“หนูชอบที่ครูให้โอกาสเราเรียนรู้ด้วยตัวเอง เสนอความเห็นได้ว่าอยากทำอะไร ตอนทำงานไม่สำเร็จครูก็ให้กำลังใจ สอนให้หาวิธีรับมือจนผ่านไปได้ พวกเราจึงพร้อมกลับไปทำซ้ำ จนพอทำสำเร็จได้ทุกคนก็ดีใจไปด้วยกัน วันนี้หนูมีความสุขกับการไปโรงเรียนมาก อยากให้โรงเรียนของเราเป็นแบบนี้ตลอดไปค่ะ”

เสียงสะท้อนจาก ‘น้องอาย’ ชั้น ป.6 โรงเรียนบ้านน้ำก่ำ (สิทธิผลนุกูล) ตัวแทนจาก ‘โรงเรียนพัฒนาตนเอง’ (TSQP) เครือข่ายมูลนิธิลำปลายมาศพัฒนา ในโครงการยกระดับคุณภาพการศึกษาให้โรงเรียนสามารถพัฒนาตนเองได้ทั้งระบบ (Whole School Approach) โดย กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ที่มาเล่าถึงความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นในช่วงเวลา 3 ปี กระทั่งวันนี้โครงการสิ้นสุดลงแล้ว อย่างไรก็ตามแต่ละโรงเรียนซึ่งนำโดยผู้บริหารและครู รวมถึงเสียงเล็ก ๆ จากเด็ก ๆ ที่ร่วมฝ่าฟันโครงการกันมาจนบังเกิดผลที่เป็นรูปธรรมในวันนี้ ต่างยืนยันว่าจะเดินหน้าต่อโดยไม่มีใครคิดหันหลังกลับ ด้วยนวัตกรรมใหม่ได้หยั่งรากลงลึก และพร้อมแตกหน่อออกผลงอกงามเป็นที่เรียบร้อยแล้ว

‘จิตศึกษา PBL – PLC’ เครื่องมือเปลี่ยนแปลงโรงเรียนทั้งระบบ

‘มูลนิธิลำปลายมาศพัฒนา’ เป็นเครือข่ายที่นำแนวคิดเรื่อง ‘สนามพลังบวก’ มาเป็นจุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลงโรงเรียนเชิงระบบ ผ่านนวัตกรรมจิตศึกษา, หน่วยบูรณาการ ‘PBL’ (Problem Based Learning) เรียนรู้โดยใช้ปัญหาเป็นฐาน และ ‘PLC’ (Professional Learning Community) หรือชุมชนการเรียนรู้ทางวิชาชีพ

โดยนวัตกรรมเหล่านี้ ได้เข้าไปเปลี่ยนแปลงการเรียนการสอนในห้องเรียนให้เป็น Active Learning ทั้งหมด จากครูเคยทำหน้าที่ ‘บอกความรู้’ ก็เปลี่ยนบทบาทเป็น ‘โค้ช’ ช่วยกระตุ้นสร้างการเรียนรู้ และให้นักเรียนลงมือปฏิบัติด้วยตัวเอง ซึ่งนับเป็นการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญ

ที่เมื่อผู้บริหารและครูเปิดใจยอมรับ ผลลัพธ์เชิงบวกจึงเกิดขึ้นในเวลาไม่นาน

โดยเฉพาะ​ ‘จิตศึกษา’ ที่ส่งผลทั้งต่อลักษณะนิสัยและทักษะวิชาการของผู้เรียน มุ่งพัฒนา ‘ปัญญาภายใน’ ให้ผู้เรียน​เข้าใจตัวเอง ใคร่ครวญกำกับตัวเองได้ มีเป้าหมาย ในพื้นที่ ‘สนามพลังบวก’ ที่ทำให้นักเรียนรู้สึกปลอดภัย ได้รับความเคารพ ​มีสัมพันธภาพที่ดีระหว่างครูและศิษย์ ร่วมกับกายภาพของสถานที่ที่สะอาด ร่มรื่นปลอดภัย เราจะเห็นโรงเรียนที่ไม่มีเด็กคนใดถูกบังคับ ไม่มีเสียงออด แต่เป็นวิถีใหม่ที่เด็กกำกับตนเองได้ว่าเวลาไหนควรทำ หรือไม่ควรทำอะไร

ครูจะใช้จิตวิทยาเชิงบวกกับเด็ก ใคร่ครวญถึงสิ่งที่ต้อง ‘เพิ่ม’ หรือ ‘ลด’ บนหลักการของการเคารพคุณค่าความเป็นมนุษย์ ไม่เปรียบเทียบ ไม่จัดอันดับ เพิ่มการชื่นชม ไว้วางใจ ซึ่งจะส่งเสริมให้เด็กรู้สึกได้รับเกียรติ และตระหนักถึงคุณค่าในตนเอง

ทั้งในทุกวันก่อนเริ่มเรียนและระหว่างวัน จะมีกิจกรรมเตรียมสภาวะจิตเด็ก บริหารสมอง ให้ประสบการณ์บางเรื่องเพื่อให้เกิดการ reflection ​และจากนั้นครูจะปิดท้ายด้วยการเสริมพลัง (empower)

ขณะที่ PBL จะเน้นปัญญาภายนอก ความเข้าใจต่อโลก ทักษะการดำเนินชีวิต ทักษะการทำงาน ความใคร่รู้และเข้าใจในศาสตร์ที่จำเป็น​ต่อการดำเนินชีวิต ส่วน PLC คือการจัดกระบวนการเพื่อพัฒนาครู โดยมีกิจกรรมเรียนรู้ เช่น การถอดบทเรียน Lesson study, Case study จนถึงการทำ system study ร่วมกันทั้งภายในโรงเรียน และระหว่างโรงเรียน ซึ่งการจะทำ PLC ให้สำเร็จ ครูต้องได้รับการพัฒนาทักษะการรับรู้ การกำกับตัวเอง และการใคร่ครวญ เช่น ​Deep Listening, Dialogue, Facilitator

ถ้า PLC ได้ผล ครูจะตื่นรู้ในสิ่งที่ทำ มีความพยายามเปลี่ยนวิธีการจัดการเรียนรู้ กลายเป็นครูแบบ ‘Active Learning’  เข้าใจเด็กมากขึ้น วางการสอนลง และสร้างการเรียนรู้มากขึ้น แล้วเมื่อครูเปลี่ยน เด็กก็เปลี่ยน การขาดเรียนจะลดลง มีความสนิทสนมกับครู เต็มใจร่วมกิจกรรม กำกับตัวเองและจดจ่อกับสิ่งที่เรียนได้

เหล่านี้คือนวัตกรรมที่ลงไปสู่โรงเรียนต้นแบบแล้วหลายร้อยโรงเรียน ซึ่งพร้อมนำประสบการณ์การทำงานมาแบ่งปัน ณ ตรงนี้

จะไม่ยอมให้ครูกลับไปเปิดหนังสือสอนแบบเดิมอีก

ผอ.สมเดช อ่างศิลา โรงเรียนวัดเนินกระปรอก อ.บ้านฉาง จ.ระยอง กล่าวว่า เราตั้งเป้าหมายให้เด็กเป็น ‘smart kid’ มีความรอบรู้ ปรับตัวได้ ซึ่งนวัตกรรมจากลำปลายมาศเหมาะกับบริบทโรงเรียน เราจึงปรับกลไกการบริหารจัดการโรงเรียน โดยเริ่มจากผู้บริหารต้องไม่ลังเลสงสัย ศึกษารายละเอียดการทำงานของนวัตกรรม และเป็นผู้สนับสนุนที่ดีของครู ที่สำคัญคือต้องสื่อสารกับผู้ปกครองให้เข้าใจ เพื่อให้เขาเข้ามาเป็นหนึ่งในพลังขับเคลื่อนงานไปพร้อมกับโรงเรียน

“การมีส่วนร่วมสำคัญที่สุด กว่าจะเกิดขึ้นได้ ผู้บริหารเราต้องสร้างความเชื่อมั่น แรก ๆ อาจอยู่ในรูปคำสั่ง แต่การทำซ้ำ ๆ โดยสร้างบทบาทให้กับครูแต่ละคน จนเขาเข้าใจกระบวนการ เห็นผล สักพักเขาจะทำได้เอง นอกจากนั้นยังสัมผัสเองด้วยว่ารูปแบบการสอนแบบ Active Learning จะช่วยให้ครูมีเวลาสำหรับการวางแผนการสอนได้ดีขึ้น เด็กเองก็สนุกและกระตือรือร้นที่จะเรียนรู้ ส่วนผู้ปกครอง เราเชิญประชุมทุกเดือน ดึงคนที่สนใจ เข้าใจ มาช่วยถ่ายทอดความเข้าใจไปสู่ผู้ปกครองคนอื่น ๆ ไม่ช้าทุกคนก็เข้าใจร่วมกัน …วันนี้ผมแน่ใจแล้วว่าจะไม่ยอมให้ครูกลับไปเปิดหนังสือสอนแบบเดิมอีกแล้ว เพราะเราเห็นทั้งผลสำเร็จและเส้นทางก้าวหน้าที่การเรียนการสอนอย่างเดิมให้เราไม่ได้”

Active Learning เปลี่ยนนักเรียนให้เป็นคนไม่ยอมแพ้

ครูฉัตรวรีย์  บุญสิริเกียรติ โรงเรียนบ้านน้ำก่ำ (สิทธิผลนุกูล) อ.ธาตุพนม จ.นครพนม กล่าวว่า หลังนำนวัตกรรมมาใช้ต่อเนื่องเป็นปีที่ 5 ได้เห็นความเปลี่ยนแปลง ซึ่งโรงเรียนพร้อมเดินหน้าต่อ โดยเฉพาะการจัดการเรียนรู้เชิงรุก (Active Learning) ที่เปลี่ยนผู้เรียนเป็นเจ้าของการเรียนรู้ที่แท้จริง เด็กได้ออกแบบการเรียนรู้ร่วมกับครู ส่วนครูกลายเป็นผู้สร้างแรงบันดาลใจ กระตุ้นด้วยคำถามทรงพลัง และสนับสนุนอำนวยความสะดวก จนผู้เรียนได้กลายเป็น ‘นักเรียนรู้’ ที่มีความกระหาย อดทน มานะมุ่งมั่น กัดไม่ปล่อยจนกว่าจะทำได้สำเร็จ

“เด็กของเรากลายเป็นนักค้นคว้า มีการคิดขั้นสูงเชิงนวัตกรรม รู้จักแก้ปัญหาด้วยวิจารณญาณ การสร้างสรรค์ เป็นคุณลักษณะที่ค่อย ๆ บ่มเพาะ และฝังในตัวเด็ก เขามองว่าปัญหาคือสิ่งท้าทาย ไม่ยอมละเลิกง่าย ๆ จนกว่าจะทำสำเร็จ ซึ่งทำให้เกิดการเห็นคุณค่าในตนเอง เข้าใจทั้งมิติภายในตนเองและมิติเชิงสังคม ส่วนครูเองก็กลายเป็นนักเรียนรู้ไปด้วย คือถ้ายังไม่ดี เราไม่หนีไม่ยอมไม่ปล่อย ต้องเรียนรู้ ต้องหาทางทำจนสำเร็จ หาเทคนิควิธีการมาผลักดันให้เด็กถึงเป้าหมาย เปลี่ยนตัวเองจากครูที่สอนให้ ‘จำ’ เป็นสอนให้ ‘คิด’ ไม่ยัดเยียดความรู้ แต่จะมุ่งไปที่ความสนใจของเด็ก แล้วห้องเรียนที่น่าเบื่อจำเจก็กลับมีชีวิต มีความงอกงามความสุขที่ทั้งครูทั้งเด็กรับรู้ร่วมกันได้”

ก่อร่าง ‘จินตทัศน์’ จากถ้อยคำ ด้วยการเรียนภาษาผ่านวรรณกรรม

ครูภัทรวีร์  สุขโทน โรงเรียนบ้านกองทูล (พิทักษ์ราษฎร์วิทยาคาร) อ.หนองไผ่ จ.เพชรบูรณ์ กล่าวว่า การเรียนภาษาไทยผ่านวรรณกรรม ทำให้เด็กเรียนรู้เนื้อหาเรื่องราวที่ช่วยเตือนสติ สอดแทรกมุมมองชีวิต เปิดทั้งโลกทัศน์ จินตทัศน์ จากภาษาที่สวยงาม มีศัพท์ชั้นสูงและคลังคำที่กว้าง ยาก ลึกซึ้ง ซึ่งต่างไปจากเดิมที่เรียนแค่ ก กา ข ขา ที่สื่อความหมายเพียงชั้นเดียว

“ถ้อยคำคือสิ่งที่เปิดจินตนาการในหัวของเด็ก ให้เขาเห็น และสามารถสร้างภาพที่ลึกล้ำกว่าความหมายแค่ชั้นเดียว แล้วในเรื่องหลักภาษาเขาก็จะมีพื้นฐานที่ไปได้ไกลกว่าแค่เขียนตามคำบอก รู้จักการวิเคราะห์ ตีความจากข้อเขียน ที่แม้แต่ในข้อสอบ O – Net ยังไปถึงแค่ ใคร ทำอะไร ที่ไหน เท่านั้น แต่วรรณกรรมนั้นไม่ได้บอกอะไรเลย ทิ้งปลายเปิดไว้ให้เด็กตีความ มีศัพท์ใหม่ ๆ ที่ทำให้เราสื่อสารได้ถึงสิ่งที่อยู่ภายในตัวเขา หรือบริบทชีวิตของเขา อย่างเมื่อเจอศัพท์เช่นคำว่า ‘อ้างว้าง’ หรือ ‘โดดเดี่ยว’ เราถามเขาต่อได้ว่าคืออะไร เคยรู้สึกไหม บางทีมันก็นำไปสู่บทสนทนาเรื่องครอบครัว หรือเรื่องอื่น ๆ ซึ่งทำให้ครูเข้าใจเด็กได้มากขึ้น”

เราเชื่ออย่างหมดใจว่ามนุษย์ทุกคนเรียนรู้ได้ แม้ว่าต้นทุนเขาไม่พร้อมสักแค่ไหน

ผอ.พวงชมพู เฮ็งประเสริฐ โรงเรียนบ้านห้วยปูลิง อ.อมก๋อย จ.เชียงใหม่ กล่าวว่าบ้านห้วยปูลิงเป็นโรงเรียนพื้นที่สูง การเดินทางลำบากถึงลำบากมาก จึงมีกลุ่มเด็กพักนอนกว่า 80 คน บางคนกลับบ้านแค่เทอมละครั้ง เด็กนักเรียนเป็นปกาเกอะญอ 100 % ใช้ภาษาไทยเป็นภาษาที่สอง ปัญหาที่เห็นชัดคือความด้อยโอกาส ขาดปัจจัย ขาดการเติมทักษะใหม่ ๆ ซึ่งในมุมหนึ่งคิดว่าการช่วยเหลือที่เด็กเป็นผู้ ‘รอรับ’ อย่างเดียว หรือ ‘ให้จนมากเกินพอดี’ จะกลายเป็นบ่อเกิดของทัศนคติไม่ยอมช่วยเหลือตนเอง หรือไม่เห็นคุณค่าในสิ่งที่ตน ‘มี’ ดังนั้นจึงต้องสร้างระบบดูแลช่วยเหลือที่สนับสนุนให้เด็กพึ่งตนเอง มีสุขภาวะที่ดี มีทักษะการใช้ชีวิตในสังคมเมื่อลงไปอยู่บนพื้นราบ อันหมายถึงการตกผลึกในเรื่องศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์

“การบริจาคจนเกินความจำเป็น คือการทำลายพัฒนาการการคิดแก้ปัญหา หรือการเห็นคุณค่าในตัวตน นี่สำคัญมาก เพราะเรามองว่า ‘ความเชื่อมั่น’ จะเป็นต้นทุนหลักที่ทำให้เขาอยู่ในสังคมได้ พัฒนาตนเองจนประสบความสำเร็จได้ สิ่งที่โรงเรียนเน้น จึงเป็นเรื่องการสร้างการเรียนรู้ สร้างเกราะป้องกันวิถีบริโภคนิยมที่ไหลทะลักจากเมืองไปถึงบนดอย เด็กและครอบครัวเขาต้องรู้เท่าทัน ผลลัพธ์การศึกษาจึงต้องไม่ใช่แค่อ่านออกเขียนได้คิดเลขเป็น ซึ่งหนทางที่เราพบว่ามันช่วยเปลี่ยนแปลงเขาได้ถึงรากทัศนคติคือ ‘จิตศึกษา’

“เราออกแบบบทเรียนให้เด็กเรียนรู้เกี่ยวกับฐานทุนที่เขามี ทั้งความสามารถภายใน การทำความเข้าใจสภาพแวดล้อมซึ่งคือทุนธรรมชาติในชุมชน แล้วใช้ความใกล้ชิดของครูช่วยเสริมสร้างภูมิคุ้มกันในการใช้เทคโนโลยี เราพบว่าห้องเรียนที่ปลอดภัยไม่มีการชี้ถูกผิด มีการเสริมพลังใจด้วยจิตวิทยาเชิงบวก ทำให้เด็กเห็นคุณค่า ภูมิใจในตนเอง และรักที่จะเรียนรู้ เหล่านี้เป็นจุดคานงัดที่จิตศึกษาทำให้ความเปลี่ยนแปลงปรากฏ ส่วนสำหรับครู เราเชื่ออย่างหมดใจว่ามนุษย์ทุกคนสามารถเรียนรู้ได้ แม้ว่าต้นทุนเขาไม่พร้อมสักแค่ไหน ซึ่งถ้าครูเชื่อมั่น หาทางผลักดันสนับสนุน สุดท้ายแล้วไม่ว่าโจทย์ยากแค่ไหน เด็กอยู่ในที่ลำบากห่างไกลเท่าไหร่ เขาจะพบวิถีทางในการพัฒนาตนเองจนได้”

ผอ.ชนาวุธ ปทุมชาติ โรงเรียนน้ำสวยวิทยา อ.สระใคร จ.หนองคาย กล่าวเสริมว่า ในเด็กวัยมัธยม ระดับของปัญหาจะขยับไปที่เรื่องพฤติกรรม ยาเสพติด ซึ่งพอเจอปัญหา เด็กพยายามหาทางออกด้วยตัวเอง หลายครั้งจึงยิ่งกลายเป็นส่งผลระยะยาว ดังนั้นครูต้องเป็นผู้สังเกตการณ์ รู้จักนักเรียนให้ได้เป็นรายคน ผ่านการเยี่ยมบ้าน พูดคุย ถอดรหัสจากชิ้นงาน จากคำพูดพฤติกรรมที่เด็กต้องการสื่อสาร รู้ให้ได้ว่าเขาเผชิญกับอะไรอยู่ แต่เท่านั้นไม่พอ เพราะการออกแบบวิธีดูแลช่วยเหลือต้องพึ่งพาผู้ปกครองเด็กด้วย ต้องมีการทำความเข้าใจ ลดทิฐิ พร้อมแก้ปัญหาร่วมกัน อย่างไรก็ตาม การทำให้นักเรียนและผู้ปกครองเปลี่ยนแปลงจากข้างใน ครูต้องไม่ผลีผลาม ต้องยึดมั่นในกระบวนการ ลงมือทำ แล้วค่อย ๆ รอผลความเปลี่ยนแปลง

คนเดียวก็ไปได้ แต่ ‘เพื่อนร่วมทาง’ ช่วยให้ไปได้ไวกว่า

ผอ.การุณ ชาญวิชานนท์ โรงเรียนบ้านโกรกลึก อ.ด่านขุนทด จ.นครราชสีมา กล่าวถึงการขยายผลการทำงานว่า บ้านโกรกลึกเป็นโรงเรียนแรกในจังหวัดที่นำนวัตกรรมจิตศึกษามาใช้ จนเริ่มเห็นผลสำเร็จและประชาสัมพันธ์ออกไป ทำให้มีโรงเรียนอื่น ๆ ที่สนใจเข้าร่วมเรียนรู้ มีเขตพื้นที่การศึกษาเข้ามาสนับสนุน จากนั้นโรงเรียนบ้านโกรกลึกจึงลุกขึ้นเป็นเจ้าภาพจัดกิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู้ นำมาซึ่งเครือข่ายที่ขยายออกไปทั้งในและนอกจังหวัดในเวลาอันรวดเร็ว และไม่เพียงเชิงปริมาณ หากการยกระดับคุณภาพของแต่ละโรงเรียนก็เดินไปข้างหน้าได้เร็วขึ้น

“ในเครือข่ายที่แตกยอดออกไป มีโรงเรียนทั้งในและนอกโครงการ TSQP ที่มาร่วมกับเรา มีมหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมาที่เสนอตัวเป็นฐานปฏิบัติการ มีอาคารสถานที่ งบประมาณ บุคลากรพรั่งพร้อม มีศึกษานิเทศก์มาร่วมเป็นโค้ช จากจุดนั้นโครงการก็เดินไปไวมาก มีการเยี่ยมชมงานกันระหว่างเครือข่าย แชร์ประสบการณ์ ก่อนเปิดเทอมทุกครั้งเราจัดประชุมวางแผนการเรียนการสอน เจาะทีละสัปดาห์ไล่ไปจนครบเทอม เหล่านี้คือความงอกงามของการมีเพื่อนร่วมทางหัวใจเดียวกัน ที่ทำให้เห็นว่า การเปลี่ยนแปลงโรงเรียนทั้งระบบ บางทีทำคนเดียวก็ไปได้ แต่ถ้ามีเพื่อนร่วมทาง พวกเราจะไปได้ไวกว่า”

ดร.นฤมล สุภาทอง รองผู้อำนวยการ สพป. นครพนม เขต 1 กล่าวว่า “โรงเรียนเปลี่ยนแปลงเชิงระบบ ต้องเกิดจากโรงเรียนและผู้บริหารมีใจอยากทำ ถ้าเกิดจากการบังคับจะไม่มีทางยั่งยืนได้ ในส่วนของเขตพื้นที่ เราพร้อมสนับสนุนการจัดการเรียนรู้ที่นำไปสู่การปฏิบัติ ให้ข้อมูลสะท้อนกลับ และช่วยเติมสิ่งที่โรงเรียนต้องการพัฒนาให้ตรงจุด

“พอมีการทำงานร่วมกัน ทำให้มีบรรยากาศของความกลมเกลียวผูกพัน มีกระบวนการที่เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องสม่ำเสมอ โดยหลังจากนี้ที่ผลของโครงการได้แสดงให้เห็นความสำเร็จในระดับหนึ่งแล้ว จากเริ่มต้นด้วยกัน 22 โรงเรียน ถึงวันนี้เรามีโรงเรียน TSQP ในเครือข่าย 57 โรงเรียนแล้ว สิ่งที่เขตพื้นที่ให้ความสำคัญต่อไปคือผู้บริหารที่จะเข้ามาสืบทอด โดยเขตจะมุ่งคัดสรรคนเข้ามาทำงานต่อที่มี mind set เป็นไปในทางเดียวกัน เข้าใจกระบวนการ พร้อมสานงานต่อ เพราะเรามองว่าโครงการนี้คือโอกาสสำหรับเด็กทุกคน ช่วยแก้ปัญหาโรงเรียนขนาดเล็ก ครูไม่ครบชั้น สร้างแรงบันดาลใจให้ครู เปลี่ยนเด็กให้มั่นใจ กล้าแสดงออก มีทักษะชีวิต และหลายโรงเรียนพิสูจน์ให้เห็นผลลัพธ์ทางวิชาการ ซึ่งในเบื้องต้น พูดได้ว่า วันนี้เราประสบความสำเร็จแล้ว”

The post “ให้โรงเรียนของเราเป็นแบบนี้ตลอดไป” บทเรียน ‘จิตศึกษา PBL PLC’ สู่การเป็นโรงเรียนเปลี่ยนแปลงทั้งระบบ first appeared on กสศ..

โรงเรียนบ้านเขาชะโงก จังหวัดเพชรบูรณ์ ได้พิสูจน์ให้เห็นแล้วว่า นวัตกรรม “จิตศึกษา” ที่สอนให้เด็กรู้จักกำกับดูแลตัวเอง และการสร้างสนามพลังบวกในโรงเรียนจะกระตุ้นให้เด็กรู้สึกปลอดภัยและพร้อมที่จะเรียนรู้ได้ดีกว่าการถูกบังคับ 

ความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นมาจากส่วนหนึ่งของโครงการพัฒนาครูและโรงเรียนเพื่อยกระดับคุณภาพการศึกษาอย่างต่อเนื่อง หรือ TSQP ของกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.)​ ที่มีเป้าหมายเข้าไปสร้างต้นแบบแนวทางการพัฒนา “คุณภาพ” การศึกษาในโรงเรียนทั่วประเทศ 

เปลี่ยนบทบาทครูจากผู้บอกความรู้เป็น “โค้ช”

ขำ แสงจันทร์ ผู้อำนวยการโรงเรียนเขาชะโงก เล่าให้ฟังว่า หลังจากเข้าโครงการ TSQP โดยได้ทางมหาวิทยาลัยนเรศวรเข้ามาเป็นทีมโค้ช นำนวัตกรรมการเรียนการสอนจาก “มูลนิธิลำปลายมาศพัฒนา” มาเป็นตัวขับเคลื่อน ทั้งจิตศึกษา, หน่วยบูรณาการ PBL (Problem Based Learning) และ PLC (Professional Learning Community) ชุมชนการเรียนรู้ทางวิชาชีพ

“สิ่งที่เปลี่ยนแปลงไปอย่างเห็นได้ชัดคือการเรียนการสอนที่เปลี่ยนจาก Passive มาเป็น Active Learning ทั้งหมด ครูที่เคยทำหน้าที่เป็นผู้บอกความรู้ ก็เปลี่ยนบทบาทมาเป็นโค้ชกระตุ้นสร้างการเรียนรู้ ให้นักเรียนลงมือปฏิบัติด้วยตัวเอง”​

หัวใจสำคัญที่มีความสำคัญมากคือ “จิตศึกษา” ที่ส่งผลทั้งต่อลักษณะนิสัยและทักษะวิชาการ ถือเป็นการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญ ซึ่งเมื่อผู้บริหารและครูเปิดใจยอมรับไปดำเนินการแม้จะเพียงแค่ไม่กี่เดือน แต่ก็เห็นผลความเปลี่ยนแปลงได้พอสมควร

เริ่มจากเปลี่ยน Mindset กระตุ้นการกำกับตัวเอง

“เราเคยพยายามเปลี่ยนแปลงมาตลอด 10 ปี แต่ก็ไม่มีการเปลี่ยนแปลง จนได้มาลองตรงนี้ปุ๊บ ก็เห็นการเปลี่ยนแปลงที่ดีขึ้น เช่น เรื่องการสร้างสนามพลังบวกที่ทำให้เด็กรู้สึกถึงความปลอดภัย”

 จากเดิมที่เป็นเรื่องของการบังคับใช้ไม้เรียว ทั้งที่ครูก็ปรารถนาดี แต่พอเปลี่ยนมายด์เซตว่ากรอบความคิดแบบเดิมๆ มันใช้ไม่ได้กับปัจจุบันและหันมาใช้จิตศึกษาที่เน้นเรื่องการกำกับตัวเอง การกระตุ้นให้เด็กได้คิดอย่างมีเหตุมีผล รู้สึกเปิดใจ และไม่มีการไปชี้ผิดชี้ถูกในสิ่งที่พวกเขาคิด การเปลี่ยนแปลงก็เกิดขึ้น

ความแตกต่างในครั้งนี้คือเรื่องของ “กระบวนการ” ​ที่มีความชัดเจน ช่วยให้เดินหน้าไปสู่เป้าหมายได้ง่ายขึ้น

“นับเป็นโชคดี ที่ไม่ต้องลองผิดลองถูก แต่มีโค้ชมาช่วยพัฒนาปรับเปลี่ยน แค่เปิดใจเรียนรู้และลงมือไปตามขั้นตอน ก็จะเริ่มเห็นผลว่าดีขึ้น เช่น กระบวนการจิตศึกษาที่ต้องเริ่มจากการสร้างบรรยากาศ ความสบายใจ การได้รู้สึกผ่อนคลาย มี Brain Gym หรือการบริหารสมอง กระตุ้นความคิดด้วยการใช้คำถาม ผ่านกระบวนการชง เชื่อม ใช้ เริ่มจากการเล่าเรื่องยกตัวอย่างสถานการณ์ เชื่อมโยงเข้ากับสิ่งที่อยู่รอบตัว และการประยุกต์ไปใช้ในชีวิตจริง”

ส่งเสริมการฝึกควบคุมตัวเองแทนการบังคับ

“ก่อนหน้านี้ครูจะไม่ค่อยสนใจเรื่องการสร้างสนามพลังบวก เด็กมาโรงเรียนตอนเช้าก็จะคอยถามว่าวันนี้เวรใคร ทำไมไม่ทำเวร กิจกรรมหน้าเสาธงก็เป็นการตำหนิ จับผิดไปหมด พอเข้าเรียนก็ถามว่าใครไม่ทำการบ้านให้ออกมาหน้าชั้นและลงโทษ สถานการณ์เหล่านี้ยิ่งชวนไม่ให้อยากไปโรงเรียน  พอได้เปลี่ยนมาเป็นใช้จิตศึกษา ก็จะเป็นเรื่องการดูแลสถานที่  เพื่อสร้างสิ่งแวดล้อมให้สะอาด ร่มรื่น ปลอดภัย โดยไม่จำเป็นต้องเป็นหน้าที่ของใครคนใดคนหนึ่ง แต่เป็นหน้าที่ของทุกคน รวมถึง ผอ.ด้วย ที่ต้องจับไม้กวาด ไม้ถูพื้น ไปช่วยกันเก็บขยะ พานักเรียนทำ  ก่อให้เกิดความสัมพันธ์แนวราบ ไม่ใช่แนวดิ่ง” 

หลักของการสร้างสนามพลังเชิงบวกต้องไม่ใช่การบังคับ  แต่เน้นทำให้เขาเห็นเป็นตัวอย่างและไม่ใช่เป็นการเสแสร้งแกล้งทำ แต่เป็นการทำจนเป็นปกติวิสัย ให้เห็นว่าเป็นหน้าที่ของทุกคนที่ต้องช่วยกัน 

การเข้าแถวเคารพธงชาติ ก็ต้องเปลี่ยนจากแต่ก่อนที่ต้องร้องเพลงเสียงดังๆ เป็นการไม่บังคับ ไม่ยืดเยื้อ ไม่ต้องใช้ไม้เรียว  แต่ฝึกให้เด็กรู้จักตัวเอง หากฝึกบ่อยๆ ก็จะเป็นคุณลักษณะที่เป็นประโยชน์ในการควบคุมตัวเองได้เป็นอย่างดี

เลิกตักความรู้ใส่ปาก เน้นให้เด็กสังเคราะห์ความรู้ด้วยตัวเอง

เดิมทางโรงเรียนเคยมีความคิดว่า “เรียนน้อยได้น้อย เรียนมากได้มาก” แต่สิ่งที่เกิดขึ้นจริงกลับพบว่า เรียนมากไม่ได้หมายความว่าต้องได้มาก อีกทั้งเรียนแล้วบางครั้งไม่สามารถนำไปใช้ในชีวิตจริงได้ 

นำมาสู่การเรียนแบบหน่วยเรียนรู้ PBL ที่บูรณาการแต่ละสาระวิชาเข้าด้วยกัน จาก 8 สาระวิชา จะแยกภาษาไทย อังกฤษ คณิตศาสตร์ออกมาเรียนต่างหาก ส่วนอีก 5 สาระวิชาที่เหลือ จะมาบูรณาการเป็นหน่วยเรียนหนึ่งหน่วย 

​ เน้นการเรียนผ่านการทำกิจกรรม ไม่เน้นท่องหนังสือ สิ่งที่สะท้อนว่าเด็กได้เรียนรู้และเข้าใจคือ ความสามารถที่จะสรุปออกมาเป็นผังความคิดหรือมายด์แม็ป  เชื่อมโยงแต่ละประเด็นได้ 

“ก่อนหน้านี้การสอนจะคล้ายกับให้เด็กอ้าปาก รอครูตักใส่ปาก ครูเป็นคนคอยบอกความรู้ให้นักเรียน ให้นักเรียนจำ แต่ตอนนี้ไปเปลี่ยนไปเป็นฝึกให้เขาสังเคราะห์ความรู้ด้วยตัวเอง  การกระตุ้นด้วยคำถาม การฝึกหาข้อมูล การแก้ปัญหา 

เริ่มเปลี่ยนจากคุณครูก่อน  สร้างความเข้าใจว่าการสอนที่เคยทำมาใช้กับปัจจุบันไม่ได้ 

“ความรู้มีมากมายในอากาศ อย่าคิดว่าครูรู้ทุกเรื่อง บางเรื่องเด็กรู้มากกว่าครู ครูต้องเปลี่ยนให้เด็กไปแสวงหาความรู้เหล่านั้น หรือเมื่อมีปัญหา ครูจะเข้าไปแก้ไขปัญหาได้อย่างไร” 

เด็กทุกคนได้งอกงามตามวิถีของตัวเอง

ผู้อำนวยการโรงเรียนบ้านเขาชะโงกอธิบายเสริมว่า ทางทีมโค้ชจากมหาวิทยาลัยนเรศวรจะมาเป็นพี่เลี้ยงอบรมที่เป็นคอร์สหลักให้ จากนั้นแต่ละคนก็จะไปหาความรู้เพิ่มเติมจากหนังสือ ยูทูบ 

“ครูแต่ละคนไม่ใช่ต่างคนต่างเปลี่ยน แต่เป็นการเปลี่ยนทั้งระบบพร้อมกัน ช่วยกันเปลี่ยนผ่าน PLC ที่พูดคุยกันทุกสัปดาห์ จะไม่เอาปัญหามาพูดกัน เพราะจะเกิดความท้อแท้ แต่จะเอาความสำเร็จงอกงามมาคุยกัน​ 

“ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นช่วยยืนยันว่าสิ่งที่ทำมานั้นถูกทางแล้ว แม้แต่เด็กบกพร่องทางการเรียนรู้ ที่หากเป็นการเรียนรู้แบบเดิมๆ เขาก็จะไม่สามารถแสดงความสามารถได้เพราะเอาคะแนนเป็นตัววัด ใครทำคะแนนได้ดีคนนั้นเก่ง เด็กเรียนรู้ช้าเลยเสียโอกาส แต่พอเรียนรู้แบบใหม่ เขาก็ได้แสดงความสามารถ ได้รับการยอมรับ หลายคนวาดรูประบายสีเก่ง บางคนมีทักษะการถ่ายทำ ตัดต่อคลิป จนเพื่อนยอมรับ เด็กเก่งก็จะได้รับการต่อยอดให้เก่งยิ่งขึ้น ทุกคนจะเกิดความงอกงามตามวิถีของตัวเอง” 

การเข้าร่วมโครงการ TSQP กับ กสศ. ทำให้เกิดผลลัพธ์ความเปลี่ยนแปลงที่ดีขึ้นทั้งลักษณะนิสัยของนักเรียนและการเรียนรู้ที่ดีขึ้น รวมทั้งเป็นการเปลี่ยนแปลงทั้งระบบ ตั้งแต่ตัวผู้บริหาร คุณครู ไปจนถึงตัวนักเรียน  ซึ่งยังจะต้องพัฒนาอย่างต่อเนื่องต่อไป

The post แทนที่ “ไม้เรียว” ด้วยจิตศึกษา สร้างสนามพลังบวกเพื่อการเรียนรู้ที่ดีขึ้น first appeared on กสศ..

โครงการพัฒนาครูและโรงเรียนเพื่อยกระดับคุณภาพการศึกษาอย่างต่อเนื่อง (TSQP) ของสำนักพัฒนาคุณภาพครู นักศึกษาครู และสถานศึกษา กสศ. ที่มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนาคุณภาพโรงเรียนที่เข้าร่วมโครงการสามารถพัฒนาตนเองได้อย่างต่อเนื่องทั้งระบบโรงเรียน ครู การเตรียมพร้อมเด็กในศตวรรษที่ 21 ในพื้นที่เป้าหมาย 288 โรงเรียน ครอบคลุม 35 จังหวัด โดยมี 5 หน่วยวิชาการสำคัญร่วมพัฒนา โดย 1 ใน 5 หน่วยวิชาสำคัญอย่างมูลนิธิลำปลายมาศพัฒนา ที่มาช่วยพัฒนาเติมความรู้ให้กับโรงเรียน

จากแนวคิดเรื่อง “สนามพลังบวก” อันเป็นจุดเริ่มต้นการเปลี่ยนแปลงโรงเรียนเชิงระบบด้วยนวัตกรรม 3 อย่าง คือ จิตศึกษา การเรียนรู้โดยใช้ปัญหาเป็นฐาน (Problem – based Learning : PBL) และ ชุมชนแห่งการเรียนรู้ (Professional Learning Community : PLC) PBL นำมาสู่การเปลี่ยนแปลงรูปแบบการเรียนการสอนซึ่งได้ผลเป็นที่ยอมรับและ กำลังถูกขยายผลต่อยอดไปสู่โรงเรียนแห่งอื่นด้วยเป้าหมายการการสร้างการเรียนรู้ร่วมกันตลอดชีวิตให้เกิดขึ้นจริง

อ.วิเชียร ไชยบัง จากมูลนิธิลำปลายมาศพัฒนา ผู้บุกเบิกเส้นทางสายนี้เล่าให้ฟังว่า เริ่มต้นพัฒนาการเรียนการสอนในระบบนี้มาตั้งแต่ปี 2552 เริ่มต้นที่โรงเรียนลำปลายมาศ จ.บุรีรัมย์ ก่อนขยายผลไปยังโรงเรียนต้นแบบ โรงเรียนเครือข่าย ซึ่งการจะทำให้เกิดพลังการเปลี่ยนแปลงได้ต้องทำให้ได้ 400-500 โรงเรียนต้นแบบและขยายไปยังโรงเรียนลูกข่าย ซึ่งต้องใช้เวลาพอสมควร

“ตัวแปรคือโรงเรียน ผู้บริหาร ระบบราชการที่มีมายด์เซ็ตอีกแบบ​ เราต้องเข้าไปช่วยเขาพัฒนา ปลุกเขาให้ตื่น แต่ละคนใช้เวลาไม่เท่ากัน และเมื่อตื่นแล้วก็ต้องมาสร้างทักษะให้เขาเพื่อเปลี่ยนแปลงโรงเรียนอย่างสิ้นเชิง เป็นโรงเรียนที่ดี คาดว่าประมาณสองปีจะสามารถเห็นผลได้แบบจากหน้ามือเป็นหลังมือเลย” อ.วิเชียรระบุ

อ.วิเชียร อธิบายว่า จากนวัตกรรมที่นำมาใช้พัฒนาการเรียนรู้ของเด็กและครู สิ่งแรกคือ ‘จิตศึกษา’ จะมุ่งเน้นไปที่การพัฒนา “ปัญญาภายใน” ทำให้ผู้เรียน​เข้าใจตัวเอง ใคร่ครวญกำกับตัวเองได้ มีเป้าหมายของตัวเอง ซึ่งจิตศึกษา มี 3 กระบวนทัศน์ ซึ่งต้องทำทั้งหมด เริ่มตั้งแต่ กระบวนทัศน์แรก ​ครูต้องสร้าง “สนามพลังบวก” ให้นักเรียนรู้สึกว่าอยู่ที่นี่ปลอดภัย ได้รับการเคารพ ร่วมไปกับทางกายภาพของสถานที่มีความสะอาดร่มรื่นปลอดภัย ​มีสัมพันธภาพที่ดีระหว่างครูและลูกศิษย์

“เราจะทำทุกอย่างไม่ให้เด็กรู้สึกว่าถูกบังคับ เราจะไม่มีเสียงออด เสียงระฆัง โดยสร้างวิถีที่เป็นวัฒนธรรมใหม่ที่เด็กต้องกำกับตัวเองให้ได้ในแต่ละช่วงเวลา ว่าเวลานี้จะทำอะไร เวลานี้ต้องหยุด สร้างความสม่ำเสมอจนมีเซนส์เรื่องเวลา กำกับตัวเองโดยไม่ต้องมีใครมาบอกว่าใกล้เวลาเข้าแถว เข้าห้องเรียนแล้ว” อ.วิเชียรกล่าว

ถัดมา กระบวนทัศน์ที่สอง ครูต้องใช้จิตวิทยาเชิงบวกกับเด็ก มีสิ่งที่ต้องลดไม่ทำกับสิ่งที่ต้องทำเพิ่ม ซึ่งอยู่บนหลักการเดียวกันคือเคารพคุณค่าความเป็นมนุษย์ที่เท่าเทียมกันของเด็ก โดยสิ่งที่ไม่ควรทำก็เช่น การเปรียบเทียบ การจัดอันดับ ส่วนสิ่งที่ควรทำเพิ่มก็เช่น การรับ​การชื่นชม การไว้วางใจต่อเขา สิ่งต่างๆเหล่านี้ เสริมให้สมองส่วนกลางของเด็กให้ปลอดภัย ทำให้เขารู้สึกได้รับเกียรติ มีคุณค่าพอที่จะเรียนรู้กับเพื่อนได้

กระบวนทัศน์ที่สามคือกิจกรรมจิตศึกษา มีสามขั้นตอนคือ 20 นาทีแรก ครู จะต้องเตรียมสภาวะจิตเด็กเช่น บริหารสมอง (เบรน ยิม) ​หรืออทำอะไรก็ได้ให้​เด็กมีสติ ​2-5 นาที จากนั้นครูให้ประสบการณ์บางเรื่องเพื่อให้เกิดการรีเฟลคชั่น ​ให้สมองส่วนหน้าได้คิดวิเคราะห์ตัดสินใจเพื่อเลือกทำอะไรบางอย่าง และจบลงด้วยเอ็มพาวเวอร์ (empower)

ทั้งนี้ ​กิจกรรมมีเป้าหมาย 3 ระดับ คือ ฝึกให้เด็ก มีความชำนาญ มีสติ สามารถเรียนรู้ด้วยตัวเองตลอดเวลา
และมีความสามารถตัดสินใจเลือกเชิงจริยธรรมได้ มีความสามารถเลือกเพื่อนำตัวเองได้ ทำลายสิ่งไม่ดี และเป้าหมายระดับสูงคือฝึกให้ผู้เรียนเห็นสิ่งต่างๆ อย่างเป็นจริงในสิ่งที่มันเป็นโดยไม่ตัดสินว่ามันดีเลวอย่างไร

“การฝึกอย่างนี้สัก 200 วัน โครงสร้างสมองย่อมเปลี่ยน มีภาวะการใคร่ครวญ สูงมาก เขาจะเลือกตัดสินใจอะไร
ด้วยความระมัดระวัง ​ดูผลกระทบ ​เขาจะพบตัวเอง เป้าหมายคือการทำให้เขาปฏิบัติต่อสิ่งที่เขามากระทบตัวเองอย่างไร ดำเนินชีวิตอย่างไรให้ไม่เบียดเยียนคนอื่น คอนเซ็ปต์ทั้งหมดสามารถใช้ได้กับนักเรียนตั้งแต่ระดับอนุบาลไปจนถึง ม.3 แต่ก็จะแตกต่างไปในลักษณะกิจกรรมที่เป็นไปตามวัย” อ.วิเชียรอธิบายผลลัพธ์

สำหรับจิตศึกษาเป็นการเน้นปัญญาภายใน แต่ PBL จะเน้นปัญญาภายนอก คือเน้นไปที่การ เข้าใจต่อโลก ทักษะการดำเนินชีวิต การมีทักษะที่จะไปทำงาน และเข้าใจต่อศาสตร์ความรู้ที่จำเป็น​ในการดำเนินชีวิต ซึ่งสองส่วนนี้จะต้องเป็น Active Learning

ขณะที่ การจัดกระบวนการเรียนรู้ให้กับครู เราได้พัฒนา PLC แบบเรา มีรูปแบบที่เข้าใจง่าย ใช้ได้ผลในโรงเรียน ซึ่งจะต้องมี 1. ปัจจัยเกื้อหนุน คือ การมีสถานที่สะอาดปลอดภัย ร่มรื่น ​มีวิถีวัฒนธรรมใหม่ ​วิธีการที่คนจะมีปฏิสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อม และกับคนด้วยกัน 2. ปัจจัยเรียนรู้ มีกิจกรรมเรียนรู้ร่วมกัน หลายแบบมาก ตั้งแต่ถอดบทเรียน Lesson study Case study ไปจนถึงการทำ system study ร่วมกัน

ทั้งนี้ การจะทำ PLC ได้สำเร็จต้องฝึกทักษะครู ให้เป็นทักษะสำหรับการรับรู้ที่สมบูรณ์ ทักษะการกำกับตัวเองเพื่อที่จะให้เกิดการใคร่ครวญและเรียนรู้ เช่นเราฝึกทักษะ ​Deep Listening ฝึกทักษะ Dialogue ทักษะ Fa (Facilitator) ​ถ้าทำอย่างนี้ ได้​ PLC ถึงจะเดินเพื่อขับเคลื่อนครูให้เก่งขึ้นได้

“ถ้า PLC ได้ผลทุกอย่างจะเปลี่ยนหมดซึ่งที่ผ่านมาเราเห็นการเปลี่ยนแปลง ครูตื่นรู้ว่าสิ่งที่เขาทำอยู่ ทำไม่ถูกกับเด็ก ทำไม่ถูกกับวิธีการจัดการเรียนรู้ของมนุษย์หลังจากนั้นจะเห็นความมพยายามเปลี่ยนวิธีการจัดของตัวเองโดยใช้ PLC เป็นตัวช่วย เขาก็จะมี ความเป็นครู ที่เป็นแอคทีฟเลิร์นนิ่งมากขึ้น เข้าใจเด็กมากขึ้น และวางการสอนน้อยลง เป็นการสร้างการเรียนรู้มากขึ้น เห็นได้ชัดเจนจากที่​ไปมาทุกโรงเรียนสัมผัสได้” อ.วิเชียรกล่าวย้ำ

อ.วิเชียร กล่าวเสริมว่า เมื่อครูเปลี่ยนเด็กก็เปลี่ยน ที่ปรากฏได้ผลทันทีคือ หนึ่งการขาดเรียนน้อยลง จนไม่ขาดเรียน สองเขาสนิทกับครู รักครู ร่วมกิจกรรม กำกับตัวเองจดจ่ออยู่กับสิ่งที่เรียนโอกาสที่จะประสบความสำเร็จในการเรียนก็จะสูง

อย่างไรก็ตาม สิ่งที่เน้นไม่ใช่แค่เรื่องผลการเรียนแต่เป็นเรื่องทักษะการเรียนรู้ร่วมกันต่อเนื่อง เพราะนี่คือเรื่องใหญ่ที่จะใช้ตลอดชีวิต​ ส่วนใครจะอยากจะวัดผลสัมฤทธิ์ ใครอยากจะวัดทักษะศตวรรษที่ 21​ ใครอยากจะวัดด้านไหนก็ได้แต่ขอให้ได้เรื่องนี้ก่อน ถ้าหากมีทักษะเรียนรู้ร่วมกันตลอดเวลาทุกอย่างก็จะปรับได้ตามถานการณ์
​เมื่อมนุษย์รักการเรียนรู้ร่วมกัน ก็จะเห็นความเข้าใจจริงต่อสิ่งต่างๆ ความเหลื่อมล้ำก็จะไม่เกิดขึ้น แต่ตอนนี้มนุษย์ไม่สามารถเข้าใจสิ่งต่างๆได้เท่าเทียมกันเพราะคุณภาพการจัดการเรียนรู้ไม่เท่ากัน

The post รร.ไร้เสียงออด ต้นแบบกำกับตัวเอง ​ นวัตกรรมพัฒนาปัญญาผ่าน​“จิตศึกษา” first appeared on กสศ..