หากมองในแง่การลงทุน จำเป็นอย่างยิ่งที่เราควรทราบกระแสรายรับ-รายจ่าย ผลกำไร-ขาดทุน เพื่อจะประเมินได้ว่า ที่ผ่านมาเราเดินมาถูกทางแล้วหรือไม่ ด้วยเหตุนี้ ‘โครงการวิจัยพัฒนาระบบบัญชีรายจ่ายด้านการศึกษาแห่งชาติ’ (National Education Accounts: NEA) โดยสำนักงานศูนย์วิจัยและให้คำปรึกษาแห่งมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ภายใต้การสนับสนุนของกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) จึงจัดทำขึ้นเพื่อตอบคำถามข้างต้น

ในฐานะหัวหน้าโครงการวิจัย รศ.ดร.ชัยยุทธ ปัญญสวัสดิ์สุทธิ์ อาจารย์ประจำคณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เปิดเผยว่า งานวิจัยชิ้นนี้พยายามตอบคำถามว่า ที่ผ่านมาประเทศไทยลงทุนกับการศึกษาเพียงพอแล้วหรือยัง งบประมาณที่ใช้ไปอยู่ตรงส่วนไหนบ้าง เงินถูกจัดสรรไปยังสถานศึกษาและตัวเด็กนักเรียนเป็นจำนวนเท่าใด และสามารถลดปัญหาความเหลื่อมล้ำได้มากน้อยเพียงใด

คำตอบถัดจากนี้จะช่วยคลี่ให้เห็นเส้นทางการใช้จ่ายงบประมาณด้านการศึกษา จากต้นน้ำ กลางน้ำ จนถึงปลายน้ำ อย่างน้อยที่สุดงานวิจัยชิ้นนี้อาจนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงเชิงนโยบายไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง เพื่อจะอุดช่องว่างความเหลื่อมล้ำที่สั่งสมมานาน

อะไรคือข้อค้นพบที่สำคัญจากการวิจัย

ระบบบัญชีรายจ่ายด้านการศึกษาที่เราจัดทำขึ้น เป็นการรวบรวมข้อมูลจากหลายแหล่งทั้งจากภาครัฐและภาคเอกชน ทำให้การประเมินผลทำได้แม่นยำมากขึ้น ซึ่งแตกต่างจากข้อมูลของภาครัฐที่มาจากส่วนกลางเพียงแหล่งเดียว โดยระบบสารสนเทศออนไลน์ที่เราจัดทำไว้ในเว็บไซต์ https://research.eef.or.th/nea/ จะเป็นประโยชน์ต่อหน่วยงานต่างๆ ที่ต้องการดูตัวเลขค่าใช้จ่ายที่สามารถทำได้ง่ายขึ้น เพราะก่อนหน้านี้ไม่มีการรวบรวมไว้อย่างเป็นระบบและยังไม่ครอบคลุมเพียงพอ

จากการรวบรวมข้อมูลในช่วง 10 ปีที่ผ่านมา ตั้งแต่ปี 2551-2561 พบว่า รายจ่ายด้านการศึกษาของประเทศไทยในภาพรวมมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยในปี 2561 ประเทศไทยมีการลงทุนด้านการศึกษาทั้งภาครัฐและเอกชนอยู่ที่ 816,463 ล้านบาท ขณะที่ปี 2551 อยู่ที่ 560,479 ล้านบาท และหากพิจารณารายจ่ายต่อหัวต่อปีในช่วง 10 ปีที่ผ่านมา พบว่า มีอัตราเพิ่มขึ้นถึงเกือบ 50 เปอร์เซ็นต์ เมื่อเทียบกับจำนวนนักเรียนที่ลดลง

ถามว่าประเทศไทยลงทุนกับการศึกษามากหรือน้อยแค่ไหน ถ้าเทียบกับต่างประเทศแล้วถือว่าไทยมีสัดส่วนการลงทุนมากถึง 5 เปอร์เซ็นต์ของ GDP ซึ่งมากกว่ากลุ่มประเทศ OECD ที่มีการลงทุนอยู่ที่ 4.9 เปอร์เซ็นต์ของ GDP

การลงทุนด้านการศึกษาของไทยถือว่าไม่น้อยหน้าประเทศอื่นๆ ฉะนั้นประเด็นที่ว่าประเทศไทยลงทุนเพียงพอหรือไม่นั้น จึงไม่ใช่โจทย์ที่ต้องกังวล หากแต่ต้องพิจารณาในรายละเอียดว่าเงินที่ใช้ไปนั้นเกิดประสิทธิภาพมากน้อยเพียงใด

ผลการจัดทำระบบบัญชีรายจ่ายการศึกษาชี้ให้เห็นว่า ปัจจุบันภาครัฐมีส่วนในการสนับสนุนด้านการศึกษามากถึง 3 ใน 4 ของรายจ่ายทั้งหมด และกล่าวได้ว่ารัฐค่อนข้างให้ความสำคัญกับการลงทุนด้านการศึกษา เห็นได้จากการตั้งงบประมาณที่สูงเป็นอันดับ 1 คือร้อยละ 20 ของงบประมาณแผ่นดินนับตั้งแต่มีแผนปฏิรูปการศึกษาเมื่อปี 2542

เงินส่วนใหญ่ถูกใช้ไปในด้านใด

จากภาพรวมการลงทุนทั้งหมด 816,463 ล้านบาท ในจำนวนนี้เป็นเงินของภาครัฐ 618,427 ล้านบาท ซึ่งส่วนใหญ่จะเป็นการทุ่มให้กับการศึกษาขั้นพื้นฐานกว่า 303,759 ล้านบาท คือระดับอนุบาลจนถึงมัธยมปลาย กิจกรรมการใช้จ่ายที่มากที่สุดคือ การผลิตนักเรียนและบัณฑิต คิดเป็นรายจ่ายสูงสุดถึง 75 เปอร์เซ็นต์ของรายจ่ายทั้งหมด โดยเฉพาะครูซึ่งเป็นหัวใจหลักในการผลิตนักเรียน ฉะนั้นสัดส่วนรายจ่ายสำหรับครูจึงค่อนข้างสูง

นอกจากนี้ บุคลากรครูราว 3 ใน 4 ยังได้รับเงินค่าตอบแทนและค่าวิทยฐานะระดับชำนาญการและชำนาญการพิเศษ คิดเป็นเงินกว่า 40,000 ล้านบาท อีกทั้งยังได้รับสิทธิประโยชน์ต่างๆ ตามระบบข้าราชการ

จะเห็นว่าอาชีพครูไม่ได้น้อยหน้าอาชีพอื่น ในแง่ของค่าตอบแทน เงินเดือน ค่าวิทยฐานะ เงินบำนาญ รวมถึงความมั่นคงในอาชีพ ฉะนั้นทุกๆ ปีจึงมีคนสอบแข่งขันบรรจุข้าราชการครูเป็นจำนวนมาก เพราะมีการให้ค่าตอบแทนสูง

อย่างไรก็ตาม แม้รัฐจะใช้งบประมาณไปเป็นจำนวนมาก แต่ผลประเมินสมรรถนะระบบการศึกษาไทยกลับยังอยู่ในระดับต่ำ คือลงทุนมาก แต่ประสิทธิภาพต่ำ โดยเฉพาะในรายงานการจัดอันดับความสามารถในการแข่งขันของประเทศ (Internation Institute for Management Development: IMD) ชี้ว่า การจัดการศึกษาของไทยยังไม่สามารถใช้เงินได้อย่างมีประสิทธิภาพมากนัก

ประเด็นก็คือ แม้รัฐจะลงทุนค่อนข้างมาก แต่ปรากฏว่ายังมีความเหลื่อมล้ำอย่างเห็นได้ชัด ยกตัวอย่างเช่น โรงเรียนในเขตเทศบาลจะมีคุณภาพสูงกว่าโรงเรียนนอกเขตเทศบาล หรือถ้าเด็กอยู่ในจังหวัดที่มีฐานะดีกว่า คะแนนเฉลี่ยก็จะสูงกว่า ซึ่งเรื่องนี้เป็นข้อเท็จจริงที่สังคมรับรู้ร่วมกันมานาน

ถ้าดูข้อมูลเชิงลึกจะเห็นอีกหลายมิติ เช่น ในโรงเรียนขนาดเล็ก คุณภาพการเรียนและผลสอบโอเน็ตจะต่ำกว่าโรงเรียนขนาดใหญ่ ฉะนั้นผู้ปกครองที่มีฐานะจึงนิยมให้บุตรหลานเข้าโรงเรียนขนาดใหญ่ นี่จึงเป็นอีกเหตุผลที่ทำให้โรงเรียนขนาดใหญ่ขยายตัวขึ้นเรื่อยๆ ส่วนโรงเรียนขนาดเล็กมักจะหดตัวลงเล็กลงไปอีก ผลก็คือโรงเรียนขนาดเล็กต้องมีภาระในการดูแลเด็กที่มีฐานะยากจน ขณะที่คุณภาพการศึกษาก็แย่ลงไปเรื่อยๆ

เราคงไม่อยากให้โรงเรียนเหล่านี้กลายเป็นแหล่งรวมของเด็กด้อยโอกาส หรือเด็กที่มีความเปราะบางสูง ขณะที่ต่างประเทศไม่ว่าเด็กจะรวยหรือจนก็เรียนโรงเรียนเดียวกันได้ เพราะเป็นโรงเรียนในพื้นที่ แต่ในประเทศไทย คนรวยก็หนีไปโรงเรียนเอกชนหรือโรงเรียนรัฐที่มีขนาดใหญ่

พองบประมาณของรัฐลงไปถึงระดับโรงเรียนแล้ว มีสัดส่วนการใช้จ่ายอย่างไร

ถ้าเปรียบเทียบเงินลงทุนด้านการศึกษา 100 บาท ซึ่งเป็นเงินของภาครัฐ 76 บาท เงินก้อนนี้จะไปอยู่กับโรงเรียนรัฐ 69 บาท โรงเรียนเอกชน 13 บาท อีกส่วนหนึ่งคืองบกลางทาง 7 บาท ที่ต้องใช้หล่อเลี้ยงเขตพื้นที่การศึกษา ศึกษาธิการจังหวัด ในฐานะหน่วยงานบริการเชิงนโยบาย และอื่นๆ

เงิน 69 บาทที่ไปถึงโรงเรียน จะถูกจัดสรรเป็นเงินเดือนครู ค่าจ้างบุคลากรต่างๆ ส่วนที่เหลือคือเงินที่จะนำไปพัฒนาการเรียนการสอนก็น้อยลงตามลำดับ

ปัจจุบันเราจ้างครูเยอะมาก เกือบ 400,000 คน ถามว่าข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษามีเยอะแค่ไหน ปัจจุบันก็เกือบ 1 ใน 4 ของข้าราชการทั้งประเทศ ฉะนั้นครูจึงเป็นตัวขับเคลื่อนที่สำคัญในแง่งบประมาณของภาครัฐ ถ้าสามารถวางแผนบริหารจัดการครูได้ รัฐก็จะมีงบประมาณไปใช้ในเรื่องอื่นๆ ได้

ที่ผ่านมารัฐมีการจัดสรรทรัพยากรเพื่อลดปัญหาความเหลื่อมล้ำอย่างไรบ้าง

เราพบว่างบประมาณรายจ่ายที่มีวัตถุประสงค์เพื่อลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษามีแนวโน้มลดลง โดยในปีงบประมาณ 2561 มีมูลค่ารวม 18,683 ล้านบาท ลดจากปี 2559 ที่มีจำนวน 28,000 ล้านบาท ซึ่งสัดส่วนงบประมาณในด้านนี้ยังถือว่าไม่มากนัก ดังนั้นจึงควรมีการจัดสรรงบประมาณอย่างทั่วถึง และให้กลุ่มเด็กยากไร้ด้อยโอกาสได้รับการช่วยเหลืออย่างเหมาะสม รวมถึงช่วยเหลือครูที่อยู่ในพื้นที่ห่างไกลทุรกันดาร

ทุกวันนี้การระดมทุนด้านการศึกษาทั้งจากท้องถิ่นและภาคเอกชนมีสัดส่วนที่น้อยมาก เมื่อเทียบกับการระดมทรัพยากรในด้านอื่น เช่น ด้านการทำนุบำรุงศาสนา หรือการบริจาคให้โรงพยาบาล ฉะนั้นอาจจะมีการรณรงค์ให้ท้องถิ่น เอกชน หรือคนทั่วไปให้ความสำคัญกับการลงทุนด้านการศึกษามากขึ้น ปัจจุบันมีทางช่องทางการสนับสนุนผ่าน กสศ. ซึ่งจะช่วยให้เกิดประโยชน์ได้

หากพิจารณาตัวเลขบัญชีรายจ่ายอีกส่วนหนึ่งคือ รัฐบาลใช้งบประมาณในโครงการเรียนฟรีเป็นจำนวนไม่น้อย ในปีงบประมาณ 2561 รัฐมีการลงทุนมากถึง 124,238 ล้านบาท ประกอบด้วย เงินอุดหนุนเรียนฟรี 84,679 ล้านบาท นมโรงเรียน 13,839 ล้านบาท และอาหารกลางวัน 25,720 ล้านบาท รวมทั้งสิ้น 124,238 ล้านบาท ซึ่งถือเป็นงบประมาณที่ลงไปถึงตัวเด็กนักเรียนโดยตรง และจ่ายให้เด็กทุกคนเท่ากัน

คำถามสำคัญก็คือ ความเหลื่อมล้ำตรงนี้จะบรรเทาลงได้อย่างไร และรัฐบาลจะมีวิธีจัดสรรงบประมาณเพื่อลดความเหลื่อมล้ำตรงนี้อย่างไร ปัจจุบันเริ่มมีการพูดกันว่าอัตราเงินอุดหนุนน่าจะไม่สอดคล้องกับข้อเท็จจริง เพราะผ่านมา 10 กว่าปี มีอัตราเงินเฟ้อกว่า 10 เปอร์เซ็นต์ แล้วถ้ารัฐจะเพิ่มเงินอุดหนุนก็ควรพิจารณาด้วยว่าจะจัดสรรอย่างไรให้เด็กได้รับประโยชน์สูงสุด

เมื่อสักครู่เรากกล่าวถึงงบประมาณ 124,238 ล้าน ที่รัฐบาลให้ทุกคนเท่ากัน แต่ก็มีการตั้งข้อสังเกตว่า ทำไมต้องอุดหนุนค่าชุดนักเรียนให้กับคนรวย ทั้งที่คนจนมีความต้องการมากกว่า ซึ่งเรื่องนี้ขึ้นอยู่กับแนวนโยบาย ถ้ามองว่าเป็นสิทธิของทุกคน ก็ยากจะแยกแยะได้ อาจต้องปรับเปลี่ยนระเบียบข้อกฎหมาย หรือให้สละสิทธิ์ ซึ่งทุกคนก็รู้ว่าเป็นไปได้ยาก

อีกตัวอย่างเช่น การจัดซื้อตำราเรียน จะเห็นว่ามีการจัดซื้อทุกปี มีแบบเรียนใหม่ทุกปี พอสอบเสร็จแล้วก็กองทิ้งไว้เต็มโรงเรียน ไม่ได้เอาไปใช้ต่อ ถามว่ามีความจำเป็นเช่นนั้นหรือเปล่า เรื่องนี้ก็คงต้องมาทบทวนกันอีกครั้งว่าทำอย่างไรจึงจะใช้งบประมาณได้คุ้มค่ามากขึ้น

การกระจายงบประมาณไปยังแต่ละจังหวัดมีความเท่าเทียมและทั่วถึงไหม

ในอดีตเราไม่เคยมีข้อมูลรายจ่ายการศึกษาระดับจังหวัด ซึ่งโครงการวิจัยนี้ได้นำเสนอให้เห็นรายละเอียดมากขึ้น โดยพบว่าเงินรายจ่ายต่อหัวในระดับจังหวัดมีความแตกต่างกันพอสมควร ในระดับประถมศึกษาการกระจายทรัพยากรค่อนข้างทั่วถึง ช่วยลดความเหลื่อมล้ำได้ระดับหนึ่ง ขณะที่ระดับมัธยมยังไม่สามารถลดความเหลื่อมล้ำได้มากนัก เหตุผลเพราะภาครัฐจะเน้นอุดหนุนเฉพาะมัธยมต้น ซึ่งเป็นการศึกษาภาคบังคับ ส่วนมัธยมปลายก็ขึ้นอยู่กับฐานะของผู้ปกครอง หากครัวเรือนไหนฐานะไม่ดีก็อาจต้องออกจากระบบการศึกษากลางคัน

ในภาพรวมถือว่าไทยลงทุนสูงมาก แต่ทำไมผลสัมฤทธิ์ทางการศึกษาต่ำ

จะเห็นว่าแม้เราลงทุนมาก แต่ผลสัมฤทธิ์ยังไม่เป็นที่น่าพอใจ และยังมีความเหลื่อมล้ำปรากฏในพื้นที่ต่างๆ อยู่ คำถามก็คือจะจัดสรรงบประมาณอย่างไรให้เกิดประสิทธิภาพ

เราพบว่าต้นทุนหรือค่าใช้จ่ายที่แตกต่างกันในแต่ละพื้นที่มาจากสาเหตุหลักคือ การกระจายทรัพยากรครู ถ้าอยากให้ช่องว่างลดลง เรามีข้อเสนอว่าควรมีการบริหารจัดการครูทั้งระบบให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น ซึ่งเป็นโจทย์ที่ค่อนข้างท้าทาย เพราะการจะย้ายครูไปยังพื้นที่ต่างๆ เป็นเรื่องที่ทำได้ยาก

อีกกรณีที่ทำได้คือ ปัจจุบันเนื่องจากโรงเรียนขนาดเล็กที่ไม่ได้อยู่ในพื้นที่กันดารห่างไกลมีจำนวนเพิ่มขึ้นมาก โรงเรียนขนาดเล็กเหล่านี้รัฐบาลควรให้ความสนใจ เพราะเป็นโรงเรียนที่รองรับเด็กด้อยโอกาสในสัดส่วนสูง แต่ก็เป็นภาระด้านงบประมาณด้วยเช่นกันในการที่จะทำให้โรงเรียนเหล่านี้มีคุณภาพและมีครูที่สามารถจัดการศึกษาได้อย่างเต็มรูปแบบ

ข้อเสนอของรัฐบาลหรือกระทรวงศึกษาธิการที่พยายามสร้างเครือข่ายโรงเรียนในระดับตำบลก็เป็นอีกแนวทางหนึ่งในการบริหารทรัพยากรร่วมกัน แต่โจทย์สำคัญคือ จะสำเร็จได้ต้องขึ้นอยู่กับความต้องการของชุมชน ถ้าชุมชนร่วมใจและสามารถบริหารทรัพยากรร่วมกันก็มีโอกาสสำเร็จได้ ฉะนั้นการเพิ่มประสิทธิภาพในการใช้จ่าย การบริหารอัตรากำลัง การจัดสรรทรัพยากรครู และการควบรวมโรงเรียนขนาดเล็ก ก็เป็นอีกแนวทางหนึ่ง

อีกส่วนคือ รัฐควรสร้างอำนาจต่อรองกับโรงเรียนเอกชนให้มากขึ้น เพราะต้องยอมรับว่าทุกวันนี้โรงเรียนเอกชนมีประสิทธิภาพในการบริหารสูงกว่า ฉะนั้นต้องผลักดันให้เกิดกลไกการแข่งขัน เพื่อให้โรงเรียนเกิดคุณภาพ เพราะถ้าโรงเรียนรัฐมีคุณภาพด้อยกว่า สุดท้ายเด็กก็จะย้ายไปเอกชนมากขึ้น 

ใช่หรือไม่ว่าจุดอ่อนอย่างหนึ่งในการจัดสรรทรัพยากรคือ ขาดการติดตามตรวจสอบ ขาดความรับผิดรับชอบ

จุดหนึ่งที่จะช่วยให้ระบบการจัดการศึกษามีประสิทธิภาพมากขึ้นคือ แนวคิดในจัดการกระจายงบประมาณและความรับผิดชอบไปยังระดับพื้นที่หรือเขตพื้นที่การศึกษาให้มากขึ้น โดยส่วนกลางต้องลดบทบาทจากการเป็นผู้ใช้จ่ายงบประมาณไปสู่การทำหน้าที่เป็นผู้กำกับติดตามโครงการต่างๆ ขณะที่การทำงานของหน่วยงานในระดับพื้นที่จะสามารถตอบสนองปัญหาได้ดีกว่า แต่ปัจจุบันยังไม่เห็นว่ามีการประเมินผลที่ชัดเจนว่าใช้เงินคุ้มค่าจริงหรือไม่

อีกประเด็นหนึ่งที่เกี่ยวโยงกับแนวคิดนี้คือ การกระจายทรัพยากรไปยังพื้นที่ที่สอดคล้องตามความจำเป็น ปัจจุบันไทยใช้หลักเกณฑ์เดียวคือ การให้เงินอุดหนุนรายหัว แม้ว่าจะมีการชดเชยเพิ่มเติมให้กับโรงเรียนในพื้นที่กันดารห่างไกล หรือโรงเรียนขนาดเล็ก แต่ก็อาจได้เงินเพิ่มขึ้นเพียงเล็กน้อย ซึ่งสูตรนี้ใช้กันมากว่าสิบปีแล้ว และไม่สอดคล้องกับข้อเท็จจริง เพราะปัจจุบันมีโรงเรียนขนาดใหญ่พิเศษเกิดขึ้นจำนวนมาก ขณะที่โรงเรียนขนาดเล็กก็ยิ่งเล็กลงไปอีก ทำให้เกิดช่องว่างที่ถ่างกว้างขึ้น ทำให้โรงเรียนยิ่งขนาดใหญ่ยิ่งได้เปรียบ ส่วนโรงเรียนยิ่งขนาดเล็กยิ่งเสียเปรียบ ฉะนั้น ผมคิดว่าจุดนี้ควรมีการพิจารณาปรับอัตราเงินอุดหนุนให้สอดคล้องกับบริบทพื้นที่ที่เปลี่ยนไป

สรุปง่ายๆ คือ การให้เงินอุดหนุนรายหัวไม่ควรใช้อัตราเดียวกันทั้งประเทศ แต่ควรพิจารณาตามบริบทพื้นที่ ขนาดโรงเรียน และความต้องการของนักเรียน

หลักคิดในการกระจายอำนาจจะช่วยให้ท้องถิ่นจัดการศึกษาได้ดีขึ้นไหม

ผมคิดว่าท้องถิ่นหรือเขตพื้นที่การศึกษาจะทราบถึงความต้องการของแต่ละโรงเรียนที่เขาดูแลอยู่ แต่เขาจะสามารถดูแลหรือตอบสนองปัญหาเหล่านั้นได้หรือไม่ก็ขึ้นอยู่กับงบประมาณที่เขาได้รับจากส่วนกลาง ซึ่งปัจจุบันโครงการที่มีอยู่จำนวนมากเป็นโครงการที่ส่วนกลางคิดขึ้นมาเอง ไม่ใช่โครงการที่เสนอมาจากข้างล่าง

หากเป็นโครงการที่มาจากข้างล่างจะมีความหลากหลายมากกว่านี้ เพราะแต่ละพื้นที่จะมีความเร่งด่วนของปัญหาต่างกัน เช่น โรงเรียนในสามจังหวัดภาคใต้อาจต้องการให้มีการปรับปรุงการสอนที่สอดคล้องกับวัฒนธรรมท้องถิ่น โรงเรียนในภาคเหนืออาจขาดแคลนทรัพยากรครู เพราะอยู่ในพื้นที่สูง ห่างไกลกันดาร ซึ่งถ้ารอคำตอบจากส่วนกลางเพียงอย่างเดียว ส่วนกลางก็ไม่อาจตอบสนองปัญหาเหล่านี้ได้หมด

ในแง่การช่วยเหลือระดับครัวเรือนที่มีความเหลื่อมล้ำ ควรมีแนวทางจัดการอย่างไร

อันนี้ก็เป็นประเด็นที่ทุกคนทราบดีว่า ทุกครัวเรือนล้วนมีภาระในการส่งเสียบุตรหลาน แต่เมื่อเทียบระหว่างรายได้กับค่าใช้จ่าย ครอบครัวที่ยากจนจะมีภาระที่ต้องแบกรับในอัตราสูงกว่า หมายความว่า เงินจากรายได้ของเขาจะต้องจ่ายให้กับการศึกษาในสัดส่วนที่สูงกว่าเมื่อเทียบกับครอบครัวที่รวย ถึงแม้ว่าคนรวยจะจ่ายเงินด้านการศึกษาเป็นจำนวนมากก็จริง แต่ก็ถือเป็นสัดส่วนรายจ่ายด้านการศึกษาที่น้อยกว่าคนจน

ปัจจุบัน กสศ. มุ่งจัดสรรเงินไปยังครัวเรือนที่มีฐานะยากจนพิเศษอยู่แล้ว ก็หวังว่าอนาคตเม็ดเงินที่จะสนับสนุนในส่วนนี้จะมากเพียงพอ ถ้าสามารถลดภาระค่าใช้จ่ายด้านการศึกษาให้กับครอบครัวที่ยากจนได้ ผลลัพธ์ตามมาคือ อัตราการเข้าเรียนของนักเรียนยากจนก็จะเพิ่มสูงขึ้น ปัจจุบันจะเห็นได้ว่า อัตราการเข้าเรียนของนักเรียนยากจนยังค่อนข้างต่ำ โดยเฉพาะระดับมัธยมศึกษาตอนปลายและอุดมศึกษาจะเห็นความแตกต่างค่อนข้างมาก โอกาสที่เด็กในครอบครัวยากจนจะเข้าถึงการศึกษาในระดับที่สูงขึ้นจึงน้อยลงเรื่อยๆ

The post ชัยยุทธ ปัญญสวัสดิ์สุทธิ์: ไทยไม่ได้ขาดแคลนงบการศึกษา แต่ปัญหาคือการใช้จ่าย first appeared on กสศ..

“ระบบบัญชีรายจ่ายด้านการศึกษาแห่งชาติ”​ หรือ NEA ซึ่งเป็นเครื่องมือที่เกิดจากความร่วมมือระหว่างกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) และสำนักงานศูนย์วิจัยและให้คำปรึกษาแห่ง มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

​โดย NEA จะช่วยให้ทราบว่าตลอดเส้นทางงบประมาณมีการจัดสรรออกไปอย่างไร ในกิจกรรมใดบ้าง เข้าถึงกลุ่มประชากรไหน จำนวนเท่าใด แต่ละจังหวัดได้รับงบประมาณต่างกันอย่างไร สามารถเห็นแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงในช่วง 10 ปีที่ผ่านมาเพื่อให้เกิดการทบทวนการจัดสรรทรัพยากรได้อย่างมีประสิทธิภาพและเสมอภาคมากขึ้น​

โดยจากข้อมูล​ NEA ยืนยันว่า ระบบการศึกษาไทยยังมีความเหลื่อมล้ำเกิดขึ้นในหลายมิติ ทั้งด้านโอกาสจากฐานะที่แตกต่างกัน ด้านคุณภาพเพราะพื้นที่มีความห่างไกล สิ่งที่สำคัญคือเมื่อทราบถึงสภาพปัญหาและต้นเหตุแล้ว ย่อมจะช่วยให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องสามารถทบทวนออกแบบการแก้ไขปัญหาได้อย่างถูกต้องตรงจุดและรวดเร็ว

The post เจาะบัญชีรายจ่ายด้านการศึกษาไทย 4 ความจริงเรื่องเหลื่อมล้ำ first appeared on กสศ..

นักวิชาการระบุ 10 ปี การศึกษาไทย ลงทุนมาก แต่คุณภาพยังไม่ถึงเป้าหมาย  กสศ.เสนอปฏิรูประบบงบ ปรับสูตรเงินรายหัว เน้นเด็กเป็นตัวตั้ง และสอดคล้องบริบทพื้นที่ ไม่ให้ รร.ขนาดเล็กเสียเปรียบ พร้อมกระจายงบการศึกษาให้ท้องถิ่นตัดใจสินบริหารเองได้ แก้ปัญหาตรงจุด

เมื่อวันที่ 17 ธันวาคม 2563  ที่โรงแรมพูลแมน คิงพาวเวอร์ กรุงเทพ (รางน้ำ) กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) เปิดตัวระบบบัญชีรายจ่ายด้านการศึกษาแห่งชาติหรือ NEA ซึ่งเป็นความร่วมมือกับ สำนักงานศูนย์วิจัยและให้คำปรึกษาแห่ง มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์   ภายใต้โครงการวิจัยพัฒนาระบบบัญชีรายจ่ายด้านการศึกษาแห่งชาติ (National Education Accounts: NEA)

รศ.ชัยยุทธ ปัญญสวัสดิ์สุทธิ์ อาจารย์ประจำคณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ในฐานะหัวหน้าโครงการวิจัยฯ รายงานสถานการณ์รายจ่ายด้านการศึกษาไทย เปรียบเทียบตั้งแต่ปี 2551-2561 ระบุว่า 10 ปี บัญชีรายจ่ายด้านการศึกษาของประเทศไทย ลงทุนเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยในปี 2561 ไทยมีการลงทุนด้านการศึกษาถึง 816,463 ล้านบาท หรือคิดเป็นร้อยละ 5 ของผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศ (GDP) นับว่าเป็นการลงทุนที่ค่อนข้างสูงเมื่อเปรียบเทียบกับประเทศอื่น ๆ ในกลุ่ม OECD (ประเทศในกลุ่มองค์การเพื่อความร่วมมือและการพัฒนาทางเศรษฐกิจ) ซึ่งมีค่าเฉลี่ยอยู่ที่ 4.9 ต่อ GDP

หากพิจารณารายจ่ายต่อหัวในช่วง 10 ปีที่ผ่านมา พบว่า มีอัตราเพิ่มขึ้นถึงเกือบ 50 เปอร์เซ็นต์  ในจำนวนเงินลงทุนทั้งหมดแยกเป็นของภาครัฐ 618,427 ล้านบาท (76 เปอร์เซ็นต์) ส่วนอีก 198,036 ล้านบาท (24 เปอร์เซ็นต์) เป็นรายจ่ายของภาคครัวเรือนและภาคเอกชน

รศ.ดร.ชัยยุทธ กล่าวว่า กว่าร้อยละ 20 ของงบประมาณแผ่นดิน ยังถูกนำมาใช้ด้านการศึกษาสูงสุดมาโดยตลอด นับตั้งแต่มีแผนปฏิรูปการศึกษาเมื่อปี 2542 แต่ผลลัพธ์ต่อผู้เรียนยังไม่เป็นที่น่าพอใจ เมื่อพิจารณาจากคะแนนโอเน็ต และคะแนนจากโครงการประเมินผลนักเรียนร่วมกับนานาชาติ หรือ PISA  พบว่า ทักษะการอ่านและการคิดวิเคราะห์ของเด็กไทยต่ำกว่าระดับนานาชาติ แบบที่เรียกว่ารั้งท้ายมาอย่างต่อเนื่อง และยังเห็นความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา ทั้งด้านโอกาสและคุณภาพผู้เรียน

ปัญหาไม่ได้อยู่ที่งบประมาณที่ไม่เพียงพอ แต่อยู่ที่ไม่สามารถใช้งบประมาณได้มีประสิทธิภาพ ผลลัพธ์ต่อผู้เรียนยังไม่เป็นที่น่าพอใจ และยังมีความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาทั้งในมิติของโอกาส และคุณภาพอยู่มาก  ข้อเสนอที่เป็นไปได้มากที่สุดขณะนี้คือ การปรับสูตรงบประมาณรายหัว ให้เน้นความจำเป็นของนักเรียน และความแตกต่างของพื้นที่ซึ่งมีค่าครองชีพไม่เท่ากัน รวมทั้งต้องสอดคล้องกับขนาดโรงเรียนด้วย

“สูตรการจัดสรรงบประมาณปัจจุบัน ไม่ได้ทำให้คุณภาพใกล้เคียงกัน แต่กลับถ่างขึ้น  ทำให้โรงเรียนขนาดเล็กโดยเฉพาะที่ควบรวมไม่ได้เสียเปรียบ ไม่สามารถจัดการศึกษาได้อย่างมีคุณภาพ ทั้งที่โรงเรียนขนาดเล็กต้องดูแลเด็กเปราะบางมากกว่า มีปัญหาในหลายมิติ แต่งบประมาณไม่ได้ปรับตัวตาม คุณภาพการศึกษาแย่ลงเรื่อยๆ”  รศ.ดร.ชัยยุทธ กล่าว

รศ.ดร.ชัยยุทธ กล่าวว่า เช่นเดียวกับการจัดสรรทรัพยากรเพื่อลดปัญหาความเหลื่อมล้ำ พบว่างบประมาณรายจ่ายเพื่อลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษามีแนวโน้มลดลง โดยในปีงบประมาณ 2561 มีมูลค่ารวม 18,683 ล้านบาท ลดจากปี 2559 ที่มีจำนวน 28,000 ล้านบาท  ซึ่งสัดส่วนงบประมาณในด้านนี้ยังถือว่าไม่มากนัก ดังนั้นจึงควรมีการจัดสรรงบประมาณอย่างทั่วถึงและให้กลุ่มเด็กยากจนด้อยโอกาสได้รับการช่วยเหลืออย่างเหมาะสม

ดร.ภูมิศรัณย์ ทองเลี่ยมนาค ผู้เชี่ยวชาญเศรษฐศาสตร์การศึกษา กสศ. กล่าวว่า จากข้อมูลของ NEA มีประโยชน์มากที่จะช่วยนำไปสู่ข้อเสนอต่างๆ ด้วยข้อมูลที่เป็นรูปธรรม แต่นอกจากงบประมาณแล้วก็ยังมีมิติอื่นๆที่เกี่ยวข้อง เช่นการบริหารจัดการ  โดยจากข้อมูลพบว่าประเทศไทยมีการกระจายอำนาจในการบริหารงบประมาณของท้องถิ่นกับส่วนกลางแตกต่างกันมาก โดยงบท้องถิ่นมีเพียงแค่ 16%  ขณะที่หลายประเทศที่มีคุณภาพการศึกษาอย่างฟินแลนด์ อเมริกา มีสูงถึง 40%  ซึ่งการกระจายงบไปท้องถิ่นที่ดีจะช่วยให้การบริหารมีประสิทธิภาพ และแก้ไขปัญหาในท้องถิ่น ของตัวเองได้ดีกว่า

อย่างไรก็ตาม นอกจากไทยจะมีความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจแล้ว การกระจายตัวของทรัพยากรน้อยมาก อยู่กลุ่มเดียวกับละตินอเมริกา ต่างจากประเทศเพื่อนบ้านอย่างเวียดนาม สิงคโปร์ หรือประเทศแถบสแกนดิเนเวียที่มีการกระจายตัวของทรัพยากรการศึกษาที่ดี ทำให้ไม่เกิดความเหลื่อมล้ำ เพราะประเทศฟินแลนด์โรงเรียนใกล้บ้านก็มีคุณภาพไม่ต่างกันไม่จำเป็นต้องส่งลูกไปเรียนไกล ดังนั้นเราจะต้องทำให้เกิดการกระจายทรัพยากร กระจายอำนาจที่เพิ่มมากขึ้น

ทางด้าน ดร.ไกรยส ภัทราวาท รองผู้จัดการกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) กล่าวว่า ที่ผ่านมาประเทศไทยยังไม่มีการจัดทำบัญชีรายจ่ายด้านการศึกษาอย่างเป็นระบบชัดเจน ทำให้ไม่ทราบข้อมูลที่แท้จริงว่ามีการใช้จ่ายอย่างไรบ้าง ดังนั้น กสศ. จึงจัดทำระบบบัญชีรายจ่ายการศึกษาที่มีมาตรฐาน เป็นที่ยอมรับในระดับนานาชาติ

“คำถามแรกที่คนทั่วไปมักถามก็คือ ทำไมการศึกษาไทยลงทุนมาก แต่ได้ผลไม่มาก ทั้งที่การจัดทำงบประมาณแผ่นดิน จะเห็นได้ว่างบประมาณด้านการศึกษามาเป็นอันดับหนึ่งเสมอ ปีละ 5-6 แสนล้านบาท แต่กลับไม่สะท้อนไปถึงผลสัมฤทธิ์ทางการศึกษา ด้วยเหตุนี้การจัดทำบัญชีรายจ่ายการศึกษาจะช่วยให้ทราบว่ามีการจัดสรรงบประมาณไปในกิจกรรมใดบ้าง จังหวัดใดได้มากหรือได้น้อย และเข้าถึงกลุ่มประชากรใดบ้าง เพื่อให้เกิดการทบทวนการจัดสรรทรัพยากรได้อย่างเสมอภาคมากขึ้น” ดร.ไกรยส กล่าว

รองผู้จัดการ กสศ. กล่าวอีกว่า การพัฒนาระบบบัญชีรายจ่ายด้านการศึกษาจะช่วยให้หน่วยงานต่างๆ สามารถนำไปใช้ประโยชน์ในการขับเคลื่อนทิศทางการลงทุนด้านการศึกษาที่มีประสิทธิภาพมากขึ้น และมีความเสมอภาคมากขึ้น โดยล่าสุดได้มีการจัดทำในระบบออนไลน์และลงลึกในรายละเอียดถึงระดับจังหวัด

“การจัดทำบัญชีรายจ่ายด้านการศึกษาก็เปรียบเหมือนการทำบัญชีรายจ่ายครัวเรือน เพื่อการศึกษาของลูกหลานเรา ฉะนั้นทุกภาคส่วนสามารถเข้ามานำข้อมูลนี้ไปปรับใช้ เพื่อให้เกิดการปฏิรูปการศึกษาบนฐานของข้อมูลที่แท้จริง” ดร.ไกรยส กล่าว

ดร.ไกรยส กล่าวว่า หลังจากสถานการณ์โควิด-19 การจัดเก็บงบประมาณทำได้น้อยลง เราจำเป็นต้องมีระบบสมาร์ทอินเวสต์เมนต์ โดยจะต้องมีการจัดเก็บข้อมูลที่ดี และต้องดูว่าเรื่องไหนจำเป็นต้องลงทุนทันที เรื่องไหนรอได้ ดังนั้นหวังว่าการจัดทำงบประมาณปี 2565  NEA จะเป็นเครื่องมือทางนโยบายที่เป็นประโยชน์ รู้ว่าจะต้องลงทุนตรงไหน โดยการลงทุนในมนุษย์ที่คุ้มค่าที่สุดคือการลงทุนในระบบการศึกษา ซึ่ง NEA คือพิมพ์เขียวในการลงทุนโดยมีข้อมูลย้อนหลัง 10 ปี ที่จะเป็นเครื่องมือสำคัญในการวางแผนในอีก 10 ปีข้างหน้า  โดยผู้สนใจสามารถเข้าไปที่เว็บไซต์ https://research.eef.or.th/nea/ เพื่อดูข้อมูลรายจ่ายด้านการศึกษาย้อนหลังได้

นอกจากนี้  ก่อนที่จะมี กสศ. ประเทศไทยจัดงบแก้ปัญหาเหลื่อมล้ำการศึกษาเพียง  0.5 % ซึ่งถือว่าน้อยมาก โดยคณะกรรมการอิสระเพื่อการปฏิรูปการศึกษาเคยประเมินว่า จะต้องใช้งบประมาณ 5 %  เพื่อดำเนินการอย่างมีประสิทธิภาพ แต่ปัจจุบันได้รับการจัดสรรเพียง 5,000 ล้านบาท ซึ่งไม่ถึง 1% ด้วยเหตุนี้ กสศ. จำเป็นต้องลงทุนอย่างแม่นยำ เพื่อแก้ไขปัญหาอย่างตรงจุดด้วยเครื่องมืออย่าง NEA รวมทั้งวางยุทธศาสตร์ที่ร่วมลงทุนกับภาคส่วนต่างๆ โดยไม่อาจทำงานเพียงลำพังได้ การที่มี NEA จะทำให้สามารถใช้งานได้อย่างมีประสิทธิภาพตรงจุดแม่นยำมากขึ้น

The post กสศ.เปิดตัวระบบบัญชีรายจ่ายด้านการศึกษาแห่งชาติ first appeared on กสศ..