธรรมดาที่จะมีแรงเสียดทาน มีความลำบาก ถ้าสอนแบบในโรงเรียนจะเป็นการสอนแบบวิชาการ แต่ถ้าอยู่กับเรา เราก็จะสอนการใช้ชีวิตจริง เพราะหมอลำเป็นอาชีพที่สามารถสร้างงาน สร้างอาชีพ และสร้างชีวิตได้จริง”

ในความน่าสนใจของห้องเรียนหมอลำ เราถามถึงอนาคตและทิศทางการทำงานต่อของศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ ครูปริมบอกว่า ในปีนี้จะมีโปรเจกต์ร่วมในการพัฒนาหลักสูตรเรื่องศิลปะการแสดง มีทั้งลิเก โนราห์ ที่อยู่ในแผนการร่างหลักสูตร เพราะทุกๆ วงการศิลปะการแสดงมีเด็กอยู่ในนั้น ซึ่งกระบวนการถัดไปศูนย์การเรียนจะต้องถอดกระบวนการเพื่อออกแบบโครงร่างหลักสูตรเช่นกันกับหลักสูตรห้องเรียนหมอลำ 

“ตอนเริ่มหลักสูตรห้องเรียนหมอลำ เราออกแบบหลักสูตรให้มีหน้าฮ้าน บนฮ้าน หลังฮ้าน จำแนกออกเป็นองค์ประกอบเพื่อร่างหลักสูตร ส่วนลิเก โนราห์ ก็จะทำเหมือนกัน” 

เราทิ้งท้ายกับครูปริมถึงปัญหาเด็กหลุดจากระบบ ตัวเลขจำนวนไม่น้อยที่ชี้ว่าเด็กๆ ต้องออกจากโรงเรียนเพราะปัญหาที่ไม่ซ้ำแบบ ในฐานะครูผู้สอนในสถาบันการศึกษาทางเลือกเธอคิดเห็นเช่นไร อะไรคือการแก้ปัญหาที่ถูกจุด และไม่เพิ่มจุดที่เป็นปัญหาในอนาคต เธอตอบกลับโดยเร็ว เช่นกันกับจังหวะดนตรีที่กำลังบรรเลงบนเวทีขณะนี้

“การแก้ปัญหาอาจต้องปรับรูปแบบการเรียนรู้ ปกติเราจะชินแค่กับในห้องเรียน แต่ความจริงแล้วการเรียนรู้มีหลายรูปแบบ ไม่ว่าจะเป็นการเรียนรู้ผ่านสื่อออนไลน์ ตามพื้นที่ชุมชน ตามสถานการณ์ การเรียนรู้ในพิพิธภัณฑ์ ป่าชุมชน เหล่านี้เป็นการเปิดพื่้น

ที่การเรียนรู้ให้กว้างขึ้น”

เธอเสริมว่า อย่างไรก็ตามการเรียนรู้ต้องอิงกับบริบทของผู้เรียนด้วย การปรับรูปแบบให้หลากหลาย ยืดหยุ่น ตามบริบทของผู้เรียน จะทำให้เด็กๆ สนใจใคร่รู้มากขึ้น อย่าง หมอลำที่ไม่มีการสอนในโรงเรียน ในส่วนนี้หลักสูตรอาจจะเพิ่มเข้าเพื่อให้เกิดความหลากหลายมากขึ้น อีกทั้งการจัดการศึกษาให้สอดคล้องกับผู้เรียน ต้องวิเคราะห์ความสนใจของผู้เรียน เพราะผู้เรียนมีความหลากหลาย อาจเริ่มวิเคราะห์เป็นกลุ่มๆ และค่อยออกแบบกระบวนการเรียนรู้ให้สอดคล้องกับความสนใจของกลุ่มผู้เรียน

บทสัมภาษณ์นี้เป็นความร่วมมือระหว่าง กสศ. และ The Isaan Record
เรื่อง: ธีรศักดิ์ มณีวงษ์
ภาพ: ธนภัทร สิงห์โท, ทิพวัลย์ โลหะสาร, สุภโชค จันทร์สกุล

The post โรงเรียนเสียงอิสาน เมื่อฮ้านหมอลำ เป็นทั้งห้องครัว ห้องนอน และห้องเรียน first appeared on กสศ..

นายภัคภพ อินทองคำ ผู้อำนวยการศูนย์ฝึกและอบรมเด็กและเยาวชนอุบลราชธานี กล่าวว่า เด็กในกระบวนการยุติธรรมเป็นเด็กที่มีศักยภาพในการเรียนรู้ หลายคนเรียนเก่งและมีความสามารถที่หลากหลาย แต่ที่ผ่านมาเส้นทางการศึกษาที่มีให้เลือกมักเน้นด้านวิชาการเป็นหลัก ขณะที่เด็กบางคนถนัดด้านดนตรี ศิลปะ การเกษตร หรือทักษะอาชีพเฉพาะทาง หากไม่มีลู่ทางรองรับความถนัดและความสนใจที่แตกต่าง ก็อาจทำให้เด็กที่ก้าวพลาดหรือก้าวผิดจังหวะต้องหลุดออกจากระบบ และเข้ามาอยู่ในกระบวนการยุติธรรม

เด็กจำนวนไม่น้อยยังขาดความเชื่อมั่นว่าสถานที่แห่งนี้จะสามารถดูแลและสร้างโอกาสใหม่ให้กับพวกเขาได้จริง หากไม่มีกระบวนการที่ช่วยสร้างความเชื่อมั่น และช่วยค้นหา ส่งเสริม รวมถึงพัฒนาความถนัดที่เด็กมีอยู่ โอกาสในการต่อยอดศักยภาพของเด็กก็อาจสูญหายไป จึงมีความจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องสร้างเส้นทางการเรียนรู้ที่หลากหลาย เพื่อรองรับเด็กและเยาวชนในกระบวนการยุติธรรมอย่างแท้จริง

ผู้อำนวยการศูนย์ฝึกฯ กล่าวต่อว่า การจัดการศึกษาในรูปแบบที่หลากหลายและสอดคล้องกับความต้องการของเด็กในกระบวนการยุติธรรม ถือเป็นภารกิจที่สำคัญและละเอียดอ่อน ซึ่งไม่อาจดำเนินการได้โดยลำพัง จำเป็นต้องอาศัยเครือข่ายความร่วมมือจากทั้งภาครัฐและเอกชน เพื่อร่วมกันผลักดัน “การศึกษาที่ยืดหยุ่นตอบโจทย์ชีวิต” ให้เกิดขึ้นอย่างเป็นรูปธรรม

ผลลัพธ์จากความร่วมมือของทุกภาคส่วนที่เกิดขึ้นกับเด็กและเยาวชนในศูนย์ฝึกฯ ไม่ได้สะท้อนเพียงการได้รับวุฒิการศึกษาเท่านั้น แต่ยังเป็นกระบวนการที่ช่วยสร้างความมั่นใจในการเรียนรู้ เด็กที่มีทักษะด้านการเกษตร เช่น การกรีดยางหรือการปลูกข้าว ไม่เพียงมีความเชื่อมั่นในความสามารถของตนเองมากขึ้น แต่ยังได้รับองค์ความรู้ที่สามารถนำไปต่อยอดการดำเนินชีวิตหลังจากออกไปจากศูนย์ฝึกฯ ได้อีกด้วย

นายสุชัยโชติ น้ำกลั่น นักวิชาการอบรมและฝึกวิชาชีพชำนาญการ ศูนย์ฝึกและอบรมเด็กและเยาวชนอุบลราชธานี กล่าวว่า รูปแบบการเรียนรู้ที่ศูนย์การเรียนปัญญากัลป์เข้ามาร่วมออกแบบ ช่วยตอบโจทย์ความต้องการของเด็กและเยาวชนที่ต้องออกจากระบบการศึกษาปกติกลางคัน ให้สามารถเรียนรู้ได้อย่างต่อเนื่อง พร้อมทั้งเสริมทักษะที่จำเป็นต่อการดำรงชีวิตและการประกอบอาชีพ อาทิ การทำแผนธุรกิจ การคิดวางแผน การคำนวณต้นทุน–กำไร และการจำลองธุรกิจจริง

นอกจากนี้ กระบวนการเรียนรู้ที่เกิดขึ้นภายในศูนย์ฝึกและอบรมเด็กและเยาวชนอุบลราชธานี ยังสามารถนำมาเทียบโอนเป็นหน่วยกิจของหลักสูตรการเรียนรายวิชาต่าง ๆ ได้ โดยปกติศูนย์ฝึกฯ จะเปิดหลักสูตรที่เน้นสายอาชีพ เช่น ศิลปะ เกษตร คหกรรมศาสตร์ ฯลฯ เทอมละ 4 หลักสูตร และกำหนดให้เด็กสะสมเวลาเรียนหลักสูตรละ 75 ชั่วโมง

เด็กและเยาวชนส่วนใหญ่มุ่งมั่นที่จะเรียนให้จบและได้รับวุฒิการศึกษาระดับมัธยมศึกษาปีที่ 6 เพื่อนำไปต่อยอดการเรียนรู้หรือศึกษาต่อในเส้นทางที่ตนเองสนใจหลังจากออกไปใช้ชีวิตในสังคมภายนอก การจัดการเรียนการสอนที่เปิดทางเลือกมากขึ้นจึงมีส่วนสำคัญในการสร้างกำลังใจในการเรียนรู้ เพราะเมื่อเด็กมีความรู้ ความมุ่งมั่น และเป้าหมายชีวิตที่ชัดเจน ก็จะสามารถพาตนเองไปสู่เส้นทางที่ดีกว่าได้

นายภัทระ คำพิทักษ์ ที่ปรึกษาคณะกรรมการบริหาร กสศ. กล่าวว่า กสศ. มีเป้าหมายในการสนับสนุนให้เด็กและเยาวชนที่ขาดแคลนทุนทรัพย์หรือด้อยโอกาส ซึ่งอยู่ในกลุ่ม 20% ล่างสุดของประเทศ ได้เรียนจนสำเร็จการศึกษาขั้นพื้นฐาน หรือมีทักษะและความสามารถในการประกอบอาชีพตามความถนัด เพื่อให้สามารถพึ่งพาตนเองได้ในอนาคต โดยพบว่าเด็กและเยาวชนในศูนย์ฝึกอบรมเด็กและเยาวชน รวมถึงสถานพินิจและคุ้มครองเด็กและเยาวชน ส่วนใหญ่มาจากครอบครัวแหว่งกลางและขาดแคลนทุนทรัพย์ ทำให้ต้องหลุดออกจากระบบการศึกษาเมื่อเข้าสู่กระบวนการยุติธรรม

กสศ. จึงร่วมกับกรมพินิจฯ สนับสนุนให้ศูนย์การเรียนซีวายเอฟ ซึ่งเป็นองค์กรเอกชนที่ได้รับอนุญาตจากกระทรวงศึกษาธิการให้จัดตั้งเป็นศูนย์การเรียนตามมาตรา 12 แห่งพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ เข้าไปจัดการเรียนการสอนให้กับเด็กและเยาวชน โดยเริ่มดำเนินการที่จังหวัดนครพนมเป็นแห่งแรก และต่อมาได้ขยายผลมายังศูนย์ฝึกฯ เขต 5 จังหวัดอุบลราชธานี ผ่านการสนับสนุนมูลนิธิปัญญากัลป์ให้ทำงานร่วมกับกรมพินิจฯ

โครงการดังกล่าวมีพัฒนาการอย่างต่อเนื่อง โดยในปีแรกมีเด็กสำเร็จการศึกษา 24 คน ปีที่สอง 45 คน และในปี 2568 มีเด็กและเยาวชนสำเร็จการศึกษาเพิ่มเป็น 65 คน

ความสำเร็จที่สำคัญของโครงการนี้ คือ การเปลี่ยนบทบาทของเจ้าหน้าที่สถานพินิจและศูนย์ฝึกฯ จากผู้ดูแลความปลอดภัยมาเป็นผู้สนับสนุนการเรียนรู้ เปลี่ยนพื้นที่กักขังให้เป็นพื้นที่ปลอดภัยและพื้นที่เรียนรู้ พร้อมทั้งเกิดนวัตกรรมการเรียนรู้รูปแบบใหม่ เช่น การใช้ดนตรี ศิลปะ และบอร์ดเกม เป็นเครื่องมือในการเข้าถึงตัวตนของเด็กที่เพิ่งเข้าสู่กระบวนการยุติธรรม ซึ่งถือเป็นนวัตกรรมการเรียนการสอนที่ช่วยเปิดพื้นที่การเรียนรู้ได้อย่างมีประสิทธิภาพ

ความสำเร็จในการช่วยให้เด็กและเยาวชนในกระบวนการยุติธรรมสามารถเรียนจบและได้รับวุฒิการศึกษา สะท้อนให้เห็นถึงพลังของความร่วมมือระหว่างหน่วยงานต่าง ๆ และทำให้สังคมมองเห็นภาพร่วมกันว่า “โอกาส” คือสิ่งสำคัญ ทุกคนล้วนมีโอกาสพลาดพลั้ง แต่หากได้รับโอกาส ได้เรียนรู้ และอดทนพยายามแก้ไขความผิดพลาด ก็ยังสามารถลุกขึ้นเริ่มต้นใหม่ และก้าวเดินต่อไปบนเส้นทางชีวิตที่ดีกว่าได้เสมอ

The post กสศ. ร่วมกับกรมพินิจฯ ศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ และภาคี มอบวุฒิบัตรแก่เด็กและเยาวชน จากศูนย์ฝึกฯ เขต 5 จ.อุบลราชธานี ผ่านนวัตกรรมการศึกษาที่ยืดหยุ่นตอบโจทย์ชีวิต first appeared on กสศ..

มีช่วงเวลาสั้นๆ ให้ข้อมูลโอกาสใหม่ทางการศึกษากับน้องๆ เยาวชน ในคณะหมอลำ ชักชวนให้สมัครเรียน หลักสูตร ‘หมอลำศึกษา’ ที่ออกแบบขึ้นจากทุกองคาพยพที่ประกอบกันขึ้นเป็นวงหมอลำวงหนึ่ง โดยหลักสูตรนี้ เมื่อเรียนแล้วจะได้รับวุฒิการศึกษาที่เทียบเท่ากับชั้นมัธยมศึกษาตอนปลาย หรือ ม.6

ท่ามกลางเสียงดนตรีดัง เมื่อได้ยินคำว่าปากท้อง โอกาสการศึกษา อนาคตที่ดี ดวงตาของน้องๆทุกคน จับจ้องมองมาที่ครูทั้งสองอย่างตั้งอกตั้งใจ

ครูปริม ปริมประภา สุวรรณพรม ผู้อำนวยการศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ ไล่เรียงเส้นทางการติดตามน้อง ๆ ก่อนพยายามถ่ายทอดบรรยากาศให้เห็นว่า

“เราไปเจอน้อง ๆ แต่ละวงช่วงเย็น ซึ่งเป็นเวลาเตรียมตัวก่อนขึ้นแสดง ก็จะได้เห็นหมดว่าใครทำอะไร อย่างบนเวทีเราจะเห็นเพียงส่วนเดียวคือนักร้อง หางเครื่อง หรือคนเล่นดนตรี แต่ตรงหลังเวทีเราได้เจอหมด ทั้งช่างแต่งหน้า คนดูแลเครื่องแต่งกาย ช่างทำผม ช่างเทคนิคต่าง ๆ หรือคนทำประชาสัมพันธ์ ทำบัญชี ซึ่งจะมีตั้งแต่เด็กอายุ 15 จนถึงมากกว่า 30 เราจะเน้นให้ข้อมูลกับน้อง ๆ อายุ 15 ถึง 24 ปีที่เป็นกลุ่มเป้าหมาย คือคนที่จบการศึกษาเพียงภาคบังคับ หรือบางคนยังไม่จบ ม.3 ก็ชวนมาคุยด้วย ว่าเรามีหลักสูตรนี้ที่จะช่วยให้เขาเรียนและทำงานไปด้วย เพื่อจะได้มีวุฒิไปใช้ศึกษาต่อ หรือช่วยเปิดทางเลือกสู่งานอื่น ๆ ที่สนใจในอนาคต”

ครูปริมเล่าว่า สำหรับคนที่เข้าสู่วงจรการทำงานแล้ว บางทีเขามองไปแล้วว่าการศึกษาเป็นเรื่องห่างไกลสำหรับเขา ซึ่งวันนี้ถือเป็นครั้งแรกของหลายคนเลยที่ได้รับข้อมูลของหมอลำศึกษา ว่าเป็นหลักสูตรที่ออกแบบและพัฒนาขึ้นโดยประยุกต์มาจากงานที่เขาทำอยู่ น้องๆ ก็สนใจ ตื่นเต้น หลายคนดีใจว่าจะมีโอกาสได้วุฒิสูงขึ้น เพราะอย่างที่บอกว่าเด็กส่วนใหญ่แม้จะอยากเรียน แต่เมื่อชั่งน้ำหนักระหว่างปากท้องกับวุฒิการศึกษา เขาก็ต้องเลือกอย่างแรกก่อน บางคนบอกว่าเคยพยายามมาแล้วกับการเรียนผ่าน สกร. หรือ กศน. เดิม แต่เรียนมานานก็ไม่จบสักที เพราะติดเรื่องกำหนดวันสอบที่ตายตัว ซึ่งแน่นอนว่าพอวันสอบตรงกับวันทำงาน เขาก็เลือกที่จะไม่ไป ดังนั้นพอมาเจอกัน เราจะเริ่มบอกน้อง ๆ ก่อนเลยว่า รูปแบบการเรียนจะเน้นพบครูประจำกลุ่มผ่านระบบออนไลน์เป็นหลัก ด้วยซูมหรือกลุ่มเฟสบุ๊ค คือเน้นให้เรียนผ่านมือถือได้ ส่วนกิจกรรมเข้าค่ายจะกำหนดไว้ในช่วงพักวง เพราะแต่ละวงจะมีช่วง 2-3 เดือนที่พักจากการแสดง จึงไม่กระทบเรื่องรายได้ เด็ก ๆ ก็รู้สึกว่ามันเอื้อกับเขา และทำให้การเปิดรับสมัครครั้งแรกนี้ได้ผลตอบรับที่ดีตามมา

ตลอดเดือนนี้ เราจะติดตามคาราวานวงหมอลำต่างๆ เพื่อไปรับสมัครน้องๆเยาวชน ได้เรียนในหลักสูตรหมอลำศึกษา เพื่อจบการศึกษาขั้นพื้นฐาน
• “หมอลำ” ศิลปะและภูมิปัญญาพื้นบ้านที่ถ่ายทอดเรื่องราวผ่านคำร้อง การแสดง และกลายเป็นส่วนหนึ่งของเศรษฐกิจสร้างสรรค์ สร้างมูลค่ากว่า 6,615 ล้านบาท
• ในขณะที่อุตสาหกรรมหมอลำบันเทิงกำลังเติบโตและถูกขับเคลื่อนโดยแรงงานนอกระบบ เยาวชนและคนรุ่นใหม่ หนึ่งในจำนวนแรงงานเหล่านั้น ยังมีผู้ที่ขาดโอกาสทางการศึกษา ด้วยปัจจัยเงื่อนไขของชีวิต ครอบครัว ความชอบ และความใฝ่ฝัน
• จากการสำรวจข้อมูลระดับการศึกษาของสมาชิกวงหมอลำ จำนวน 250 คน จาก 29 คณะในภาคอีสาน พบว่า มีผู้ที่ยังไม่สำเร็จการศึกษาภาคบังคับ (ระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3) คิดเป็นร้อยละ 12.5 และผู้ที่ยังไม่สำเร็จการศึกษาขั้นพื้นฐาน (ระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 6) คิดเป็นร้อยละ 30
• จากสภาวการณ์ดังกล่าว เพื่อให้เด็กและเยาวชนที่ประกอบอาชีพในวงหมอลำได้มีโอกาสเข้าถึงการศึกษาในรูปแบบที่เหมาะสมและสอดคล้องกับความต้องการ รวมทั้งได้รับการพัฒนาทักษะชีวิต ทักษะอาชีพที่จำเป็น
• กสศ.ร่วมกับ ศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษา มัธยมศึกษา อุบลราชธานี อำนาจเจริญ นิวเจนเอ็นเตอร์เทนเมนท์ หมอลำไอดอล พัฒนาหลักสูตรหมอลำศึกษา โดยการสนับสนุนทางวิชาการจากมหาวิทยาลัยราชภัฏอุบลราชธานี, มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี, มหาวิทยาลัยขอนแก่น, มหาวิทยาลัยมหาสารคาม, มหาวิทยาลัยนครพนม, มหาวิทยาลัยกาฬสินธุ์ และสภาการศึกษาจังหวัดอุบลราชธานี และบูรณาการความร่วมมือกับคณะหมอลำ ในการร่วมจัดการศึกษาที่สร้างโอกาส สร้างอาชีพ มีรายได้ และมุ่งหวังให้ทุกประสบการณ์ที่เกิดขึ้นสามารถเทียบการเรียนรู้ได้
• คาราวานหมอลำ 1 คณะ มีกำลังแรงงานมืออาชีพ ราว 300-400 คน ประกอบด้วย ศิลปิน นักดนตรี นักเต้น นักประพันธ์เพลง นักออกแบบท่าเต้น ฝ่ายออกแบบเครื่องแต่งกาย ช่างเทคนิค ระบบไฟ ระบบเสียง ออกแบบเวที การเงิน การบัญชี การตลาด การประชาสัมพันธ์ ฯลฯ มากมายองค์ความรู้ที่ประกอบร่างเป็น วงหมอลำมอบความสุข ให้กับผู้คนมากมายทั่วประเทศ ผู้คนหลากหลายช่วงวัย ตั้งแต่เด็กจนไปถึงวัยทำงาน คือมดงาน เจ้าขององค์ความรู้ที่มีคุณค่า
• หลักสูตรพิเศษ หมอลำศึกษา “เรียนไป ม่วนไป” ปีการศึกษา 2568 มัธยมศึกษาตอนปลาย เปิดรับสมัครเยาวชนในวงหมอลำอายุระหว่าง 16-24 ปี จบการศึกษาระดับชั้นม.3 เข้าเรียนในหลักสูตร หมอลำศึกษา เรียนรู้จากประสบการณ์การทำงานในวงหมอลำของตนเอง และเพื่อพูนทักษะชีวิต ทักษะวิชาการ ทักษะอาชีพที่จำเป็นต่อการยกระดับฝีมือแรงงาน
• เรียนได้ทุกที่ทุกเวลา มีรายได้ มีอาชีพ และมีวุฒิการศึกษา ในหลักสูตรมีค่ายเสริมศาสตร์ สานศิลป์ สืบภูมิปัญญาหมอลำ รวมถึงสร้างสรรค์หมอลำนิพนธ์

ติดตามภารกิจนำโอกาสการศึกษาไปให้น้องๆ วงหมอลำ และความน่าสนใจของหลักสูตรหมอลำศึกษาได้ที่เพจ กสศ.

The post ทุกค่ำคืนเรายกขบวนนำการศึกษาตอบโจทย์ชีวิต ไปหาเยาวชนวงหมอลำ first appeared on กสศ..

ดร.สิริพงศ์ อังคสกุลเกียรติ ผู้ช่วยรัฐมนตรีประจำกระทรวงศึกษาธิการ (ศธ.) กล่าวว่า ได้รับมอบหมายจากพลตำรวจเอกเพิ่มพูน ชิดชอบ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ ให้มาบอกเล่าว่า กระทรวงศึกษาธิการกำลังขับเคลื่อนการศึกษาหลายเรื่อง โดยจำเป็นต้องได้รับความร่วมมือจากทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องเพื่อขับเคลื่อนการทำงานด้านการศึกษาร่วมกัน ซึ่งความร่วมมือของเคเอฟซี ประเทศไทย กสศ. และศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ ที่นำร่องสร้างหลักสูตรการเรียนที่ยืดหยุ่น เพื่อแก้ปัญหาเด็กหลุดออกจากระบบการศึกษา ถือเป็นปรากฏการณ์สำคัญที่น่ายกย่องและนำเสนอเป็นต้นแบบความร่วมมือระหว่างภาครัฐกับภาคเอกชนและภาคประชาสังคมที่จะเกิดขึ้นในอนาคต

“ในช่วง 9 เดือนที่ผ่านมา กระทรวงศึกษาธิการพยายามขับเคลื่อนประเด็นด้านการศึกษาหลายเรื่อง เพื่อผลักดันให้นโยบายส่งเสริมการเรียนรู้ เรียนได้ทุกที่ ทุกเวลา (Anywhere Anytime) เกิดขึ้นเป็นรูปธรรม ทั้งการพัฒนาระบบนิเวศด้านเทคโนโลยีดิจิทัล พยายามยกระดับการศึกษา หาแนวทางที่ทำให้ครูและบุคลากรทางการศึกษามีเครื่องมือและระบบการจัดการเรียนรู้ที่เหมาะสม ทันสมัยจะเรียนรู้ได้ทุกที่ทุกเวลา หาแนวทางให้เด็กสามารถเรียนรู้ แล้วก็หาประสบการณ์เพื่อที่จะนำไปพัฒนาตัวเอง

“โจทย์ของเรา คือ ทำอย่างไรที่จะช่วยให้เด็ก ๆ สามารถเรียนได้ทุกที่ทุกเวลา คุณครูสามารถพัฒนาการสอนได้ทุกที่ทุกเวลา ทำอย่างไรแหล่งความรู้ในเมืองหลวงจะสามารถเผยแพร่ไปในส่วนภูมิภาคได้ ทำอย่างไรรูปแบบการเรียนการสอนที่ กำลังใช้อยู่ในโรงเรียนชั้นนำจะสามารถไปถ่ายทอดในโรงเรียนส่วนภูมิภาค ในโรงเรียนพื้นที่ชายขอบได้

“นอกจากนี้ กระทรวงศึกษาธิการยังประกาศใช้ระบบธนาคารหน่วยกิต ธนาคารเครดิต (Cradit Bank) และการรับรองประสบการณ์ ซึ่งจะทำให้เกิดการถ่ายโอนหน่วยกิตหรือเทียบวุฒิการศึกษา และพัฒนา Skill Certificate ด้วยความตระหนักว่า ในปัจจุบันหลายองค์กรและหน่วยงาน ได้ปรับแนวทางในการรับเด็กเข้าทำงาน ไม่ได้รับคนเข้าทำงาน โดยดูจากวุฒิการศึกษาเหมือนในอดีต แต่ดูจากความสามารถในการทำงาน และประสบการณ์ในการปฏิบัติงานจริง Skill Certificate คือหลักฐานที่ใช้บ่งบอกว่า แต่ละคนมีความสามารถด้านไหนบ้าง และต้องเรียนรู้หรือเพิ่มทักษะด้านใด เพื่อใช้พัฒนาความสามารถในแต่ละสายงาน”

ดร.สิริพงศ์ กล่าวว่า กระทรวงศึกษาธิการ กำลังร่วมกับสำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา สำนักงานคณะกรรมการการอาชีวศึกษา สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมการศึกษาเอกชน กรมส่งเสริมการเรียนรู้ และกรมพัฒนาฝีมือแรงงาน ในการพัฒนากำลังคนสมรรถนะสูงตามกรอบคุณวุฒิแห่งชาติอ้างอิงอาเซียนและมาตรฐานสากลของหน่วยผลิตและพัฒนากำลังคน สร้างมาตรวัดความสามารถที่สอดคล้องกับการพัฒนากำลังคนของประเทศในอนาคต

เช่นเดียวกับความร่วมมือกับกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา และภาคเอกชนที่มาร่วมขับเคลื่อนประเด็นด้านการศึกษาในหลาย ๆ ด้าน อาทิ โครงการ Thailand Zero Dropout  เพื่อแก้ปัญหาเด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษาให้กลายเป็นศูนย์ โดยได้พยายามขยายโครงการ 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ และพื้นที่นวัตกรรมการศึกษาไปในหลายจังหวัด เพื่อแสดงจุดยืนให้เห็นว่า กระทรวงศึกษาในยุคปัจจุบัน กำลังพยายามสร้างความยืดหยุ่นในการแก้ไขปัญหาที่มีอยู่เพราะทราบดีว่า การแก้ปัญหาด้วยการปรับหลักสูตรเป็นเรื่องที่ต้องใช้เวลานาน การปรับหลักสูตรแต่ละครั้ง ในแง่ของการแก้ไขกฎหมาย เป็นเรื่องที่จำเป็นต้องใช้เวลาในการดำเนินการ ซึ่งอาจจะไม่ทันกับปัญหาในหลาย ๆ เรื่องที่เผชิญอยู่

“สิ่งที่กระทรวงศึกษาธิการต้องทำในวันนี้ คือ คิดนอกกรอบ ทำตัวให้มีความยืดหยุ่น เปิดโอกาสใหม่ ๆ ให้สถานศึกษาสามารถปรับเปลี่ยนรูปแบบการเรียนการสอนได้ ระบบธนาคารหน่วยกิตเป็นหนึ่งในกลไกนั้น และพยายามออกแบบ แนวทางความร่วมมือที่เปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการที่อยากรับนักเรียนเข้าไปทำงานพาร์ตไทม์ เพื่อเป็นส่วนหนึ่งของการเรียนรู้จากการทำงาน เรียนรู้จากการปฏิบัติจริง และสร้างรายได้ระหว่างช่วงปิดภาคเรียน หาช่องทางให้สามารถรับนักเรียนสายสามัญที่มีความต้องการด้านนี้ เข้าทำงานได้โดยไม่ผิดกฎหมายแรงงาน

“กระทรวงศึกษายุคใหม่ จะเป็นแซนด์บ็อกซ์ที่ให้หน่วยงานและองค์กรต่าง ๆ มาช่วยกันออกแบบแนวทางและระบบการศึกษาร่วมกัน โดยสิ่งที่ต้องทำหลังจากนี้ คือ ต้องไปสร้างความเข้าใจ ด้านนโยบายเรื่องความยืดหยุ่นทางการศึกษาและความร่วมมือกับภาคเอกชนในการขับเคลื่อนหลักสูตรนอกกรอบในแนวทางเดียวกับความร่วมมือของเคเอฟซี ในการเปิดตัวห้องเรียนเคเอฟซี และสร้างหลักสูตรนอกกรอบ หรือหลักสูตรทักษะอาชีพและการเป็นผู้ประกอบการ เพื่อปลดล็อกกำแพงต้นทุนชีวิตให้กับเยาวชนไทยในอีกหลาย ๆ พื้นที่หลาย ๆ จังหวัด และขอยืนยันว่า กระทรวงศึกษาธิการพร้อมที่จะทำงานกับทุกภาคีและเครือข่าย เพื่อขับเคลื่อนการศึกษาไปด้วยกัน”

The post ศธ. ชื่นชมโมเดล Work & Study จากความร่วมมือ KFC กสศ. ศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ ปรับการศึกษาให้ยืดหยุ่นตามแนวทาง Thailand Zero Dropout first appeared on กสศ..