คำถามนี้นำไปสู่การทดลองเรื่อง ‘จังหวะเวลา’ คู่ขนานไปกับการดำเนินงานในโครงการ CCT ของกองทุนเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.)

ทำไมต้องพิจารณา ‘จังหวะเวลา’?

เศรษฐศาสตร์ตามขนบ (conventional economics) วางอยู่บนสมมติฐานว่ามนุษย์มีพฤติกรรมที่มีเหตุผล (rational) โดยจะตัดสินใจ ‘เลือก’ กระทำกิจกรรมที่เห็นว่าได้ประโยชน์มากที่สุดภายใต้ข้อจำกัดด้านการเงินที่เผชิญอยู่ พอมาปรับใช้กับกรณีของการให้ทุน CCT อาจสามารถตีความได้ว่า ผู้รับทุนย่อมนำเงินไปใช้จ่าย (หรือเก็บออม) ตามกิจกรรมต่างๆ ที่เห็นว่าเป็นประโยชน์ตามลำดับความสำคัญ ถ้าหากปริมาณเงินที่ได้รับมากขึ้น ข้อจำกัดก็ลดลง จึงทำให้บรรลุระดับการใช้จ่ายเพิ่มมากขึ้น หากผู้ปกครองในครัวเรือนยากจนคิดแบบมีเหตุผล เขาก็จะสามารถประเมินจำนวนของรายได้ที่เขาจะได้รับในห้วงเวลาหนึ่ง (เช่น รอบ 6 เดือน หรือ 1ปี) ได้แม่นยำและทำการ ‘จัดสรร’ รายได้นั้นเพื่อการบริโภคในกิจกรรมต่างๆ ที่ถูกจัดลำดับความสำคัญไว้แล้วอย่างสมดุล (consumption smoothing) ซึ่งถ้าหากครัวเรือนยากจนคิดแล้วว่าการศึกษาเป็นสิ่งสำคัญ ไม่ว่าผู้ปกครองจะได้รับทุนตอนไหน ผลลัพธ์ก็ไม่น่าจะต่างกัน เพราะพวกเขาย่อมจัดสรรเงินไปยังกิจกรรมด้านการศึกษาที่จะเกิดขึ้นไม่ว่าอยู่ช่วงไหนของห้วงเวลาได้อย่างตรงวัตถุประสงค์

แต่ความเป็นจริงไม่เป็นเช่นนั้น การศึกษาที่ผ่านมาพบว่า ครัวเรือนยากจนต้องเผชิญกับข้อจำกัดมากมายทั้งด้านรายได้และสังคม ซึ่งอาจทำให้พวกเขาตัดสินใจแบบติดกรอบ สองนักเศรษฐศาสตร์รางวัลโนเบล อภิจิต แบนเนอร์จี (Abhijit Banerjee) และ เอสเธอร์ ดูโฟล (Esther Duflo) อธิบายว่า คนจนมักมีการตัดสินใจที่ไม่เป็นเหตุผล (ในสายตาของชนชั้นกลาง) เช่น เมื่อมีเงินเพิ่มขึ้นก็จะไปใช้จ่ายในอาหารที่ไม่ได้ประโยชน์และสารอาหารเพิ่มขึ้นในราคาที่แพงขึ้น หรือไปซื้อสิ่งบันเทิง แทนที่จะนำเงินส่วนเพิ่มไปใช้กับสิ่งจำเป็นอื่น (ทั้งๆ ที่ในหมู่บ้านไม่มีแม้แต่สุขาภิบาลและน้ำดื่มที่ถูกสุขลักษณะ) หรือ คนจนหลายคนพึ่งไสยศาสตร์ในการรักษาโรคมากกว่าการรักษาตามหลักการแพทย์ ตรงนี้ไม่ได้หมายความว่าพวกเขาไม่รู้เรื่อง หากแต่เป็นความเคยชินกับข้อจำกัดที่ตนเองเผชิญ

แบเนอร์จีและดูโฟลให้คำอธิบายว่า สำหรับคนที่ตกอยู่ในกับดักความจนและมีชีวิตที่แสนลำบาก  การได้กินอาหารที่มีรสชาติจัดๆ ที่แม้ไม่เป็นประโยชน์นัก แต่อย่างน้อยก็ทำให้ชีวิตได้รับรู้ถึงรสชาติ หรือการมีสิ่งบันเทิงเล็กๆ น้อยๆ ก็อาจบรรเทาชีวิตน่าเบื่อในหมู่บ้าน และฆ่าเวลาจากการไม่มีงานทำได้ ในขณะที่การพึ่งไสยศาสตร์เพื่อรักษาโรคก็เป็นเหมือนกับความหวังที่ยังพอหาซื้อได้ เพราะการไปหาหมอที่โรงพยาบาลต้องใช้ทั้งเวลาและเงินอย่างมาก[1]  

พูดอีกแบบคือ เมื่อใดที่ผู้คนตกอยู่ในกับดักความจน สิ่งที่ให้ประโยชน์ในระยะยาวอาจไม่ใช่สิ่งจำเป็นสำหรับพวกเขาในระยะสั้น

สำหรับกลุ่มผู้ปกครองยากจนในโครงการ CCT ที่ต้องเผชิญกับชีวิตที่ยากลำบาก พวกเขาย่อมไม่คุ้นชินและอาจไม่สามารถประเมินรายได้และการใช้จ่ายได้อย่างแม่นยำ และบ่อยครั้งก็มีพฤติกรรมใช้จ่ายที่เอนเอียงมายังปัจจุบันมาก (present bias) ดังนั้น ผู้ปกครองกลุ่มนี้อาจนำรายได้ส่วนที่เพิ่มขึ้นจากทุนการศึกษาไปใช้จ่ายกับอะไรก็ตามที่เห็นว่าจำเป็นหรือเดือดร้อน ณ ตอนนั้นมากกว่าการวางแผนระยะยาว ถึงแม้จะตระหนักดีว่า หากเขาจัดสรรเงินเหล่านั้นไปยังกิจกรรมทางการศึกษาโดยตรงจะเกิดประโยชน์ในระยะยาวมากกว่า

จริงอยู่ที่ปัญหาการจัดสรรที่ไม่เหมาะสมอาจแก้ไขได้ ถ้าหากผู้ปกครองได้รับทุนในปริมาณที่ ‘มากพอ’ จนทำให้พวกเขาใช้จ่ายได้ตามความต้องการอย่างครบถ้วน และยังเหลือพอสำหรับการศึกษาของบุตรหลาน หากแต่ว่า นโยบายสนับสนุนใดๆ ย่อมมีงบประมาณจำกัด ซึ่งการให้ทุนโดย กสศ. ก็จำกัดอยู่ที่ 3,000 บาท/ปี/ครัวเรือน เท่านั้น คงไม่สามารถช่วยครัวเรือนยากจนทุกครัวเรือนให้มีเงินใช้สอยเหลือเฟือได้

แน่นอนว่า ผู้ปกครองมีสิทธิ์ที่จะนำทุน กสศ. ไปใช้จ่ายในสิ่งจำเป็นอื่นๆ (ตราบที่บุตรหลานยังเข้าเรียนตามเงื่อนไขของทุน) ทุนก้อนที่ได้นี้จะมีส่วนช่วยปลดเปลื้องภาระได้บ้าง แต่งานวิจัยที่ผ่านมาชี้ไว้ชัดว่า การที่ผู้ปกครองสามารถจัดสรรเงินที่ได้รับเพื่อการศึกษาของบุตรหลานมากขึ้น จะเป็นประโยชน์ต่อการเรียนของเด็กมากกว่า และส่งเสริมให้เกิดการสร้างและลงทุนในทุนมนุษย์ในระยะยาวได้อีกด้วย

ดังนั้น เมื่อไม่สามารถจะเพิ่มจำนวนเงินทุนให้ผู้ปกครองและนักเรียนได้ ตัวแปรเรื่องจังหวะเวลา  จึงเป็นปัจจัยสำคัญที่น่าสนใจ เพราะเป็นปัจจัยที่ผู้วางนโยบายสามารถจะปรับเปลี่ยนได้อยู่บ้าง 

ให้เร็ว ให้ช้า

ทีมวิจัยออกแบบการทดลองโดยเลือกผู้ปกครองที่อยู่ในโครงการ CCT จำนวน 502 คน ที่มาจากกลุ่มการทดลองที่ได้รับหลักสูตรส่งเสริมพัฒนาการของลูก (หรือ Parents ที่กล่าวถึงในบทความที่แล้ว) ดังนั้น นอกเหนือจากคุณลักษณะทางประชากรที่ใกล้เคียงกันระหว่างกลุ่มตัวอย่างด้วยกันแล้ว ผู้ปกครองยังอยู่ภายใต้ intervention ในด้านหลักสูตรแบบเดียวกันด้วย  

จากการสำรวจพบว่า มากกว่าร้อยละ 80 ของผู้ปกครองมีภาระค่าใช้จ่ายด้านการศึกษาสูงในเดือนพฤษภาคม ซึ่งเป็นช่วงเปิดภาคการศึกษา เมื่อทราบข้อมูลดังกล่าว เราจัดให้ผู้ปกครองแต่ละคนได้รับเงิน 500 บาท เพื่อเป็นทุนเสริมจากส่วนของที่ได้รับจาก CCT โดยแบ่งผู้ปกครองเป็น 2 กลุ่มให้ได้รับเงินคนละช่วงเวลากัน เรียกว่า ‘ให้เร็ว’ และ ‘ให้ช้า’

กลุ่มทดลองแบบให้เร็ว คือ ผู้ปกครอง 226 คน ที่ได้รับเงิน 500 บาทภายในสองสัปดาห์หลังจากกิจกรรมของหลักสูตรเสร็จสิ้น ซึ่งอยู่ระหว่างกลางเดือนถึงสิ้นเดือนเมษายน 2564 หรืออีกนัยหนึ่งคือ ผู้ปกครองกลุ่มนี้ได้รับเงิน ‘ก่อน’ การเปิดภาคเรียนของบุตรหลานพอสมควร ข้อสันนิษฐานหลักคือ ผู้ปกครองกลุ่มนี้อาจไม่ได้นำเงินไปใช้จ่ายในเรื่องการศึกษาก็ได้ เนื่องจากยังมีเวลาเหลืออยู่พอควรก่อนเปิดภาคเรียน

กลุ่มทดลองแบบให้ช้า คือ ผู้ปกครอง 276 คน ที่ได้รับเงิน 500 บาท ใกล้การเปิดภาคการศึกษา (ช่วงปลายเดือนพฤษภาคมถึงต้นมิถุนายน 2564 หรือประมาณ 1-2 สัปดาห์ก่อนเปิดภาค) ด้วยความที่ช่วงเวลาดังกล่าวใกล้กับการเปิดภาคการศึกษามาก ข้อสันนิษฐานคือผู้ปกครองกลุ่มนี้อาจนำเงินที่ได้รับไปใช้จ่ายด้านการศึกษาของบุตรหลาน

ทีมวิจัยวัดผลการทดลองด้วยสมการถดถอยกับ 2 ผลลัพธ์คือ สมการที่ 1 วัดมูลค่าการใช้จ่ายของผู้ปกครองที่ ‘ไม่เกี่ยว’ กับการศึกษาของผู้ปกครอง ส่วนสมการที่ 2 เป็นการวัดมูลค่าการใช้จ่ายที่ ‘เกี่ยวข้อง’ กับการศึกษา การประมาณค่าพารามิเตอร์ของสมการมีลักษณะของกลุ่มทดลอง (ให้เร็ว ให้ช้า) เป็นตัวแปรหลัก ร่วมด้วยตัวแปรควบคุมอื่นๆ (เช่น เพศ รายได้ รายจ่าย ฯลฯ) 

ให้ถูกเวลา เพื่อการศึกษา

ผลการวิเคราะห์พบว่า โดยเฉลี่ยผู้ปกครองในกลุ่มให้เร็ว (ได้เงินก่อนการเปิดเทอมนานพอสมควร) ใช้จ่ายประมาณ 105 บาท ในกิจกรรมที่ไม่เกี่ยวกับการศึกษาของบุตรหลานอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ และพบว่า ผู้ปกครองในกลุ่มให้เร็วมีการใช้จ่ายเงินที่ได้รับไปยังด้านการศึกษาของบุตรหลานต่ำกว่ากลุ่มให้ช้า โดยกลุ่มผู้ปกครองที่ได้รับเงินแบบให้เร็ว (ล่วงหน้านาน) ใช้จ่ายด้านการศึกษาเป็นจำนวน 262 บาท (ร้อยละ 52.4 ของเงิน 500 บาท ที่ได้รับ) และกลุ่มให้ช้า (ได้เงินตอนใกล้เปิดเทอม) ใช้จ่ายด้านการศึกษาเป็นจำนวน 315 บาท (รูปที่ 1) คิดเป็นร้อยละ 62.4 ของเงินที่ได้รับ

เมื่อดูรายละเอียดของรายจ่ายเปรียบเทียบกันพบว่า ผู้ปกครองกลุ่มให้ช้า มีการใช้จ่ายในเรื่องอาหารและการซื้ออุปกรณ์การเรียนมากกว่ากลุ่มให้เร็ว แต่ทั้งสองกลุ่มมีภาระการใช้จ่ายในเรื่องชุดนักเรียนไม่แตกต่างกันโดยคิดเป็นมูลค่า 190 บาท หรือ ร้อยละ 38 ของเงินที่ได้รับ

ผลการศึกษาแสดงว่า ‘จังหวะเวลา’ ให้เงินมีผลทำให้การใช้จ่ายเงินของผู้ปกครองในเรื่องการศึกษาแตกต่างกัน ตรงนี้อาจไม่ใช่สิ่งแปลกใหม่ เพราะว่าผู้ปกครองครัวเรือนยากจนมีความลำบาก จึงมักมีสภาพคล่องทางการเงินต่ำ เมื่อได้รับเงินมาพวกเขาก็นำไปใช้จ่ายตามความจำเป็นเฉพาะหน้า และหากความจำเป็นเฉพาะหน้าที่ว่าคือช่วงเปิดเทอม การรับเงินในเวลาดังกล่าวก็ย่อมทำให้ผู้ปกครองนำไปใช้ในกิจกรรมด้านการศึกษา

แม้ข้อค้นพบข้างต้นจะไม่ใช่เรื่องน่าแปลกใจ (เพราะทฤษฎีได้กล่าวไว้แล้ว) แต่มันคือหลักฐานเชิงประจักษ์ที่ยืนยันสภาพความจริงนี้ ที่สำคัญกว่านั้นคือผลการศึกษาจะเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญในการคิดและถกเถียงเชิงนโยบายต่อว่า การจัดสรรเงินช่วยเหลือต่างๆ (รวมทั้งในโครงการ CCT ของ กสศ.) อาจจำเป็นต้องคำนึงถึงจังหวะเวลาเป็นพิเศษหรือไม่ อย่างไร  

จังหวะเวลาที่ดีของใคร?

การให้ทุนตามจังหวะเวลาอาจฟังดูง่าย แต่ไม่ง่ายที่จะทำ เพราะการขับเคลื่อนโครงการ CCT หนึ่งๆ ย่อมเกี่ยวข้องกับผู้คนและหน่วยงานหลายฝ่าย ดังนั้น การให้ทุนตามจังหวะของผู้รับทุนอาจไม่สอดคล้องกับจังหวะที่ดีของผู้ดำเนินนโยบายได้ เช่น การให้ทุนตามโครงการ CCT ของ กสศ. มักจะเกิดขึ้นหลังเปิดเทอมมาแล้วสักระยะหนึ่ง (2-3 สัปดาห์) เพราะมีความสะดวกสำหรับโรงเรียนและครูในการสำรวจข้อมูลความยากจนของนักเรียน ซึ่งจะช่วยให้ติดตามผู้ปกครองมารับทุนได้ง่ายและตกหล่นน้อย ในขณะที่ผู้ปกครองเองก็มีความสะดวก เพราะต้องมารับ-ส่งบุตรหลานที่โรงเรียนอยู่แล้ว แต่หากยึดผลการศึกษาเป็นแหล่งอ้างอิง การให้ทุนด้วยกรอบเวลานี้อาจมองได้ว่า ‘ให้ช้าเกินไป’ ซึ่ง เป็นการได้รับทุนที่อาจเลยจังหวะเวลาที่คิดถึงความจำเป็นด้านการศึกษาในช่วงเตรียมเปิดเทอมไปแล้ว เป็นต้น

ด้วยเงื่อนไขต่างๆ นี้ การปรับเวลาให้ทุนจึงไม่อาจทำได้ดั่งใจในทันที แต่ไม่อยู่ในวิสัยที่ทำไม่ได้ โจทย์สำคัญที่ต้องคิดต่อคือ จะออกแบบการจัดการอย่างไรเพื่อให้โครงการ CCT สามารถให้ทุนใน ‘จังหวะเวลา’ ที่เหมาะสม โดยที่ไม่เพิ่มต้นทุนธุรกรรมในการดำเนินนโยบายเกินไป

สิ่งที่ควรทำต่อเพื่ออนาคต

แม้เราจะทราบว่า ‘จังหวะเวลา’ มีผลต่อพฤติกรรมการจัดสรรทุนของผู้รับทุน แต่ก็ยังมีเรื่องที่ต้องศึกษาต่ออีกมาก การเพิ่มกลุ่มทดลองให้ใหญ่ขึ้นและกระจายตัวไปยังภูมิภาคต่างๆ น่าช่วยให้ผลลัพธ์หนักแน่นขึ้น รวมถึงการติดตามผลการรับทุนของผู้ปกครองแบบให้ช้า (ใกล้กับช่วงเวลาที่ต้องใช้จ่าย) และให้เร็ว (ไกลจากช่วงเวลาที่ต้องใช้จ่าย) ในระยะยาว โดยตรวจสอบเปรียบเทียบผลที่มีต่อพัฒนาการของบุตรหลานด้านทักษะการคิดรู้ และ/หรือ อารมณ์ของแต่ละกลุ่มก็เป็นสิ่งที่ควรติดตามต่อไป

องค์ความรู้เกี่ยวกับผลลัพธ์ต่างๆ ในระยะยาวนี้จะกลายเป็นทรัพยากรสำคัญที่ช่วยทำให้การออกแบบนโยบาย CCT มีประสิทธิภาพมากขึ้น ทั้งในด้านการทำหลักสูตรสร้างเสริมทักษะที่ได้ผลและจังหวะเวลาการให้ทุนที่ลงตัว

[1] อภิจิต เบเนอร์จี และ แอสเตร์ ดูโฟล (2563). เศรษฐศาสตร์ความจน แปลจาก [Poor Economics] (ฉันทวิทย์ ตัณฑสิทธิ์ ผู้แปล). กรุงเทพฯ. SALT.

The post ทำไม ‘จังหวะเวลา’ การให้ทุนการศึกษาจึงสำคัญ?: ข้อค้นพบจากเศรษฐศาสตร์พฤติกรรม first appeared on กสศ..

หนึ่งในนโยบายที่นำไปใช้แก้ปัญหาการออกจากระบบการศึกษาของนักเรียนคือ ‘การจัดสรรทุนอย่างมีเงื่อนไข’(Conditional Cash Transfer: CCT) โดยให้เงินช่วยเหลือครัวเรือนครัวเรือนยากจน แต่มีเงื่อนไขว่าต้องพาบุตรหลานไปเรียนอย่างสม่ำเสมอ เพื่อสร้างแรงจูงใจให้ครัวเรือนยากจนลงทุนในทรัพยากรมนุษย์มากขึ้น นโยบายนี้ได้รับการยอมรับและนำไปใช้อย่างแพร่หลายทั่วโลก เนื่องจากมีผลวิจัยรองรับมากมาย โดยเฉพาะงานวิจัยที่ใช้วิธีการแบบ randomized controlled trials (RCTs) หรือการทดลองแบบสุ่มที่มีกลุ่มควบคุมในการประเมินผลของการจัดสรรทุนอย่างมีเงื่อนไข โดยงานวิจัยที่ผ่านมาชี้ว่าการจัดสรรทุนแบบนี้มีประโยชน์จริง เด็กนักเรียนจากกลุ่มทดลอง (treatment group) ที่ได้รับเงินสนับสนุนมีอัตราการเข้าเรียนที่สูงกว่านักเรียนในกลุ่มควบคุม (control group) ที่ไม่ได้รับเงินสนับสนุน[2]

ในประเทศไทย กสศ. คือหน่วยงานสำคัญที่ดำเนินนโยบายการจัดสรรทุนอย่างมีเงื่อนไข โดยคัดกรองนักเรียนจากครัวเรือนที่มีฐานะยากจนพิเศษ แล้วให้การสนับสนุนทุนเป็นจำนวน 3,000 บาทต่อคนต่อปี แต่ต้องให้ผู้รับทุนปฏิบัติตาม ‘เงื่อนไข’ ซึ่งคือ การมาโรงเรียนไม่ต่ำกว่าร้อยละ 80 ต่อภาคการศึกษา เห็นได้ว่าการให้ทุนนี้จึงช่วยลดปัญหาด้านค่าใช้จ่ายทางการศึกษาและป้องกันการขาดเรียนและลาออกกลางคันของนักเรียน  

แต่ลำพังแค่การให้ทุนเพื่อให้เข้าเรียนสม่ำเสมออาจไม่เพียงพอที่จะช่วยแก้ปัญหาความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาได้ ในปี 2563 พวกเราได้สำรวจกลุ่มตัวอย่างของนักเรียนผู้รับทุน CCT จาก กสศ. ในทุกภูมิภาค พบว่า นักเรียนยังมีมุมมองด้านอาชีพในอนาคตแบบจำกัด พวกเขามองเห็นความหลากหลายของอาชีพน้อย และคาดการณ์รายได้ในอนาคตของตนเองต่ำกว่าเด็กที่มาจากพื้นฐานครอบครัวที่ดีกว่า[3] ตรงนี้อธิบายได้ว่า นักเรียนที่ด้อยโอกาสมักไม่ค่อยได้รับข้อมูลหรือประสบการณ์ที่ช่วยในการตัดสินใจสิ่งต่างๆ ที่สำคัญในชีวิต โดยเฉพาะที่เกี่ยวกับอาชีพและรายได้ และผู้ปกครองเองก็ยังขาดข้อมูลในเรื่องนี้เช่นกันทำให้ไม่สามารถแนะนำบุตรหลานได้ ส่วนในด้านจิตวิทยานั้นนักเรียนที่ด้อยโอกาสมักไม่ค่อยได้รับกิจกรรมที่ส่งเสริมแรงบันดาลใจด้านบวกที่เท่ากับครัวเรือนที่มีความพร้อมด้านทุนทรัพย์ ปัจจัยเหล่านี้ทำให้ทั้งนักเรียนและผู้ปกครองเผชิญกับข้อจำกัดด้านข้อมูลอาชีพ (information constraint) และความจำกัดด้านจิตใจ หรือ mindset (internal constraint) พวกเขาจึงมีความคิดแบบ ‘ติดกรอบ’ ว่าไม่สามารถเปลี่ยนแปลงอนาคตให้ดีขึ้น

ดังนั้น การศึกษาล่าสุดของพวกเรา จึงได้ออกแบบการทดลองแบบ RCT เพื่อหาคำตอบว่า หากนักเรียนได้รับข้อมูลด้านอาชีพและมีการสร้างมุมมองเชิงบวกแล้ว พวกเขาจะสามารถสร้างความมุ่งมาดต่อการศึกษาและมองอนาคตของพวกเขาได้ดีขึ้นหรือไม่ และมุมมองทางจิตวิทยาที่เป็นบวกจะสามารถช่วยยกระดับจิตใจให้มีความมุ่งมาดต่อการศึกษาหรือไม่

Growth Mindset กับความมุ่งมาดต่อการศึกษา

การทดลองของเราจึงสร้าง intervention หลากมิติ ที่ให้ทั้งกิจกรรมในห้องเรียนที่สร้างเสริม ‘กรอบคิดแบบเติบโต’ (growth mindset) และการให้ ‘ข้อมูลด้านอาชีพ’ แก่นักเรียนที่ได้รับทุนและผู้ปกครอง แล้ววิเคราะห์ว่ากิจกรรมเหล่านี้จะสามารถสร้างทักษะต่างๆ ของนักเรียนทั้งด้านการคิดรู้ (cognitive) และพฤติกรรมด้านอารมณ์ (non-cognitive) มากน้อยเพียงใด รวมถึงเพื่อตอบคำถามว่าผู้ปกครองจะมีความเปิดกว้างและมีความสนใจในเรื่องการเรียนของบุตรหลานอย่างมีปฏิสัมพันธ์มากขึ้นหรือไม่[4] การทดลองครั้งนี้นับได้ว่าช่วยจำแนกการวิเคราะห์ผลของโครงการ CCT ของ กสศ. ด้วยกลุ่มทดลองที่ชัดเจนขึ้น และยังเป็นการช่วยสำรวจหา intervention คู่ขนานที่ไปพร้อมกับการให้เงินอุดหนุนที่อาจช่วยปรับปรุงผลลัพธ์ทางการศึกษาได้

ทีมวิจัยของเราได้ร่วมมือกับ Learn O Life (LOL) ซึ่งเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านจิตวิทยาการศึกษา เพื่อออกแบบกิจกรรม growth mindset และการให้ความรู้ด้านอาชีพแห่งอนาคตใหม่ สำหรับนักเรียนและผู้ปกครอง โดยจัดทำขึ้นเป็นหลักสูตรที่ใช้วิดีโอเป็นสื่อการสอนในห้องเรียนทั้งหมด 4 หลักสูตรด้วยกัน

หลักสูตรที่ 1 เรียกว่า Career เป็นการให้ข้อมูลเกี่ยวกับอนาคตด้วยมุมมองอาชีพแห่งศตวรรษที่ 21 แบบต่างๆ และร่วมค้นหาตัวตนจากข้างในว่าเหมาะสมกับอาชีพแบบใดบ้าง

หลักสูตรที่ 2 เรียกว่า Mindset เป็นการให้ข้อมูลและฝึกปฏิบัติตามหลักการกรอบคิดแบบเติบโต เพื่อให้ผู้ร่วมกิจกรรมค่อยๆปรับความคิดว่า สมองพัฒนาได้จากความพยายาม ความสำเร็จก็วัดได้จากความพยายาม รวมถึงความผิดพลาดไม่ใช่การตีตราของความไม่เก่ง แต่เป็นขั้นตอนหนึ่งเพื่อการเรียนรู้และพัฒนา

หลักสูตรที่ 3 เรียกว่า Mindset x Career เป็นการนำกิจกรรมของสองกลุ่มแรกมาผสมกันเพื่อให้ผู้เข้าร่วมได้ฝึกทั้งกรอบคิดแบบเติบโตและค้นหาอาชีพไปด้วยกัน

หลักสูตรที่ 4 เรียกว่า Parents เป็นเนื้อหาสำหรับผู้ปกครองเพื่อให้เข้าใจและช่วยส่งเสริมพัฒนาการของลูกๆ รูปที่ 1 แสดงหน้าปกคู่มือของหลักสูตรต่างๆ

เป้าหมายของกิจกรรมคือนักเรียน 2 ระดับชั้น (ป.4 และ ม.1) และผู้ปกครอง ที่อยู่ในโครงการ CCT ที่เลือกวัยนี้เพราะถือเป็นหัวเลี้ยวหัวต่อของการเปลี่ยนผ่านไปสู่วัยรุ่นและไปสู่ระดับขั้นการศึกษาที่สูงขึ้น ส่วนสถานที่นั้น เรามุ่งไปที่ภาคอีสานคือ โรงเรียนในจังหวัดขอนแก่น อุดรธานี และกาฬสินธุ์ จำนวน 251 แห่ง หนึ่งเหตุผลหลักในการเลือกภาคอีสานมาจากการลงไปในพื้นที่ชนบทหลายครั้ง และทีมวิจัยพบว่าเด็กๆ ส่วนมากมีมุมมองของอนาคตและอาชีพที่ยังอยู่ในกรอบของพื้นที่ที่ตนเคยชิน เช่น โตขึ้นอยากจะเป็นชาวนา เป็นคนขับรถไถ เป็นคนเลี้ยงวัว ฯลฯ แน่นอนว่าความคิดดังกล่าวไม่ใช่เรื่องผิด แต่ก็สะท้อนให้เห็นว่ายังมีช่องว่างอีกมากที่กิจกรรมของเราน่าจะช่วยเติมเต็มเพื่อเปิดมุมมองไปสู่อาชีพในอนาคตที่หลากหลายกว่าได้ และปลดล็อกความคิดไปสู่การเติบโตที่ไม่จำเป็นต้องยึดติดสภาพความเป็นอยู่แบบเดิมๆ

พูดอีกแบบคือ ความคิดที่ไม่ติดกรอบอาจเป็นอีกหนึ่งกุญแจสำคัญในการช่วยกระตุ้นการสร้างทุนมนุษย์ในเด็ก พร้อมด้วยเป้าประสงค์ใหญ่คือ การลดความเหลื่อมล้ำทั้งทางการศึกษาและอนาคตข้างหน้าของเด็กเหล่านี้

ออกแบบการทดลองในโลกจริง

เรามีจำนวนนักเรียนทั้งหมดกว่า 12,000 คนในโครงการ โดย 1 ใน 4 คือนักเรียนที่อยู่ในโครงการ CCT และผู้ปกครองอีกกว่า 1,400 คน กลุ่มตัวอย่างได้ถูกสุ่มแบ่งไปตามกลุ่มทดลองต่างๆ 5 กลุ่ม ได้แก่ กลุ่มทดลองที่ 1 คือนักเรียนที่รับหลักสูตร Career (ข้อมูลด้านอาชีพ) กลุ่มทดลองที่ 2 คือ นักเรียนที่รับหลักสูตร Mindset (ข้อมูลการสร้างกรอบคิดแบบเติบโต) กลุ่มทดลองที่ 3 คือ นักเรียนที่ได้รับหลักสูตร Mindset x Career (ทั้งข้อมูลกรอบคิดแบบเติบโตและอาชีพ) กลุ่มทดลองที่ 4 คือ นักเรียนที่ได้รับหลักสูตร Mindset x Career เช่นกัน แต่ต่างที่ผู้ปกครองของนักเรียนกลุ่มนี้ได้รับหลักสูตรส่งเสริมพัฒนาการลูกด้วย กลุ่มทดลองนี้เรียกว่า Parents และสุดท้าย เรามีนักเรียนและผู้ปกครองอยู่อีกหนึ่งกลุ่มที่ไม่ได้รับกิจกรรมใดๆเพิ่มเติมทำหน้าที่เป็น กลุ่มควบคุม เพื่อไว้เป็นกลุ่มเปรียบเทียบ

ในการทดลองครั้งนี้ ทางโรงเรียนได้จัดเวลาบางส่วนในคาบแนะแนวไว้ให้นักเรียนและผู้ปกครองทำกิจกรรมของหลักสูตรผ่านแพลตฟอร์มของ LOL โดยมีคุณครูเป็นผู้นำกิจกรรม ตั้งแต่การล็อกอินเข้าระบบเพื่อชมวิดีโอประกอบการพานักเรียนทำแบบฝึกในสมุดกิจกรรม คุณครูยังช่วยเก็บรวบรวมข้อมูลการวัดทักษะด้านการคิดรู้และพฤติกรรมด้านอารมณ์ของนักเรียนทั้งก่อนหลักสูตรเริ่มและหลังหลักสูตรจบลง และข้อมูลด้านทัศนคติของผู้ปกครองทั้งก่อนและหลังเข้าร่วมกิจกรรมของหลักสูตรด้วยเช่นกัน ส่วนทางทีมวิจัยเองก็ได้ทำการนัดประชุมใหญ่และย่อยเพื่อชี้แจงขั้นตอนต่างๆ รวมถึงคอยให้ทีมผู้ช่วยวิจัยคอยประสานงาน ติดตาม และอำนวยความสะดวกให้แก่ครูตลอดกระบวนการ เพื่อลดความผิดพลาดของข้อมูลให้ได้มากที่สุด ระยะเวลาตั้งแต่เริ่มนัดหมายคุณครูจากทุกโรงเรียนเพื่อชี้แจงครั้งแรก ไปจนจบหลักสูตรและได้ข้อมูลจากแบบสอบถามกลับมา ซึ่งใช้เวลาประมาณ 5 เดือน

ในส่วนของการวัดทักษะต่างๆนั้น เราใช้แบบทดสอบทักษะเชิงปัญญา (standardized test) ด้านคณิตศาสตร์และภาษาไทยตามระดับชั้นของนักเรียน โดยวัดทั้งก่อนและหลังการได้รับหลักสูตร ส่วนการวัดทักษะเชิงพฤติกรรมและอารมณ์ใช้แบบประเมินจุดแข็งและจุดอ่อน[5] คะแนนต่างๆ ถูกประมาณค่าพารามิเตอร์ด้วยแบบจำลองเศรษฐมิติแบบ value added specification โดยให้คะแนนที่เกิดหลังจากได้รับหลักสูตรเป็นตัวแปรตาม นำมาเปรียบเทียบกับคะแนน baseline (คะแนนที่ได้ก่อนเริ่มกิจกรรมของหลักสูตร) ว่าผลของ intervention จากกิจกรรมในหลักสูตรใดบ้างที่ส่งผลต่อทักษะต่างๆ ของผู้ร่วมการทดลอง

โดยเราจะรายงานผลเปรียบเทียบระหว่าง intervention และเปรียบเทียบผลที่พบของนักเรียนชั้น ป.4 (สีเขียว) และ ม.1 (สีแดง)

Growth Mindset ส่งผลอย่างไรต่อเด็กบ้าง?

1. ผลของการให้กิจกรรม (intervention) ต่อ growth mindset

ทุกหลักสูตรส่งผลบวกต่อความคิดแบบเติบโตทั้งหมด โดยเฉพาะหลักสูตรที่มีการฝึกด้าน growth mindset ผสมอยู่ และพบว่านักเรียนชั้น ม. 1 พบว่ามีการพัฒนามากกว่านักเรียนชั้น ป.4 พอสมควร (รูปที่ 2)

2. ผลของการให้ intervention ต่อผลด้านทักษะทางภาษาและคณิตศาสตร์

เป็นที่น่าสังเกตว่า หลักสูตรที่สร้างเสริมทักษะเชิง cognitive ที่วัดด้วยคะแนนภาษาไทย (รูปที่ 3 ซ้าย) และคะแนนคณิตศาสตร์ (รูปที่ 3 ขวา) มาจากกลุ่มนักเรียนที่ได้รับ intervention ด้วยหลักสูตร career มากที่สุด โดยที่ลำพังการให้หลักสูตรสร้างเสริม growth mindset อย่างเดียวไม่ทำให้คะแนนเปลี่ยนแปลง นอกจากนี้ การได้รับทั้งเนื้อหาด้าน career และ growth mindset ช่วยเสริมคะแนนด้าน cognitive ของกลุ่มเด็กโต (ม.1) อย่างมากและมีนัยสำคัญทางสถิติ อย่างไรก็ตาม เป็นที่น่าแปลกใจว่า ผลจากการที่ผู้ปกครองได้รับหลักสูตรด้วยนั้น มีค่าค่อนข้างต่ำ หรือเกือบเท่ากับศูนย์

3. ผลของการให้ intervention ต่อทักษะเชิง non-cognitive

สำหรับนักเรียนอายุน้อย (ชั้น ป.4) การให้ intervention ทุกรูปแบบไม่ได้ทำให้เกิดการปรับทักษะด้าน non-cognitive ไปในทางบวกซักเท่าไรนัก (บางกรณีพบว่ามีทักษะลดลงเล็กน้อยด้วย) แต่เมื่อพิจารณากลุ่มเด็กโต (ชั้น ม.1) เรากลับเป็นผลตรงกันข้าม นั่นคือ intervention ทุกรูปแบบช่วยสร้างทักษะเชิงพฤติกรรมและอารมณ์ นอกจากนี้ การที่นักเรียนในกลุ่มได้รับทั้งข้อมูลด้านอาชีพและได้ฝึกด้าน growth mindset ทำให้ทักษะด้านอารมณ์มีพัฒนาการมากกว่าได้รับข้อมูลด้านอาชีพหรือ mindset เพียงอย่างเดียว และเรายังพบผลลัพธ์มีค่ามากที่สุดในกลุ่มที่ผู้ปกครองที่ได้รับหลักสูตรควบคู่ไปด้วย (รูปที่ 4)

4. ผลของการให้ intervention ต่อมุมมองต่ออนาคต

นอกจากการประเมินผลด้านทักษะต่างๆแล้ว ทีมได้ให้ความสำคัญต่อทัศนคติในการมองอนาคตของเด็ก โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเรื่องความมุ่งมาดและความคาดหวังด้านอาชีพในอนาคต ถ้าหาก intervention ของเราทำให้เด็กๆมีความคาดหวังต่ออาชีพที่ใช้ทักษะขั้นสูงเพิ่มขึ้น นั่นแสดงว่าพวกเขามีทัศนคติต่ออนาคตไปในทางบวกมากขึ้นนั่นเอง รูปที่ 5 แสดงผลว่าการให้ intervention ในกลุ่มเด็กเล็ก (ชั้น ป.4) ไม่ได้ทำให้ทัศนคติด้านอาชีพในอนาคตเปลี่ยนไป แต่สำหรับกลุ่มเด็กโต (ชั้น ม.1) หลักสูตร Career ดูเหมือนเป็นตัวผลักที่แรงที่สุด รองมาคือหลักสูตร Mindset นอกจากนี้  ในหลักสูตร Parents ที่ผู้ปกครองได้เข้าร่วมกิจกรรมพบว่า พวกเขามีค่าทัศนคติในการมองอนาคตของลูกที่ปรับตัวสูงขึ้น

เรายังพบอีกว่า การให้หลักสูตรแก่ผู้ปกครองช่วยเสริมปฏิสัมพันธ์ที่พวกเขามีกับนักเรียน กล่าวคือ ผู้ปกครองที่ได้รับหลักสูตรมีแนวโน้มสนใจเรื่องการเรียนของลูกๆ เพิ่มขึ้น รวมถึงพูดคุยกับลูกๆ เกี่ยวกับเรื่องโรงเรียนมากขึ้น เมื่อเปรียบเทียบกับผู้ปกครองในกลุ่มทดลองอื่นๆ ที่ไม่ได้รับหลักสูตร เป็นไปได้ว่าหลักสูตรนี้ได้ให้ข้อมูลที่ช่วยให้ผู้ปกครองมีเรื่องสนทนากับบุตรในเรื่องโรงเรียนมากขึ้น (ซึ่งคุณครูใน focus group ก็สังเกตเห็นสิ่งนี้จากผู้ปกครองเช่นกัน)

โดยรวมนั้น ผลลัพธ์ของหลักสูตรอาชีพค่อนข้างน่าประทับใจ เพราะช่วยเพิ่มคะแนนในทักษะด้านต่างๆให้แก่กลุ่มทดลองได้อย่างมีนัยสำคัญ ทั้งคะแนนทักษะทางปัญญา และทักษะด้านอารมณ์และพฤติกรรมต่างๆ อีกทั้งช่วยเพิ่มมุมมองทางบวกต่อการศึกษาให้แก่นักเรียนด้วย กระนั้น เด็กนักเรียนส่วนมากยังมีมุมมองเลือกอาชีพติดกับกรอบเพศอยู่ (เช่น ผู้หญิงเป็นพยาบาล หรือผู้ชายเป็นวิศวกร)  และผลส่วนใหญ่ก็ยังเกิดกับนักเรียนชั้น ม.1 เป็นหลัก ตรงนี้อาจอธิบายเสริมด้วยข้อมูลจากการสนทนากลุ่ม (focus group) ได้ โดยคุณครูให้ข้อคิดเห็นว่า หลักสูตรอาชีพน่าชื่นชม เพราะนำเสนอมุมมองด้านอาชีพที่ทันสมัยและแตกต่างจากการแนะแนวแบบเดิม แต่ติดขัดที่ยังมีความสนุกไม่พอจึงไม่อาจดึงดูดความสนใจของเด็กในชั้น ป.4 ได้ ส่วนหลักสูตรแบบผสมผสานไม่ค่อยเห็นผลนัก เมื่อเปรียบเทียบกับหลักสูตรแบบเดี่ยว กลุ่มทดลองนี้ไม่ได้มีผลคะแนนทางทักษะต่างๆ เพิ่มขึ้นอย่างสำคัญ ข้อสังเกตจากคุณครูใน focus group คือ ตัวหลักสูตรค่อนข้าง ‘หนัก’ เกินไปสำหรับนักเรียน ซึ่งอาจทำให้ย่อยยากและไม่เกิดผลเท่าที่ควร

ควรกล่าวด้วยว่า ผลการทดลองข้างต้น เป็นผลในระยะสั้นที่วัด 1-2 เดือนหลังให้หลักสูตร กลุ่มการทดลองบางกลุ่มอาจมีผลลัพธ์ในระยะยาว ซึ่งยังต้องติดตามกันต่อไป

การศึกษานี้นับเป็นจุดเริ่มต้นที่ทำให้มองเห็นว่ากิจกรรมแบบ growth mindset สามารถสร้างผลลัพธ์ที่ดีต่อเด็กและผู้ปกครองในโครงการ CCT และการติดตามวัดผลของหลักสูตรต่างๆ ในระยะยาวเป็นเรื่องสำคัญ และมีความเป็นไปได้ เพราะโรงเรียนค่อนข้างตอบรับหลักสูตรในทางดี รวมถึง กสศ. ก็มีพื้นฐานความสัมพันธ์ที่ดีกับคุณครู โรงเรียน และผู้ปกครองอยู่แล้ว การปรับใช้อาจทำโดยผนวกกิจกรรมของหลักสูตรเข้าไปอยู่ในเงื่อนไขของการให้ทุนได้ แน่นอนว่าต้องทำภายใต้การจัดการที่ไม่เพิ่มภาระแก่โรงเรียนจนเกินไป ส่วนหลักสูตรควรตัดทอนเนื้อหาที่ไม่จำเป็น และเน้นรายละเอียดอาชีพแห่งอนาคตเพิ่มขึ้น โดยเนื้อหาต้องมีความสนุกสนาน รวมทั้งสามารถละลายอคติทางเพศแบบเดิมให้มากขึ้น

ผลการวิจัยกับนัยต่อการแก้ไขปัญหาความยากจนข้ามรุ่น

นัยสำคัญที่สุดของการทดลองแบบในห้องเรียนแบบสุ่มในครั้งนี้ ก็เพื่อหาแนวทางที่จะส่งเสริมการเลื่อนชั้นทางสังคม (social mobility) ให้เกิดมากขึ้นในสังคมไทย ซึ่งการเข้าถึงการศึกษาที่มีคุณภาพอย่างทั่วถึงคือหัวใจสำคัญ

การให้หลักสูตร growth mindset และการสร้างเสริมความรู้ด้านหนทางเชิงอาชีพ ช่วยให้ทั้งเยาวชนและผู้ปกครองเกิดการมองอนาคตอย่างมีความมุ่งมั่นและมุ่งมาด ซึ่งองค์ประกอบเหล่านี้จะป้องกันให้พวกเขาไม่หลุดออกจากระบบการศึกษา สามารถก้าวข้ามอุปสรรคและข้อจำกัดที่เกิดจากสภาพแวดล้อมต่างๆ และมีอนาคตไกลได้ตามศักยภาพที่แท้จริง

เชิงอรรถ

[1] สำรวจข้อมูลนักเรียนยากจนพิเศษ

[2] บางตัวอย่างของงานวิจัยที่ใช้ RCTs เพื่อประเมินผล CCT เช่น Behrman et.al. (2005) ที่ชี้ว่านโยบาย ‘Progresa’ (ชื่อเรียกนโยบาย CCT ในประเทศเม็กซิโก) ในกลุ่มทดลองที่เป็นนักเรียนรับเงินสนับสนุนมีอัตราการเข้าเรียนมากกว่ากลุ่มควบคุม หรือดูบทความสรุปเรื่อง conditional cash transfer ได้จาก Millán et al. (2019)

[3] สุภารีและคณะ (2563)

[4] รายละเอียดของงานวิจัย ดูเพิ่มเติมได้ที่งานของ นรชิต จิรสัทธรรม และคณะ (2564)

[5] แบบทดสอบนี้ประเมินตามหมวดหมู่ คือ (i) ปัญหาทางอารมณ์ (emotional), (ii)  ความสัมพันธ์กับเพื่อน (peer relation), (iii) พฤติกรรมเกเร (conduct problem), (iv) พฤติกรรมไม่นิ่ง (hyperactivity) และ (v) ด้านสัมพันธภาพทางสังคมที่แสดงออกในด้านดี (pro-social) โดยสองพฤติกรรมแรกคือลักษณะภายใน (internalized) ส่วนสามพฤติกรรมหลังคือลักษณะภายนอก (externalized)

เอกสารอ้างอิง

Behrman, J.R., P. Sengupta and P. Todd (2005). Progressing through PROGRESA: An Impact Assessment of a School Subsidy Experiment. Economic Development and Cultural Change. 54 (1): 237–275.

Millán, Teresa Molina, Tania Barham, Karen Macours, John A. Maluccio, and Marco Stampini. ‘Long-term impacts of conditional cash transfers: review of the evidence.’ The World Bank Research Observer, 34, no. 1 (2019): 119-159.

สุภารี บุญมานันท์, นรชิต จิรสัทธรรม, เนื้อแพร เล็กเฟื่องฟู, ภูมิสิทธิ์ มหาสุวีระชัย, และ ศุภนิจ ปิยะพรมดี (2563). โครงการวิจัยเพื่อติดตามและประเมินผลสัมฤทธิ์มาตรการเงินอุดหนุนอย่างมีเงื่อนไขต่อพฤติกรรมและความมุ่งมั่นของนักเรียนยากจนพิเศษ ระยะที่ 1. สนับสนุนโดยกองทุนเสมอภาคเพื่อการศึกษา (กสศ.)

นรชิต จิรสัทธรรม, เนื้อแพร เล็กเฟื่องฟู, ภูมิสิทธิ์ มหาสุวีระชัย และ ศุภนิจ ปิยะพรมดี (2564). โครงการวิจัยเพื่อติดตามและประเมินผลสัมฤทธิ์มาตรการเงินอุดหนุนอย่างมีเงื่อนไขต่อพฤติกรรมและความมุ่งมั่นของนักเรียนยากจนพิเศษ ระยะที่ 2. สนับสนุนโดยกองทุนเสมอภาคเพื่อการศึกษา (กสศ.)

The post จากห้องทดลอง สู่โลกจริง: เศรษฐศาสตร์เชิงทดลองกับการใช้ Growth Mindset และมุมมองด้านอาชีพเพื่อเปลี่ยนอนาคต first appeared on กสศ..