ด้วยเหตุนี้ กิจกรรม “ธนาคารโอกาสและถนนครูเดิน” จึงยังคงทำหน้าที่เป็นกลไกเชื่อมโยงภาคีเครือข่ายในการจัดสรร ส่งต่อ และเติมเต็มทรัพยากรทางการศึกษา เพื่อเพิ่มโอกาสให้เด็กทุกคนในทุกพื้นที่เข้าถึงการเรียนรู้ และไม่หลุดออกจากเส้นทางการศึกษาเพียงเพราะความไม่พร้อมของชีวิต

เมื่อวันที่ 30 พฤษภาคม 2569 “ธนาคารโอกาสและถนนครูเดิน” ภายใต้การขับเคลื่อนของกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ร่วมกับเครือข่ายชมรมนักจัดการศึกษาบนพื้นที่สูงถิ่นทุรกันดาร มูลนิธิกระจกเงา และบริษัท แสนสิริ จำกัด (มหาชน) ผนึกกำลังภาคีเครือข่ายในจังหวัดราชบุรี ประกอบด้วย สำนักงานศึกษาธิการจังหวัดราชบุรี สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาราชบุรี เขต 1 สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษาราชบุรี องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านคา ศูนย์ส่งเสริมการเรียนรู้ระดับอำเภอบ้านคา เครือข่ายการจัดการศึกษาเชิงพื้นที่จังหวัดราชบุรี คณะทำงานหนุนเสริมโรงเรียนปลายทางครูรัก(ษ์)ถิ่น ตลอดจนครูและผู้บริหารโรงเรียนขนาดเล็กในพื้นที่ ร่วมกันนัดพบที่โรงเรียนโรตารี่ 1 บ้านพุน้ำร้อน ตำบลบ้านบึง อำเภอบ้านคา จังหวัดราชบุรี เพื่อนำสื่อการเรียนการสอน คอมพิวเตอร์ โน้ตบุ๊ก อุปกรณ์การศึกษา ชุดนักเรียน รวมถึงสิ่งของจำเป็นและสิ่งของที่ต้องการเร่งด่วน ส่งต่อให้กับครูจากโรงเรียนกว่า 70 แห่งในพื้นที่

จังหวัดราชบุรีคือพื้นที่ที่ขับเคลื่อนงาน “ราชบุรี Zero Dropout เด็กทุกคนต้องได้เรียน” อย่างจริงจัง สะท้อนพลังความร่วมมือระหว่างภาครัฐ ภาคเอกชน และเครือข่ายภาคประชาชนจากหลากหลายหน่วยงาน จนเกิดระบบดูแลช่วยเหลือเด็กและเยาวชนที่เข้มแข็ง อย่างไรก็ตาม ในช่วงเปิดภาคเรียน เด็กจากหลายครอบครัวยังคงต้องเผชิญภาระค่าใช้จ่ายทางการศึกษาท่ามกลางค่าครองชีพที่สูงขึ้น ธนาคารโอกาสและถนนครูเดินจึงเข้ามาช่วยลดภาระของผู้ปกครองและครู เพื่อประคับประคองความเดือดร้อนในชีวิตประจำวัน และช่วยให้การเรียนรู้ของเด็ก ๆ เดินหน้าต่อไปได้   

นายพัฒนะพงษ์ สุขมะดัน ผู้ช่วยผู้จัดการ กสศ. กล่าวว่า ความสำคัญของธนาคารโอกาสและถนนครูเดินไม่ได้อยู่เพียงการส่งต่ออุปกรณ์การศึกษาหรือสิ่งของจำเป็น แต่เป็นภาพสะท้อนของ “ความร่วมมือจากหลายฝ่าย” ที่เห็นความสำคัญของการเติมเต็มโรงเรียนขนาดเล็กอย่างรอบด้าน ตลอดจนการสร้างเครือข่ายสนับสนุนการจัดการเรียนรู้ในพื้นที่อย่างเป็นระบบ ซึ่งล้วนเป็นส่วนสำคัญในการลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาที่โรงเรียนขนาดเล็กส่วนใหญ่ยังคงเผชิญอยู่

สำหรับเหตุผลที่เลือกจังหวัดราชบุรีเป็นพื้นที่จัดกิจกรรมในครั้งนี้ ผู้ช่วยผู้จัดการ กสศ. กล่าวว่า ต้องการสะท้อนให้เห็นว่า แม้จะเป็นพื้นที่ที่อยู่ไม่ไกลจากกรุงเทพมหานคร แต่ยังมีโรงเรียนขนาดเล็กจำนวนมากที่ขาดแคลนโอกาสทางการศึกษา และยังมีเด็กอีกจำนวนไม่น้อยที่แม้แต่การก้าวข้ามรอยต่อจากระดับประถมศึกษาสู่มัธยมศึกษาก็ยังเป็นเรื่องยาก สถานการณ์ดังกล่าวสะท้อนให้เห็นว่า ความขาดแคลนทรัพยากรไม่ได้ถูกกำหนดด้วยระยะทางเพียงอย่างเดียว

ดร.บรรเจิด อุ่นมณีรัตน์ ผู้อำนวยการสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาราชบุรี เขต 1 กล่าวว่า โรงเรียนขนาดเล็กในพื้นที่ส่วนใหญ่ยังคงเผชิญปัญหาความไม่พร้อม แม้โรงเรียน ชุมชน และเครือข่ายการศึกษาในจังหวัดจะพยายามระดมทรัพยากรและหาช่องทางสนับสนุนอย่างต่อเนื่อง แต่ด้วยข้อจำกัดด้านงบประมาณ ทำให้หลายปัญหายังคงเกิดขึ้นซ้ำทุกปี

“สพป.ราชบุรี เขต 1 ดูแลพื้นที่การศึกษา 6 อำเภอ ได้แก่ อำเภอเมือง วัดเพลง จอมบึง สวนผึ้ง ปากท่อ และบ้านคา ซึ่งมีโรงเรียนขนาดเล็กถึง 95 โรงเรียน จากทั้งหมด 165 โรงเรียน แม้แต่ในอำเภอเมืองเองก็ยังมีโรงเรียนที่เข้าถึงได้ยาก ข้อจำกัดสำคัญคือเรื่องงบประมาณที่จัดสรรตามรายหัวนักเรียน ทำให้บางโรงเรียนมีงบไม่เพียงพอแม้แต่สำหรับค่าสาธารณูปโภคพื้นฐานอย่างน้ำ ไฟ และอินเทอร์เน็ต ส่งผลให้การพัฒนาด้านอื่นทำได้อย่างจำกัด

“ขณะเดียวกัน ผู้ปกครองจำนวนมากมีรายได้ไม่สอดคล้องกับรายจ่าย โดยเฉพาะในช่วงเปิดภาคเรียน เราพบเด็กกลุ่มเปราะบางเพิ่มขึ้น บางคนเข้าเรียนชั้น ป.1 แต่ยังสวมชุดอนุบาลมาโรงเรียน เมื่อครูลงพื้นที่เยี่ยมบ้านจึงพบว่าผู้ปกครองไม่มีรายได้เพียงพอ ทำให้โรงเรียนต้องเร่งวางแผนช่วยเหลือเป็นกรณีเร่งด่วน ดังนั้น ระบบดูแลช่วยเหลือนักเรียนจึงมีความสำคัญอย่างมาก เพื่อให้โรงเรียนสามารถช่วยเหลือเบื้องต้นได้ทันที ก่อนส่งต่อข้อมูลไปยังหน่วยงานที่เกี่ยวข้องตามความเหมาะสมของแต่ละกรณี”

ดร.บรรเจิด กล่าวเพิ่มเติมว่า รู้สึกยินดีและขอบคุณทุกภาคส่วนที่ร่วมกันสนับสนุนการศึกษา เพราะนอกจากจะช่วยเหลือเด็ก ๆ แล้ว ยังเป็นกำลังใจสำคัญที่ส่งถึงครูและโรงเรียนโดยตรง พร้อมเชื่อว่า หากเครือข่ายการศึกษายังคงเดินหน้าร่วมกันอย่างต่อเนื่อง ความเหลื่อมล้ำที่อยู่คู่กับโรงเรียนขนาดเล็กมาอย่างยาวนานจะค่อย ๆ ลดลงได้

ขณะที่ นายทิรัตน์ ผลินกูล หัวหน้าโครงการศูนย์แบ่งต่อ มูลนิธิกระจกเงา กล่าวว่า แนวคิดสำคัญของธนาคารโอกาสและถนนครูเดิน คือ “ครูมีของ เด็กมีอนาคต” เพราะสิ่งของที่ได้รับจากการระดมความร่วมมือของผู้บริจาค เมื่อถูกส่งต่อถึงมือครู ย่อมหมายถึงโอกาสใหม่ในการพัฒนาการเรียนรู้ของเด็ก ๆ

“การลงพื้นที่ในหลายจังหวัดทำให้เราเห็นว่า ไม่ว่าพื้นที่ไหน โรงเรียนขนาดเล็กต่างก็เผชิญปัญหาการขาดแคลนไม่ต่างกัน ส่วนราชบุรีในวันนี้ เป็นภาพสะท้อนของจังหวัดที่อยู่ไม่ไกลจากกรุงเทพฯ จนบางครั้งถูกมองข้าม เราหวังว่าสิ่งของที่นำมาส่งต่อในครั้งนี้ จะช่วยให้ครูทำงานได้สะดวกขึ้น และช่วยให้เด็ก ๆ มีความสุขกับการเปิดเทอมใหม่มากขึ้นเช่นกัน”

ด้าน นายบุญฤทธิ์ หอมเขียน ครูโรงเรียนมหาราช 7 อำเภอเมือง จังหวัดราชบุรี เล่าว่า ทันทีที่ทราบข่าวการจัดกิจกรรม ก็ตั้งใจเดินทางมาตั้งแต่เช้า เพื่อมารับสิ่งของกลับไปให้เด็ก ๆ ให้ได้มากที่สุด โดยเฉพาะเครื่องเขียน ดินสอ สี อุปกรณ์สำหรับกิจกรรมสร้างสรรค์านประดิษฐ์ในวิชาการงานอาชีพ และแฟ้มเก็บผลงานนักเรียนที่สามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้ในห้องเรียน

“เราเป็นโรงเรียนขยายโอกาสที่มีเด็กจากครอบครัวขาดความพร้อมจำนวนมาก เพราะครอบครัวที่มีกำลังส่วนใหญ่เลือกส่งลูกเข้าเรียนในเมือง ความไม่พร้อมนี่เองที่ทำให้เด็กบางคนไม่กล้ามาโรงเรียน ไม่ต้องพูดถึงเรื่องชุดนักเรียน เพราะบางคนแม้แต่ดินสอสักแท่งก็ยังไม่มี หรือแม้จะมีเงินอุดหนุน แต่หลายครอบครัวก็ไม่สามารถสำรองจ่ายก่อนแล้วรอเบิกภายหลังได้ งานแบบนี้จึงช่วยแบ่งเบาภาระของทั้งผู้ปกครองและครูได้อย่างมาก”

ครูบุญฤทธิ์กล่าวถึงความหมายของสิ่งของที่กำลังจะเดินทางไปถึงเด็ก ๆ ว่า “สิ่งของที่เห็นอยู่ตรงนี้ เมื่อไปถึงมือเด็ก ๆ สิ่งแรกที่เกิดขึ้นคือความดีใจ เพราะสำหรับบางคน ดินสอหนึ่งแท่ง หรือเสื้อนักเรียนสีขาวสะอาดสักตัว อาจเป็นของใหม่ชิ้นแรกที่เขาได้รับในรอบหลายปี และสำหรับเด็ก ๆ แล้ว สิ่งเหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงทรัพยากรทางการศึกษา แต่คือกำลังใจสำคัญ ที่ช่วยให้เด็กคนหนึ่งยังมีแรงและความหวังที่จะเรียนต่อไป” 

The post ‘ธนาคารโอกาสและถนนครูเดิน’ เคลื่อนทรัพยากรสู่โรงเรียนเล็กทั่วราชบุรี first appeared on กสศ..

–โรงเรียนอนุบาลสวนผึ้ง จังหวัดราชบุรี 
ขับเคลื่อนการศึกษายืดหยุ่นเพื่อรองรับเด็กที่ไม่สามารถเรียนเต็มเวลาได้ โดยปรับการเรียน การประเมิน และการดูแลรายบุคคลให้สอดคล้องกับชีวิตจริง แนวทางนี้ช่วยลดการหลุดออกจากระบบ และเปิดโอกาสให้เด็กเดินหน้าการศึกษาต่อได้อย่างมีศักดิ์ศรี

–เด็กไม่ได้อยากหลุด แต่ชีวิตไม่เปิดทางให้เขาอยู่ในห้องเรียน
บิวเป็นเด็กคนหนึ่งที่ได้รับโอกาสจากการศึกษายืดหยุ่น กรณีของบิวสะท้อนว่า เด็กหลุดจากระบบไม่ใช่เพราะไม่เห็นคุณค่าการเรียน แต่เพราะความยากจนและภาระครอบครัว การศึกษายืดหยุ่นคือจุดเปลี่ยนที่ทำให้ชีวิตเขามีทางเลือกมากขึ้น

-เมื่อชีวิตคือพื้นที่เรียนรู้ การประเมินต้องยุติธรรมกับชีวิตนั้น
งานในร้านวัสดุก่อสร้างของบิวถูกเทียบโอนเป็นหน่วยการเรียนรู้ ครอบคลุมวิชาหลักและทักษะชีวิต ผ่านการประเมินร่วมกับครูและนายจ้าง การเรียนรู้จึงเกิดขึ้นในพื้นที่จริง ไม่จำกัดอยู่แค่ห้องเรียน

บางครั้งการเปลี่ยนแปลงที่ยิ่งใหญ่ที่สุดก็เกิดจากสิ่งที่ดูเรียบง่าย การศึกษายืดหยุ่นที่โรงเรียนอนุบาลสวนผึ้งอาจไม่ได้ดูโดดเด่นเหมือนโครงการใหญ่โตข้ามชาติ แต่มันเปลี่ยนชีวิตของเด็กคนหนึ่งได้จริงๆ และเรื่องนี้ทำให้เราเห็นว่าระบบการศึกษาที่ “ไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง” มันเป็นไปได้ แค่เราต้องยอมเปลี่ยนวิธีคิด

บิว เด็กผู้ชายวัย 16-17 ปี หลุดจากระบบมานานพอสมควร เรื่องของเขาบอกเราชัดๆ ว่า การดึงเด็กกลับมาเรียนไม่ใช่แค่การไปหาเขาแล้วบอกว่า “กลับมาเรียนเถอะนะ” มันต้องเป็นการปรับระบบทั้งหมดให้เดินตามเขาทัน

เด็กไม่ได้หายไปเพราะไม่อยากเรียน เขาหายไปเพราะชีวิตไม่ได้อนุญาตให้เขาอยู่ในห้องเรียน

บิวเกิดมาในครอบครัวที่รายได้น้อย สูญเสียพ่อ ส่วนแม่ก็ต้องแบกภาระดูแลบิวและน้อง ครอบครัวของบิวเป็นบ้านไม้ไผ่ที่ผุพัง ลมแรงๆ หน่อยก็เกือบจะพาบ้านหลังนั้นปลิวไป บิวคือเด็กที่ครูรัติยา กฤษดานนท์ ครูผู้ดูแลประสานงานเคสการศึกษายืดหยุ่น โรงเรียนอนุบาลสวนผึ้ง เล่าว่า “เจอเรื่องหนักเกินวัย” 

บิวต้องออกไปช่วยครอบครัวตั้งแต่ยังเรียนหนังสืออยู่ชั้นประถม พอขึ้นมัธยมเขาก็เริ่มเรียนไม่ทันเพื่อนคนอื่น นั่นยิ่งทำให้บิวขาดเรียนบ่อยขึ้นอีก จนในที่สุดก็หายหน้าหายตาไปเป็นปี

ถ้าหากวันนี้โรงเรียนอนุบาลสวนผึ้งไม่มีระบบการศึกษาที่ยืดหยุ่นพอ เขาคงไม่มีวันกลับมาอีก

พื้นที่ความยืดหยุ่นที่ก่อตัวก่อนนโยบาย

โรงเรียนอนุบาลสวนผึ้ง ถือเป็นโรงเรียนในเขตชนบทห่างไกลใน จ.ราชบุรี ด้วยลักษณะเชิงเศรษฐกิจสังคมของพื้นที่ ทำให้ครอบครัวจำนวนมากไม่มีความมั่นคงทางเศรษฐกิจ เด็กหลายคนต้องทำงานควบคู่ไปกับการเรียน

ในบริบทแบบนี้ เด็กที่หลุดออกจากระบบไม่ใช่ “ตัวปัญหา” เขาเป็นผลลัพธ์ตรงไปตรงมาของความยากจนต่างหาก

โรงเรียนอนุบาลสวนผึ้งรู้ดี ถ้าไม่เปลี่ยนวิธีทำงาน เด็กที่หลุดไปแล้วจะไม่มีวันกลับมา

แนวความคิดนี้ก่อตัวในใจของผู้บริหารและคณะครูของโรงเรียนอนุบาลสวนผึ้งมาก่อนที่จะมีโครงการการศึกษายืดหยุ่นอย่างเป็นทางการเสียอีก เมื่อก่อนนี้ ผู้อำนวยการโรงเรียนก็เริ่มลงพื้นที่ “ตามหาเด็กหลุด” ด้วยตัวเองอยู่แล้ว ลงไม่ว่าจะเป็นการเยี่ยมบ้าน เรียกเด็กกลับมาทำกิจกรรม ให้ทำงานในโรงเรียนเพื่อให้เด็กยังมีที่ยืน ประคับประคองให้เด็กยังอยู่ในสายตา แม้ไม่ได้มาเรียนสม่ำเสมอ

พอโครงการ “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” เข้ามา ทุกอย่างก็ต่อยอดได้ทันที เพราะโรงเรียนทำมาก่อนแล้ว เพียงแต่ตอนนี้มีกรอบ มีระบบ และมีงบประมาณพอให้ทำต่อเนื่อง

และเด็กที่ได้รับการโอกาสให้กลับมาต่อยอดการเรียนได้อีกครั้ง ก็มีบิวรวมอยู่ด้วย

จากเด็กที่หายไปเป็นปี กลายเป็นเด็กที่ขอวิชางานเพิ่มด้วยตัวเอง

ตอนที่โรงเรียนอนุบาลสวนผึ้งเข้าร่วมโครงการการศึกษายืดหยุ่น ครูคิดถึงบิวทันที ไม่ใช่เพราะเขา “มีปัญหา” แต่เพราะครูรู้ว่าเขามีศักยภาพที่ยังไม่ได้ใช้

โรงเรียนติดต่อเขาผ่านเพื่อน ผ่านครอบครัว และเมื่อได้เจอกันอีกครั้ง บิวก็พูดตรงๆ ว่าเขายังอยากเรียน แต่ชีวิตไม่เคยให้โอกาสเขาได้เรียนแบบเพื่อนคนอื่น

โรงเรียนเลยจัดโครงสร้างการเรียนรู้แบบยืดหยุ่นเต็มรูปแบบให้ 

โดยบิวจะเข้ามาโรงเรียนสัปดาห์ละวัน เพื่อพบครูและเก็บคะแนน รับ-ส่งใบงานผ่านไลน์กับครูแต่ละวิชา ใช้โน้ตบุ๊กจากโครงการทรูปัญญาเพื่อเรียนออนไลน์และทบทวนบทเรียน มีห้อง “ล้อมรัก” ที่จัดไว้สำหรับเด็กยืดหยุ่นโดยเฉพาะ มีคอมพิวเตอร์และสื่อการสอนพร้อม 

ใบงานถูกรวมตัวชี้วัดเพื่อลดภาระ แต่ยังคงมาตรฐานไว้ครบ และที่สำคัญคือเทียบโอนประสบการณ์การทำงานของเขาที่ร้านวัสดุก่อสร้าง เช่น:

– การคำนวณค่าจ้างและต้นทุน เทียบโอนเป็นวิชาคณิตศาสตร์ 
– การยกของ จัดสินค้า เทียบโอนเป็นวิชาวิทยาศาสตร์พื้นฐาน การงานอาชีพ  
– การขายและสื่อสารกับลูกค้า เทียบโอนเป็นวิชาภาษาไทย สังคมศึกษา  
– การคำนวณพื้นที่และจำนวนวัสดุ เทียบโอนเป็นวิชาคณิตศาสตร์ประยุกต์ เป็นต้น

การประเมินผลก็ทำผ่านการสัมภาษณ์และนายจ้าง โรงเรียนประสานกับผู้ประกอบการเพื่อบันทึกพัฒนาการของเด็กอย่างเป็นระบบ

แล้วผลที่ได้ล่ะ? บิวเริ่มเข้าโรงเรียนบ่อยกว่าที่กำหนดเสียอีก และถามครูเองว่า “วันนี้มีงานให้ผมเก็บเพิ่มไหมครับ?”

เด็กที่เคยหนีโรงเรียน กลับมาเป็นเด็กที่ขวนขวายที่สุดในกลุ่ม

เด็กเปลี่ยนได้ เมื่อเขารู้ว่าโรงเรียนไม่ได้รอให้เขาปรับตัว แต่โรงเรียนปรับเพื่อรองรับเขาจริงๆ

ในกระบวนการเรียนการสอนแบบยืดหยุ่น ครูรัติยา พบว่า สิ่งที่เชื่อมให้เด็กอยากมาเรียนได้มากที่สุด ไม่ใช่ใบงาน ไม่ใช่อุปกรณ์คอมพิวเตอร์ที่โรงเรียนสนับสนุนให้ แต่คือ “การเปิดพื้นที่ที่ให้เขาได้พูด” 

ทุกครั้งที่บิวเข้ามาโรงเรียน เขาต้องเช็คอินกับครู พูดคุยว่ารู้สึกยังไง เจออุปสรรคอะไรบ้าง และอยากทำอะไรให้สำเร็จในสัปดาห์หน้า

เมื่อได้รับความดูแลใส่ใจแบบนี้ เด็กที่เคยดูเหมือนประชดชีวิต ก็เริ่มตั้งใจ เริ่มขยัน และกลับมาเห็นคุณค่าในตัวเองอีกครั้ง

เพราะเขาสัมผัสได้ว่า เขาถูกมองเห็น

ถอดบทเรียนจากอนุบาลสวนผึ้ง : สร้างระบบที่รองรับเด็ก ไม่ใช่เด็กที่ต้องรองรับระบบ

สำหรับโรงเรียนอนุบาลสวนผึ้งนั้น เพื่อรองรับเด็กเข้าสู่การศึกษายืดหยุ่น สิ่งที่โรงเรียนตัดสินใจทำคือ “การออกแบบใหม่ทั้งระบบ” ซึ่งได้แก่

โครงสร้างการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่นจริง ไม่ใช่แค่ยืดหยุ่นบนกระดาษ ให้เด็กเลือกส่งงานตามจังหวะชีวิตได้ แต่ต้องเก็บตัวชี้วัดครบ

ประเมินผลจากชีวิตจริง มองว่างานในร้านก่อสร้างไม่ใช่งานพาร์ตไทม์ธรรมดา มันคือแหล่งเรียนรู้

ครูทุกคนร่วมกันออกแบบใบงานและตัวชี้วัด ทุกวิชามีส่วนถักทอสู่เป้าหมายเดียวกันใน ID Plan ของเด็ก

เชื่อมสัมพันธ์ครู-เด็กให้แน่นแฟ้น ไม่ใช่เพื่อความซาบซึ้ง แต่เพื่อให้รู้ว่าต้องช่วยเด็กตรงไหน

การศึกษายืดหยุ่นไม่ได้หมายความว่าลดมาตรฐาน มันคือการเลิกยัดเยียดมาตรฐานแบบเดียวกันให้เด็กทุกคนต่างหาก

นอกจากเรื่องการจัดการการเรียนรู้แล้ว คำถามซึ่งเหล่าโรงเรียนที่จัดการศึกษายืดหยุ่นมักได้รับเสมอ คือ เรื่องประเมิน ว่าทำได้ถึงมาตรฐานไหม?

ในกรณีของโรงเรียนอนุบาลสวนผึ้งนั้น ผู้อำนวยการและครูที่นี่ไม่เคยคิดจะให้เด็ก “ผ่านไปเฉยๆ” โดยโมเดลยืดหยุ่นของที่นี่ออกแบบมาอย่างชัดเจน 

ไม่ว่าจะเป็นตัวชี้วัดทุกวิชาที่ยังคงอยู่ครบ แต่ถูกปรับให้รวมหลายตัวชี้วัดไว้ในใบงานชิ้นเดียว ส่วนประสบการณ์การทำงานของเด็กจะถูกเทียบโอนอย่างเป็นระบบ การเรียนออนไลน์และการส่งงานผ่านไลน์ก็ถูกใช้เป็นช่องทางหลัก และเด็กต้องเข้ามาพบครูอย่างน้อยสัปดาห์ละครั้ง เพื่อเช็คอินและติดตามความคืบหน้า

นี่คือ “มาตรฐานที่ปรับให้เข้ากับเด็ก” ไม่ใช่ “มาตรฐานที่ลดให้เด็ก” ครูรัติยา เปิดเผย

บิววันนี้: เด็กที่เชื่อว่าอนาคตเกิดขึ้นได้ แม้ชีวิตจะไม่ได้เริ่มต้นดีนัก

วันนี้ บิวเก็บวิชาของ ม.1 และ ม.2 ใกล้ครบทั้งหมดแล้ว เริ่มเก็บ ม.3 ล่วงหน้า และตั้งใจว่าจะจบภายในเวลาที่กำหนด เพื่อไปทำงานที่มั่นคงกว่าเดิม

เขาเคยตอบคำถามเช็คอินกับครูรัติยา ว่า “อยากมีบ้านเป็นของตัวเอง” 

คำตอบนี้เรียบง่าย แต่มันคือคำตอบของเด็กที่รู้สึกว่าชีวิตมีทางไปต่อ

การศึกษายืดหยุ่นไม่ได้ทำให้บิวเรียนเก่งขึ้นในชั่วข้ามคืน แต่มันให้อนาคตกับเขา และนั่นสำคัญกว่ามาก

ถ้าโรงเรียนทุกแห่งทำได้แบบนี้ เราจะไม่ต้องถามซ้ำว่า ‘ทำไมเด็กถึงหลุดจากระบบ?’

เพราะความจริงคือเด็กไม่ได้อยากหลุด ระบบต่างหากที่หลุดจากชีวิตเด็กมานานแล้ว

โรงเรียนอนุบาลสวนผึ้งพิสูจน์ให้เห็นแล้วว่า เมื่อโรงเรียนยอมยืดหยุ่น เด็กก็กลับมายืนได้เอง เมื่อผู้บริหารลงมือทำ เด็กก็ไม่กลายเป็นแค่ตัวเลขสถิติ และเมื่อครูฟังเด็กจริงๆ การเรียนรู้ก็เกิดขึ้นในทุกพื้นที่ของชีวิต

นี่ไม่ใช่เรื่องของบิวคนเดียว 

มันคือภาพสะท้อนที่บอกว่า “การศึกษาไทยสามารถกลับมาเป็นของทุกคน” ได้จริง หากโรงเรียนยอมเริ่มต้นก่อน

The post สร้างระบบที่รองรับเด็ก ไม่ใช่เด็กที่ต้องรองรับระบบ แนวหน้าการศึกษายืดหยุ่นที่ตอบโจทย์ชีวิต โรงเรียนอนุบาลสวนผึ้ง จังหวัดราชบุรี ทำได้อย่างไร first appeared on กสศ..

–โรงเรียนวัดดอนตลุง(ราษฎร์ศรัทธาทาน)จังหวัดราชบุรี 
เริ่มขับเคลื่อนการศึกษายืดหยุ่นตั้งแต่ปี 2565 จากการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าเด็กหนึ่งคน ก่อนพัฒนาเป็นระบบ “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” อย่างเป็นรูปธรรม แนวทางนี้ช่วยรองรับเด็กจากครอบครัวเปราะบาง เด็กที่ต้องทำงาน หรือไม่สามารถมาเรียนเต็มเวลา ให้ยังคงอยู่ในระบบและจบการศึกษาตามเป้าหมายได้จริง

–ครูหนึ่งคนประกบเด็กหนึ่งเคส
โรงเรียนจัดระบบดูแลรายบุคคล (case manager) เลือกครูที่เข้ากับเด็กแต่ละคน ทั้งด้านบุคลิก ภาษา ความถนัด และภาวะพิเศษ เพื่อให้เด็กไม่รู้สึกโดดเดี่ยวในระบบใหม่

–การประเมินไม่ใช่การวัดเกรด แต่เป็นการวัดชีวิต
การเทียบโอนประสบการณ์ การทำงาน รายงานชีวิตประจำวัน และงานบนแพลตฟอร์มออนไลน์ ล้วนเป็นหลักฐานการเรียนรู้ที่โรงเรียนยอมรับอย่างเป็นระบบ

วันศุกร์ของแนท คือวันเดียวที่เขากลับมาเป็นนักเรียน

แนทหายตัวไปจากโรงเรียนนานหลายเดือน

ครูตามหาหลายรอบ ไปถึงบ้านก็ไม่เจอตัว เพื่อนบ้านบอกแค่ว่าเขาทะเลาะกับพ่อ ถูกไล่ออกจากบ้าน แม่ก็ไม่มี ไม่มีใครดูแล ต้องไปอยู่บ้านเพื่อน แล้วก็รับจ้างเลี้ยงวัวหาเงินเลี้ยงตัวเอง

หลายสัปดาห์ผ่านไป โรงเรียนติดต่อไม่ได้เลย

จนกระทั่งบังเอิญเจอญาติของน้อง ถึงได้รู้ว่าเขายังอยากเรียนอยู่ แต่อาย ไม่รู้ว่าจะกลับมาอย่างไร เพราะมาเรียนเต็มเวลาเหมือนเพื่อนๆ ไม่ได้แล้ว เขาต้องทำงาน

โรงเรียนก็เลยเสนอให้กลับมาเรียนสัปดาห์ละวันก็ได้ ไปทำงานอีกหกวันเพื่อหาเงินเลี้ยงชีพไป นี่คือจุดเปลี่ยนที่ทำให้เด็กคนหนึ่งไม่หลุดออกจากระบบไปตลอดกาล

ตอนนี้แนทเลือกมาเรียนทุกวันศุกร์ มาถึงก็รับงาน ทำ ส่ง ไม่เคยขาดแม้แต่สัปดาห์เดียว เขาเรียนซ้ำ ม.2 เทอมสองเพื่อให้ทันเพื่อนก่อนที่จะเดินหน้าต่อ

ความฝันของเขาคืออยากเป็นตำรวจ แต่ตอนนี้เขาต้องเลี้ยงวัวก่อน ความฝันอาจต้องพักไว้สักพัก แต่อย่างน้อย เขายังไม่ทิ้งการเรียน

เริ่มจากเด็กคนหนึ่งที่ขาหัก แล้วกลายเป็นระบบที่ช่วยเด็กหลายสิบคน

โรงเรียนวัดดอนตลุง (ราษฎร์ศรัทธาทาน) จ.ราชบุรี เริ่มทำแบบนี้ตั้งแต่ปี 2565 ไม่ใช่เพราะมีนโยบายมาบังคับ แต่เพราะมีเด็กคนหนึ่งเกิดอุบัติเหตุ ขาขาด ไม่สามารถมาโรงเรียนได้ แต่ยังอยากเรียนต่อ

ครูก็เลยไปสอนถึงบ้าน ส่งงาน วิดีโอคอล ปรับวิธีสอนตามสภาพร่างกายของเด็ก

พอหลังจากนั้นเขตพื้นที่การศึกษามีนโยบาย “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” โรงเรียนวัดดอนตลุงเห็นโอกาสที่เปิดกว้างขึ้นจากนโยบายนี้ จึงปรับสิ่งที่ทำอยู่แล้วให้เป็นทางการ ตั้งเป็น “ห้องเรียนสร้างโอกาส” ขึ้นมา

แล้วก็พบว่า เด็กที่เสี่ยงหลุดจากระบบมีเยอะกว่าที่คิด และการนั่งรอให้เด็กกลับมาเอง – ไม่เคยได้ผลเลย

วันนี้โรงเรียนมีนักเรียนในหลักสูตรการศึกษายืดหยุ่นมากกว่า 30 คน มีเด็กที่เรียนจบไปแล้ว 4 คน ทั้งกรณีตั้งครรภ์ในวัยเรียน เด็กที่ต้องทำงาน เด็กที่ถูกส่งต่อมาจากโรงเรียนอื่น และเด็กพิเศษที่เรียนผ่านออนไลน์เป็นหลัก

ที่นี่ เด็กหลายคนไม่มีพ่อแม่ดูแล มีแต่ปู่ย่าตายายที่แก่ตัวลง

โรงเรียนวัดดอนตลุงอยู่ในพื้นที่ชนบทของ จ.ราชบุรี ผู้ปกครองส่วนใหญ่เป็นแรงงาน รับจ้าง หรือแยกทางกันไปแล้ว

เด็กหลายคนอยู่กับญาติผู้สูงวัย การดูแลไม่สม่ำเสมอ บ้างก็ต้องดูแลตัวเองตั้งแต่เด็ก เลยเสี่ยงต่อการขาดเรียน ติดเพื่อน หรือหลุดจากระบบโดยไม่มีใครสังเกต

การศึกษายืดหยุ่นเลยกลายเป็นตาข่ายที่คอยรองรับเด็กพวกนี้ไว้ ไม่ให้ตกหล่นไปจนกลับไม่ได้

เรียนวันเดียว ทำงานหกวัน แต่เก็บหลักฐานการเรียนรู้ครบทุกอย่าง

รูปแบบที่โรงเรียนใช้กับกลุ่มเด็กในรูปแบบการศึกษายืดหยุ่นมีหลักๆ ดังต่อไปนี้

เรียนที่โรงเรียนสัปดาห์ละวัน
แนทเลือกวันศุกร์ มาเต็มวัน รับใบงาน พบครู ดูงานที่ต้องทำต่อ

เทียบโอนประสบการณ์จากชีวิตจริงในอีกหกวันที่ไปทำงาน เด็กต้องบันทึกชีวิตประจำวัน โรงเรียนเอาบันทึกนี้มาเทียบโอนเป็นตัวชี้วัดวิชาต่างๆ เช่น

1.วิชาพละ เทียบโอนจากงานเลี้ยงวัว การดูแลสัตว์ 
2.ทักษะชีวิต เทียบโอนจากการจัดการเวลา การทำงาน
3.คุณลักษณะอันพึงประสงค์ เทียบโอนจากความรับผิดชอบ วินัย การทำงานจริง

เรียนออนไลน์ผ่านเว็บไซต์และกูเกิลฟอร์ม
ครูเริ่มทดลองให้เด็กทำงานออนไลน์ “เมื่อไรก็ได้” ไม่ต้องรอใบงานกระดาษ ลดภาระครูในการตรวจ และทำให้การเรียนรู้ต่อเนื่องขึ้น

มีครูดูแลแบบรายคน
เด็กหนึ่งคนมีครูดูแลหนึ่งคน เพื่อให้การส่งงาน การวิดีโอคอล และการประสานวิชาต่างๆ ไม่สะเปะสะปะ บางเคสเป็นเด็กพิเศษที่เขาชอบเรียนภาษาอังกฤษ ครูก็เลือกคนที่ใช้ภาษาอังกฤษได้เป็นครูพี่เลี้ยง

นี่คือระบบที่ใช้แรงใจและแรงพลังของครูเยอะมาก แต่ช่วยเด็กได้จริง

ที่นี่มีผู้อำนวยการและครูที่ลงพื้นที่จริง ไม่ได้แค่นั่งอ่านเอกสาร

อะไรคือปัจจัยที่ทำให้การศึกษายืดหยุ่นปักหลักอย่างมั่นคงในโรงเรียนวัดดอนตลุง? จากการพูดคุย พบว่า นอกจากผู้อำนวยการและครูต่างอินกับการให้โอกาสเด็กแล้ว ความสำเร็จของเรื่องนี้ยังเกิดจาก 2 ปัจจัยสำคัญ

1.ครูประจำชั้นรายงานทันทีที่เด็กหายไป 1-2 วัน ที่โรงเรียนวัดดอนตลุง ครูประจำชั้นใส่ใจและคอยดูแลอยู่เสมอว่าเด็กคนไหนหายไปบ้าง และทันทีที่สังเกตว่าเด็กหายไปจนน่ากังวล โรงเรียนจะลงพื้นที่เยี่ยมบ้านทันที พร้อมร่วมคิดร่วมคุยหาแนวทางระหว่างครู ผู้บริหาร และครอบครัวเด็ก เพื่อไม่ปล่อยให้เด็กหายไปนานเป็นปีเหมือนในอดีต

2.มองเด็กเป็นรายบุคคล ไม่ใช่รายชั้น ผู้อำนวยการจะลงพื้นที่ร่วมกับครูทุกเคส ติดตามวิธีเรียน งานที่ต้องทำ การประเมิน จนมั่นใจว่าเด็กทุกคนมีโอกาสจบการศึกษาตามเกณฑ์จริง ไม่ใช่แค่ตามเอกสาร

โรงเรียนยังรับเคสที่โรงเรียนอื่นแก้ไม่ได้ และหลายครั้งเด็กสามารถเริ่มต้นใหม่ได้ที่นี่

เด็กไม่ได้ไม่อยากเรียน แค่ชีวิตไม่ให้เรียน

ช่วงท้ายของบทสนทนา ผู้อำนวยการและคณะครูจากโรงเรียนวัดดอนตลุง ยืนยันว่า การศึกษายืดหยุ่นไม่ใช่การลดมาตรฐาน แต่เป็นการออกแบบระบบให้รองรับชีวิตจริงของเด็กในพื้นที่เปราะบาง

อย่างกรณีของ แนท เขาต้องการแค่วุฒิ ม.3 เพื่อเอาไปสมัครงานในอนาคต ซึ่งการศึกษายืดหยุ่นคือสะพานที่พาเขากลับมาสู่เส้นทางการศึกษา โดยไม่บังคับให้เลือกระหว่าง “เรียน” หรือ “รอดชีวิต”

ถ้าทุกโรงเรียนทำได้แบบนี้ เด็กจะไม่ต้องหายไปเพราะปัญหาที่บ้าน เพราะความยากจน หรือภาระที่แบกเกินวัย

โรงเรียนจะกลายเป็นที่ที่เด็กกลับมาได้เสมอ

The post ห้องเรียนเซฟโซนของเด็กในครอบครัวแหว่งวิ่น ถอดรหัสโรงเรียนวัดดอนตลุง(ราษฎร์ศรัทธาทาน) จังหวัดราชบุรี ที่ทำให้เด็กเคยหมดหวังอยากกลับมาเรียนอีกครั้ง first appeared on กสศ..

-“ไม่ใช่แค่ตามเด็กกลับมา แต่คือทำอย่างไรให้การศึกษาเข้าไปอยู่ในชีวิตเขาได้” 
การศึกษายืดหยุ่นคือระบบที่ปรับรูปแบบเรียนให้ไปอยู่ในชีวิตเด็กจริงๆ ไม่ว่าจะเรียนออนไลน์ เทียบโอนประสบการณ์ หรือจัดเวลายืดหยุ่น ลดโอกาสหลุดออกจากระบบ โดยเฉพาะเด็กยากจน เด็กมีภาระครอบครัว หรือไม่มีอุปกรณ์ จนกลายเป็นกลไกสำคัญที่พาเด็กกลับมามีทางเลือกและโอกาสเรียนต่ออีกครั้ง

-ครูจรรยวรรธน์คือแรงขับเคลื่อนหลักของโมเดลนี้ในพื้นที่ชนบทที่โรงเรียนมหาราช 7 ตั้งอยู่ เธอทำบทบาททั้งครู นักเยี่ยมบ้าน และผู้ประสานงานชุมชน มองปัญหาเด็กหลุดจากระบบว่าเป็นสัญญาณให้โรงเรียนต้องปรับตัว ไม่ใช่โทษเด็ก เธอพิสูจน์ด้วยผลลัพธ์จริงว่าเด็กที่เรียนแบบยืดหยุ่นสามารถเรียนจบ มีทักษะชีวิต และก้าวต่อได้อย่างมั่นใจ

-แม้ชุมชนเคยสงสัยว่าการศึกษายืดหยุ่นจะลดมาตรฐานการศึกษาหรือไม่ แต่ผลลัพธ์จริงคือเด็กกลับมายืนได้อย่างสง่างาม นี่ทำให้ความเชื่อของผู้คนเปลี่ยน เพราะเห็นด้วยตา ว่าโอกาสที่เปิดกว้าง ทำให้เด็กกลับมายืนในสังคมได้อย่างมั่นคงโดยแท้

“ครูสะดวกให้สัมภาษณ์วันอังคารค่ะ เพราะวันอังคารเป็นวันที่ครูจัดตารางไว้สำหรับการศึกษายืดหยุ่น”

จรรยวรรธน์ ผิวเกลี้ยง หรือครูพีท แห่งโรงเรียนมหาราช 7 อ.จอมบึง จ.ราชบุรี เอ่ยรับนัดหมายจากทีม กสศ. ที่โทรหาในบ่ายวันศุกร์ เสียงของครูฟังดูกระฉับกระเฉงแต่อ่อนโยน นี่คือบุคคลที่เป็นหนึ่งในข้อต่อสำคัญที่เป็นทั้งลมใต้ปีกและแรงผลักดัน ให้คำว่า “การศึกษายืดหยุ่น” ก่อรูปร่างได้จริงในเขตพื้นที่ชนบทห่างไกลที่โรงเรียนมหาราช 7 ตั้งอยู่

โรงเรียนมหาราช 7 เริ่มนำแนวคิดเกี่ยวกับการศึกษายืดหยุ่นมาขับเคลื่อนอย่างเป็นรูปแบบตั้งแต่ปีการศึกษา 2566 หลังจากที่สถานการณ์การแพร่ระบาดของโควิด-19 ส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อการเรียนรู้ของนักเรียนในพื้นที่ โดยเฉพาะกลุ่มที่ยากจนพิเศษ แต่สิ่งที่น่าสนใจกว่าคือ แม้โควิดจะผ่านพ้นไปแล้ว ปัญหาเด็กหลุดออกจากระบบกลับไม่ได้จางหายไปด้วย

“จากการติดตามข้อมูลของนักเรียนในระบบ DMC เราพบว่ามีนักเรียนหลายคนที่ขาดเรียนต่อเนื่องแล้วก็หลุดออกจากระบบ” เธอหยุดช่วงหนึ่งก่อนพูดต่อ “แล้วที่น่าคิดคือ พอเด็กกลับเข้ามาเราก็จะยุติการติดตาม เพราะคิดว่าเด็กกลับเข้ามาแล้วก็สบายใจ แต่จริงๆ แล้วมันไม่ใช่ เพราะเด็กมีการหลุดออกระหว่างทางอีก”

นั่นคือจุดที่ครูจรรยวรรธน์และโรงเรียนตระหนักว่า การแก้ปัญหาเด็กหลุดจากระบบ ไม่ใช่แค่การวิ่งไล่ตามเด็กกลับมาเรียน  แต่เป็นการตั้งคำถามว่า ทำไมพวกเขาถึงต้องไป? และเราจะปรับการศึกษาให้เข้าไปอยู่ในชีวิตเด็กได้อย่างไร?

ที่สำคัญกว่านั้น อะไรคือปัจจัยที่จะทำให้โรงเรียนแห่งหนึ่งขับเคลื่อนการศึกษายืดหยุ่นได้อย่างลุล่วง? ผู้บริหาร คณะครู นโยบาย และชุมชนรายรอบ ต้องปรับตัวอย่างไรบ้าง?

กสศ. ได้นัดคุยกับครูจรรยวรรธน์ทาง Zoom และนี่คือมุมมอง ทัศนะ และคำตอบที่ผู้สนใจขับเคลื่อนการศึกษายืดหยุ่นควรรับฟังเป็นอย่างยิ่ง

จุดเริ่มต้นที่ไม่ใช่แค่นโยบาย แต่คือความจำเป็น

โรงเรียนมหาราช 7 เริ่มต้นนำการศึกษายืดหยุ่นเข้ามาตอนไหน และอะไรคือแรงผลักดันให้อยากทำจริงจัง?

ตรงนี้ต้องย้อนกลับไปถึงช่วงหลังโควิด-19 ปีการศึกษา 2566 เป็นช่วงเวลาที่เราเห็นผลกระทบอย่างชัดเจน โดยเฉพาะกลุ่มเด็กที่ยากจนพิเศษ พวกเขาไม่มีเครื่องมือในการเรียนรู้ ไม่ว่าจะเป็นโทรศัพท์มือถือหรืออินเทอร์เน็ต บางคนมีภาวะบกพร่องทางการเรียนรู้ อ่านไม่ออกเขียนไม่ได้ อีกหลายคนมีภาระครอบครัว ต้องไปช่วยผู้ปกครองทำงานจนไม่สามารถเรียนตามเวลาได้

จากการติดตามข้อมูลนักเรียนในระบบ DMC เราพบว่ามีเด็กหลายคนที่ขาดเรียนต่อเนื่องแล้วหลุดออกจากระบบ ตอนนั้นเราก็พยายามติดตามพาเด็กกลับเข้ามา แต่แล้วก็ค้นพบว่า พอเด็กกลับเข้ามาเราก็มักจะยุติการติดตาม คิดว่าสบายใจแล้ว ทว่าความจริงคือเด็กกลับหลุดออกไประหว่างทางอีก

เราเลยมาดูกันว่าเกิดอะไรขึ้น ปรากฏว่าเด็กต้องการการสนับสนุนในเรื่องของการดำรงชีพ ต้องให้ท้องอิ่มก่อน แต่เราไม่สามารถไปเพิ่มหรือหาแนวร่วมในเรื่องของการสร้างรายได้ให้กับเด็กได้ในระยะเวลาสั้นๆ ขณะที่การศึกษายังต้องดำเนินต่อไป มันจึงกลายเป็นเหตุผลที่ทำให้เด็กหลุดออกจากระบบอีกครั้ง

ตรงนี้เลยเป็นความรู้สึกของเราว่า เราต้องมีหน่วยงานที่เข้ามาช่วย และพอดีจังหวะเหมาะที่เรามีโอกาสได้เข้าร่วมประชุมหาแนวทางแก้ปัญหากับเขตพื้นที่ เมื่อวันที่ 3 พฤษภาคม 2566 เกี่ยวกับการจัดการศึกษายืดหยุ่นในโครงการ “พาน้องกลับมาเรียน” มีผู้เชี่ยวชาญ รวมถึงดร.เนตรดาว ยั่งยุบล เข้ามามีส่วนร่วม ทำให้เรามีความรู้สึกว่าเรามีแสงสว่างในเรื่องของการแก้ปัญหา

นี่คือจุดเริ่มต้นที่ทำให้เราเข้ามาอย่างเต็มรูปแบบ

แล้วมีปัจจัยอะไรอีกบ้างที่ทำให้โรงเรียนมหาราช 7 ขับเคลื่อนเรื่องการศึกษายืดหยุ่นอย่างแข็งขัน?

มีหลายปัจจัยที่ทำให้โรงเรียนมหาราช 7 ขับเคลื่อนเรื่องการศึกษายืดหยุ่น

อันดับแรกคือปัญหาเด็กตกหล่นและหลุดออกจากระบบที่เพิ่มขึ้นต่อเนื่อง โรงเรียนเห็นแล้วว่าเราต้องปรับเปลี่ยนวิธีการเรียนรู้ให้สอดคล้องกับบริบทของเด็กที่กำลังจะสูญเสียโอกาสทางการศึกษาถาวร เพราะเมื่อเด็กขาดเรียนต่อเนื่องถึงหนึ่งเดือน โอกาสที่จะหลุดถาวรมันเกือบ 100% ทันที

สอง คือความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาที่โควิดเปิดเผยให้เห็น เด็กที่บ้านมีภาวะทางเศรษฐกิจไม่ดีไม่สามารถใช้โทรศัพท์เรียนรู้ได้ มันเข้าไม่ถึงจริงๆ บางบ้านไม่มีสัญญาณอินเทอร์เน็ต หรือมีอุปกรณ์แต่ไม่มีเงินเติม เราจึงอยากมีการศึกษาทางเลือกที่ตอบสนองได้จริง ที่เด็กสามารถเรียนควบคู่กับการทำงานได้

สาม คือนโยบายของประเทศที่สอดคล้องกับทิศทางของเรา สพฐ. และกระทรวงศึกษาธิการส่งเสริมโครงการ “พาน้องกลับมาเรียน” ซึ่งตรงกับวิสัยทัศน์ของโรงเรียนเราที่ว่า “เราจะไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง”

สี่ คือพลังของชุมชนและภาคีเครือข่าย เราได้ผู้นำชุมชนที่มีเป้าหมายเดียวกันว่าเราอยากให้เด็กในชุมชนเห็นคุณค่าทางการศึกษาและโอกาสหลุดออกจากระบบน้อยลง โชคดีที่คณะกรรมการสถานศึกษาของเราเป็นผู้นำชุมชนและทีมงานของ อบต. ทำให้เราสามารถดึงหน่วยงานต่างๆ เข้ามาร่วมงานได้ ไม่ว่าจะเป็นภาคี กสศ., สพฐ., สพป.ราชบุรีเขต 1., และดร.บรรเจิด อุ่นมณีรัตน์ ผู้อำนวยการเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาเขต 1 ที่คอยสนับสนุน

และสุดท้ายที่สำคัญมากคือวิสัยทัศน์ของผู้บริหาร วันนั้นที่มีการประชุม ผู้อำนวยการเขตถามว่าโรงเรียนมหาราช 7 สามารถดำเนินการตามนโยบายได้ไหม คุณครูที่ไปประชุมไม่สามารถตัดสินใจได้ ก็โทรถามผู้อำนวยการโรงเรียน ท่านผู้อำนวยการก็ตกลงทันที มันบ่งบอกว่าวิสัยทัศน์ของผู้บริหารมีความสำคัญมาก ท่านเชื่อมั่นว่าการศึกษาไม่ควรถูกจำกัดเพียงแค่อยู่ในห้องเรียนหรือเอาเวลาเรียนมาเป็นขอบเขตเดียว

บริบทพื้นที่: ชนบทห่างไกลที่ฝันดูจะบางตา

คุณครูพอจะเล่าให้ฟังได้ไหมว่า บริบทของพื้นที่รอบโรงเรียนเป็นอย่างไร? เด็กส่วนใหญ่มาจากครอบครัวแบบไหน?

โรงเรียนมหาราช 7 ตั้งอยู่ห่างจากตัวจังหวัดราชบุรีประมาณ 60 กิโลเมตร และห่างจากตัวอำเภอจอมบึงอีก 25 กิโลเมตร เราดูแลครอบคลุมนักเรียนจาก 2 หมู่บ้าน ส่วนใหญ่เป็นพื้นที่ชนบทที่ผู้คนประกอบอาชีพเกษตรกรรม ปลูกข้าว ทำสวนยาง ปลูกทุเรียน หรือรับจ้างทั่วไป

ครอบครัวของเด็กส่วนใหญ่มีรายได้ต่ำถึงปานกลาง หลายครอบครัวมีหนี้สิน ผู้ปกครองต้องทำงานหนักเพื่อหาเลี้ยงชีพ บางครอบครัวมีปัญหาเรื่องสารเสพติดหรือเหล้า สภาพแบบนี้ส่งผลต่อเด็กโดยตรง พวกเขาต้องแบกรับภาระที่หนักกว่าวัย

อุปสรรคหลักๆ ที่ทำให้เด็กต้องหลุดออกจากระบบคืออะไร?

มีหลายปัจจัยที่ทับซ้อนกัน อันดับแรกคือความยากจน เด็กต้องออกไปทำงานหาเงินช่วยครอบครัว อันที่สองคือภาระครอบครัว เด็กต้องดูแลพ่อแม่ที่ป่วยหรือดูแลน้อง อันที่สามคือปัญหาการเรียนรู้ อ่านไม่ออกเขียนไม่ได้ นอกจากนี้ยังมีเรื่องการตั้งครรภ์ การย้ายถิ่นฐานตามพ่อแม่ไปทำงาน

แต่สิ่งที่สำคัญที่สุดอย่างหนึ่งคือการไม่เห็นคุณค่าของการศึกษา บางครอบครัวมองไม่เห็นว่าถ้าเรียนหนังสือแล้วจะได้อะไร เพราะชีวิตประจำวันต้องหาเช้ากินค่ำ การศึกษาจึงไม่ใช่ความจำเป็นเร่งด่วนเท่ากับการมีเงินใช้วันนี้

เคสจริงน้องหน่อย: เมื่อครูเปิดหัวใจเด็กได้ โอกาสชีวิตเด็กก็เปิดกว้าง

ครั้งที่แล้วเราได้คุยกับน้องหน่อย ที่จบชั้น ม.3 จากโรงเรียนมหาราช 7 เพราะได้รับโอกาสให้เรียนผ่านการศึกษายืดหยุ่น คุณครูช่วยเล่าให้ฟังหน่อยได้ไหมว่า น้องหน่อยเจอปัญหาอะไร และครูเริ่มสังเกตเห็นตอนไหน?

น้องหน่อย-สุพรรณวดี เจเถื่อน เป็นหนึ่งในเด็กที่เกือบหลุดออกจากระบบ แม่ของน้องป่วยเป็นมะเร็ง พ่อทำงานขับรถหารายได้แต่ก็มีปัญหาข้อเสื่อม น้องจึงต้องหยุดเรียนมาดูแลแม่

เราเริ่มสังเกตเห็นตอนที่น้องไม่ได้มาเรียนนานๆ เราก็ไปเยี่ยมบ้านและคุยกับแม่ของน้อง ตอนนั้นน้องบอกว่าคิดว่าตัวเองไม่มีโอกาสเรียนต่อแล้ว

การเยี่ยมบ้านครั้งนั้นไม่ใช่แค่การไปดูหน้าแล้วกลับ แต่เราต้องนั่งคุยกับครอบครัว ฟังเรื่องราว ฟังความกลัว ฟังความหมดหวัง เราเข้าใจว่าน้องไม่ได้ไม่อยากเรียน แต่สถานการณ์ชีวิตเขาไม่เอื้อให้เรียนแบบปกติได้

แล้วโรงเรียนมหาราช 7 ช่วยเหลือน้องหน่อยอย่างไร?

เราไม่สามารถบังคับให้น้องกลับเข้ามาเรียนแบบปกติได้ถ้าสถานการณ์ชีวิตเขาไม่เอื้ออำนวย แต่เราสามารถหาทางให้การศึกษามันยืดหยุ่นพอที่จะเข้าไปอยู่ในชีวิตของเขาได้

โรงเรียนจึงนำน้องเข้าสู่ระบบการศึกษายืดหยุ่น ไม่มีค่าบำรุงการศึกษา เราจัดการค่าเครื่องแบบและอุปกรณ์การเรียนให้ทั้งหมด โดยมีข้อตกลงเพียงอย่างเดียวคือน้องต้องเรียนให้จบชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3

น้องสามารถเรียนออนไลน์ได้ ครูส่งใบงานให้ทำ สลับกับการเข้าร่วมกิจกรรมที่โรงเรียนบางครั้ง ทำให้น้องสามารถดูแลแม่และเรียนหนังสือไปพร้อมกันได้

เมื่อน้องจบมัธยมปลาย โอกาสก็เปิดกว้างขึ้น ทางโรงเรียนอนันตรักษ์การบริบาลมาออกบูธแนะแนวการศึกษาต่อที่โรงเรียน น้องอยากเรียนต่อมาก เราก็ช่วยประสานงานจนน้องได้รับทุนจาก กสศ. ไปเรียนต่อด้านการบริบาล ตอนนี้น้องกำลังฝึกงานที่โรงพยาบาลหัวหิน

การศึกษายืดหยุ่นมีผลต่อชีวิตน้องหน่อยแค่ไหน? ครูรู้สึกอย่างไร?

มันมีผลมากจริงๆ ไม่ใช่แค่เรื่องของการทำให้เด็กคนหนึ่งผ่านชั้นเรียน แต่มันคือการเปิดโลกใบใหม่ให้เขา จากเด็กที่เคยคิดว่าตัวเองไม่มีทางเลือก ไม่มีอนาคต พอได้เห็นว่าการศึกษายังมีพื้นที่รองรับเขา เขาก็เริ่มเห็นความหวัง เริ่มมีเป้าหมายในชีวิต

ในมุมของครู ครูรู้สึกว่ามันเป็นหนึ่งในความสุขที่ยิ่งใหญ่ของการเป็นครู คือการได้เห็นเด็กที่เกือบสูญเสียโอกาสไปตลอดกาล แต่แล้วกลับมามีอนาคตที่สดใสได้ นี่คือสิ่งที่ทำให้เราไม่เหนื่อย

ความท้าทายและเสียงวิจารณ์: เมื่อสังคมยังไม่คุ้นเคยกับการศึกษายืดหยุ่น

ในมุมมองของคุณครูในฐานะผู้นำการศึกษายืดหยุ่นมาใช้จริงจนเกิดผล คิดว่าความท้าทายในการจัดการศึกษายืดหยุ่นคืออะไร?

เรื่องแรกคือการบริหารจัดการเวลา หนึ่งวันที่เรามีมันไม่ได้ครอบคลุมทุกคน เรามีเด็กหลุดหลายคน ครูในโรงเรียนของเราต้องประคับประคองเด็กในระบบไม่ให้หลุด พร้อมกับดึงเด็กที่หลุดแล้วกลับเข้ามา ต้องเป็นทั้งครูแนะแนว ผู้ประสานงาน นักสังคมสงเคราะห์ และที่ปรึกษา ต้องลงพื้นที่เยี่ยมบ้าน ต้องประสานงานกับหน่วยงานต่างๆ และต้องออกแบบแผนการเรียนรู้ที่เหมาะกับเด็กแต่ละคน

ได้รับเสียงวิจารณ์จากชุมชนหรือสังคมบ้างไหม?

มีบ้าง บางคนคิดว่าเราแค่ให้เด็กผ่าน ไม่ได้เรียนจริง บางคนมองว่าเสียมาตรฐาน บางคนกังวลว่าเด็กจะเรียนไม่เท่าเพื่อน ครูเข้าใจนะ เพราะมันเป็นเรื่องใหม่ และคนเรามักจะกังวลกับสิ่งที่ไม่คุ้นเคย  เราอธิบายอย่างต่อเนื่องว่า การศึกษายืดหยุ่นไม่ใช่การลดมาตรฐาน แต่เป็นการปรับวิธีการเรียนรู้ให้เหมาะสมกับบริบทของเด็กแต่ละคน เนื้อหาและตัวชี้วัดยังคงเดิม เพียงแต่วิธีการเรียนและการวัดผลที่ยืดหยุ่นขึ้น

และเราแสดงผลลัพธ์จริงให้เห็น เด็กที่เรียนแบบนี้สอบได้ เรียนต่อได้ มีทักษะในการใช้ชีวิตจริง บางทีมีทักษะมากกว่าเด็กที่เรียนในห้องเรียนอย่างเดียวด้วยซ้ำ เพราะเขาได้เรียนรู้จากประสบการณ์จริง

เมื่อเวลาผ่านไป ความเข้าใจก็เริ่มเกิดขึ้น ตอนนี้ผู้ปกครองหลายคนเริ่มมาปรึกษาเองว่าลูกเขามีปัญหาแบบนี้แบบนั้น มีวิธีไหนช่วยได้บ้าง นี่แสดงว่าพวกเขาเริ่มเชื่อใจและเห็นคุณค่าของการศึกษายืดหยุ่น

สูตรความสำเร็จ: ไม่มีสูตร มีแต่ความตั้งใจ

ปัจจัยอะไรที่ทำให้โรงเรียนมหาราช 7 จัดการศึกษายืดหยุ่นได้ค่อนข้างดี?

มันไม่ใช่เรื่องของทรัพยากรหรืองบประมาณมากมาย แต่เป็นเรื่องของการมีใจที่แน่วแน่และระบบสนับสนุนที่ดี

อันดับแรก ผู้บริหารต้องเปิดกว้างและให้การสนับสนุน  
สอง ครูต้องมีความตั้งใจและยินดีที่จะลงพื้นที่ติดตามเด็ก  
สาม ชุมชนต้องเข้ามามีส่วนร่วม
และอันที่สี่ ต้องมีภาคีเครือข่ายที่คอยช่วยเหลือในส่วนที่โรงเรียนทำเองไม่ได้  ต้องขอขอบคุณ กสศ. เป็นพิเศษ ถ้าไม่มี กสศ. เราคงทำไม่ได้ครบวงจรขนาดนี้ นอกจากทรัพยากรทุน กสศ. ยังให้ความรู้ ให้แนวทาง และคอยติดตามผลอย่างใกล้ชิด

แต่สิ่งที่สำคัญที่สุดคือการเข้าใจชีวิตของเด็ก ถ้าเราไม่ลงพื้นที่ ไม่คุยกับเด็กและครอบครัวจริงๆ เราก็จะไม่รู้ว่าเขาต้องการอะไร ปัญหาของเขาคืออะไร และเราจะช่วยเขาได้อย่างไร การออกแบบการศึกษายืดหยุ่นที่ดีต้องเริ่มจากการเข้าใจชีวิตของเด็กเป็นอันดับแรก

การปรับสู่การศึกษายืดหยุ่นต้องใช้ทรัพยากรเยอะไหม?

ไม่ต้องใช้งบประมาณเยอะ ที่ต้องใช้มากกว่าคือเวลาและความตั้งใจของครู การบริหารจัดการที่ดี และการประสานงานกับภาคีต่างๆ

เราไม่ได้สร้างอะไรใหม่ทั้งหมด แต่เราปรับวิธีการใช้สิ่งที่มีอยู่ให้ตอบโจทย์เด็กมากขึ้น เราไม่ได้สร้างโรงเรียนใหม่ให้เด็ก แต่เราปรับให้ชีวิตประจำวันของเด็กกลายเป็นห้องเรียน

สิ่งที่ต้องลงทุนจริงๆ คือเวลาในการติดตาม ความอดทน และความมุ่งมั่น ถ้าอยากทำ โรงเรียนไหนก็ทำได้ ไม่จำเป็นต้องรอให้มีงบประมาณหลายล้าน แค่เริ่มจากการไปเยี่ยมบ้านเด็กคนหนึ่ง ไปคุยกับครอบครัว ไปเข้าใจปัญหา แล้วคิดหาทางช่วย นั่นคือจุดเริ่มต้น

What If: ถ้าทุกโรงเรียนทำได้

ถ้าโรงเรียนทุกโรงเรียนในไทยสามารถจัดการศึกษายืดหยุ่นได้ คุณครูคิดว่าจะเกิดอะไรขึ้น?

ถ้าโรงเรียนทุกโรงเรียนจัดการศึกษาแบบนี้ได้จริง เด็กที่มีปัญหาต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นเด็กที่ต้องช่วยเหลือครอบครัว เด็กที่มีความบกพร่องทางการเรียนรู้ เด็กตั้งครรภ์ หรือเด็กที่ต้องย้ายถิ่นฐานบ่อย จะสามารถเรียนต่อได้โดยไม่ขาดตอนระหว่างทาง

โรงเรียนจะกลายเป็นพื้นที่แห่งโอกาส มากกว่าจะเป็นสนามแข่งขัน เด็กที่เคยถูกมองว่าเรียนไม่ทันเพื่อนจะมีความมั่นใจในตัวเองมากขึ้น เพราะเขาได้เรียนรู้ในวิถีชีวิตจริงของเขาโดยไม่ถูกเปรียบเทียบกับคนอื่น

ครูก็จะเปลี่ยนบทบาทจากผู้ถ่ายทอดความรู้กลายมาเป็นผู้อำนวยการเรียนรู้ ผู้ดูแล ที่คอยเอื้ออาทรและให้คำปรึกษา ครูจะเข้าใจชีวิตเด็กมากขึ้นผ่านการลงพื้นที่และพูดคุยเชิงลึก

ชุมชนและสถานประกอบการจะเข้ามามีบทบาทมากขึ้น เป็นพื้นที่เรียนรู้ เป็นแหล่งงาน และโรงเรียนก็ไม่ใช่เจ้าของการศึกษาฝ่ายเดียว แต่เป็นศูนย์ประสานความร่วมมือ

ที่สำคัญที่สุด เด็กที่เคยหลุดออกจากระบบจะสามารถกลับเข้าสู่ระบบการศึกษาได้โดยไม่รู้สึกอาย เด็กจะมีพื้นที่ปลอดภัย ระบบการศึกษาไทยจะมีความเป็นธรรมและความเท่าเทียมเพิ่มมากขึ้น

ถ้าโรงเรียนทุกโรงเรียนจัดการศึกษาแบบนี้ได้จริง การศึกษาก็จะกลับมาเป็นของทุกคน ไม่ใช่เป็นแค่ของใครบางคน ประเทศไทยจะได้พลเมืองรุ่นใหม่ที่เข้าใจชีวิต มีเป้าหมายที่ชัดเจน เด็กที่ตกหล่นหรือหลุดจะมีแรงบันดาลใจ และเราจะพิสูจน์ได้ว่า ระบบการศึกษาแบบเปิดโอกาสทำให้เด็กทุกคนสามารถเติบโตและมีอนาคตได้จริงๆ

ครูจรรยวรรธน์ ผิวเกลี้ยง กล่าวปิดท้ายด้วยน้ำเสียงเปี่ยมความหวัง

The post ไม่ใช่แค่การวิ่งไล่ตามเด็กกลับมาเรียน แต่เป็นการตั้งคำถามว่าทำไมพวกเขาถึงหลุดจากระบบการศึกษา? first appeared on กสศ..

-การศึกษายืดหยุ่นภายใต้โมเดล “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” ทำหน้าที่เป็นสะพานรองรับเด็กที่มีข้อจำกัดด้านชีวิต ให้สามารถเดินหน้าการเรียนได้ต่อเนื่อง ผ่านการจัดการเรียนรู้แบบหลากหลาย ทั้งออนไลน์ การเทียบโอนประสบการณ์ และการปรับจังหวะเรียนตามบริบทจริงของผู้เรียน ส่งผลให้เด็กไม่หลุดจากระบบ และยังสามารถได้รับวุฒิการศึกษาเพื่อนำไปต่อยอดสู่การศึกษาและอาชีพในอนาคต

-เรื่องราวของ “ภู” เด็กหนุ่มจากโพธาราม ราชบุรี สะท้อนพลังของโอกาสทางการศึกษาอย่างเด่นชัด จากชีวิตที่ก้าวพลาดและต้องอยู่ในศูนย์ฝึกและอบรมเด็กและเยาวชน เขากลับมาพร้อมความเปลี่ยนแปลง มีเป้าหมายชัดเจน มุ่งเรียนต่อด้านวิทยาศาสตร์การกีฬา และตั้งใจไม่ย้อนกลับไปสู่ทางเดิม ด้วยการสนับสนุนจากครู ผู้พิพากษา และระบบการศึกษาที่ยืดหยุ่นรองรับ 

-ครูและชุมชนเชื่อมั่นว่าโอกาสสร้างการเปลี่ยนแปลงได้จริง 
โรงเรียนมองเด็กผ่านคุณค่าความเป็นมนุษย์ ไม่ตัดสินอดีต มุ่งสร้างสภาพแวดล้อมที่ประคองให้เขากลับมายืนในสังคมได้อย่างสง่างาม

เด็กหนุ่มนั่งลงบนม้าหินอ่อนใหม่เอี่ยมของโรงเรียน ผมตัดสั้นไล่ระดับเป็นทรงสวยเหมือนเพิ่งออกจากร้านตัดผมเมื่อชั่วโมงที่แล้ว เขานั่งลงเพื่อจะเล่าเรื่องราวในอดีตของเขา โดยมีฉากหลังเป็นต้นสนเรียงแนวริมสนามหญ้าของโรงเรียนช่องพรานวิทยา

หากมองจากภายนอก เขาก็เหมือนเด็กวัยรุ่นทั่วไปที่มักจะยิ้มเขิน มีแววตาใส และยังตื่นเต้นกับโลกใบนี้ แต่ทันทีที่เริ่มพูดคุย เรื่องราวจากคำบอกเล่าของเจ้าตัวทำให้เรารู้ว่าเขาผ่านเรื่องหนักหนาสาหัสมามากกว่าที่ตาเห็น เขาเกือบหลุดออกจากระบบการศึกษาหลายครั้ง เคยยุ่งเกี่ยวกับยาเสพติด และเคยถูกศาลตัดสินให้เข้าไปอยู่ในศูนย์ฝึกและอบรมเด็กและเยาวชน

ชีวิตของเขาเหมือนคนที่ใช้มือข้างเดียวเกาะรถไฟเหาะ ทั้งเปราะบาง น่าหวาดเสียว และอาจร่วงหล่นได้ตลอดเวลา แต่เขาก็ผ่านมันมาได้จนถึงวันที่เข้มแข็งพอจะเล่าเรื่องของตัวเองให้คนอื่นฟัง

เรื่องราวต่อไปนี้เกี่ยวพันกับหลายคน มีเรื่องเล่าจากหลายมุมมอง พลิกผันจากปากเหวสู่ผืนดินราบเรียบ และเป็นเรื่องที่ทำให้เห็นว่านโยบายเชิงโครงสร้างส่งผลต่อชีวิตคนหนึ่งคนได้เพียงใด

จุดหักเหและน้ำตาที่ใต้ถุนศาล

ภู (นามสมมติ) เด็กหนุ่มผู้ใช้ชีวิตที่โพธาราม จังหวัดราชบุรี เขาอยู่ในสภาพแวดล้อมที่มองเห็นทิวเขามากกว่าตึกสูง เติบโตมาในครอบครัวที่พ่อเป็นช่างรับจ้างและแม่ทำงานในโรงงาน ภูเป็นพี่ชายคนโต มีน้องชายหนึ่งคนที่เห็นเขาเป็นต้นแบบในหลายเรื่อง วันที่เกิดเรื่องภูอายุราว 16 ปี เป็นนักเรียนชั้น ม.3 ของโรงเรียนช่องพรานวิทยาที่เรากำลังนั่งคุยกันอยู่ โรงเรียนอยู่ห่างจากบ้านเขาไม่ถึงสิบกิโลเมตร

ย้อนไปวันนั้น หากชีวิตดำเนินไปปกติ วันรุ่งขึ้นภูควรจะตื่นขึ้นมาบนฟูกในบ้าน แต่เหตุการณ์วันนั้นทำให้เขาต้องตื่นขึ้นมาในห้องขังที่โรงพัก เพราะเขาโดนควบคุมตัวที่ด่านตรวจด้วยข้อหาเรื่องยาเสพติด

“ตอนแรกเขาให้ผมนอนโรงพักหนึ่งคืนแล้วค่อยไปขึ้นศาล ศาลก็ให้ประกันตัว รอลงอาญาไม่กี่เดือน เขาก็ให้ผมกลับมาเรียน แต่ผมไม่ไปโรงเรียน จนวันที่ 13 กุมภาพันธ์ 2567 ผมก็ถูกตัดสินให้เข้าไปอยู่ข้างใน” ภูเล่าถึงเหตุการณ์ในอดีต เขาระบุ ‘วันที่’ ที่ถูกตัดสินออกมาแม่นยำ ราวกับจะบอกว่าเป็นวันที่เขาไม่มีทางลืม

“พอศาลตัดสินเสร็จ เขาก็ให้ผมไปรอเจ้าหน้าที่ที่ห้องขังใต้ถุนศาล ตอนนั้นผมร้องไห้อย่างเดียวเลยครับ พยายามหลอกตัวเองว่ามันไม่จริง มันไม่ใช่ ผมทั้งเสียใจและผิดหวังกับตัวเอง เพราะเขาก็ให้โอกาสเราแล้ว แต่เราไม่คว้าโอกาสนั้นไว้” ภูเล่าผ่านน้ำเสียงและแววตาที่มั่นคงขึ้นมากแล้ว แม้เรื่องราวที่กำลังเล่านั้นเป็นช่วงเวลาที่เปราะบางที่สุดในชีวิต

ภูถูกศาลพิพากษาให้ไปอยู่ที่ศูนย์ฝึกและอบรมเด็กและเยาวชนราชบุรีเป็นเวลาหนึ่งปี เพราะทำผิดเงื่อนไขคุมประพฤติของศาล ภูเล่าว่าในตอนที่ถูกจับเข้าโรงพักครั้งแรก เมื่อได้รับการปล่อยตัว ภูก็ยังคงกลับไปหายาเสพติด ขลุกอยู่กับเพื่อนกลุ่มที่ใช้ยา และแทบไม่ไปโรงเรียน จนกระทั่งศาลตัดสินให้เขาเข้าศูนย์ฝึกฯ ความเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ก็เกิดขึ้นกับตัวภู เขาใช้คำว่า ‘คิดได้’ ในการอธิบายตัวเองหลังจากถูกตัดสินโทษ

“ก่อนหน้านี้ผมไม่เคยมองเรื่องอนาคตเลย คิดแต่จะเสพยาอย่างเดียว แต่พอเข้าไปข้างในศูนย์ฝึกฯ ก็คิดได้เลยครับ ผมตั้งใจจะกลับมาเรียนหนังสือ เพราะเป็นโอกาสสุดท้ายของผมแล้ว”

คำว่า ‘โอกาส’ เป็นคำที่ภูพูดบ่อยครั้งตลอดการเล่าเรื่อง เพราะเขาพลาดโอกาสหลายครั้งในการพาตัวเองกลับมาในร่องในรอย ย้อนกลับไปช่วงที่ภูเรียนอยู่ชั้น ม.1-2 ก่อนจะย้ายมาที่โรงเรียนช่องพรานวิทยา เขาเรียนในโรงเรียนมัธยมขนาดใหญ่ที่มีนักเรียนกว่าพันคน ภูเล่าว่าเขาได้เกรดเฉลี่ยไม่ถึง 1.0 จนต้องเรียนซ้ำชั้น และเมื่อซ้ำชั้นไปแล้วเขาก็ยังได้เกรดเฉลี่ยไม่ถึง 1.0 เช่นเดิม โรงเรียนจึงให้เขาออกจากโรงเรียน

ช่วงเวลานั้นภูไม่มีโอกาสได้ไปโรงเรียนเพราะต้องเรียนออนไลน์ในช่วงการระบาดของโควิด-19 “ช่วงเรียนออนไลน์ ผมไม่ได้เข้าเรียนเลยและไม่มีเวลาทำการบ้านส่ง เพราะไปทำงานเก็บทุเรียนที่ต่างจังหวัดกับน้า ตอนนั้นเป็นช่วงที่ผมเริ่มเกเร ชอบไปขลุกกับเพื่อนรุ่นพี่ น้าเลยไปเอาอยู่ด้วย” ภูเล่าถึงเหตุผลที่ผลการเรียนเขาไม่ผ่านเกณฑ์

เมื่อต้องออกจากโรงเรียนเดิม ครอบครัวของภูจึงตัดสินใจพาเขามาสมัครเรียนที่โรงเรียนช่องพรานวิทยา โรงเรียนใกล้บ้านที่มีนักเรียนอยู่ราว 640 คน นั่นเป็นครั้งแรกที่ภูเฉียดใกล้การหลุดออกจากระบบการศึกษา แต่โรงเรียนช่องพรานวิทยาเป็นตาข่ายที่รองรับไม่ให้เขาร่วงหล่น ผู้บริหารและครูที่โรงเรียนช่องพรานฯ ตัดสินใจตรงกันว่าจะรับเด็กคนนี้เข้าเรียนกลางคัน แม้จะเห็นว่ามีประเด็นเรื่องพฤติกรรมย่างเข้าสู่วัยรุ่นที่ต้องคอยดูแลติดตามอยู่

เมื่อโรงเรียนช่องพรานวิทยาเปิดรับ ภูก็กลับไปทำเรื่องแก้ศูนย์ แก้ ร. ที่โรงเรียนเก่าจนจบ ม.2 และเข้าสู่ระดับชั้น ม.3 ที่โรงเรียนช่องพรานวิทยา

อรญา จงตั้งสัจกุล ครูชำนาญการพิเศษ หัวหน้ากลุ่มบริหารวิชาการโรงเรียนช่องพรานวิทยา ผู้ที่ได้เจอภูตั้งแต่ตอนที่สมัครเรียน เล่าถึงบุคลิกของภูว่าเป็นคนนิ่งและสุภาพตั้งแต่ครั้งแรกที่เจอ      “บุคลิกเขานิ่ง เวลาพูดมีความสุภาพ ไม่ได้มีพฤติกรรมเกเร ไม่ได้มีความก้าวร้าว เป็นคนเงียบๆ เรียบร้อย ตอนเราคุยกับเขาก่อนจะรับเข้าเรียน เราก็บอกว่าถ้าอยากมาเริ่มต้นใหม่ ถ้าตั้งใจมาเรียน ภูก็จะเรียนได้ เขาก็ตอบรับ เราคุยแล้วสัมผัสได้ว่าเด็กไม่ได้แข็งกระด้างเสียจนเปลี่ยนแปลงไม่ได้ เรายังเชื่อว่าเขาจะปรับได้” ครูอรญาเล่า แต่ ณ ตอนนั้นภูยังเอาตัวเองออกจากกลุ่มเพื่อนที่ใช้ยาเสพติดไม่ได้ เขามาโรงเรียนแค่ช่วงแรกๆ แล้วก็หายไป

ครูอรญาพูดถึงพื้นฐานตัวตนของภูว่าอยู่ในครอบครัวที่พ่อแม่รัก เพียงแต่อาจตามใจลูกมากเกินไป ไม่จำกัดเวลาในการออกจากบ้านและไม่สร้างเงื่อนไขในการเลี้ยงดู ทำให้ภูหลุดเข้าไปสู่วงโคจรยาเสพติดตามเพื่อนที่เขาคบ

“เขาเป็นคนจิตใจอ่อน หมายความว่าถ้าเพื่อนเข้ามาตีสนิท เพื่อนก็จะกลายเป็นที่หนึ่ง เพื่อนบอกให้ทำอะไรก็ทำ ลักษณะของเขาถ้าอยู่กับคนดีคนเก่ง เขาจะไปได้ไกล แต่ถ้าเมื่อไหร่ที่ไปอยู่กับคนในทางตรงกันข้าม เขาก็ไปไกลเหมือนกัน แต่เป็นในอีกทาง” ครูอรญาอธิบายถึงลักษณะของภู แล้วเล่าย้อนถึงช่วงที่เขาหายไปจากโรงเรียนให้ฟังว่า      “เขาหายไปจากโรงเรียนประมาณสองเดือนเศษ คือเราเห็นเขาข้างนอกโรงเรียน เราก็จะเรียกถามเขา ‘ทำไมไม่มาโรงเรียนล่ะลูก’ เขาก็จะตอบว่า ‘ครับๆ’ แค่นั้น แล้วเขาก็หายไป เราโทรตามพ่อแม่ก็ยังไม่ทำให้เขากลับมาโรงเรียนได้ จนมารู้อีกทีคือได้รับการประสานงานจากศาลว่าตอนนี้น้องกำลังถูกดำเนินคดี อาจจำเป็นต้องถูกตัดสิน เนื่องจากว่ามีการให้โอกาสแล้วแต่ยังกระทำซ้ำ ซึ่งทางผู้พิพากษาก็เป็นห่วงเรื่องการศึกษาของเด็ก” ครูอรญาเล่าถึงเหตุการณ์ที่ภูถูกตัดสินคดีให้เข้าไปอยู่ในศูนย์ฝึกฯ

“เราแจ้งศาลไปว่าถ้าเด็กถูกตัดสินต้องโทษ ทางโรงเรียนเราก็ยินดีที่จะจัดการศึกษาให้นักเรียนอย่างต่อเนื่อง โดยโรงเรียนก็ต้องมาปรับรูปแบบการเรียนการสอนเพื่อดูแลเขาอีกที” ครูอรญาอธิบาย ประเด็นเรื่องการเรียนของภูกลายเป็นเรื่องสำคัญที่ ‘ผู้ใหญ่’ รอบตัว ตั้งแต่ศาล โรงเรียน ผู้ปกครอง และศูนย์ฝึกฯ ต้องร่วมกันช่วยว่าจะทำอย่างไรให้ภูได้รับการศึกษาอย่างต่อเนื่องแม้จะต้องเข้าไปอยู่ในศูนย์ฝึกฯ

“เราพูดคุยกันในฝ่ายบริหารโรงเรียน หาแนวทางว่าจะทำอย่างไรกับระบบการเรียนของเขา เพราะเขาไม่สามารถใช้เครื่องมืออิเล็กทรอนิกส์ได้ เพราะฉะนั้นเราต้องจัดการศึกษารูปแบบเฉพาะให้เขา เราจัดรายวิชาตามวิชาโครงสร้างพื้นฐานที่จำเป็น ส่วนทางศูนย์ฝึกฯ ก็มีการฝึกทักษะอาชีพ ฝึกกิจกรรมลูกเสือ พอคุยกันจึงนำไปสู่การเทียบโอนความรู้และประสบการณ์ สิ่งที่โรงเรียนส่งเข้าไปในศูนย์ฝึกฯ คือกระบวนการรายวิชาพื้นฐาน ส่วนศูนย์ฝึกฯ ดูแลกระบวนการรายวิชาเพิ่มเติม ก็ถือว่าเป็นการทำงานร่วมกัน” ครูอรญาอธิบายวิธีออกแบบการเรียนการสอนสำหรับภู

ภารกิจทั้งหมดนี้เป็นการร่วมมือกันของคนหลายฝ่าย และหนึ่งในเครื่องมือสำคัญคือการศึกษายืดหยุ่น โรงเรียนช่องพรานวิทยานำการศึกษาแบบ ‘1 โรงเรียน 3 รูปแบบ’ มาใช้ ที่มีการปรับรูปแบบการเรียนการสอนและเกณฑ์วัดผลตามลักษณะของผู้เรียนที่มีความจำเป็นหลากหลาย เป็นการจัดการศึกษาที่ผสมผสานระหว่างการศึกษาในระบบ นอกระบบ และตามอัธยาศัย ซึ่งครูอรญาบอกว่าส่วนหนึ่งมาจากความเชื่อมั่นจากแนวนโยบายของสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาฯ ที่สนับสนุนเป็นทางการ ทำให้โรงเรียนกล้าดำเนินการเรียนการสอนแบบยืดหยุ่นเพื่อทำให้โอกาสของเด็กยืดยาวออกไป

มีคำกล่าวของทิชา ณ นคร ผู้อำนวยการศูนย์ฝึกและอบรมเด็กและเยาวชนบ้านกาญจนาภิเษก ที่ว่า “ทันทีที่ประตูโรงเรียนปิดใส่เด็ก ประตูคุกก็จะเปิดต้อนรับเขา” แต่เรื่องของภูเป็นไปในทางตรงกันข้าม ทันทีที่ประตูศูนย์ฝึกฯ เปิด ประตูโรงเรียนก็ไม่ได้ปิดไล่หลังตามไป หากแต่ยังเปิดกว้างและพยายามเชื่อมให้ภูยังอยู่ในระบบการศึกษาของโรงเรียนได้

แม้ภูเสี่ยงจะร่วงหล่นออกจากระบบการศึกษาอีกเป็นครั้งที่สอง แต่ตาข่ายที่ยืดหยุ่นนี้ก็รองรับเขาไว้ได้อีกครั้ง

โลกหลังรั้วลวดหนามและไม้บรรทัดพลาสติก

ศูนย์ฝึกและอบรมเด็กและเยาวชนราชบุรีตั้งอยู่ในพื้นที่ราว 140 ไร่ ที่อำเภอเมือง จังหวัดราชบุรี ห่างไกลออกมาจากตัวเมืองจนมองเห็นทิวเขาและต้นไม้เขียวขจี พื้นที่ที่ดูเงียบสงบและกว้างขวางนี้รองรับเด็กและเยาวชนอยู่ราว 80 คน

ในช่วงกลางวัน ศูนย์ฝึกฯ เงียบสงบ มีเยาวชนในศูนย์บางส่วนออกมาช่วยกวาดใบไม้หน้าอาคารสำนักงาน วันนี้ภูไม่ได้อยู่ที่นี่แล้ว แต่เขาเคยมองภูเขาและท้องฟ้าจากข้างหลังรั้วนี้มาก่อน ศูนย์ฝึกฯ ตั้งอยู่ห่างจากโรงเรียนช่องพรานวิทยาราว 30 กิโลเมตร ย้อนกลับไปเมื่อราวหนึ่งปีที่แล้ว สำหรับภูนี่คือการก้าวเข้าสู่โลกใหม่ที่เขาไม่รู้จัก เขากังวลว่าจะเจออะไรข้างในนี้บ้าง แต่ก็ใช้เวลาไม่นานในการปรับตัวโดยมีเป้าหมายเรื่องการเรียนหนังสือเป็นสำคัญ

เมื่อตกลงว่าจะเรียนคู่ขนานไปกับเพื่อนชั้น ม.3 ที่โรงเรียน ทางโรงเรียนก็ต้องเตรียมรูปแบบการสอนที่เหมาะกับภูโดยเฉพาะ มีการออกแบบใบงานให้มีคำตอบที่สามารถหาได้ในหนังสือเรียน และยังมีการจัดหาอุปกรณ์การเรียนที่ผ่านมาตรฐานให้เอาไปใช้ข้างในได้ เช่น ปากกาหัวไม่แหลม ไม้บรรทัดพลาสติก เป็นต้น

พ่อของภูต้องขับมอเตอร์ไซค์ไปเอาใบงานที่โรงเรียนมาส่งที่ศูนย์ฝึกฯ และทางศูนย์ฝึกฯ ก็ต้องเอาใบงานที่ภูทำเสร็จส่งกลับไปที่โรงเรียนช่องพรานวิทยา ทั้งหมดนี้จะเกิดไม่ได้เลยถ้าระบบและคนไม่เอื้อให้เกิดขึ้น และที่สำคัญที่สุดคือหัวใจที่อยากจะเรียนหนังสือของภู

“ตอนอยู่ข้างในศูนย์ฝึกฯ ผมคิดจะเรียนอย่างเดียวเลยครับ จะเรียนให้สูงที่สุดเท่าที่ตัวเองทำได้ เรื่องยาไม่เอาแล้วครับ” ภูเล่าด้วยเสียงหนักแน่น

ในช่วงแรกที่เข้าไปข้างใน ภูยังคิดถึงยาเสพติดอยู่บ้าง มีอาการอยากยา ทรมานจนนอนไม่หลับ ภูอธิบายว่า “หนาวๆ ร้อนๆ ปวดกระดูกข้างใน” ช่วงที่ยากที่สุดคือการกักตัวในช่วงแรก มองไปทางไหนมีแต่ลวดหนามล้อมรอบ แม้ศูนย์ฝึกฯ ที่ราชบุรีจะตั้งอยู่ในพื้นที่ที่มองเห็นทิวเขาได้สวยงาม แต่ด้วยเหตุผลของการเข้ามาอยู่ที่นี่ คงไม่อาจนับเป็นสถานที่รื่นรมย์ใจได้

ภูต้องตื่นตั้งแต่ 6 โมงเช้าเหมือนทุกคน ทำเวรหอ กินข้าว รวมยอด ฟังข่าวสารและการพูดสร้างแรงบันดาลใจในกิจกรรมหน้าเสาธง และพูดคุยกับครูที่ปรึกษาซึ่งเป็นครูที่ภูพึ่งพาบ่อยที่สุด เมื่อเสร็จสิ้นจึงค่อยแยกย้ายตามหน่วยการเรียนที่ศูนย์ฝึกฯ จัดการเรียนการสอนให้ (มีการเรียนการสอนจากกรมส่งเสริมการเรียนรู้ (สกร. หรือ กศน.เดิม) และการฝึกอบรมของศูนย์) แบ่งวันตามสายวิชาชีพและสายสามัญ แล้วแต่ว่าใครเรียนสายไหน ภูเองก็ต้องเรียนหนังสือในชั้นเรียนมัธยมของ สกร. กับเพื่อน และต้องรับผิดชอบใบงานจากโรงเรียนช่องพรานวิทยาไปด้วย

แม้แต่คนที่รักการเรียนหนังสืออย่างถึงที่สุดก็รู้ดีว่าการบังคับตัวเองให้สนใจการเรียนและทำการบ้านนั้นไม่ใช่เรื่องง่าย แต่ภูทำสิ่งนั้นได้ด้วยใจที่อดทนมุ่งมั่นและการช่วยเหลือของคนในศูนย์ฝึกฯ

“ผมเดินไปหาครูที่อยู่ข้างในไปทั่วเลยครับ ให้เขาช่วยสอน อันไหนที่เขาสอนได้ เขาก็จะสอนเรา อันไหนที่ผมทำได้ ผมก็จะทำเอง แล้วผมก็มีครูอ้อมที่คอยประสานทางโรงเรียน คอยไปรับไปส่งการบ้านให้ อันไหนที่ผมทำไม่ได้ ครูอ้อมก็จะช่วยสอนครับ” ภูเล่าช่วงชีวิตการเรียนที่อยู่ข้างในศูนย์ฝึกฯ ให้ฟัง

‘ครูอ้อม’ ที่เขาพูดถึงคือปิยพร พองคำ นักสังคมสงเคราะห์ที่ประจำอยู่ศูนย์ฝึกฯ คนที่คอยดูแลเด็กในช่วงระยะแรกรับตัว 30 วัน เพื่อทำกิจกรรมบำบัดพื้นฐานและฝึกทักษะการใช้ชีวิต และหลังจาก 30 วันแรก ครูปิยพรก็ยังเข้ามามีส่วนในการดูแลเด็กๆ ในการวางแผนอนาคตหลังจากได้รับการปล่อยตัว“ตอนมาที่ศูนย์แรกๆ ภูก็เป็นเด็กทั่วไป ไม่ได้มีการแสดงอิทธิพล เป็นเด็กมีมารยาท อาจจะด้วยเขามาจากโรงเรียนในระบบด้วย และถ้าใบงานไหนที่เขาทำไม่ได้ เขาก็เดินมาหาแล้วบอกว่า ‘อันนี้ผมทำไม่ได้ ครูช่วยดูหน่อยได้ไหม’ เข้ามาขอความช่วยเหลือตลอด” ครูปิยพร นักสังคมสงเคราะห์ เล่าถึงภู และย้ำว่าหลักการทำงานกับเด็กในศูนย์ฝึกฯ สำคัญที่ความเชื่อมั่น

“ในฐานะนักสังคมสงเคราะห์ เราเชื่อว่าทุกคนเปลี่ยนแปลงตัวเองได้ แต่การที่คนเราจะเปลี่ยนแปลงตัวเองได้ต้องมาจากความเชื่อก่อน ดังนั้นเราเองก็ต้องเชื่อมั่นในตัวเขา” ครูปิยพรกล่าว พร้อมให้ข้อมูลว่าคนในศูนย์ฝึกฯ ล้วนช่วยกันโอบประคองให้ภูเรียนหนังสือได้

นอกจากการทำใบงานและศึกษาจากแบบเรียนแล้ว การเรียนรู้ผ่านคลิปวิดีโอที่ต้องใช้อุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ก็สำคัญ ทำให้หลายครั้งต้องขอความช่วยเหลือจากครูพ่อบ้านที่มีคอมพิวเตอร์ ให้ช่วยเปิดคลิปเพื่อให้ภูได้เรียน มีการชี้แจงนักวิชาชีพทุกคนในศูนย์ว่าภูกำลังอยู่ในช่วงเรียนและต้องทำใบงาน ดังนั้นหากภูเข้าไปขอความช่วยเหลือก็อยากให้ทุกคนสนับสนุน ผลที่เกิดขึ้นคือทุกคนให้ความร่วมมือเป็นอย่างดี เพื่อพยุงให้เด็กหนุ่มคนนี้เรียนหนังสือทันเพื่อนในโรงเรียน ในขณะที่เพื่อนและรุ่นพี่ในศูนย์ฝึกฯ ก็ช่วยสอนและให้กำลังใจภูเพื่อให้ผ่านพ้นช่วงเวลาอันยากลำบากนี้ไปได้

คนที่อยู่ข้างนอกอย่างครอบครัวและครูที่โรงเรียนช่องพรานวิทยาก็ยังเข้าเยี่ยมภูตลอด เพื่อให้เขารู้ว่ายังมีคนที่รอคอยและให้กำลังใจเขาอยู่ มีครั้งหนึ่งที่ครูอรญา ครูที่รับภูเข้าโรงเรียนช่องพรานวิทยาไปเยี่ยมในศูนย์ฝึกฯ ครูอรญาเล่าว่า “เราตบหลังเขาเบาๆ แล้วสัมผัสได้ว่าเขาได้บทเรียนและอยากกลับมาได้รับโอกาส เราเลยบอกกับเขาว่า ‘ครูรออยู่ข้างนอกนะ’ เขาก็ตอบว่า ‘ครับ’”

ด้วยแรงสนับสนุนทั้งหมดนี้ ภูก็ตั้งใจเรียนหนังสือจนจบ ม.3 ในที่สุด วันที่เขาต้องถ่ายรูปติดบัตรเพื่อออกใบรับรองวุฒิ พ่อของเขาต้องขับมอเตอร์ไซค์เอาเสื้อนักเรียนมาให้จากบ้าน แล้ววานให้ครูอ้อมช่วยถ่ายรูปและส่งไฟล์รูปให้ครูที่โรงเรียนช่องพรานวิทยา จนดำเนินการออกวุฒิสำเร็จในที่สุด ก่อนที่ทางโรงเรียนจะให้พ่อของภูมาสมัครเรียนชั้น ม.4 ต่อเนื่อง เมื่อภูแสดงเจตจำนงชัดเจนว่าเขาอยากเรียนชั้นมัธยมปลายที่โรงเรียนช่องพรานวิทยา โดยใช้รูปแบบการเรียนการสอนยืดหยุ่นในช่วงเวลาที่เขาอยู่ในศูนย์ฝึกฯ

“การศึกษายืดหยุ่นเป็นรูปแบบการศึกษาที่ดีมากๆ เพราะช่วยเพิ่มโอกาสทางการศึกษาให้เด็กที่บ้านยากจนหรือมีเหตุจำเป็น เช่น ไม่มีเวลาไปนั่งเรียนหนังสือ ต้องทำงาน ต้องเลี้ยงดูคนในครอบครัว ถ้าตอนกลางวันเขาไปทำงาน ตอนเย็นเขาอาจจะกลับมาทำใบงานส่งครู ตรงนี้ช่วยเพิ่มโอกาสทางการศึกษาและการทำงานให้เด็กในอนาคตได้” ครูปิยพรพูดถึงการศึกษายืดหยุ่น นโยบายที่ช่วยให้เด็กจำนวนมากยังอยู่ในระบบการศึกษาต่อได้ แม้มีเหตุจำเป็นในชีวิตที่ไม่เอื้อต่อการเรียน

เมื่อโลกโคจรรอบดวงอาทิตย์ครบหนึ่งรอบ ในเดือนกุมภาพันธ์ 2568 ที่ฤดูหนาวของไทยสิ้นสุด ก็เป็นช่วงเวลาที่ฤดูกาลใหม่ในชีวิตของภูเริ่มขึ้น เขาได้รับการปล่อยตัวออกจากศูนย์ฝึกฯ วันก่อนจะออกไป เขาเดินไปหาครูทุกคนในศูนย์แล้วบอกว่า “ครู ผมจะไปแล้วนะ” ครูทุกคนอวยพรให้เขาตั้งใจเรียนและดูแลตัวเองไม่ให้กลับไปใช้ยาอีก เขาตอบรับอย่างมั่นใจ

ครูปิยพร นักสังคมสงเคราะห์ในศูนย์ฝึกฯ ที่เห็นความเปลี่ยนแปลงของตัวภูตลอดช่วงหนึ่งปีที่อยู่ข้างใน เล่าถึงภูว่า “เขาเปลี่ยนแปลงไปเยอะในเรื่องความคิด มีเป้าหมายที่ชัดเจนมากขึ้นว่าอยากเรียนอะไรต่อ หลังเรียนจบจะทำอะไร เขาบอกว่าอยากเรียนวิทยาศาสตร์การกีฬา อยากเป็นโค้ชหรือเทรนเนอร์ เขาบอกว่าผมจะไม่กลับไปเป็นแบบเดิมแล้วนะ ออกไปผมจะตั้งใจเรียน เขาหนักแน่นกับตัวเองประมาณหนึ่ง”

เวลาผ่านไปหลายเดือนหลังจากได้รับการปล่อยตัว ตอนนี้ภูเรียนชั้น ม.5 ที่โรงเรียนช่องพรานวิทยาในฐานะนักเรียนรูปแบบห้องเรียนปกติ ครูปิยพรเปิดแชทที่ภูเพิ่งส่งมาหาเมื่อวันก่อน ภูส่งใบเกรดมาให้ดู ในนั้นระบุตัวเลขเกรดเฉลี่ย 3.6 ครูปิยพรตอบกลับภูไปด้วยความยินดีและตื่นเต้นว่า “ดีใจด้วยมากๆ เลย” ภูตอบกลับมาว่า

“ผมตั้งใจสุดๆ เลยครับ”

นี่คือข้อความจากเด็กที่หลุดพ้นจากยาเสพติด และเกือบจะหลุดออกจากระบบการศึกษาถึงสองครั้ง – เป็นเครื่องยืนยันว่าการให้โอกาสสำคัญกับชีวิตคนหนึ่งคนมากเพียงใด

ใจยืดหยุ่นและการศึกษายืดหยุ่น

โรงเรียนช่องพรานวิทยาตั้งอยู่ไม่ไกลกับถ้ำค้างคาว วัดเขาช่องพราน หากไปยืนที่สนามฟุตบอลของโรงเรียนจะมองเห็นภูเขาสีเขียวครึ้มที่มีเจดีย์สีทองตั้งอยู่ตรงกลาง เป็นทิวทัศน์ราคาร้อยล้านที่เด็กโรงเรียนช่องพรานวิทยาเห็นได้ทุกวัน

“ช่วงเย็นๆ จะมีค้างคาวบินออกมาเต็มฟ้าเลยครับ” ภูเล่าให้ฟังระหว่างการพูดคุยบนม้าหินอ่อนข้างอาคารเรียน ฟ้าครามและริ้วเมฆขาวพาดผ่านเหนือศีรษะ ตอนบ่ายค้างคาวยังไม่ออกจากถ้ำ เสียงนักเรียนกลุ่มหนึ่งดังเจี๊ยวจ๊าวบนห้อง แม้วันนี้ยังอยู่ในช่วงปิดเทอม แต่ยังมีนักเรียนบางส่วนเข้ามาทำกิจกรรมในโรงเรียน ภูเองก็เข้ามาช่วยทาสีซ่อมบำรุงห้องพักครูด้วย

นับตั้งแต่ภูออกจากศูนย์ฝึกฯ เขาก็กลับเข้าสู่ระบบการเรียนในห้องเรียนปกติและช่วยกิจกรรมโรงเรียนหลายอย่าง สำหรับคนที่กระทำผิด การถูกตัดสินครั้งแรกจากศาลนั้นเจ็บปวด แต่หลายคนเชื่อว่าการถูกตัดสินครั้งที่สองจากสังคมหลังพ้นโทษนั้นเจ็บปวดกว่า โชคดีที่ภูไม่ต้องเผชิญการตัดสินแบบนั้นจากเพื่อนในโรงเรียน

“ผมว่าไม่ยากนะ” ภูตอบเมื่อได้ยินคำถามว่าการกลับมาสู่โรงเรียนอีกครั้งนั้นยากไหม “เพื่อนในโรงเรียนให้การยอมรับดีครับ ไม่มีใครพูดหรือสนใจเรื่องอดีตของผมเลย ก็อยู่เป็นเพื่อนกันปกติ” ภูเล่าต่อ 

ครูอรญา ครูโรงเรียนช่องพรานวิทยาที่ช่วยภูในช่วงการเปลี่ยนผ่านจากศูนย์ฝึกฯ สู่ชีวิตโรงเรียน เล่าว่านอกจากภูจะไม่ถูกต่อต้านจากเพื่อนแล้ว ภูยังกลายเป็นคนดึงเพื่อนให้กลับมาเรียนเสียด้วยซ้ำ

“ภูโตขึ้นมาก มีความคิดเป็นผู้ใหญ่ ทุกวันนี้เวลาเขาอยู่ในกลุ่มเพื่อน ถ้าเพื่อนมีพฤติกรรมแบบวัยรุ่น โวยวายหรือไม่ทำงานที่ครูบอก ภูจะเป็นคนบอกว่าอาจารย์บอกให้ทำก็ทำสิ หรือเตือนเพื่อนๆ ว่า ‘เฮ้ย เรียนเร็ว’ กลายเป็นว่าภูกลับมาเพื่อเป็นคนดึงเพื่อนให้เรียน” ครูอรญาขยายความ

“เด็กที่นี่ดีมาก ให้กำลังใจกันและกัน ตอนที่เขาต้องคดี เพื่อนๆ ก็จะเป็นห่วง มาถามครูว่าเขาเป็นอย่างไรบ้าง ที่นี่เราให้คุณค่าเรื่องความเป็นมนุษย์ ให้คุณค่าเรื่องความเห็นอกเห็นใจซึ่งกันและกัน อาจเป็นเพราะสังคมพวกเราไม่ได้สวยหรู ไม่ได้มีพร้อมในเรื่องทรัพย์สิน เป็นสังคมของการพึ่งพากันและกันอย่างแท้จริง ดังนั้นเรื่องสังคมในโรงเรียนเราไม่ได้กังวลเลย แต่เรากังวลสังคมภายนอกมากกว่าว่าจะมองเด็กเราที่เคยก้าวพลาดแบบไหน” ครูอรญาพูดถึงสังคมในโรงเรียนช่องพรานวิทยา

ในมุมของภู เขาเองก็รู้ว่าคนรอบข้างช่วยประคองเขาแค่ไหน เขาบอกว่า “คุณครูอรญาช่วยผมเยอะครับ ช่วยเรื่องเรียน คอยถามว่าผมเป็นอย่างไรบ้าง มีคนต่อว่าหรือเปล่า” เมื่อถูกถามว่ารู้สึกอย่างไร ภูยิ้มแล้วตอบด้วยแววตาสดชื่นว่า “อบอุ่นครับ”

นอกจากครูและนักสังคมสงเคราะห์ หนึ่งในคนสำคัญคือครอบครัว ภูบอกว่าคนที่ทำให้เขาก้าวผ่านช่วงเวลานี้ไปได้คือครอบครัว “ครอบครัวไม่เคยทิ้งผม มาเยี่ยมผมตลอด ผมเลยคิดว่าเราจะทำให้ดีที่สุด ออกมาแล้วผมจะเป็นคนใหม่ครับ” ตอนนี้พ่อแม่ของภูกลับมาเข้มงวดและใส่ใจดูแลมากขึ้น เพราะไม่อยากให้ภูกลับไปเป็นคนเดิม ไม่ค่อยให้ออกไปไหนคนเดียวเหมือนแต่ก่อน ซึ่งภูยอมรับและไม่มีปัญหากับเรื่องนี้

ตอนนี้ภูเล่นฟุตบอลและฟุตซอลในตำแหน่งแบ็กขวา ทีมที่ชื่นชอบคือแมนเชสเตอร์ ยูไนเต็ด เขาใช้ชีวิตแบบวัยรุ่นทั่วไป เรียนรู้ที่จะผิดพลาด เรียนรู้ที่จะรัก และเรียนรู้ที่จะฝัน

“ผมอยากเรียนคณะวิทยาศาสตร์การกีฬา จบไปอยากทำงานเป็นเทรนเนอร์ หรือพวกเทคนิคทางการกีฬา เป็นโค้ชครับ” ภูพูดจบแล้วยิ้ม “ถึงผมทำผิดพลาดไปแล้ว แต่เขายังให้โอกาส ผมว่าดีมากครับ แล้วผมก็สามารถทำโอกาสนั้นให้คนอื่นเห็นได้”

โรงเรียนช่องพรานวิทยาได้รับการอนุญาตจากเขตพื้นที่การศึกษาให้ดำเนินการสอน 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ ในปีการศึกษา 2567 ซึ่งเป็นปีที่ภูถูกตัดสินคดีพอดิบพอดี ไม่ใช่แค่ภูที่ได้รับประโยชน์จากการศึกษายืดหยุ่นเท่านั้น แต่ในจำนวนเด็กราว 640 คนของโรงเรียนช่องพรานวิทยา มีเด็กประมาณ 50 คนที่อยู่ในห้องเรียนสร้างโอกาสภายใต้การเรียนการสอน 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ

ห้องเรียนสร้างโอกาสของโรงเรียนช่องพรานวิทยาจะเปิดทุกวันศุกร์ ให้เวลาทั้งวันเพื่อให้เด็กในระบบนี้เข้ามารับและส่งใบงานการบ้าน โดยอาจไม่ได้เข้ามาเรียนทุกคาบเหมือนนักเรียนในห้องเรียนปกติ

ดร.ปิยะ ลิ้มฉาย ผู้อำนวยการโรงเรียนช่องพรานวิทยา เล่าถึงภาพรวมให้ฟังว่าในจำนวน 50 คนนี้ มีภาวะจำเป็นที่แตกต่างหลากหลายที่ทำให้ไม่สามารถมาเรียนครบตามเวลาได้

“สาเหตุมาจากหลายอย่าง หนึ่ง ภาวะทางเศรษฐกิจของครอบครัว บางคนไม่มีเงินค่าเดินทางมาเรียน บางคนบ้านอยู่ไกล 20-30 กิโลเมตร ไม่สามารถเดินทางมาเรียนได้ ตรงส่วนนี้เราก็ต้องไปหาเด็กที่บ้านด้วย เราทำโครงการ ‘เอาการศึกษาไปหาน้อง’ และโครงการ ‘พาน้องกลับมาเรียน’

“สอง เรื่องยาเสพติด นักเรียนบางกลุ่มอาศัยอยู่ในพื้นที่สีแดง เขาก็เป็นกลุ่มเสี่ยง เขาอยู่ในวัยอยากรู้อยากลอง พอผู้ใหญ่ชวนก็มีโอกาสทำให้นักเรียนเสียเรื่องการเรียนไปด้วย

“สาม ความจำเป็นด้านสุขภาพ เช่น เจ็บป่วยเข้าโรงพยาบาล ตั้งครรภ์ ภาวะบกพร่องบางอย่าง เราสามารถจัดการเรียนการสอนแบบยืดหยุ่นในช่วงที่เขาต้องหายไปจากโรงเรียนได้“สี่ เด็กทำงานหารายได้ระหว่างเรียน ทำให้ไม่สามารถมาเรียนได้ ส่วนใหญ่รับจ้างทำงานด้านเกษตรหรือไปทำงานเสิร์ฟอาหาร เด็กต้องทำงานส่งตัวเองเรียน ซึ่งกรณีแบบนี้เรายินดีสนับสนุนให้นักเรียนจบที่โรงเรียนเรา มีวุฒิการศึกษา สามารถเรียนต่อได้ในอนาคต” ดร.ปิยะอธิบาย

“การศึกษายืดหยุ่นเป็นเรื่องสำคัญ เป็นโอกาสทางการศึกษาไทยที่เด็กจะมีโอกาสได้เรียนเยอะขึ้น และ 1 โรงเรียน 3 รูปแบบมีประโยชน์กับเด็กที่ประสบปัญหาชีวิตจริงๆ เมื่อจบการศึกษา เขามีวุฒิการศึกษาไปต่อยอดอนาคตของเขาได้ อย่างกรณีของภู วันนี้เขาสามารถกลับมาเรียนในระบบ มาอยู่ในสิ่งแวดล้อมทั่วไป สังคมก็อาจเปิดรับมากยิ่งขึ้น นั่นก็เป็นข้อดีที่ช่วยให้เขาอยู่ในสังคมได้อย่างมีความสุข นี่คือสิ่งที่ 1 โรงเรียน 3 รูปแบบให้ได้ ถือว่าเป็นโครงการที่ช่วยลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาได้ค่อนข้างเยอะ” ดร.ปิยะทิ้งท้าย

นอกจากนี้ ครูอรญาลงรายละเอียดถึงเรื่องการศึกษายืดหยุ่นและเกณฑ์วัดผลให้ฟังว่า สิ่งสำคัญคือการยืดหยุ่นเรื่องเวลาเรียน คือไม่มีการนับเวลาเรียนมาตัดสินเรื่องการไม่มีสิทธิ์สอบ (มส.) ส่วนเรื่องวัดระดับและประเมิน ยังมีการออกแบบเรื่องภาระงานเช่นเดียวกับเด็กในห้องเรียนปกติ เพียงแต่อาจแตกต่างกันที่ภาระงาน

ส่วนประเด็นเรื่อง ‘ระดับความรู้’ ที่ได้รับ ซึ่งอาจจะแตกต่างกันของนักเรียนที่เรียนคนละรูปแบบ ครูอรญาพูดถึงประเด็นนี้ไว้ว่า “เมื่อก่อนต้องยอมรับว่าความรู้เกิดจากครูเป็นคนบอกเล่า แต่ถ้าถามว่าความรู้ในปัจจุบันคืออะไร ความรู้คือสิ่งที่คนคนหนึ่งสนใจ รับรู้ เรียนรู้ แล้วเข้าสู่กระบวนการประมวลทางสมอง ทำให้เรามองโจทย์ว่าทุกวันนี้ความรู้ไม่ได้อยู่แค่ในห้องเรียน ทุกวันนี้สภาพสังคมเปลี่ยน พฤติกรรมมนุษย์เปลี่ยน การจะให้เขาเรียนรู้ในสิ่งที่เขาไม่ได้อยากรู้ เขาก็ไม่เรียนอยู่ดี

“ในกระบวนการจัด 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ เราจัดองค์ประกอบว่าต้องมีความรู้สำคัญพื้นฐานตามที่หลักสูตรกำหนด เพราะฉะนั้นถ้าเด็กอยากได้คุณวุฒิตามหลักสูตร ก็ต้องทำให้ตนเองเกิดความรู้พื้นฐาน เมื่อเรามีโจทย์ชัดเจน เด็กก็พร้อมจะเรียนรู้ตามโจทย์ แต่ไม่ได้เป็นการบังคับให้เขาเรียนรู้ทุกอย่าง แน่นอนว่าในกระบวนการจัดการเรียน เราพยายามสร้างประสบการณ์แนวเปิดกว้าง ทักษะการทำงาน และวิธีปฏิบัติมากมาย แต่อาจเป็นส่วนที่เด็กกลุ่มหนึ่งรู้สึกว่าเขาไม่อยากได้ เขาไม่สนใจ แล้วเราจะทำอย่างไร นี่คือโจทย์สำคัญ” ครูอรญาอธิบาย

ส่วนประเด็นเรื่องมาตรฐานความรู้ของเด็ก ครูอรญากล่าวว่า “เราไม่เคยมองว่าเด็กที่อยู่ใน 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ ไม่มีมาตรฐาน บางคนอาจมองว่าเด็กไม่ต้องเข้าเรียนก็ผ่าน จริงๆ ไม่ใช่ นี่เป็นการเรียนด้วยสไตล์การเรียนรู้ของเขาเองที่ไม่มีห้องเรียนเป็นกรอบ ไม่มีคุณครูยืนกำกับ เขาอาจรู้สึกเป็นอิสระในการเรียนรู้ของเขาก็ได้”

ครูอรญาย้ำว่าการศึกษาคือทรัพย์สินที่ติดตัวคนไปจนวันสุดท้ายและการศึกษาทำให้คนเปลี่ยนแปลง สิ่งที่สำคัญที่สุดคือการให้โอกาสคน

“โอกาสเท่านั้นที่จะทำให้ชีวิตคนเกิดการเปลี่ยนแปลง แต่จะเปลี่ยนไปในทางที่ดีหรือไม่ดีขึ้นอยู่กับตัวเขา เพราะทุกคนรอโอกาสในการตัดสินว่าชีวิตเขาจะทำอย่างไรต่อไป” ครูอรญาทิ้งท้าย

ในช่วงบ่ายแก่ ฟ้าที่โรงเรียนช่องพรานฯ เป็นสีน้ำเงินเข้ม ต้นไม้ที่ปลูกอยู่ทั่วบริเวณโรงเรียนมีสีเขียวตัดกับท้องฟ้า เสียงเด็กๆ ยังเจี๊ยวจ๊าวอยู่บนอาคารเรียน และค้างคาวยังไม่บินโผออกจากถ้ำ ภูเล่าเรื่องของเขามาจนถึงปัจจุบัน ตอนนี้เขากลายเป็นเด็กหนุ่มร่างโปร่งที่มีแววตาส่องประกาย เขาพูดน้อยอย่างที่คนรอบตัวอธิบายถึงเขา แต่ทุกคำที่พูดนั้นออกมาด้วยความมั่นใจ

เมื่อถูกถามว่า ตอนนี้แข็งแรงแค่ไหน มั่นใจกี่เปอร์เซ็นต์ที่จะไม่กลับไปหายาเสพติด ภูตอบสั้นๆ ว่า “เกินร้อยเลยครับ ไม่กลับไปยุ่งแน่นอน”

ไม่มีใครรู้ว่าในอนาคต ชีวิตของภูจะเดินไปทิศทางไหน แต่ที่แน่ๆ วันนี้เขาเปลี่ยนแปลงไปแล้ว ในวินาทีที่คนจะร่วงหล่นลงปากเหว แรงดึงจากคนที่มาช่วยสำคัญพอกันกับเจ้าของร่างกายที่จะไม่ยอมจำนนต่อแรงโน้มถ่วง

ร่วมสร้างอนาคตใหม่ให้เด็กไทย ด้วยการศึกษาที่ไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง

The post เมื่อประตูโรงเรียนไม่ปิดไล่หลังคนก้าวพลาด : ความฝันไร้รอยต่อของเด็กในศูนย์ฝึกและอบรมเด็กและเยาวชน first appeared on กสศ..

บ้านถ้ำหิน…ชื่อที่ฟังดูเหมือนหลุดออกมาจากนิทาน แต่เด็กที่อยู่ที่นี่ ใช้ชีวิตอยู่กลางโรคระบาด ไข้ป่า และความเงียบ ระยะทางจากอำเภอแค่สิบกว่ากิโลเมตร แต่ต้องข้ามลำห้วยสิบสองสายก่อนถึงโรงเรียน

บางช่วงของปี น้ำหลากจนข้ามไม่ได้ เด็กต้องหยุดเรียนโดยไม่มีใครออกใบลาให้ บางคนเปียกปอนตั้งแต่เช้าแต่ยังยิ้มได้เมื่อเห็นหลังคาโรงเรียนลิบ ๆ อยู่ตรงหน้า

ถนนที่เป็นลูกรังจะกลายเป็นโคลนเมื่อฝนตก ล้อรถมอเตอร์ไซค์จมดินเหมือนตั้งใจไม่ให้ใครไปไหนได้ง่าย ๆ

แต่พวกเขาก็ยังมา

ที่นี่ไม่อยู่ในสังกัดกระทรวงศึกษา แต่สังกัด “หัวใจ” ของครู ที่ยืนอยู่ตรงนี้มานานพอจะรู้ว่า บางทีการศึกษาไม่ใช่แค่เรื่องในหลักสูตร แต่คือคำว่า “เราจะไม่ปล่อยมือเธอ”

ห้องเรียนที่ไม่มีใครเหมือนกันเลย…แต่ทุกคนคือ ‘นักเรียน’

โรงเรียนตั้งอยู่ใกล้ศูนย์อพยพ เด็กบางคนเป็นไทย บางคนเป็นพม่า บางคนเป็นกะเหรี่ยง บางคนไม่มีแม้แต่เอกสารยืนยันตัวตน แต่ทั้งหมดนั่งอยู่ในห้องเรียนเดียวกัน เรียนภาษาไทย…ที่ไม่ใช่ภาษาแม่ของใครเลย

บางคนพูดไทยไม่ได้เลยตอนวันแรกที่มาเรียน บางคนเข้าใจคำสั่งครูแค่ครึ่งเดียว แต่ทุกคนถูกนับเป็นนักเรียนเหมือนกันหมด

ผู้ปกครองจำนวนมากก็ไม่สามารถอ่านหนังสือไทย ไม่เข้าใจว่าการบ้านคืออะไร ไม่รู้ว่าการเรียนต่อมีขั้นตอนแบบไหน ครูที่นี่จึงต้องสื่อสารกับบ้านทีละหลัง ช่วยแปลคำว่า “อนาคต” ให้เข้าใจง่ายที่สุดเท่าที่จะทำได้

ในห้องเรียนหนึ่ง เด็กอายุห่างกันเกือบสิบปี นั่งอยู่บนเสื่อผืนเดียวกัน คนหนึ่งเพิ่งฟังรู้เรื่อง อีกคนเพิ่งเขียนตามได้

บางคนอายุ 14 เพิ่งเข้า ป.1 บางคนไม่มีบ้านให้อยู่ แต่มีโรงเรียนให้กลับมาเสมอเด็กบางคนเป็นไทย บางคนเป็นพม่า บางคนเป็นกะเหรี่ยง บางคนไม่มีแม้แต่เอกสารยืนยันตัวตน แต่ทั้งหมดนั่งอยู่ในห้องเรียนเดียวกัน เรียนภาษาไทย…ที่ไม่ใช่ภาษาแม่ของใครเลย

บางคนอายุ 14 เพิ่งเข้า ป.1 บางคนไม่มีบ้านให้อยู่ แต่มีโรงเรียนให้กลับมาเสมอ

เด็กบ้านไกล กับบ้านที่ไม่มีเส้นทาง

เด็กที่นี่ไม่ได้ “โดดเรียน” บางคนแค่ “หลง” อยู่ระหว่างทาง ไม่มีสัญญาณโทรศัพท์ ไม่มีใครรู้ว่าเขาหายไป ครูต้องเดินเข้าป่า ตามหาเด็กในสวนยาง ในความเงียบที่ไม่เคยเป็นข่าว

บางครั้ง เด็กก็ออกจากบ้านแต่ไปไม่ถึงโรงเรียน ด้วยเหตุผลง่าย ๆ ว่าหิว เหนื่อย หรือเจอสิ่งเร้าระหว่างทางที่ดึงตัวเขาออกไปจากบทเรียน

บางคนตื่นตั้งแต่ฟ้ายังไม่สว่าง กะเวลาออกจากบ้านให้ถึงโรงเรียนทันเคารพธงชาติ แต่ล้อจักรยานติดโคลน รองเท้าหลุดกลางทาง หรือฝนตกหนักเกินไปจนต้องนั่งรอใต้ต้นไม้

บางคนไม่ได้อยู่กับพ่อแม่ แต่อาศัยอยู่กับญาติในหมู่บ้านเพราะบ้านจริงอยู่ไกลเกินกว่าจะมาเรียนได้ทุกวัน

บางคนไม่ได้มาโรงเรียนเพราะไม่อยากเรียน แต่อยู่บ้านเพราะไม่มีค่ารถ ไม่มีใครพามา ไม่มีคนอยู่เป็นเพื่อนน้องเล็ก

และเมื่อเด็กหายไปจากห้องเรียน ไม่มีเสียงประกาศ ไม่มีหนังสือแจ้งเตือน มีแต่ครูที่เริ่มนับชื่อ…แล้วเงียบไปครู่หนึ่ง เพราะรู้ว่า ต้องไปตามอีกแล้ว”โดดเรียน” บางคนแค่ “หลง” อยู่ระหว่างทาง ไม่มีสัญญาณโทรศัพท์ ไม่มีใครรู้ว่าเขาหายไป ครูต้องเดินเข้าป่า ตามหาเด็กในสวนยาง ในความเงียบที่ไม่เคยเป็นข่าว

บางครั้ง เด็กก็ออกจากบ้านแต่ไปไม่ถึงโรงเรียน ด้วยเหตุผลง่าย ๆ ว่าหิว เหนื่อย หรือเจอสิ่งเร้าระหว่างทางที่ดึงตัวเขาออกไปจากบทเรียน

การศึกษา…คือเครื่องคุ้มครองเพียงชิ้นเดียวที่เด็กเหล่านี้มี

ไม่มีสัญชาติ ไม่มีสวัสดิการ ไม่มีใครในระบบรู้ว่าเขาอยู่ที่นี่ แต่โรงเรียนรู้

โรงเรียนไม่ถามว่าเด็กมีบัตรไหม ไม่ได้ดูว่าเขาเป็นใครจากเอกสาร แต่ดูจากแววตาว่าเขาอยากเรียนหรือไม่

ที่นี่ เด็กที่ถือบัตรเขียว ขอบแดง หรือไม่มีบัตรเลย ได้รับการปูเสื่อให้นั่งเรียนเหมือนกันหมด เด็กที่ไม่มีเอกสาร ยังคงได้รับหนังสือเรียน อาหารกลางวัน และบางครั้ง…ความเข้าใจจากใครสักคนเป็นครั้งแรกในชีวิต

เพราะการศึกษาไม่ใช่แค่การปูพื้นฐานชีวิต แต่คือการปกป้องจากความไม่เท่าเทียมที่อยู่ล้อมรอบ

ปพ.1 กลายเป็นเอกสารชิ้นแรก และอาจเป็นชิ้นเดียว ที่บอกว่าเด็กคนนี้เคยเป็นนักเรียน เคยมีตัวตน เคยมีใครเรียกชื่อเขาด้วยความตั้งใจ

บางครั้ง เด็กเหล่านี้ไม่มีอะไรติดตัวมาเลย นอกจากความหวังว่าจะมีใครเห็นว่าเขาก็เป็นเด็กคนหนึ่ง เหมือนกับเด็กคนอื่น ๆ ที่ควรจะได้เรียน ได้โต ได้ฝันไม่ได้ดูว่าเขาเป็นใครจากเอกสาร แต่ดูจากแววตาว่าเขาอยากเรียนหรือไม่

ปพ.1 กลายเป็นเอกสารชิ้นแรก และอาจเป็นชิ้นเดียว ที่บอกว่าเด็กคนนี้เคยเป็นนักเรียน เคยมีตัวตน เคยมีใครเรียกชื่อเขาด้วยความตั้งใจ

โรงเรียนที่ไม่มีแม่ครัว ไม่มีภารโรง

แต่มีเด็กที่ทำอาหารให้เพื่อนเองทุกวัน

ที่นี่ไม่มีแม่ครัว ไม่มีภารโรง ไม่มีคนเก็บเศษใบไม้ ไม่มีใครล้างห้องน้ำนอกจากเด็กนักเรียนเอง

เด็กบ้านไกลที่มาอยู่ประจำ ต้องตื่นเช้าเก็บไข่ไก่ ให้อาหารสัตว์ กวาดสนาม และดูแลโรงเรียนเหมือนบ้านของตัวเอง

จากแปลงผักถึงจานข้าว ทุกอย่างถูกปลูก ถนอม เก็บรักษา และส่งต่อโดยมือของนักเรียนเอง เด็กบางคนไม่เคยรู้ว่ากะหล่ำปลีโตจากดินหน้าตาเป็นอย่างไร จนวันที่เขาต้องเก็บมันมาหั่นใส่หม้อแกง

ร้านค้าสหกรณ์กลายเป็นห้องเรียนที่ไม่มีเก้าอี้ แต่มีเครื่องชั่ง มีสมุดบัญชี และมีบทเรียนเรื่องความซื่อสัตย์ที่ต้องฝึกทุกวัน

เด็ก ๆ ที่นี่รู้ว่าวัตถุดิบหนึ่งอย่างต้องเดินผ่านกี่มือถึงจะกลายเป็นกับข้าวกลางวัน และพวกเขาเรียนรู้ว่าการทำให้เพื่อนอิ่ม คืออีกบทหนึ่งของความรับผิดชอบ

พวกเขาไม่ได้แค่กินอิ่ม แต่ได้เรียนรู้การอยู่รอดอย่างมีศักดิ์ศรี

ห้องเรียนของพวกเขาไม่ได้จบในสมุดจด แต่ทอดยาวไปถึงเล้าไก่ โรงเรือนผัก ร้านค้าสหกรณ์ และโต๊ะอาหารเด็ก ตชด. ต้องปลูก เก็บ ขาย คิดบัญชี และเรียนรู้ว่าข้าวจานหนึ่งเกิดจากน้ำมือหลายคู่ พวกเขาไม่ได้แค่กินอิ่ม แต่ได้เรียนรู้การอยู่รอดอย่างมีศักดิ์ศรี

ห้องเรียนของพวกเขาไม่ได้จบในสมุดจด แต่ทอดยาวไปถึงเล้าไก่ โรงเรือนผัก ร้านค้าสหกรณ์ และโต๊ะอาหาร

เด็กที่กลับมาในวันที่เขาเลือกจะ ‘ให้’

ไม่ใช่เด็กทุกคนจะเดินไปได้ไกลในแผนที่ชีวิตที่เราอยากให้เขามี บางคนเรียนจบ ป.6 แล้วออกไปทำงานในครัวของรีสอร์ท บางคนโตขึ้นพร้อมชื่อที่ยังไม่มีในระบบราชการ แต่กลับมา พร้อมกับไอศกรีมห่อใหญ่ในวันเกิด

เขายืนอยู่หน้าห้องเรียนเดิม บอกกับครูว่า “วันนั้นที่ครูให้ผมกินข้าว วันนี้ผมขอเลี้ยงคืนครับ”

เด็กบางคนไม่มีแม้แต่บัตรประชาชน แต่มีความทรงจำว่าเคยมีโรงเรียนอยู่กลางป่า ที่มีครูหนึ่งคน…ซึ่งไม่เคยลืมชื่อเขาเลย

และวันหนึ่ง เขาเลือกกลับมาเพื่อให้ใครสักคนรู้สึกแบบเดียวกับที่เขาเคยรู้สึกหรือตำแหน่ง แต่อาจคือเด็กคนหนึ่งที่ย้อนกลับมาพูดว่า
“วันนั้นที่ครูให้ผมกินข้าว วันนี้ผมขอเลี้ยงคืนครับ”

เด็กบางคนไม่มีแม้แต่บัตรประชาชน แต่มีความทรงจำว่าเขาเคยมีโรงเรียน…และมีครูที่ไม่เคยลืมเขา

บางครั้ง ‘การสอน’ คือการตามหาเด็กคนหนึ่งกลับมาให้ทันเวลา

ไม่ใช่การสอนเลข วิทย์ หรือภาษาไทย แต่คือการตามหาเด็กที่ไม่ถึงโรงเรียน แล้วพูดกับเขาด้วยถ้อยคำที่ไม่ทำให้เขาหนีไปไกลกว่าเดิม

บางครั้ง เด็กไม่ได้หนีจากบทเรียน แต่หนีจากโลกที่เขารู้สึกว่าไม่มีที่ให้ยืน บางครั้ง เด็กไม่ได้อยากลาออกจากระบบ แต่แค่ไม่รู้ว่าระบบนี้มีใครเข้าใจเขาจริงไหม

ครูที่นี่จึงต้องรู้จักใช้ทั้งไม้อ่อน ไม้แข็ง และบางครั้ง…ก็แค่ต้องนั่งอยู่ข้าง ๆ โดยไม่พูดอะไร

บางวัน ครูต้องขี่รถเข้าไปถึงบ้านบนเขา ไปยืนรอเงียบ ๆ หน้าเพิงไม้ไผ่ แล้วเรียกชื่อเด็กคนนั้นเบา ๆ รอเขาโผล่หน้ามาอย่างเก้อ ๆ จากหลังบ้าน

บางครั้ง ครูต้องเล่าเรื่องของเพื่อนรุ่นพี่ที่เคยหายไป แล้วกลับมาจบ ป.6 ได้สำเร็จ เพื่อให้เด็กคนใหม่เห็นภาพว่าการ ‘กลับมา’ ก็เป็นทางเลือกหนึ่งที่ไม่ต้องอายใคร

การกลับมาของเด็กคนหนึ่ง อาจไม่ใช่เพราะคำสั่ง แต่เพราะความเงียบที่ไม่ตัดสิน และเพราะเขารู้ว่า ถึงหายไปนานแค่ไหน…ก็ยังมีใครบางคนที่รอเรียกชื่อเขาอยู่เหมือนเดิมวิทย์ หรือภาษาไทย แต่คือการตามหาเด็กที่ไม่ถึงโรงเรียน แล้วพูดกับเขาด้วยถ้อยคำที่ไม่ทำให้เขาหนีไปไกลกว่าเดิม

บางครั้ง เด็กไม่ได้หนีจากบทเรียน แต่หนีจากโลกที่เขารู้สึกว่าไม่มีที่ให้ยืน บางครั้ง เด็กไม่ได้อยากลาออกจากระบบ แต่แค่ไม่รู้ว่าระบบนี้มีใครเข้าใจเขาจริงไหม

ครูที่นี่จึงต้องรู้จักใช้ทั้งไม้อ่อน ไม้แข็ง และบางครั้ง…ก็แค่ต้องนั่งอยู่ข้าง ๆ โดยไม่พูดอะไร

การกลับมาของเด็กคนหนึ่ง อาจไม่ใช่เพราะคำสั่ง แต่เพราะความเงียบที่ไม่ตัดสิน และเพราะเขารู้ว่า ถึงหายไปนานแค่ไหน…ก็ยังมีใครบางคนที่รอเรียกชื่อเขาอยู่เหมือนเดิมวิทย์ หรือภาษาไทย แต่คือการตามหาเด็กที่ไม่ถึงโรงเรียน แล้วพูดกับเขาด้วยถ้อยคำที่ไม่ทำให้เขาหนีไปไกลกว่าเดิม

บางครั้ง ต้องใช้ไม้แข็ง บางครั้ง ต้องใช้ความรักแบบที่ไม่ยอมแพ้

เธอเองก็เคยเดินข้ามสิบสองลำห้วยมาเรียน

และวันนี้เธออยู่ที่นี่…เพื่อให้เด็กไม่ต้องเสี่ยงอีกแล้ว

เธอคือเด็ก ตชด. เก่าคนหนึ่ง ที่เคยเสี่ยงทุกอย่างเพื่อได้เรียน ป.6
เธอเคยมีเพื่อนร่วมรุ่น 13 คน ได้เรียนต่อ 3 คน และเธอคือหนึ่งในนั้น

วันนั้น เธอเดินจากบ้านมาที่โรงเรียน ด้วยรองเท้าคู่เดียวและความเชื่อว่าการศึกษาอาจเปลี่ยนชีวิตได้

วันนี้ เธอกลายมาเป็นครูใหญ่ที่ยืนอยู่ตรงนี้ ไม่ใช่เพื่อตัวเองอีกต่อไป แต่เพื่อลดระยะห่างระหว่าง ‘เด็กที่ไม่มี’ กับ ‘การได้เรียน’

เธอไม่เพียงแค่สอนหนังสือ แต่ยื่นโอกาสให้กับเด็กที่ไม่มีใครแม้แต่จะกล้าฝัน เพราะเธอรู้ว่าการได้เรียนไม่ใช่เรื่องธรรมดา

มันคือโอกาสที่บางคนต้องเดินข้ามสิบสองลำห้วยมาหา และเธอก็อยู่ตรงนี้…เพื่อให้พวกเขาไม่ต้องเดินลำพัง

The post เด็กบางคนไม่มีแม้แต่ชื่อในทะเบียนบ้าน แต่ครูจะจำชื่อเขาได้เสมอ : บทสัมภาษณ์ ด.ต.หญิง มาลินณา สังข์แก้ว ครูใหญ่โรงเรียนตำรวจตระเวนชายแดนบ้านถ้ำหิน อ.สวนผึ้ง จ.ราชบุรี first appeared on กสศ..

ตั้งแต่ก่อนจบชั้น ป.6 ‘พีม’ ธราธิป สีสมุทร พบว่าแปลงผักเล็ก ๆ หน้าบ้าน คือที่ที่ง่วนอยู่ได้ทั้งวัน และทำให้เขาตัดสินใจไม่ไปโรงเรียนอีกหลังเรียน ม.1 ได้เทอมเดียว  

‘แม่นก’ คุณแม่ของพีมเล่าว่า เขาทำกิจกรรมซ้ำเดิมทุกวันตั้งแต่ยังเล็ก คือตื่นแต่เช้า ออกไปที่แปลงผัก อยู่ตรงนั้นจนเย็น และเข้านอนแต่หัวค่ำ เพื่อลุกขึ้นมาทำเหมือนเมื่อวาน จนวันนี้พีมเติบโต อายุเต็ม 18 ปี แต่ละวันของเขาก็ยังคงอยู่ที่แปลงผัก หากจะมีอะไรเพิ่มเติมขึ้นมา คงเป็นพื้นที่ทำงานที่ขยายกว้างขึ้น และงานที่งอกเงยจากปลูกพืชผักผลไม้ เป็นฟาร์มสัตว์เล็ก ๆ ซึ่งทำรายได้ประจำเดือนละไม่น้อย

กับอีกกิจวัตรที่เพิ่งเป็นภารกิจประจำในช่วงสองปีหลัง คือพีมต้องเรียบเรียงทุกสิ่งที่ทำ เพื่อสร้างโจทย์คำถามและหาคำตอบของสิ่งที่ได้เรียนรู้ในทุก ๆ วัน ผ่านการทำบันทึก รายงาน หรือชิ้นงานส่งครู อันเป็นส่วนหนึ่งของการศึกษาที่มีเป้าหมายเพื่อวุฒิ ม.3

นี่คือเรื่องราวโดยสังเขปของพีม ก่อนถึงวันที่จบการศึกษาและรับวุฒิบัตรพร้อมกับเพื่อน ๆ อีก 6 คน จาก ‘ศูนย์การเรียนสร้างสรรค์การเรียนรู้’ จังหวัดราชบุรี ที่สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาราชบุรี เขต 1 เมื่อเดือนพฤษภาคมที่ผ่านมา

…ย้อนไปช่วงตัดสินใจออกจากโรงเรียน พีมให้เหตุผลกับแม่ว่า “อยากทำงาน อยากช่วยแม่หาเงิน” ซึ่งแม่ไม่ได้เห็นด้วย แต่ “เข้าใจดี” ว่าลึกกว่าเหตุผลที่ลูกเล่า คือพีมเห็นทางเดินของตัวเองแล้ว ว่าเขาหลงใหลในงานด้านเกษตร ชอบทำไร่ทำสวน ชอบขลุกอยู่บนพื้นดินผืนหญ้า อยากเรียนรู้เรื่องการปลูกผักผลไม้ และอยากเดินหน้าในทางที่เลือกอย่างเต็มตัว แม่จึงตัดสินว่าอยากให้ลูกได้ทำสิ่งที่รัก เพราะรู้ว่า “ถึงบังคับ แต่เมื่อใจลูกไม่ได้อยู่ที่โรงเรียน สุดท้ายวันใดวันหนึ่งก็จะหลุดออกมาอยู่ดี”   

อย่างไรก็ตาม คุณแม่บอกว่าการ ‘ยอมรับ’ คือเรื่องหนึ่ง แต่ความ ‘เป็นห่วง’ ก็อีกเรื่องหนึ่ง เพราะจากวันที่พีมเลิกเรียน แม้จะแสดงให้เห็นถึงความตั้งใจในสิ่งที่ทำ ด้วยแปลงผักหน้าบ้านค่อย ๆ ขยายพื้นที่ และมีผลผลิตซึ่งเปลี่ยนเป็นรายได้ตามมา แต่ 4-5 ปีที่ผ่านไป แม่นกยังกังวลว่านอกจากปฏิสัมพันธ์ที่เกี่ยวกับงานแล้ว พีมไม่ได้เจอสังคมในแง่มุมอื่น ๆ เลย ทั้งวุฒิแค่ชั้น ป.6 ก็อาจ ‘น้อยไป’ เมื่อคิดว่าพีมต้องรับมือกับงานและขั้นตอนชีวิตที่จะซับซ้อนขึ้น 

“พีมทำให้เห็นว่าเขาทำสิ่งที่สนใจจนเป็นอาชีพได้จริง เพราะเขาตั้งใจ แล้วมีความเป็นผู้ใหญ่เกินตัว มีวินัยจัดการตัวเองได้ ไม่ต้องพึ่งพาแม่เลย คือไม่กี่ปีที่ทำมาจากแปลงผักเล็ก ๆ มันก็มีอะไรเพิ่มขึ้นมา มีเลี้ยงหมูเลี้ยงวัว ขยายผลออกมาเรื่อย ๆ ตรงนี้เราเชื่อว่าเขาไปได้อยู่แล้ว แต่ที่เราห่วงคืออยากให้เขาได้ไปเจอคน ไปเจอสังคมอื่น ๆ นอกจากงานบ้าง เพื่อเปิดมุมมองให้กว้าง 

“อีกอย่างคือถ้าทำสวนทำไร่อย่างเดียวแล้วไม่มีวุฒิติดตัวเลย กลัวว่าวันข้างหน้าจะลำบาก  เพราะการเรียนรู้มันควรมีทั้งสองอย่าง ทั้งจากงานที่ทำ และจากประสบการณ์ชีวิต ที่สำคัญคือถ้ามีวุฒิการศึกษามาประกอบด้วย ชีวิตก็น่าจะมั่นคงขึ้นอีก” แม่เล่า

จนช่วงปี 2566 ข้อมูลเรื่องการทำงาน Thailand Zero Dropout จังหวัดราชบุรี ก็แว่วมาเข้าหูพีมกับแม่ ไม่นานจากนั้นก็มีครูจากศูนย์การเรียนสร้างสรรค์การเรียนรู้มาหาที่บ้าน เพื่อชวนพีมกลับไปเรียน

พีมบอกว่าเขากับแม่ปรึกษากันอยู่นาน ส่วนหนึ่งเพราะหลังเรียนรู้ด้วยตัวเองคนเดียวมาตลอด พีมเองเริ่มเข้าใจถึงสิ่งที่แม่บอกว่าถ้ามีวุฒิการศึกษาที่สูงกว่าชั้น ป.6 ติดตัวไว้ ยังไงเสียคงดีกว่า     

“ช่วงคิดถึงการเรียนมาก ๆ มันวนไปมาหลายเรื่องครับ อย่างแรกผมไม่ได้เรียนมาหลายปี งานที่ทำตอนนี้ก็กินเวลาทั้งวัน จะกลับไปเรียนในโรงเรียนคือไม่มีทาง หรือจะเรียน กศน. ก็คิดว่าตัวเองไม่เหลือพื้นฐานความรู้ที่ต่อติดกับวิชาเรียนในหลักสูตรแล้ว”   

พีมเว้นช่วงเพื่อเรียบเรียงคำพูดในหัว ก่อนพูดต่อว่า  “…แต่ข้อมูลที่ครูศูนย์การเรียนเอามาบอก คือการกลับไปเรียนครั้งนี้ เราจะลองไปกันในเส้นทางเรียนรู้อีกแบบ ที่เขาจะพยายามเอาประสบการณ์ทำงานของผมมาใช้ออกแบบบทเรียน หาวิธีเรียนและการวัดผล โดยจะยึดโยงจากสิ่งที่ผมทำแต่ละวัน ก็ตัดสินใจกันกับแม่ว่าอยากลองดู”

จนบทเรียนเริ่มต้น พีมจึงค่อย ๆ เข้าใจ ว่าสิ่งที่ครูบอกว่าเป็น ‘การเรียนรู้ที่ออกแบบจากประสบการณ์ทำงาน’ คือการที่ครูจะนำชีวิตประจำวันของเขา มาคลี่ออกเป็นเนื้อหาวิชา แล้วจะเอาแต่ละสิ่งที่ทำไปเทียบเคียงกับสาระวิชาต่าง ๆ เช่นเรื่องการคำนวณขนาดหรือพื้นที่ทำงานซึ่งเชื่อมโยงกับวิชาคณิตศาสตร์ การผสมปุ๋ยกำจัดวัชพืชหรือในบางขั้นตอนดูแลสัตว์ ก็เชื่อมโยงกับวิชาวิทยาศาสตร์ แล้วยังมีเรื่องของการเอาสิ่งที่ทำอยู่แล้วมาถอดเป็นคำศัพท์ หรือลองเรียบเรียงเป็นเรื่องเล่าประจำวันด้วยภาษาอังกฤษ ทั้งหมดนั่นทำให้เขาเห็นภาพว่า ‘ชีวิตประจำวันกลายเป็นการเรียนรู้ได้อย่างไร’ และแม้รูปแบบการเรียนจะใช้วิธีรับโจทย์และส่งชิ้นงานผ่านโทรศัพท์เป็นหลัก แต่ในทุกสัปดาห์จะมีอย่างน้อยหนึ่งวันที่กำหนดเป็น ‘ชั่วโมงเรียนรู้กับกลุ่ม’ พีมจึงมีกลุ่มเพื่อนใหม่ ๆ เพิ่มขึ้น 

“ผมเลือกหัวข้อหลักที่ใช้เรียนเป็นเรื่องการทำเกษตร เพราะทำอยู่ทุกวันจนคิดว่าเรารู้จริง ทำให้ในแต่ละกระบวนการเรียนรู้จึงรู้สึกว่าไม่ยาก ไม่ต้องปรับตัวมาก แล้วงานที่ส่งไปส่วนใหญ่พอครูให้คำแนะนำกลับมา ผลลัพธ์ที่ได้เราสามารถกลั่นกรองได้ทันทีเลยว่าอะไรคือประโยชน์ที่เราจะดึงเอามาใช้ในด้านอื่น ๆ ของชีวิตได้”

พีมบอกว่า “เรียนอย่างนี้มีความสุขครับ เพราะไม่ต้องบังคับตัวเอง เหมือนเราอยู่กับสวนกับไร่ทุกวันอยู่แล้ว ที่ต้องทำเพิ่มก็แค่ต้องคิดและเปิดมุมมองมากขึ้น ว่าจะเอาประสบการณ์ของเรามาถอดเป็นเนื้อหารายงานส่งครูยังไง”  

และด้วยวาระของการพบกันครั้งนี้คือพิธีรับวุฒิการศึกษาชั้น ม.3 เราจึงอดถามไม่ได้ถึงแผนการต่อจากนี้ ซึ่งพีมบอกว่าเป้าหมายต่อไปคือจะเรียนให้ได้วุฒิการศึกษาชั้นมัธยมศึกษาตอนปลาย โดยจะสมัครเรียนกับศูนย์การเรียนปัญญากัลป์ เพื่อเรียนรู้ตามวิธีการเดิม ด้วยค้นพบแล้วว่าห้องเรียนกว้างใหญ่ไร้รั้วรอบขอบชิด ที่รู้สึกถึงไออุ่นของแดดอาบผิว และเท้าเปลือยเปล่าได้สัมผัสความชื้นของผิวดินชุ่มน้ำ กับสรรพเสียงระงมของสัตว์ในความดูแล คือ “พื้นที่เรียนรู้” ของเขา     

“จะเรียนต่อกับศูนย์การเรียนครับ อยากได้วุฒิ ม.ปลาย และคิดถึงการเรียนด้านการเกษตรขั้นสูงในมหาวิทยาลัย หรือพวกหลักสูตรระยะสั้นก็ได้ครับ   

“ผมว่าการเรียนแบบนี้เหมาะกับผม หรือใครก็ตามที่มีภาระต้องทำไปด้วย ก็อยากให้เพื่อน ๆ ที่เคยอยู่ในสถานการณ์เดียวกันได้กลับมาเรียนกันเยอะ ๆ ตอนนี้ผมรู้แล้วว่าวุฒิการศึกษายังไงก็สำคัญ เพราะอย่างน้อยถ้าเรามีความรู้ มีวุฒิ มันจะเป็นต้นทุนให้เรามีทางต่อยอดงานที่ทำอยู่ไปได้อีกไกลครับ”    

กสศ. ขอแสดงความยินดีกับน้อง ๆ จากศูนย์การเรียนสร้างสรรค์การเรียนรู้ จังหวัดราชบุรี ที่จบการศึกษาและรับวุฒิบัตรพร้อมกันทั้งหมด 7 คน เมื่อวันที่ 2 พฤษภาคม 2568 ที่ สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาราชบุรี เขต 1

ขอขอบคุณน้องพีม ธราธิป สีสมุทร
ขอบคุณศูนย์การเรียนสร้างสรรค์การเรียนรู้ จังหวัดราชบุรี
ขอบคุณสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาราชบุรี เขต 1
และขอบคุณเด็กเยาวชนทุกคนที่พร้อมแบ่งปันเรื่องราวชีวิต เพื่อเป็นส่วนหนึ่งของการค้นหาแนวทางจัดการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่น บนพื้นฐานของความแตกต่างหลากหลาย และเพื่อยืนยันว่า เส้นทางการเรียนรู้ของเด็กเยาวชนทุกคนไม่อาจมีเพียงรูปแบบเดียว หรือมีปลายทางเพียงหนึ่งเดียวสำหรับการประสบความสำเร็จ

The post ลองอีกครั้งบนเส้นทางเรียนรู้อีกรูปแบบ : ‘ธราธิป สีสมุทร’ นักเรียนในโครงการ Thailand Zero Dropout first appeared on กสศ..

คำนี้ผุดขึ้นมาหลังจากได้คุยกับแม่ๆ แห่งหน่วยการเรียนรู้ที่ ต.กรับใหญ่ จ.ราชบุรี หนึ่งใน 40 หน่วยการเรียนรู้ในโครงการหนุนเสริมทางวิชาการและการจัดการความรู้สำหรับการพัฒนาเด็กนอกระบบการศึกษา กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) 

โครงการนี้จะไปดูแลเยาวชนที่เสี่ยงหลุดและหลุดจากระบบการศึกษา ซึ่งแต่ละคนมีปัญหาซับซ้อนแตกต่าง โครงการฯ นี้ ส่วนกลางจะไม่คลุกวงในเอง แต่จะส่งไม้ต่อการทำงานให้คนในพื้นที่ที่รู้ปัญหาและรู้วิธีการจัดการมากกว่า เพื่อเป้าหมายปลายทางคือ สร้างพื้นที่ปลอดภัยและพื้นที่การเรียนรู้ร่วมกันระหว่างเด็กๆ ครอบครัว และชุมชน 

อาจฟังดูเป็นภาคทฤษฎี แต่ ‘แม่ๆ แห่งกรับใหญ่’ 3 คนนี้ลงมือทำให้เห็นว่าภาคสนามเป็นอย่างไร สมบุกสมบันแค่ไหน ถ้าสุภาษิตแอฟริกาบอกว่า “เลี้ยงเด็กคนหนึ่งต้องใช้คนทั้งหมู่บ้าน” 

งานของแม่ๆ ด่านหน้า 3 คนนี้ก็คงเรียกว่า “เลี้ยงเด็กเก๊คนหนึ่ง(ให้รอด) ต้องใช้คนทั้งอำเภอ” เลยทีเดียว

เด็กเก๊ของอาจารย์เขะ 

“เป็นเกษตรกรที่ทำงานพยาบาลได้นิดหน่อย” อ.เขะ หรือ ผศ.ภิรมย์ ลี้สุวรรณ ผู้ช่วยผู้อำนวยการวิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนีจักรีรัช แนะนำตัวเองขำๆ เพราะการงานตอนนี้มีมากมายเหลือเกิน หนึ่งในนั้นคือเลี้ยงไก่ เพาะไข่ผำ ฯลฯ  เพื่อเอาผลผลิตไปให้เด็กๆ ที่หลุดออกนอกระบบใน ต.กรับใหญ่ หารายได้ต่อ

อ.เขะ คือ หัวเรี่ยวหัวแรงสำคัญของโครงการหนุนเสริมทางวิชาการและการจัดการความรู้สำหรับการพัฒนาเด็กนอกระบบการศึกษา โหนดตำบลกรับใหญ่ ราชบุรี 

เป็นอาจารย์ในวิทยาลัยพยาบาลแล้วมาเกี่ยวข้องกับเด็กๆ กลุ่มนี้ได้อย่างไร? 

อย่างที่เกริ่นไว้ในตอนต้นว่า โครงการฯ จะไม่คลุกวงในเอง แต่จะส่งไม้ต่อการทำงานให้คนในพื้นที่ที่รู้ปัญหาและรู้วิธีการจัดการ และโครงการนี้เริ่มที่โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) กรับใหญ่ 

อ.เขะปูพื้นให้ฟังว่าพื้นที่ ต.กรับใหญ่มีความแตกต่างสูงมากทั้งในแง่รายได้และลักษณะประชากร มีทั้งโรงงานน้ำตาลใหญ่ที่สุดในประเทศไปจนถึงคนใช้แรงงานในไร่อ้อย ผลลัพธ์สุขภาพที่เกิดขึ้นคือ คนกรับใหญ่เป็นโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) เยอะมาก โดยเฉพาะครอบครัวที่มีอาชีพรับจ้าง พ่อแม่หาเช้ากินค่ำ ไม่มีเวลาอยู่กับลูก หลายบ้านไปทำงานต่างถิ่น ครอบครัวเว้าแหว่ง เด็กๆ อยู่กับผู้สูงวัย 

“เราดูแลสุขภาพและทำงานใกล้ชิดกับ อสม. (อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน) อสม.รู้หมดว่าบ้านไหนเป็นยังไง รู้ว่าครอบครัวนี้เว้าแหว่งแบบไหน เด็กบ้านไหนหลุดออกนอกระบบ เขารู้ทุกอย่างจริงๆ ถ้าไม่ได้เขา โครงการฯ จะเข้าถึงเด็กไม่ได้เลย” อ.เขะ ได้แรงสนับสนุนจาก อ.รัชนี คลองระวะ รองผู้อำนวยการด้านวิจัยและบริการวิชาการ วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนีจักรีรัช ทำให้โครงการนี้เป็นรูปเป็นร่าง 

จากนั้นแทคทีมกับรพ.สต.กรับใหญ่ที่นำโดย ‘หมอไหล’ วรรณา ก้องสุวรรณ รักษาการผู้อำนวยการโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลกรับใหญ่ และอสม. ในการชวนเด็กๆ นอกระบบมาเข้าโครงการฯ ที่มีทั้งเด็กที่ติดยาเสพติด แม่วัยรุ่น(วัยใส) และ เด็กที่หลุดออกจากระบบการศึกษาด้วยเหตุผลซับซ้อนต่างกัน

แต่ทุกอย่างไม่ง่ายเหมือนดีดนิ้ว ที่แค่ชวนแล้วเด็กจะมา จากสายตาผู้ใหญ่ในชุมชนที่มองว่าพวกเค้าเป็นเด็กเกเร หรือเด็กเก๊ตามคำเรียกของอ.เขะ  แล้วทำไมเด็กเก๊อย่างพวกเขาต้องเชื่อและเข้ามาโครงการฯ นี้ด้วย งานนี้ต้องต้องยกความดีความชอบให้อสม.ที่พามาได้สำเร็จ ถึงครั้งแรกเด็กหลายคนจะมาอย่างงงๆ ไม่ไว้ใจ ไม่สบตา เอาแต่ก้มหน้า 

“เราตรวจสุขภาพและพยายามชวนคุยเรื่องเรียนและเรื่องสุขภาพเป็นหลัก เราจะไม่ไปพูดเรื่องอื่นของเขาเลย เราไม่พูดเรื่องเอาไปเขาบำบัด(ยาเสพติด) เราจะไม่ตีตรา ทุกคนจะได้ treatment เดียวกัน มาถึงนั่ง มีขนมกินเหมือนกัน เราจะให้เท่าๆ กัน  ให้เด็กแชร์กัน คุยกัน เราจะพูดให้น้อยที่สุดให้โอกาสเขาในการแบ่งปันแลกเปลี่ยนกับเพื่อนในกลุ่มที่ความสนใจเดียวกันเป็นหลัก” 

ถ้าเด็กๆ มาสาย ผู้ใหญ่ในทีมรพ.สต.จะไม่ว่า ถือคติว่ามาช้ายังดีกว่าไม่มา รอได้ และเรื่องที่คุยกันในห้อง ก็จะจบลงในห้อง ไม่มีผู้ใหญ่คนไหนตามเด็กไปถึงบ้านแล้วเอาเรื่องนี้เล่าให้พ่อแม่เด็กฟัง

“เรื่องที่เขายอมเล่าให้เราฟัง จะอยู่กับเราเท่านั้น” อ.เขะย้ำ 

ทำอย่างนี้เป็นสิบครั้ง จากสายตาที่ไม่ไว้ใจก็ค่อยๆ กลายเป็นตั้งคำถามเรื่องที่อยากรู้ และคำถามที่เด็กๆ มีให้อ.เขะและทีมบ่อยที่สุดคือ จะไปเรียนต่อได้ไหม 

“นั่นแสดงว่าเขามีใจแล้วนะ เพียงแต่ว่าเขาจะไปต่อยังไง เรียนแบบไหน มีลูกแล้วจะกลับไปเรียนได้หรือเปล่า” 

จึงต้องจับมือกับผู้ใหญ่อีกหลายวงในกรับใหญ่ ไม่ว่าจะเป็น เทศบาล การศึกษานอกโรงเรียน ซึ่งหน่วยหลังสำคัญมาก เพราะเด็กๆ หลายคนที่หลุดออกจากการศึกษาแล้ว ปากท้องที่ต้องหาเลี้ยงตัวเองและครอบครัวอาจจะไม่ได้เหมาะกับการตื่นเช้าไปโรงเรียนอีกต่อไป 

เรื่องนี้เมื่อถึงมือแม่ๆ แห่งกรับใหญ่แล้ว การหาทางเดินต่อให้ชีวิตเด็กแต่ละคนคือภารกิจสำคัญ แต่ที่สำคัญไม่แพ้กันคือการเปลี่ยนมุมมองและอคติของผู้ใหญ่ที่มีต่อเด็กๆ อ.เขะเชื่อว่าถ้าผู้ใหญ่ไม่เปลี่ยน เด็กก็ไม่เปลี่ยน 

“เรามองว่าคนส่วนใหญ่มีจิตใจดีอยู่แล้ว เมตตาอยู่แล้ว ครั้งแรกเชิญประชุม ไม่มีเบี้ยเลี้ยงเขาก็มา เขาให้เวลาเรา พอเขามีใจ เราก็ไฮไลท์จุดสำคัญไปเลยว่า พ.ศ.นี้เด็กเกิดน้อย ลูกหลานท่านหลุดออกนอกระบบอีก อีกหน่อยเราจะอยู่กันยังไงในสังคมที่ผู้สูงวัยมากขึ้นเรื่อยๆ” 

ไม่ได้หมายความว่าทุกคนจะเห็นด้วย แต่พอทีมรพ.สต.ดึงเด็กมาดูแลจนเปลี่ยนพฤติกรรมบางอย่างได้ คนส่วนใหญ่ก็เริ่มเห็น และค่อยๆ เปลี่ยนตาม อย่างน้อยก็ไม่ตีตรา ด่า หรือคาดโทษมากขึ้น 

เด็กทุกคนไม่ใช่ผ้าขาว – อ.เขะ ยอมรับข้อนี้ และ เข้าใจเป็นอย่างดีว่าไม่มีผ้าผืนไหนขาวสุดและดำสุด มีแต่เด็กๆ ที่เป็นผ้าสีเทา จะเทาอ่อน กลาง เข้ม ก็ขึ้นอยู่กับการเลี้ยงดู งานนี้ทำให้ผู้ช่วยศาสตราจารย์ด้านพยาบาลคนนี้รู้ว่ามนุษย์ที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะคนหนึ่งต้องการอะไร อยากให้ปฏิบัติกับเค้าแบบไหน 

“หันหน้าเข้าหาเขานะ คุยไม่ก้มหน้า  มีสมาธิ และ ฟังอย่างตั้งใจ ฟังเก็บพฤติกรรมทุกอย่าง อวัจนภาษา กิริยาท่าทาง เขาไม่พร้อมที่จะอยู่กับเรา เราก็ปล่อยกลับนะ ไม่มีบังคับเลยนะ แต่จะใช้วิธีคุยจากสิ่งที่เค้าต้องการสื่อสาร สิ่งที่เค้าชอบ ไม่เปรียบเทียบแต่ใครทำดี เราให้มาเป็นตัวอย่างเพื่อน และจะไม่ blame พฤติกรรมที่เห็นว่าไม่โอเค”

จากการทำงานนี้มา เด็กๆ สอนให้อ.เขะ วางความคาดหวังและหวังดีลงทุกอย่าง แค่เดินหน้าสร้างพื้นที่ปลอดภัยก็พอ 

“ตรงไหนที่อยู่แล้วมีสุขภาวะ มันควรจะครอบคลุมทั้งร่างกาย จิตใจ เพราะจิตใจแปลว่าเขาต้องรู้สึกว่ามีความสุข  ร่างกายคือมีกิน มีอยู่ มีปัจจัยสี่ มีชีวิตประจำวัน แต่ความสุขเรื่องใจแต่ละคนไม่เท่ากัน แล้วอีกอันคือสังคมดี ตัวนิเวศน์ที่อยู่รอบๆ ไม่ว่าจะเป็นแสง สี เสียง อุณหภูมิ factor ทั้งหมด มันต้องส่งเสริมการมีคุณภาพชีวิตที่ดี อันนี้ถึงจะเป็นพื้นที่ปลอดภัย และสุดท้ายเขาก็ออกแบบชีวิตเป็นและมีภูมิคุ้มกันเพียงพอ” 

เด็กเทาๆ ของหมอไหล 

คู่หูคนสำคัญของอ.เขะ คือ ‘หมอไหล’ วรรณา ก้องสุวรรณ รักษาการผู้อำนวยการโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลกรับใหญ่ อ.บ้านโป่ง จ.ราชบุรี 

หมอไหลคนนี้ทำหน้าที่ไม่ต่างจากหัวหน้าสถานี ที่ปล่อยยานแม่ต่างๆ อย่าง อสม.ไปเสาะหาเด็กๆ ที่หลุดออกนอกระบบตามหมู่บ้าน เจอตัว ชักจูง หว่านล้อม เพื่อให้เด็กกลุ่มนี้ยอมมา 

โดยตำแหน่ง หมอไหลจะดูแลสุขภาพเป็นหลัก และติดตามเด็กแต่ละคนผ่านพี่เลี้ยงซึ่งก็คือ อสม. ถ้าใครมีปัญหาสุขภาพ หมอไหลก็จะเข้าไปดูแล 

คำถามหนึ่งซึ่งหมอไหลเจออยู่บ่อยๆ คือ การดูแลเด็กที่หลุดออกนอกระบบเป็นภาระที่เพิ่มขึ้นมาของ รพ.สต.ไหม 

“รพ.สต. ดูแลสุขภาพของคนในพื้นที่ จริงๆ ก็คือการดูแลครอบครัวของคนในพื้นที่ ตั้งแต่วัยเด็ก วัยเรียน วัยทำงาน ผู้สูงอายุ คนไข้ติดเตียง ส่วนเด็กๆ ที่หลุดนอกระบบ ถึงจะไม่ใช่งานเราโดยตรง แต่อสม.เขาเป็นพี่เลี้ยง ดูแลเด็กๆ เราก็ดูแล อสม.อีกที” 

ในบริบทนี้ รพ.สต.จึงทำหน้าที่เป็นบ้านที่ปลอดภัยให้กับเด็กๆ เมื่อเด็กกล้าที่จะเปิดประตูเข้ามาแล้ว หน้าที่ของหมอไหลและทีมคือสานต่อให้เขาได้เรียนรู้ตามวิถีที่เด็กๆ ต้องการ และหนึ่งในนั้นคือการศึกษานอกโรงเรียนหรือ สกร.

“เรามีฐานข้อมูลว่าเด็กจำนวนเท่าไหนที่ควรจะเข้าศูนย์การเรียนรู้ เด็กบางคนไม่รู้ว่าจะกลับไปเรียนได้ตอนไหน สมัครยังไง ต้องทำยังไงบ้าง เราก็ประสานกับอสม. ให้ไปตามว่าในพื้นที่มีเด็กคนไหนสนใจไปเรียนบ้าง” 

หมอไหลบอกว่าถึงงานจะเยอะมากขึ้น แย่งวันหยุดไปก็บ่อย แต่งานนี้ถือเป็นภารกิจของรพ.ในการดูแลเด็กในวัยเรียน ฟื้นฟูให้สุขภาพเขาดีขึ้น ทำให้คุณภาพชีวิตดีขึ้น อยู่ในสังคมและใช้ชีวิตต่อไปได้ 

ในฐานะแม่คนหนึ่ง หมอไหลยอมรับว่า เด็กสมัยนี้เติบโตมาในสิ่งแวดล้อมที่ยากกว่าคนรุ่นก่อน ไหนจะครอบครัวเว้าแหว่ง ยาเสพติด โซเชียลมีเดีย การบุลลี่ที่มีไม่แผ่ว ฯลฯ ทั้งหมดนี้ หมอไหลจึงลงความเห็นส่วนตัวว่า การที่เด็กคนหนึ่งหลุดออกนอกระบบ จะโทษเด็กอยู่ฝ่ายเดียวไม่ได้

“โทษเด็กอย่างเดียวไม่ได้หรอก มันมีองค์ประกอบหลายอย่าง ครอบครัว ชุมชน โรงเรียนสิ่งแวดล้อมต่างๆ คือไม่ใช่ว่าเด็กคลอดออกมาแล้วจะเก๊เลย เด็กบางคนบางคนเขาก็ไม่อยากจะเก๊หรอกนะ เขาอาจจะมีปัญหาหลายกดดัน โดยเฉพาะมุมมองที่ผู้ใหญ่มองเขาไม่ดีก่อน” 

ด้วยความที่รพ.สต.มีข้อมูลเด็กหลุดออกนอกระบบครอบคลุมที่สุด ทำให้หมอไหลเห็นว่า เด็กบางคนขาดความรัก บางคนไม่มีอะไรจะกิน ชีวิตต้องดิ้นรนตลอด การวางอคติลงแล้วคุยกับเขาคือวิธีที่หมอไหลทำ 

“อย่าไปคิดว่าเด็กคนนี้มีปัญหา อย่าไปอคติกับเขา เราก็คุยกับเขาธรรมดาให้เขาไว้ใจเรา เด็กกลุ่มนี้ เขาพื้นฐานจิตใจดีนะ ถึงจะไม่มีพ่อแม่ดูแลหรือคอยเป็นแบบอย่างให้ลูก ความคิด ความอ่านเขาโอเค เราจะมองในส่วนดี แน่นอน ในชุมชนก็มีเด็กที่ไม่ดีด้วยแต่เราอย่าเหมารวม แรกๆ อสม.บางคนก็อคติกับเด็ก ไม่อยากทำงานด้วย เราบอกว่าต้องให้โอกาสเด็กบ้าง ถ้าเราทําไปแล้วมันไม่ไหวจริงๆ ก็ค่อยปล่อยมือ” 

หมอไหลยอมรับความจริงว่าเด็กก็คือมนุษย์ มีเทาอ่อน เทากลาง เทาเข้ม ไปจนถึงเทาเกือบดำ แต่อย่างน้อย การเป็นพื้นที่ให้เด็กๆ กลุ่มนี้รู้สึกปลอดภัย กล้าออกมาใช้ชีวิตและเรียนรู้ต่อก็คุ้มกับที่ทำไป 

อยู่ตรงไหนแล้วสบายใจมีความสุข – คือพื้นที่ปลอดภัยของเด็กๆ ในความหมายของหมอไหล เพราะถ้าเขาสบายใจ สเต็ปต่อไปคือใช้ชีวิตในสังคมได้ ไม่ทำให้ใครเดือดร้อน และพื้นที่ที่ว่านี้หมอไหลทำคนเดียวไม่สำเร็จแน่ๆ 

“เริ่มแรกก็ต้องเป็นครอบครัว ชุมชน โรงเรียน เทศบาล เครือข่าย  สิ่งแวดล้อมเหล่านี้มีบทบาทในการสร้างพื้นที่ปลอดภัยให้กับเด็ก” 

เด็กก็คือเด็กของแม่พร 

แม่คนสุดท้ายแห่งกรับใหญ่คือ ‘แม่พร’ จีราพร เทียนทอง อสม.ตัวตึงแห่งกรับใหญ่ ตึงแค่ไหนไม่รู้ รู้แต่เด็กๆ หลุดออกนอกระบบพากันเรียก ‘แม่’ 

แม่พรคืออดีตช่างเสริมสวยที่ผันตัวมาทำงานอสม.หลังจากลูกเรียนจบหมดแล้ว 

“พอลูกเรียนจบก็บอกเค้าว่าแม่อยากทำงานช่วยเหลือสังคม  ลูกบอกเอาเลยแม่ พอดีเขาเปิดรับสมัคร อสม.เราก็เข้าไป” 

ความที่ชอบออกกำลังกายทุกเย็น แม่พรมักจะเจอเด็กๆ แถวนั้น เด็กกลุ่มที่แม่พรสงสัยว่าทำไมไม่ไปโรงเรียน เดินไปเดินมา ตาลอย และไม่ยอมสบตาแม่พร 

“เราก็กลัวเขา เขาก็กลัวเรานั้นแหละ โดยที่ยังไม่ได้คุยกัน” 

พอโครงการฯ​ เข้ามาทางหมอไหลและอ.เขะ ก็ถูกส่งถึงมือแม่พร แม่พรทำทีใจดีสู้เด็ก และเดินเข้าหา ไปชวนให้มาเข้าโครงการ 

“บอกเขาว่า หนู มีโครงการนี้มานะ ไปสมัครนะ หนูจะได้เรียนหนังสือ หนูจะได้มีความรู้ หนูจะได้ช่วยเหลือตัวเองได้ เด็กก็ถามว่าจริงเหรอ ไปยังไง ไม่มีรถ เราบอกเดี๋ยวไปรับไปส่งเอง พ่อแม่เด็กปรี่เข้ามา เขาไม่ไว้ใจเรา ยายของเด็กถึงกับบอกว่า  จะให้เรียนไปทำไม โตขึ้นก็หาผัวรวยๆ ประมาณนี้ คือพี่ก็อึ้ง เอาไงดีวะ”

ความอดทน ใจเย็น และข้อมูลสนับสนุนจากเป็นทางการของ กสศ.ทำให้แม่พรชักชวนได้ง่ายขึ้น 

“เด็กก็เริ่มถามว่า ผมจะได้อย่างที่ผมคิดไว้จริงไหม บอกจริงสิ แม่จะโกหกหนูทำไม เขาก็มอง ถามอีกว่าแล้วอย่างนี้มันจะมีตลอดไปไหม” 

แม่พรไม่เพียงพูดแต่ใช้เนื้องานพิสูจน์ อย่างการตามไปปลุกถึงบ้าน เทียวรับเทียวส่งเด็กๆ ให้มาเข้ากิจกรรมโครงการ รวมถึงเปิดโทรศัพท์ไว้ 24 ชั่วโมงสำหรับเด็กๆ ทำให้เด็กค่อยๆ เปิดใจให้แม่คนนี้ 

“เด็กก็คือเด็กนะ เราคุยได้ทุกเรื่องกับลูก มีปัญหาอะไรบอกได้หมด สิ่งที่เขาพูดออกมา แม่จะยังไม่บอกว่าผิดหรือถูกเรามาคุยกันก่อน แล้วเขาก็จะเล่า ค่อยๆ เล่า เล่า เล่า บางครั้งเขาก็ทำผิด เพราะเขาก็ไม่มีใครสอน เขาก็ไม่ได้ดูออกว่าตรงนี้มันควรทำไม่ควรทำอะไรขนาดไหน เราก็ค่อยๆ บอกเขา” 

การที่เด็กๆ กล้าเล่าและแม่พรกล้าบอกว่าอะไรดี ไม่ดี อะไรควร ไม่ควร นอกจากแม่พรจะสัมผัสได้ว่าพวกเค้าก็คือเด็กคนหนึ่งที่ต้องการความรัก แม่พรยังเห็นว่า เขาเพียงแค่อยากอยู่ในสังคมได้โดยไม่ต้องมีสายตาที่มองมาด้วยความกลัวหรือรังเกียจ 

“เขาอยากอยู่ในสังคมได้ ไม่ว่าเขาจะไปตรงไหนก็แล้วแต่ ขอแค่ไม่มีสายตาเหยียบย่ำและรังเกียจ แม่พรก็ใช้โอกาสนี้สอนเขาว่า เราก็ต้องเริ่มจากตัวเราก่อน เราไม่สามารถให้เขามองเราได้ดีในครั้งเดียว” 

และภายใต้ความดื้อหรือปีนเกลียวนั้น แม่พรอยากชวนให้มองอีกมุมหนึ่งว่า มันคือกลไกการป้องกันตัว และความดื้อนั้นจะอ่อนลงได้ถ้าผู้ใหญ่รอบๆ ตัวจะค่อยๆ ทำความเข้าใจ

“ถ้ามีผู้ใหญ่ที่เข้าใจเขา สามารถสอน แนะแนวทางในการใช้ชีวิตที่ดี แล้วคุ้มภัยให้เขาได้จริง ๆ การคุ้มภัยไม่ใช่ว่าป้องกันไม่ให้เขาโดนตีหรือไม่ให้อะไรนะ คือ คุ้มภัยให้เขาอยู่ได้อย่างมีความสุขในชุมชน เขาจะเข้ามาหาเราเอง”  

ลงลึกในภาคปฏิบัติ แม่พรจะไม่ใช้สรรพนามว่าแม่หาประโยชน์หรือเรียกร้องความสม่ำเสมอจากเด็กมากเกินไป ไม่ต้องการให้เขาว่าง่ายถึงขนาดต้องรายงานตัวทุกวัน เพราะอย่างที่แม่พรบอก เด็กก็คือเด็ก 

“แต่จะพูดหลักๆ ว่า เราต้องดูแลตัวเองก่อน ให้ตัวเองมั่นคงได้ มีอะไรปรึกษาแม่พรเลย ทำให้เหมือนที่แม่พรเลี้ยงลูก คือให้ความเข้าใจ แต่ว่าจะไม่คลุกคลีจนเด็กไม่เกรงใจ ให้เขารู้ว่าเราทำให้เขาได้จริงๆ” นี่คือความคุ้มครอง คุ้มแดด คุ้มฝนในแบบของแม่พร

แต่ถึงที่สุดแล้ว แม่พรก็ยอมรับว่าบทบาทนี้ เข้าข่ายการแก้ปัญหาที่ปลายทาง 

“ก็ถูกนะ แก้ปัญหาปลายทาง แต่มันเหมือนเราตกปลา  ถ้าปลากินเบ็ดก็ถือว่าเราได้” 

และความสุขของแม่พรก็มีแค่นี้ 

“แค่เขาคิดเป็น ว่าเขาอยากมีชีวิตที่ดี นั่นก็เปลี่ยนละ มันไม่ได้เปลี่ยนกันง่าย ๆ นะ ความคิดนี้ ถ้าเขาเปลี่ยนแล้ว ไม่ต้องกลัวเลยว่าเขาจะหันกลับไปมองข้างหลัง เขาจะเดินหน้า”

เรื่อง : ทิพย์พิมล เกียรติวาทีรัตนะ
ภาพ : อธิคม แสงไชย

The post แม่ๆ แห่งกรับใหญ่ : ไม่มีหรอกผ้าขาว เลี้ยงเด็กเทาๆ คนหนึ่งต้องใช้คนทั้งตำบล first appeared on กสศ..

คำตอบของ ‘ตูม-กนกศักดิ์ เซี่ยงว่อง’ เด็กชายวัย 17 ปี เมื่อเราถามว่าอยากเป็นตัวละครในอนิเมะอะไร นี่ไม่ใช่คำถามที่ยากเลยเพราะตูมบอกกับเราว่าเขาคือคออนิเมะอยู่แล้ว ถ้าว่างการจากทำงานและการเรียน อนิเมะนี่แหละคือสิ่งที่ทำให้เขาผ่อนคลายได้มากที่สุด

มุโคดะ สึโยชิ คือ พระเอกจากอนิเมชันเรื่อง ‘สกิลสุดพิสดารกับมื้ออาหารในต่างโลก’ ในขณะที่คนอื่นมีพลังใช้ดาบพิเศษ เวทมนต์มหัศจรรย์ มุโคดะเป็นคนเดียวที่มีพลังแปลกๆ อย่าง ‘เน็ตซุปเปอร์’ ซึ่งก็คือการสั่งซื้อของจากซุปเปอร์มาร์เก็ตออนไลน์เมื่อไหร่ก็ได้

มุโคดะกับตูมและเด็กนอกระบบคนอื่นๆ มีสิ่งหนึ่งที่เหมือนกันคือ ‘ความไม่เหมือนคนอื่น’ ตูมอาจไม่ใช่เด็กที่ฉลาดที่สุด แต่เป็นเด็กที่ตั้งใจทำงานไม่แพ้ใคร ชอบทำงานมากกว่าอยู่บ้านเฉยๆ ถ้าถามถึงพลังวิเศษของตูม ก็คงจะเป็นการขนกล่องนมได้เป็นร้อยลัง เลี้ยงไก่ ปลูกผำ และขี่ซาเล้งพาพี่ๆ อย่าง ‘ต้อม-ต้อม เจริญสุข’ และ ‘โชค-ประเสริฐ เจริญสุข’ ไปเที่ยวแถวบ้าน บ้านของพวกเขาอยู่ที่ใน ต.กรับใหญ่ อ.บ้านโป่ง จ.ราชบุรี

พี่คนโตสุดของตูมคือ ‘ต้อม’ อายุ 22 ปี พิการเนื่องจากประสบอุบัติเหตุ และคนต่อมาชื่อ ‘โชค’ วัย 19 ปี เป็นเด็กที่มีพัฒนาการช้า ทั้ง 3 คนคือเด็กนอกระบบที่มีเงื่อนไขในชีวิตของตัวเองไม่เหมือนคนอื่นๆ สำหรับพวกเขาสิ่งที่สำคัญที่สุดคือการมีรายได้ดูแลตัวเองและครอบครัว

ตูมทำอาชีพรับจ้างทั่วไปตั้งแต่ขนนมไปส่งตามโรงเรียน ปลูกผัก เลี้ยงไก่ ทำคลิปเกี่ยวกับเกมส์ใน TikTok (ช่อง gutoomhunter) ตูมบอกว่างานใช้กำลังนี่แหละเหมาะกับเขามากที่สุด ส่วนโชคชอบทำขนมไทย เช่น ขนมต้ม ข้าวต้มมัด และต้อมถนัดการไลฟ์ขายของ มีสตรีมเกมส์บางเป็นบางครั้ง ปัจจุบันช่อง TikTok ของต้อมที่ชื่อว่า naytom_x2 มีผู้ติดตามกว่า 2 พันคน 

เพราะการทำงานเพื่อหาเลี้ยงตัวเองและครอบครัว รวมไปถึงสภาพแวดล้อมหลายๆ อย่างทำให้พวกเขารู้สึกสบายใจที่จะเรียน สกร. (ศูนย์ส่งเสริมการเรียนรู้) มากกว่าการเรียนที่โรงเรียนในระบบ ที่สกร. ไปเรียนแค่วันอาทิตย์ตอนช่วงเช้า เวลาที่เหลือพวกเขาจึงเอาไปทำงานได้

อย่างตูมเอง ก่อนหน้านี้เคยเรียนอยู่ในโรงเรียนในระบบเหมือนกัน ประสบการณ์ดีๆ จากที่นั่นก็มีมากพอให้ตูมเอามาเล่าให้เราฟังได้ ตูมบอกว่าได้เจอทั้งเพื่อน ได้เล่นกีฬา ได้เรียน แต่มีบางอย่างที่ทำให้ตูมรู้สึกไม่ปลอดภัยเช่นเดียวกัน สิ่งนั้นคือการถูกบูลลี่

สิ่งนี้ทำให้ตูมไม่อยากตื่นไปโรงเรียน เมื่อถึงเวลาก็โดดเรียนบ้าง จนท้ายที่สุดไม่ไปโรงเรียนอีกเลย ส่วนเวลาที่ว่างจากการไปเรียนก็เอาไปทำงานอย่างเดียว แต่การไม่ไปเรียนของตูมทำให้คนในชุมชนมองว่าเขาคือเด็กไม่เอาไหน เด็กเกเร ดังนั้นเพื่อป้องกันตัวเองจากความคิดแง่ลบของผู้ใหญ่ ตูมเลยปล่อยให้ทุกคนคิดแบบนั้นและพยายามไม่ยุ่งเกี่ยวกับพวกเขา

เวลาผ่านไปสักพักจนตูมได้เจอกับ ‘จีราพร เทียนทอง’ หรือที่เด็กๆ เรียกกว่า แม่พร อสม. (อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน) ในชุมชนเดียวกัน แม่พรใช้เวลาพอสมควรกว่าจะทำให้ตูมเชื่อใจได้ เพราะตูม ไม่คิดว่าจะมีใครหวังดีกับเขา กว่ากำแพงจะทลายลงแม่พรเองก็ต้องใช้ความพยายามมากๆ

แม่พรชวนตูม ต้อม และโชคหาพื้นที่ปลอดภัยของตัวเองในสกร. เพราะการเรียนรู้สำคัญสำหรับเด็กเสมอ ถ้าเป็นไปได้ก็ไม่อยากให้เด็กๆ ทิ้งสิ่งนี้ไป แต่ในขณะเดียวกันการเรียนรู้ครั้งนี้พวกเขาต้องได้ความรู้ และได้ความสบายใจด้วย บทเรียนจากโรงเรียนเก่าทำให้เข้าใจได้ว่า การเรียนที่ไม่มีความสุขก็ยากที่จะรั้งเด็กไว้

การเรียนสกร. ใช่ว่าจะเหงา ตูมได้เจอเพื่อนใหม่ เจอคนมากมาย ในห้องเรียนมีทั้งคนที่เด็กกว่าและคนที่แก่กว่า แต่ก็เป็นเพื่อนกันได้ การเรียนที่นี่ทำให้ตูมกล้าพูดมากขึ้น เพราะได้ฝึกพูดกับคนที่หลากหลาย

เพื่อนที่ตูมรักที่สุดก็คงจะเป็นใครไม่ได้นอกจากต้อมและโชค สองคนนี้เป็นทั้งเพื่อนและพี่ที่อยู่ด้วยกันมานานก่อนจะมาเรียนสกร. เสียอีก ซึ่งวันนี้เราได้มีโอกาสคุยกับทั้ง 3 คนพร้อมกัน ภาพที่เราเห็นคือความรักและมิตรภาพที่พี่น้องมีให้กัน ต่อให้ไม่ใช่พี่น้องที่มาจากสายเลือดเดียวกันทั้งหมด แต่พวกเขาคือครอบครัวของกันและกันเสมอ

ตูมบอกว่าต้อมเป็นคนรักพี่รักน้อง ขณะเดียวกันโชคก็เป็นคนเอาใจใส่พี่น้องเสมอ ระหว่างที่เราสัมภาษณ์เราจะเห็นตูมและโชคสลับกันไปยืนนวดให้ต้อม เนื่องจากต้อมยังไม่สามารถทรงตัวได้ปกติ พวกเขาเลยคอยยืนกันไว้ไม่ให้ต้อมล้ม สิ่งหนึ่งที่เด็ก 3 คนนี้มีคือความรักให้กัน ความรักจากพี่น้องทำให้พวกเขามีแรงใช้ชีวิตต่อได้

ก่อนจะไปเราไม่ลืมถามทั้ง 3 คนว่าอยากมีพลังพิเศษอะไรกัน เพราะทั้ง 3 คนบอกว่าตัวเองชอบดูอนิเมะ

“อยากมีพลังพิเศษเสกดินน้ำลมไฟ เช่น เสกให้ดินดีปลูกอะไรก็ขึ้น จะได้เอาไปขายได้ น้ำก็จะเอาไว้รดน้ำต้นไม้ รดพืชในสวน ลมเอาไว้ใช้ตอนที่ร้อน ตอนที่ร้อนก็จะสั่งให้ลมพัดเย็นๆ” ตูมตอบ พลังพิเศษสำหรับตูมก็หนีไม่พ้นเรื่องงาน ที่เป็นแบบนี้เพราะเขามีเป้าหมายจะเก็บเงินไว้ซื้อรถมอเตอร์ไซต์ Honda Wave 125i สีดำ ตูมอยากเอาไว้ขี่ไปทำงาน และขี่พาต้อมกับโชคไปเที่ยวใกล้ๆ

“อยากมีพลังทำให้ตัวเองหายดี” ต้อมตอบ แม่พรบอกว่าตอนนี้ต้อมอาการดีขึ้นกว่าแต่ก่อนมาก เพราะได้น้องๆ พาไปออกกำลังกายและขยับตัว

“อยากมีพลังย้อนเวลา จะย้อนไปตั้งใจเรียนกว่านี้ จะได้มีงานทำ มีเงินเลี้ยงครอบครัว” นี่คือคำตอบของโชค แม้ทุกวันนี้โชคจะเป็นคนที่ตั้งใจเรียนแล้ว แต่ถ้าย้อนไปได้เขาก็อยากจะตั้งใจเรียนกว่าเดิม ทั้งหมดนี้เพื่ออนาคตที่ดีขึ้น

เด็ก 3 คนนี้คือตัวแทนของเด็กนอกระบบที่ยังไม่ทิ้งความฝันของตัวเอง แม้พวกเขาจะมีปัญหาในชีวิตแต่ก็ยังอยากจะสู้กับมันต่อ พวกเขาไม่ได้ต้องการอะไรมากนอกจากพื้นที่ปลอดภัยที่ทำให้สบายใจและเป็นตัวเองได้

เรียนได้ ใช้ชีวิตเป็น คือความตั้งใจของครู สกร.

เวลานึกภาพห้องเรียน เรามักจะนึกถึงห้องสี่เหลี่ยมที่มีกระดาน โต๊ะเรียงกันเยอะๆ แต่ที่สกร. ของตำบลกรับใหญ่ ห้องเรียนคือศาลาโล่ง มีโต๊ะกับกระดานอยู่ตรงกลาง รอบข้างเป็นทุ่งนาและต้นไม้ นักเรียนทุกคนจะนั่งรวมกันอยู่ในศาลานี้ เด็กๆ จะเริ่มเรียนกันตั้งแต่ 9 โมงถึงเที่ยงทุกวันอาทิตย์ แต่ถ้าเด็กคนไหนอยากนั่งเล่นต่อครูก็ไม่ว่า แถมจะอยู่เป็นเพื่อนจนกว่าเด็กๆ จะกลับกันหมดอีกด้วย

“ครั้งแรกที่เจอนักเรียนเราถามแต่ละคนเลยว่าเขาอยากเรียนอะไร อยากฝึกอาชีพด้านไหน แล้วเดี๋ยวเราจะถอดบทเรียนมาทำกันที่นี่ เช่น ถ้าเขาชอบปลูกผักก็จะให้เขาลงมือปฏิบัติกับเพื่อนๆ มีคนหนึ่งบอกครูว่าดีใจมากที่พริกออกเม็ดแล้ว มันคือเรื่องเล็กน้อยแต่เขาภูมิใจกับมันมากนะ”

‘ครูตั๊ก’ พรวิมล ปลื้มจิตร ครู สกร. ในชุมชนนี้ซึ่งก็เป็นครูของ ตูม โชค และต้อมด้วย ครูตั๊กบอกว่าที่นี่เป็นห้องเรียนที่มีความหลากหลาย หลากหลายทั้งอายุและปัญหา เด็กแต่ละคนมาเรียนพร้อมกับเงื่อนไขในชีวิตที่ไม่เหมือนกัน หน้าที่ของครูก็คือทำยังไงก็ได้ให้พวกเขามีความรู้เอาไว้เอาตัวรอดให้ได้

ด้วยความที่แต่ละคนมีปัญหาที่แตกต่างกัน บางคนเจอเรื่องไม่ดีจากโรงเรียนมา บางคนไม่มีเวลามากพอที่จะเรียนทุกวัน สกร.จึงพยายามทำห้องเรียนนี้ให้เป็นพื้นที่ปลอดภัยสำหรับเด็กมากที่สุด ไม่ใช่สภาพของห้องเรียนแต่หมายถึงครูที่เป็นผู้สอนอีกด้วย

“ครูจะพยายามปฏิบัติกับเขาเหมือนเป็นเพื่อน ไม่อยากแบ่งแยกความเป็นครูกับนักเรียน บางทีเรียนเสร็จก็ชวนเขาคุยว่าวันนี้เราทำอะไรกินกันดี หรือบางทีถ้ามีอบรมก็จะไปรับที่บ้านเลย ซึ่งพ่อแม่ก็จะได้สบายใจด้วยว่าไปกับครูตั๊ก”

แต่ไม่ใช่การเรียนที่นี่จะฟรีสไตล์ขนาดนั้น ที่สกร. ก็มีกฎที่ทุกคนต้องเคารพและทำร่วมกัน เช่น เก็บโทรศัพท์ก่อนเข้าเรียน มีการตรวจสุขลักษณะ แบ่งหน้าที่กันทำความสะอาดห้องเรียน แต่ที่แน่ๆ คือถ้าใครทำผิดกฎก็จะไม่มีการตีหรือการลงโทษอย่างรุนแรง จะมีแค่ตักเตือนกันเท่านั้น 

ห้องเรียนนี้จึงเป็นห้องที่สอนทั้งวิชาการและทักษะการใช้ชีวิต เด็กหลายคนเคยเข้าสังคมในโรงเรียนใหญ่ไม่ได้ ทำให้พวกเขาปิดกั้นตัวเองให้ไม่ออกไปเจอใคร การมาเรียนที่นี่ทำให้เขารู้จักคนที่หลากหลายมากขึ้น และได้มิตรภาพจากการเรียนรู้ด้วยตัวเองอีกด้วย

“มีอยู่วันหนึ่งเราให้เขาทำกับข้าวกินกัน จะมีอยู่เมนูหนึ่งที่เขาทำพิเศษขึ้นมาเอง เขาบอกว่าอันนี้ทำให้ต้อมเพราะต้อมไม่กินเผ็ด ซึ่งครูเองก็ไม่รู้นะว่าต้อมไม่กินเผ็ด เราก็เลยเห็นว่าพอเขามาอยู่ในสภาพแวดล้อมที่โอเค เขาก็ไม่ใช่เด็กที่เลวร้ายอะไรเลย”

สภาพแวดล้อมที่ปลอดภัยคือสิ่งสำคัญสำหรับเด็กนอกระบบ ไม่ว่าพวกเขาจะเจออะไรมา แต่อย่างน้อยการที่ได้รู้ว่ามีคนที่ยอมรับในตัวตนของพวกเขา ท้ายที่สุดพวกเขาก็จะแสดงด้านดีออกมาให้ทุกคนเห็นเอง

พลังจากครอบครัวคือสิ่งสำคัญ

 “เมื่อก่อนเราจะเจอเด็กกลุ่มนี้ตอนไปออกกำลังกายที่สวนสาธารณะ  เขาไม่มองหน้าไม่มองตาเรา ตอนนั้นเราก็กลัวเขา เขาก็กลัวเรา ไม่เคยคุยกันเลย”

จีราพร เทียนทอง หรือใครๆ มักจะเรียกกันว่า ‘แม่พร’ เล่าถึงประสบการณ์การเจอเด็กๆ ครั้งแรก ด้วยความที่เด็กเหล่านี้มักจะอยู่เป็นกลุ่ม ไม่ไปโรงเรียน ใส่เสื้อผ้าที่ไม่ได้ดูสะอาดเท่าไหร่เนื่องจากพวกเขามีเสื้อผ้าไม่กี่ตัว มีท่าทีที่แข็งกร้าว ไม่มองหน้า ไม่มองตาผู้ใหญ่ คนในชุมชนจึงค่อนไปทางกลัวพวกเขาและไม่อยากยุ่งด้วย

จนกระทั่งมีโครงการหนุนเสริมทางวิชาการและการจัดการความรู้สำหรับการพัฒนาเด็กนอกระบบการศึกษา กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.)  ซึ่งต้องอาศัยแรงจากอสม. ที่เป็นคนหน้างานมากที่สุด แม่พรเลยมีโอกาสได้พูดคุยกับเด็กกลุ่มนี้ แรกๆ เด็กหลายคนไม่มองหน้า ไม่ค่อยพูด แถมเวลามีประชุมก็จะไม่อาบน้ำ มาในสภาพที่ไม่น่าดูเท่าไหร่ แต่แม่พรก็ไม่ยอมแพ้ มั่นใจเรื่องเหล่านี้เป็นเรื่องที่สอนกันได้

“เราถามเด็กๆ ว่าทำไมไม่ไปโรงเรียนกัน คำตอบก็คือเขาถูกบูลลี่ ด้วยความที่เด็กบางคนก็ไม่ได้มีฐานะที่ดีมาก เสื้อผ้าก็อาจจะดูเก่าๆ เขาก็เลยโดน”

วิธีที่ทำให้แม่พรเชื่อมกับเด็กได้ดี คือ การดูแลเขาเป็นลูก แม่พรมักจะบอกเด็กๆ เสมอว่า ถ้ามีปัญหาอะไรเอามาคุยกับแม่พรได้ จะยังไม่มีการตัดสินว่าสิ่งที่เด็กๆ ทำนั้นถูกหรือผิด ถ้าในบางเรื่องที่เขาทำผิด แม่พรก็แค่ต้องสอนเขาดีๆ บางครั้งเด็กก็ทำผิดไปเพราะไม่มีใครสอนว่าการกระทำที่ถูกต้องเป็นอย่างไร

เช่น การมีท่าทีแข็งกร้าวต่อผู้ใหญ่ หรือที่แม่พรเรียกว่า ‘พร้อมไฝว้ (Fight)’ ของเด็กๆ  ในเนื้อแท้ไม่ใช่ว่าเขาคิดไม่ดีอะไร แต่มันคือกลไกการป้องกันตัวเองของเด็ก ที่ทำแบบนั้นก็เพื่ออยากป้องกันไม่ให้ผู้ใหญ่มารังแกเขา แต่พอได้รับการดูแลจากผู้ใหญ่มากขึ้น จากสายตาที่แข็งกร้าวก็เปลี่ยนเป็นตาที่สดใส ยิ้มแย้ม และเคารพผู้ใหญ่ เห็นได้ว่าเด็กๆ ไม่ได้ดูแลอะไรยากเลย เขาแค่ต้องการผู้ใหญ่สักคนที่เอาใจใส่เท่านั้นเอง

ปัจจุบันเด็กๆ ในความดูแลของแม่พรเปลี่ยนไปมาก บางคนจากที่เคยไม่ทำอะไร ไม่เรียน ไม่ทำงาน ก็ลุกขึ้นทำงานเพื่อทำให้ชีวิตตัวเองดีขึ้น บางคนไม่เคยเห็นคุณค่าในตัวเอง ตอนนี้ก็เริ่มเห็นแล้วว่าตัวเองเก่งอะไรและมีศักยภาพแค่ไหน แม่พรบอกว่ากว่าจะมีถึงจุดนี้ได้มันต้องอาศัย ‘พลังตัวเอง’ และ ‘พลังครอบครัว’

อย่างตูม ต้อม และโชค แม่พรเองก็ดูแลมาตั้งแต่วันที่พวกเขายังเป็นเด็กที่แข็งกร้าว ในวันนี้พวกเขาอ่อนโยนและเข้าสังคมได้มากขึ้น แม่พรบอกว่าเด็กๆ ทั้ง 3 คนแค่อยากมีผู้ใหญ่คอยชี้แนะและคุ้มครองเขาได้ คุ้มครองในที่นี้หมายถึงการที่เด็กรู้สึกว่า ถ้าเขาเจอปัญหา ไม่รู้จะไปทางไหน ก็สามารถพึ่งพาแม่พรได้ และที่สำคัญแม่พรมีใจที่จะทำหน้าที่นี้ เมื่อเด็กๆ สัมผัสได้ว่ามีคนที่ห่วงใยพวกเขาจริงๆ พวกเขาก็จะรู้สึกว่าที่ที่เขาอยู่มันน่าอยู่มากขึ้น

“กว่าเด็กคนหนึ่งจะเติบโตได้เขาต้องใช้พลังของตัวเอง และพลังของครอบครัว ในเมื่อครอบครัวเขาไม่แข็งแรง เราก็จะเป็นคนที่แข็งแรงให้เขาเอง”

ตอนนี้แม่พรใช้พลังของตัวเองดูแลเด็กๆ ทั้งหมด 6 คน เพื่อสร้างให้โตมาเป็นผู้ใหญ่ที่ดี สิ่งที่เห็นได้ชัดจากการเปลี่ยนแปลงของเด็กคือการที่ชุมชนยอมรับพวกเขามากขึ้น แม่พรไม่ได้ใช้วิธีป่าวประกาศบอกว่าเด็กเปลี่ยนไปแล้ว แต่ให้ชุมชนเห็นเอง คนในชุมชนเองเมื่อเห็นเด็กออกไปทำงาน ออกไปเรียน ก็รับรู้ได้ว่าเป็นเด็กที่ขยัน อคติเดิมที่มีต่อเด็กก็เปลี่ยนไปเอง

“เราขอให้เขาคิดเป็น แค่เขาคิดอยากจะมีชีวิตที่ดีขึ้น แค่นั้นก็ถือว่าเปลี่ยนไปมากแล้ว แล้วถ้าเขาคิดแบบนี้เมื่อไหร่ เราไม่ต้องกลัวเลยว่าเขาจะหันหลังไปทำอะไรไม่ดีอีกไหม เขาจะเดินไปข้างหน้าแน่นอน” แม่พรทิ้งท้าย

The post “เสกดินให้ปลูกอะไรก็ขึ้น เสกน้ำไว้รดพืชในสวน” พลังวิเศษในฝันของ ‘เด็กนอกระบบ’ ราชบุรี ที่ใช้ชีวิตไม่เหมือนใคร และมีความฝันอยากดูแลครอบครัว first appeared on กสศ..

ด้วยวิสัยทัศน์ที่การเรียนรู้ไม่ได้หมายถึงการให้ทุกคนเข้าไปเรียนในห้องเรียนเหมือนกันทั้งหมด นวัตกรรมการจัดการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่นและเหมาะสมกับแต่ละเงื่อนไขชีวิต จึงถูกนำมาใช้ในหลายโรงเรียนภายใต้การดูแลของสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาราชบุรี เขต 1 หนึ่งในนั้นคือ “นวัตกรรมการจัดการศึกษา 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” ซึ่งสอดคล้องกับ พ.ร.บ. การศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 มาตรา 15 ที่กำหนดให้สถานศึกษาสามารถเลือกจัดการเรียนการสอนได้ 3 รูปแบบ ได้แก่ 1) การศึกษาในระบบเหมือนหลักสูตรทั่วไป 2) การศึกษานอกระบบที่ตอบสนองความต้องการของผู้เรียน และ 3) การศึกษาตามอัธยาศัยที่ออกแบบการเรียนรู้ตามศักยภาพและความสนใจของผู้เรียน

การจัดการศึกษา 1 โรงเรียน 3 รูปแบบนี้มุ่งเน้นความยืดหยุ่นในการเรียนรู้ โดยให้ความสำคัญกับการปรับตัวตามความต้องการและสถานการณ์ของผู้เรียนแต่ละคน ทั้งในเรื่องหลักสูตร วิธีการเรียน และการประเมินผล ซึ่งสามารถเปลี่ยนแปลงได้ตามความเหมาะสมและความจำเป็นของผู้เรียน ไม่ว่าจะเป็นการเรียนในโรงเรียน, การเรียนรู้แบบออนไลน์ หรือการเรียนรู้นอกระบบ เช่น การฝึกอาชีพ การทำเกษตร หรือการทำงานในชีวิตจริง

นวัตกรรมการจัดการศึกษา 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ ได้ช่วยให้เด็กเยาวชนที่เคยหลุดออกจากระบบการศึกษา หรือกลุ่มที่เสี่ยงจะหลุดจากระบบ สามารถกลับเข้าสู่การเรียนรู้ได้อีกครั้ง โดยเฉพาะในช่วงเวลาที่ผ่านมา การเรียนรู้ภายใต้ 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ ได้กลายเป็นทางเลือกและที่พึ่งสำคัญของเด็ก ๆ ซึ่งเผชิญกับปัญหาแตกต่างหลากหลาย เช่น ปัญหาทางเศรษฐกิจ สุขภาพ หรือความจำเป็นในการดูแลครอบครัว

ผลลัพธ์ที่ได้จากการนำร่องนวัตกรรม 1 โรงเรียน 3 รูปแบบในโรงเรียน 12 แห่งของจังหวัดราชบุรีในปี 2567 พบว่า เด็กเยาวชนที่อยู่ในกลุ่มเสี่ยงและเด็กที่หลุดจากระบบการศึกษา รุ่นแรก จำนวน 98 คน สามารถกลับเข้าสู่ระบบการศึกษาได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยมีเพียง 1 คนที่ย้ายภูมิลำเนาออกจากจังหวัดราชบุรี

ในปี 2568 โครงการนี้จะก้าวไปอีกขั้น เมื่อภาครัฐและเอกชนในจังหวัดราชบุรี 25 องค์กร ได้ประกาศเจตนารมณ์ความร่วมมือเพื่อให้จังหวัดราชบุรีเป็น “จังหวัดแรกของประเทศ” ที่จะพัฒนาโรงเรียน 333 แห่งในสังกัด สพฐ. ให้กลายเป็นพื้นที่เรียนรู้ยืดหยุ่น 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ 100% ทั้งจังหวัด โดยมีเป้าหมายต่อไปในการสร้าง “ราชบุรี Zero Dropout: เด็กทุกคนต้องได้เรียน”

ครั้งนี้ กสศ. ขอเชิญชวนฟังเสียงจากผู้มีส่วนเกี่ยวข้องในโครงการนี้ ตั้งแต่เขตพื้นที่การศึกษา ผู้บริหารสถานศึกษาที่เริ่มดำเนินการ 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ รวมถึงเด็ก ๆ ที่ได้รับผลจากการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่นและตอบโจทย์ชีวิต รวมถึงผลลัพธ์จากการร่วมมือครั้งนี้ ซึ่งจะช่วยสร้างการเปลี่ยนแปลงในจังหวัดราชบุรี และวงการศึกษาไทยในระยะยาว

เขตพื้นที่การศึกษา: ผู้สื่อสารนโยบายที่เปิดกว้าง ผู้โอบอุ้ม และผู้ฉุดขึ้นเมื่อสะดุดล้ม

ดร.บรรเจิด อุ่นมณีรัตน์ ผู้อำนวยการสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาราชบุรี เขต 1 กล่าวถึงบทบาทสำคัญของเขตพื้นที่การศึกษาในการสื่อสารนโยบายการจัดการศึกษาที่เปิดกว้างตามมาตรา 15 ซึ่งครอบคลุมทั้งการศึกษาในระบบ นอกระบบ และตามอัธยาศัย โดยมีเป้าหมายออกแบบการเรียนรู้ที่ตอบสนองความต้องการของทุกชีวิต ด้วยเชื่อมั่นว่า “เด็กทุกคนมีความฝัน” และ “ทุกคนอยากจะบรรลุความฝันนั้น”

ดร.บรรเจิดเล่าต่อว่า ชีวิตของเด็กเมื่อย่างก้าวเข้าสู่โรงเรียนเหมือนผ้าขาว ที่จะต้องเผชิญกับอุปสรรคและข้อจำกัดของการเติบโตและการเรียนรู้ บางคนอาจข้ามผ่านไปได้ แต่ก็ยังมีเด็กจำนวนไม่น้อยที่สะดุดล้มระหว่างทาง ซึ่งเป็นหน้าที่ของผู้จัดการศึกษาที่จะต้องโอบอุ้มและฉุดช่วยเหลือเด็กกลุ่มนี้ให้กลับมายืนหยัดได้ โดยทำงานอย่างเต็มกำลังเพื่อส่งเสริมและผลักดันให้เด็กทุกคนเข้าถึงโอกาสทางการศึกษาได้มากที่สุด

“ย้อนกลับไปสามปีที่แล้ว ตอนที่เรากำลังเริ่มต้นพาทีมจัดการศึกษาในรูปแบบ 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ เราไม่มั่นใจเลยว่าจะทำได้ แต่ด้วยความทุ่มเทของโรงเรียน ผู้บริหารโรงเรียน และครูทุกท่าน วันนี้เรามั่นใจแล้วว่าจังหวัดราชบุรีทำได้จริง” 

ดร.บรรเจิดกล่าวต่อ “โดยเฉพาะเมื่อสามหน่วยงานในเขตพื้นที่การศึกษาสังกัด สพฐ. จับมือกันทำงานร่วมกับ 25 หน่วยงานที่ลงนามความร่วมมือกัน เราเชื่อว่าจากนี้ไป จังหวัดราชบุรีจะสามารถสร้างตาข่ายคัดกรอง ส่งต่อ และจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่นอย่างไร้รอยต่อได้ และจะไม่มีเด็กคนไหนหลุดจากระบบการศึกษาออกไปอีก”

การทำงานร่วมกันในพื้นที่ราชบุรีแสดงให้เห็นถึงการสร้างกลไกที่เข้มแข็งและยืดหยุ่น เพื่อให้เด็กทุกคนได้มีโอกาสทางการศึกษาที่เหมาะสมกับชีวิตของตนเองอย่างแท้จริง

ศุภกร วิแสง ผู้อำนวยการสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาราชบุรี เขต 2 กล่าวถึงเหตุผลที่ตัดสินใจเข้าร่วมโครงการ “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” ว่า เขามองเห็นว่าโครงการนี้เป็นการสร้างโอกาสให้กับนักเรียนทุกคน โดยเฉพาะในพื้นที่ที่มีต้นแบบการทำงานที่สำเร็จแล้ว จึงมั่นใจว่าการจัดการเรียนรู้ในรูปแบบต่าง ๆ สามารถให้คุณภาพการศึกษาที่ดีและสร้างโอกาสให้ผู้เรียนได้จริง

“เริ่มแรกเราจะทำความเข้าใจกับโรงเรียนในสังกัด เพื่อให้ทุกสถานศึกษาเห็นถึงความสามารถในการจัดการศึกษาในหลากหลายรูปแบบ จากนั้นเราจะวางระบบบริหารจัดการให้ทุกโรงเรียนสามารถเข้าใจร่วมกันได้”  ผอ.ศุภกรกล่าว พร้อมเสริมว่า จะมุ่งเน้นการสร้างเครือข่ายสนับสนุน เพื่อให้การจัดการศึกษาที่เปิดกว้างและยืดหยุ่นสามารถรองรับเด็กทุกคนและทุกกลุ่มได้อย่างมีประสิทธิภาพ

การดำเนินการนี้สะท้อนถึงความตั้งใจที่จะยกระดับการศึกษาให้เหมาะสมกับความต้องการของเด็กทุกกลุ่ม รวมถึงการทำงานร่วมกันระหว่างโรงเรียนในสังกัดเพื่อสร้างความเข้าใจและสนับสนุนกันในการจัดการศึกษาที่มีคุณภาพและเปิดกว้าง

สิทธิพล พหลทัพ ผู้อำนวยการสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษาราชบุรี กล่าวถึงบทบาทของ “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” ที่จะช่วยรองรับนักเรียนที่มีความหลากหลาย โดยเฉพาะเด็กที่ขาดความพร้อม ทั้งในด้านการเรียนรู้และปัจจัยต่าง ๆ ซึ่งเป็นสิ่งที่สังคมต้องตระหนักถึง เนื่องจากในปัจจุบัน สังคมของเรามีความหลากหลายของเด็กมากขึ้น โรงเรียนจึงจำเป็นต้องปรับการเรียนการสอนให้ยืดหยุ่นและรองรับเด็กทุกกลุ่ม

“การจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่นจะช่วยให้เด็กได้รับโอกาสในการเรียนรู้มากขึ้น และสามารถจบการศึกษาได้ ซึ่งถือเป็นการเปิดทางไปสู่การศึกษาระดับที่สูงขึ้น” ผอ.สิทธิพลกล่าว พร้อมเน้นย้ำว่า หากเด็กหลุดจากระบบการศึกษาแล้วไม่กลับมาเรียนอีก เขาจะเสียโอกาสทุกด้านของชีวิต ไม่ว่าจะเป็นสิทธิในการเข้าถึงปัจจัยพื้นฐานหรือการเติบโตทางสังคม

ผอ.สิทธิพลยังบอกต่อว่า การดึงภาคีจากภาคส่วนต่าง ๆ มาช่วยสนับสนุนการทำงาน ทำให้โรงเรียนสามารถจัดการเรียนรู้ที่เด็กสามารถทำงานและเรียนไปพร้อมกันได้ โรงเรียนจึงต้องปรับหลักสูตรการเรียนการสอน และการวัดประเมินผล เพื่อให้ทุกคนเข้าถึงการศึกษาตามศักยภาพที่พึงมี และเปิดโอกาสให้เด็ก ๆ ได้พัฒนาศักยภาพและคุณภาพชีวิตอย่างเต็มที่

“เด็กหลายคนยังรอโอกาส บางคนอยากเรียนแต่ไม่มีช่องทาง หากโรงเรียนเปิดพื้นที่ให้มากขึ้น เราเชื่อว่าเด็กทุกคนจะมีโอกาสพัฒนาและมีชีวิตที่ดีขึ้น”

โรงเรียนที่เริ่มต้นแล้ว : “อยากบอกว่าการให้โอกาสเด็กที่ไม่มีความพร้อม ถ้าโรงเรียนไม่ทำ เด็กเหล่านี้ก็แทบจะไม่มีทางไปต่อ”

กันทิมา ตีกะพี้ รองผู้อำนวยการ โรงเรียนมหาราช 7 กล่าวถึงการนำนวัตกรรม “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” มาใช้ในโรงเรียนว่า โรงเรียนมหาราช 7 เริ่มใช้การเรียนรู้รูปแบบนี้ตั้งแต่ระดับชั้น ป.4 ถึง ม.3 รวมทั้งสิ้น 29 คน โดยเด็ก ๆ มีสาเหตุที่หลากหลายในการต้องการทางเลือกการศึกษาที่ยืดหยุ่น บางคนต้องทำงานหาเลี้ยงตัวเอง หรือบางคนต้องดูแลพ่อแม่ที่เจ็บป่วยจนไม่สามารถทำงานได้ การจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่นจึงเป็นการเพิ่มทางเลือกให้เด็ก ๆ สามารถทำงานประกอบอาชีพได้ ดูแลครอบครัวได้ และยังคงสามารถเรียนรู้ในวิธีที่เหมาะสมกับความจำเป็นในชีวิตของพวกเขา

“ยกตัวอย่างเด็กคนหนึ่งที่แม่พิการทำงานไม่ได้ เด็กต้องไปรับจ้างเลี้ยงวัว โรงเรียนก็ช่วยปรับหลักสูตรให้สอดคล้องกับแผนงานและรูปแบบชีวิตประจำวัน โดยครูจะไปสอบถามและพูดคุยกับนายจ้างและตัวเด็กจนทราบว่างานที่เด็กทำคือการตัดข้าวโพด โม่ข้าวโพด และบรรจุถุง โรงเรียนจึงนำงานที่เด็กทำมาประยุกต์ใช้ในการเรียน โดยเชื่อมโยงกับหลักสูตร เช่น คณิตศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกับการคำนวณปริมาณกิโลกรัมของข้าวโพดที่โม่ได้ในแต่ละวัน และคำนวณราคาในการขายได้ถุงละเท่าไหร่ เป็นต้น” รอง ผอ.กันทิมาอธิบาย

รองผู้อำนวยการโรงเรียนมหาราช 7 ยังกล่าวถึงข้อดีของการจัดการศึกษา 1 โรงเรียน 3 รูปแบบว่า เด็กที่ขาดโอกาส หรือเด็กที่ต้องเผชิญสถานการณ์เฉพาะที่ทำให้เสี่ยงหลุดออกจากระบบการศึกษา จะยังสามารถอยู่ในระบบได้อย่างมั่นคง โดยโรงเรียน ครู และสถานประกอบการหรือนายจ้างจะมีส่วนร่วมในการออกแบบการเรียนรู้ การทำงานร่วมกันนี้ช่วยพัฒนาชุมชนด้วยการให้โอกาสทางการศึกษากับเด็ก ๆ เพื่อในอนาคต เด็กเหล่านี้จะมีความรู้ความสามารถและกลายเป็นกำลังสำคัญในการขับเคลื่อนชุมชนและประเทศชาติ

การจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่นจึงไม่เพียงแต่ช่วยให้เด็ก ๆ สามารถเรียนต่อไปได้เท่านั้น แต่ยังเป็นการส่งเสริมและพัฒนาศักยภาพของเด็กในทุก ๆ ด้านอย่างยั่งยืน

ดร.นุชนาถ สอนสง ผู้อำนวยการโรงเรียนพนมทวนชนูปถัมภ์ สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษากาญจนบุรี กล่าวถึงการติดตามเด็กที่หลุดออกไปให้กลับมาเรียนได้ว่า โรงเรียนจำเป็นต้องมีรูปแบบการศึกษาที่ยืดหยุ่นและเปิดกว้างต่อความจำเป็นและความต้องการในชีวิตของเด็ก โดยเน้นให้เห็นว่าการเรียนรู้ที่สามารถทำได้ทุกที่ทุกเวลา จะช่วยรองรับเด็กที่มีความสามารถพิเศษที่อาจไม่ได้มาจากด้านวิชาการเท่านั้น

“เรามีเด็กคนหนึ่งที่หยุดเรียนเพราะต้องดูแลคุณยาย เขาจึงหางานทำและเริ่มหัดพากย์ฟุตบอล เมื่อทักษะดีขึ้นเขาก็เริ่มมีรายได้ พอโรงเรียนชวนกลับมาเรียน ใจเขาก็ยังอยู่ที่การพากย์บอล แต่เราเสียดาย อยากให้เด็กได้เรียนจบ จึงให้ครูออกแบบใบงานและนำบทเรียนไปให้เขาที่สนามฟุตบอล ด้วยวิธีนี้ เด็กก็สามารถเรียนได้ ดูแลคุณยายได้ และยังทำงานหารายได้ช่วยครอบครัวได้” ดร.นุชนาถอธิบาย

ผอ.นุชนาถยังเสริมว่า เป้าหมายของโรงเรียนคือการทำให้เด็กจบการศึกษาภาคบังคับก่อน จากนั้นเด็กจะมีโอกาสอื่น ๆ ในการศึกษาต่อ หรืออาจนำวุฒิการศึกษามาต่อยอดการเรียนรู้เฉพาะทาง เช่น การพากย์บอล ซึ่งจะช่วยพัฒนาและเพิ่มคุณภาพชีวิตให้กับเด็กได้ในอนาคต

การจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่นในรูปแบบนี้จึงไม่เพียงแค่ช่วยให้เด็กเรียนจบ แต่ยังสร้างโอกาสให้เด็กได้พัฒนาทักษะอื่น ๆ ที่สามารถใช้ทำงานและพัฒนาตัวเองต่อไปได้ในอนาคต  

ผอ.เปลว ปุริสาร ผู้อำนวยการโรงเรียนอนุบาลสวนผึ้ง อำเภอสวนผึ้ง กล่าวถึงการจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่นว่า โรงเรียนอนุบาลสวนผึ้งใช้วิธีการเรียนที่เปิดโอกาสให้เด็กบางคนที่ต้องทำงานหาเงินไปพร้อมกับการเรียน หรือบางคนที่มีปัญหาสุขภาพจนไม่สามารถมาเรียนทุกวันได้ โรงเรียนจะจัดตารางเรียนให้เด็กมาเรียนสัปดาห์ละอย่างน้อยหนึ่งวัน และที่เหลือจะให้เด็กทำงานหรือทำกิจกรรมที่สนใจไป จนเมื่อพวกเขาเรียนจบ

“หลายคนได้แสดงให้เห็นว่าโอกาสที่ได้รับได้เปลี่ยนความคิดของพวกเขาให้อยากเรียนต่อในระดับที่สูงขึ้น หลายคนกลายเป็นเสาหลักของครอบครัวทำงานหาเงิน และบางคนก็เปลี่ยนแปลงตัวเองจากเด็กเกเรมาเป็นคนใฝ่รู้ใฝ่เรียน เมื่อเขาเจอกับสิ่งที่ตัวเองสนใจ” ผอ.เปลวกล่าว

ผอ.ยังเน้นว่า การให้โอกาสเด็กที่ไม่มีความพร้อมเป็นสิ่งสำคัญ หากโรงเรียนไม่ทำเช่นนี้ เด็กเหล่านี้อาจไม่มีทางไปต่อได้ “โรงเรียนและครูต้องเป็นคนคอยพยุง ดูแล และเป็นเพื่อนคู่คิดที่สำคัญ ช่วยให้เด็กทุกคนพัฒนาได้ตามศักยภาพของตัวเอง ซึ่งการจัดการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่นจะช่วยให้ทั้งเด็กและครูไปถึงเป้าหมายร่วมกันได้”

การจัดการศึกษาที่ยืดหยุ่นจึงเป็นเครื่องมือสำคัญในการเปิดโอกาสให้เด็กทุกคนได้พัฒนาตามบริบทและสถานการณ์ของตัวเอง โดยไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง

โรงเรียนที่กำลังเข้าร่วม 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ : ฟังเสียงเด็ก ปรับการเรียนรู้ให้ตอบโจทย์ชีวิต เพื่อไม่ให้เด็กหลุดจากระบบและจบการศึกษา

วนิชยา กันขำ ครูโรงเรียนวัดบึงกระจับ อำเภอบ้านโป่ง กล่าวถึงการตัดสินใจเข้าร่วมโครงการ “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” ว่าเป็นวิธีการฟังเสียงของเด็ก ๆ ว่าเขาต้องการอะไร แล้วโรงเรียนจะจัดการเรียนรู้ให้สอดคล้องกับสิ่งที่เด็กประสบ เพื่อไม่ให้เด็กหลุดออกไปจากระบบการศึกษาและสามารถเรียนจนจบได้

ครูวนิชยายกตัวอย่างเคสนักเรียนที่เคยหลุดออกจากระบบการศึกษาเพราะต้องทำงานช่วยแม่ เมื่อครูไปตามเด็กกลับมาที่โรงเรียน แต่เด็กไม่สนใจจะเรียนต่อแล้ว ซึ่งน่าเสียดายว่าเด็กคนนี้เสียโอกาสในการพัฒนาความสามารถที่มีอยู่ไป

“เด็กคนนี้อยู่ชั้น ป.6 และมีความสามารถด้านศิลปะ แต่เมื่อไปตามเขากลับไม่สนใจจะเรียนต่อ โดยยืนกรานว่าจะช่วยแม่ทำงาน” ครูวนิชยายอมรับว่ารู้สึกเสียดายที่เด็กมีทักษะ ซึ่งสามารถนำไปพัฒนาได้ไกลกว่านั้นเธอเชื่อว่า การนำ “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” มาใช้ จะเป็นวิธีที่ช่วยให้เด็กคนนี้กลับมามีโอกาสเรียนได้ใหม่ โดยไม่ทิ้งศักยภาพที่เขามีไว้ ซึ่งหลังจากนี้โรงเรียนจะใช้แนวทางนี้ในการช่วยดูแลและไม่ให้เด็กหลุดออกจากการศึกษาอีกต่อไป

ปวิช ไชยยุทธ์ รองผู้อำนวยการโรงเรียนรัฐราษฎร์อุปถัมภ์ กล่าวว่า “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” คือแนวทางที่โรงเรียนใช้ในการเข้าหาและรับฟังปัญหาของเด็ก ๆ เพื่อให้เข้าใจสิ่งที่เขาต้องการ จากนั้นโรงเรียนจะปรับการเรียนรู้ให้สอดคล้องกับสถานการณ์ที่เด็กเผชิญ เพื่อไม่ให้เด็กหลุดออกจากระบบการศึกษาและสามารถเรียนจนจบได้

รองผู้อำนวยการโรงเรียนรัฐราษฎร์อุปถัมภ์ยังกล่าวเสริมว่า การศึกษาไม่ควรหมายถึงแค่การทำเกรดให้ดีหรือเรียนจบสูงเท่านั้น แต่ควรคำนึงถึงการดูแลด้านสังคม จิตใจ และความเสี่ยงต่าง ๆ ที่เด็กอาจต้องเผชิญ โรงเรียนจึงควรเป็นที่พึ่งให้เด็กในทุกมิติและไม่ทอดทิ้งเขา เพื่อให้เด็กได้รู้ว่าเขาไม่ได้อยู่เพียงลำพัง

“การศึกษาคือการดูแลเด็กในทุกด้าน รวมถึงความรู้สึกและความท้าทายที่เขาต้องเผชิญ ซึ่งการใช้ 1 โรงเรียน 3 รูปแบบจะช่วยให้โรงเรียนสามารถทำหน้าที่นี้ได้อย่างเต็มที่ และทุกโรงเรียนสามารถประยุกต์ใช้วิธีนี้เพื่อช่วยเด็ก ๆ ได้” รอง ผอ.ปวิชกล่าว  

รองผู้อำนวยการโรงเรียนรัฐราษฎร์อุปถัมภ์ กล่าวว่า “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” คือแนวทางที่โรงเรียนใช้ในการเข้าหาและรับฟังปัญหาของเด็ก ๆ เพื่อให้เข้าใจสิ่งที่เขาต้องการ จากนั้นโรงเรียนจะปรับการเรียนรู้ให้สอดคล้องกับสถานการณ์ที่เด็กเผชิญ เพื่อไม่ให้เด็กหลุดออกจากระบบการศึกษาและสามารถเรียนจนจบได้

รองผู้อำนวยการโรงเรียนรัฐราษฎร์อุปถัมภ์ยังกล่าวเสริมว่า การศึกษาไม่ควรหมายถึงแค่การทำเกรดให้ดีหรือเรียนจบสูงเท่านั้น แต่ควรคำนึงถึงการดูแลด้านสังคม จิตใจ และความเสี่ยงต่าง ๆ ที่เด็กอาจต้องเผชิญ โรงเรียนจึงควรเป็นที่พึ่งให้เด็กในทุกมิติและไม่ทอดทิ้งเขา เพื่อให้เด็กได้รู้ว่าเขาไม่ได้อยู่เพียงลำพัง

“การศึกษาคือการดูแลเด็กในทุกด้าน รวมถึงความรู้สึกและความท้าทายที่เขาต้องเผชิญ ซึ่งการใช้ 1 โรงเรียน 3 รูปแบบจะช่วยให้โรงเรียนสามารถทำหน้าที่นี้ได้อย่างเต็มที่ และทุกโรงเรียนสามารถประยุกต์ใช้วิธีนี้เพื่อช่วยเด็ก ๆ ได้” รอง ผอ.ปวิชกล่าว  

สิริพร ลิ้นจี่ ครูโรงเรียนวัดโพธิ์ศรี ราชบุรี เขต 1 กล่าวว่า การเยี่ยมบ้านนักเรียนทุกคนทำให้ครูเข้าใจปัญหาของเด็ก ๆ ได้ดีขึ้น โดยเฉพาะทำไมบางคนไม่สามารถมาโรงเรียนได้ทุกวัน ดังนั้น “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” จึงเป็นการเรียนรู้ที่จะช่วยให้เด็กได้รับการศึกษาในรูปแบบที่เหมาะสม หลังจากการคัดกรองเพื่อหาว่าเด็กคนไหนจำเป็นต้องเรียนในวิธีที่แตกต่างออกไป

เธอกล่าวต่อว่า การเรียนรู้ตามความสนใจและความถนัดของเด็ก หรือแม้แต่ตามข้อจำกัดในชีวิต เป็นการศึกษาในรูปแบบที่ยืดหยุ่นและช่วยให้เด็กเข้าถึงการเรียนรู้ได้ง่ายขึ้น นอกจากนี้ยังสามารถเชิญบุคลากรจากภาคส่วนอื่น ๆ มาร่วมพัฒนาเด็ก ๆ ซึ่งจะช่วยให้เด็กมีทัศนคติที่ดีและมีความสุขในการเรียนมากขึ้น

“อยากชวนโรงเรียนอื่น ๆ ให้เข้ามาลองเรียนรู้และทำร่วมกัน เพราะเด็กทุกคนมีคุณค่า มีความสามารถ และมีความเก่งในแบบของตัวเอง เราในฐานะครูจะต้องช่วยพัฒนาและส่งเสริมให้เด็ก ๆ สามารถพัฒนาศักยภาพของตนเองได้เต็มที่ที่สุด” ครูสิริพรกล่าว   

เด็กรุ่นแรกของโครงการ : “1 โรงเรียน 3รูปแบบ คือการมองเห็นจริง ๆ ว่าเด็กทุกคนมีคุณค่าและสามารถเรียนรู้พัฒนาตัวเองได้”

สิริวิมล เหลนปก ชั้น ม.2 โรงเรียนอนุบาลสวนผึ้ง เล่าว่าช่วง ม.2 เทอม 2 มีเหตุให้ขาดเรียนบ่อย จนในที่สุดก็หลุดไปจากโรงเรียน แต่ในที่สุดก็ได้กลับมาเรียนผ่าน 1 โรงเรียน 3 รูปแบบ “ตอนหลุดออกไปแล้ว หนูได้รับคำแนะนำจากครูให้เรียนด้วยวิธีที่เราไม่ต้องมาเรียนทุกวัน มันทำให้หนูทำงานและเรียนไปพร้อมกันได้ คือตอนนี้หนูทำงานกับที่บ้าน เป็นร้านเสริมสวย ได้ค่าแรงเป็นวัน แล้วในหนึ่งอาทิตย์ก็จะไปโรงเรียน 2-3 วัน ส่วนวันที่ทำงานครูก็จะให้โจทย์มาเป็นรายวิชา เราก็จะเผื่อเวลาเรียนต่อวันไว้ แล้วพอถึงวันไปพบครูที่โรงเรียนก็จะมีการประเมินสิ่งที่เราได้เรียนรู้ พอเรียนด้วยวิธีนี้ ทำให้ตอนนี้กำลังจะจบ ม.2 แล้ว หนูคิดว่าการเรียนอย่างนี้ คือการมองเห็นจริง ๆ ว่าเด็กทุกคนมีคุณค่าและสามารถเรียนรู้พัฒนาตัวเองได้ค่ะ”

สุทัตตา เพ็งกัด นักเรียนชั้น ม.1 โรงเรียนมหาราช 7 เล่าว่าเธอต้องหยุดเรียนไปดูแลแม่ที่ผ่าตัดดวงตา หลังจากนั้นครูเห็นว่าเธอเสี่ยงจะหลุดจากระบบการศึกษา จึงแนะนำให้เรียนผ่านโครงการ “1 โรงเรียน 3 รูปแบบ” ซึ่งทำให้เธอสามารถทำงานรับจ้างในสวนเพื่อดูแลตัวเองและแม่ได้ แม้ว่าแม่จะยังไม่สามารถทำงานได้ 

เธอบอกว่า “หนูมองว่าข้อดีของการเรียนแบบนี้คือถึงเรามีเรื่องที่ต้องทำจนทำให้มาโรงเรียนไม่ได้ แต่เราก็ไม่ต้องออกจากโรงเรียนไปเลย ก็รู้สึกดีใจค่ะ ที่ยังมีสิทธิ์จบ ม.3 เหมือนเพื่อน ๆ”
ทั้งสองกรณีแสดงให้เห็นถึงความสำคัญของการเรียนรู้ที่ยืดหยุ่น ซึ่งไม่เพียงแค่ช่วยให้เด็ก ๆ กลับมามีโอกาสในการศึกษา แต่ยังช่วยให้พวกเขาสามารถพัฒนาตัวเองตามสถานการณ์ชีวิตและความสามารถของแต่ละคน 

The post การศึกษาที่ยืดหยุ่น ลดเด็กหลุดจากระบบได้อย่างไร ? ฟังเสียงจากราชบุรี หลังนำร่อง 1 โรงเรียน 3 รูปแบบทั้งจังหวัด first appeared on กสศ..