แต่ท่ามกลางความก้าวหน้าของเทคโนโลยีและปฏิสัมพันธ์อันใกล้ชิดกับชีวิตมนุษย์อย่างไม่อาจหลีกเลี่ยง คำถามมีอยู่ว่าเราจะอยู่ร่วมกับเอไออย่างไรไม่ให้สูญเสียความเป็นมนุษย์? เอไอควรมอบอะไรให้แก่เรา? ทิศทางการพัฒนาของมันควรเป็นไปด้วยจุดมุ่งหมายใด?

และถึงที่สุดแล้ว ในมิติส่งเสริมการเรียนรู้ของเด็กในอนาคต เอไอควรทำหน้าที่อย่างไร หรือมีความท้าทายแบบไหนรอเราอยู่?

วันโอวัน ชวน พีพี-พัทน์ ภัทรนุธาพร นักวิทยาศาสตร์จาก MIT Media Lab สนทนาว่าด้วยอนาคตของมนุษย์ เมื่อมีเอไอเป็นส่วนหนึ่งในชีวิตประจำวัน พร้อมความเห็นจากนักเศรษฐศาสตร์พฤติกรรม ณัฐวุฒิ เผ่าทวี และ กุลธิดา รุ่งเรืองเกียรติ นักการศึกษาจากคณะก้าวหน้า

หมายเหตุ: ถอดความบางส่วนจาก 101 One-on-One Ep.355: AI พัฒนาไปไกล การศึกษาเด็กไทยทำอะไรอยู่ เผยแพร่เมื่อวันที่ 13 กุมภาพันธ์ 2568

เอไอเพื่อ ‘Human Flourishing’  

ทุกวันนี้ เทคโนโลยีเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวันมนุษย์อย่างแนบแน่น และการพัฒนาอย่างก้าวกระโดดของเทคโนโลยีอย่าง ‘เอไอ’ นำมาสู่คำถามว่า ในอนาคต เอไอจะเข้ามาทดแทนมนุษย์ หรือกระทั่งลดทอนคุณค่าความเป็นมนุษย์ให้เหลือเพียงแค่ขีดความสามารถและประสิทธิภาพเช่นเดียวกับเครื่องจักรหรือไม่

สำหรับ พีพี-พัทน์ ภัทรนุธาพร โจทย์สำคัญในการพัฒนาเอไอเพื่อไม่ให้มนุษยชาติมุ่งไปสู่เส้นทางดังกล่าว คือจะออกแบบเทคโนโลยีอย่างไรให้ปฏิสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์และเอไอนำไปสู่ ‘การเติบโตงอกงาม’ (Human Flourishing) และชีวิตที่สมบูรณ์ของมนุษย์

พัทน์อธิบายว่าการออกแบบเอไอต้องไม่ให้ความสำคัญแค่ ‘ความเก่ง’ ของระบบเท่านั้น แต่ยังต้องสัมพันธ์กับจิตวิทยามนุษย์เช่นกัน หากออกแบบเอไอโดยไม่เข้าใจธรรมชาติและข้อจำกัดของมนุษย์ การทำงานของมนุษย์ร่วมกับเอไออาจไม่ได้ช่วยดึงศักยภาพมนุษย์ออกมาอย่างเต็มที่ แต่จะทำให้ผลลัพธ์ออกมาแย่กว่ามนุษย์หรือเอไอทำงานเพียงฝ่ายเดียว อย่างเช่นงานวิจัยของมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ดที่ศึกษาอิทธิพลของข้อเสนอในการรักษาจากเอไอต่อการตัดสินใจของแพทย์ชี้ให้เห็น หรือที่เลวร้ายไปกว่านั้น คือมนุษย์อาจสูญเสียทักษะ (Deskilling) สูญเสียความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ด้วยกัน (Disconnection) สูญเสียความสามารถในการแยกแยะข่าวจริง-ข้อมูลเท็จ (Disinformation) หรือถูกลดทอนความเป็นมนุษย์ (Dehumanization)

“สิ่งสำคัญคือต้องทำให้ผลลัพธ์จากการออกแบบปฏิสัมพันธ์ระหว่างเอไอและมนุษย์สร้างประโยชน์สูงสุด โดยให้ความสำคัญว่าเกิดอะไรขึ้นกับมนุษย์ด้วย” พัทน์กล่าว “เรามีเป้าหมายที่ไปไกลกว่าแค่การเพิ่มประสิทธิภาพของมนุษย์ ทุกวันนี้ เรามักบอกว่าเอไอช่วยให้มนุษย์ทำงานเก่งขึ้น รวยขึ้น แต่มนุษย์ต้องการการเติบโตหรือเจริญงอกงามในหลายมิติ”

เป้าหมายในวิทยานิพนธ์ของพัทน์^[1]เสนอว่าเทคโนโลยีหรือเอไอสามารถส่งเสริมหรือเติมเต็มการเติบโตของมนุษย์ได้มีอยู่ 3 มิติ ได้แก่ (1) wisdom คือทำให้มนุษย์คิดได้อย่างชาญฉลาด (2) wonder คือทำให้มนุษย์มีแรงบันดาลใจ สร้างความสนใจใคร่รู้และความกระหายในการทำความเข้าใจโลก และ (3) well-being คือส่งเสริมให้มนุษย์มีสุขภาพกายใจที่ดี

“กล่าวอย่างเจาะจง คืองานวิจัยที่ผ่านมาพยายามตอบคำถามว่าเอไอจะทำให้มนุษย์มีหรือเปลี่ยนแรงบันดาลใจได้อย่างไร มีความคิดสร้างสรรค์มากขึ้นได้อย่างไร เปลี่ยนวิธีการที่มนุษย์เข้าใจตัวเองให้ดีขึ้นได้อย่างไร หรือจะเปลี่ยนพฤติกรรมมนุษย์ให้ดีขึ้นได้อย่างไร”

ทั้งหมดนี้คือโจทย์ของการออกแบบเอไอผ่านแนวคิดที่พัทน์เรียกว่า ‘Cyborg Psychology’ ซึ่งคำว่า ‘ไซบอร์ก’ สื่อถึงเป้าหมายในการใช้เทคโนโลยีเพื่อขยายความเป็นมนุษย์ เมื่อมนุษย์ตอบสนองและมีปฏิสัมพันธ์กับเทคโนโลยีตลอดเวลา และเพื่อให้ความเป็นมนุษย์กลับมา เมื่อมนุษย์มีเทคโนโลยีเป็นส่วนหนึ่งของชีวิต

เข้าสู่ยุคสมัยแห่ง Cyborg Generation

“หากเราบอกว่าทุกวันนี้เด็กคือ digital native เด็กในอนาคตก็จะกลายไปเป็น cyborg native” พัทน์กล่าวถึงอนาคตของมนุษย์รุ่นถัดไป ซึ่งจะกลายเป็น ‘มนุษย์ไซบอร์ก’ ตามนิยามของ Andy Clark นักปรัชญาเทคโนโลยี กล่าวคือกระบวนการคิดไม่ได้เกิดขึ้นภายในสมองอย่างเดียว แต่มนุษย์นำกระบวนการคิดออกไปสู่ภายนอกด้วย เช่น การทดความคิดลงในกระดาษเพื่อประมวลความคิดต่อ หรือการใช้ ChatGPT ช่วยประมวลความคิด ซึ่งในอนาคต มนุษย์จะนำกระบวนการคิดออกไปยังภายนอกมากขึ้น ขณะที่เทคโนโลยีดิจิทัลหรือเอไอจะเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการคิดอย่างลึกซึ้งยิ่งขึ้น

อย่างไรก็ตาม คำถามมีอยู่ว่าเมื่อเด็กหรือมนุษย์รุ่น cyborg native มีเทคโนโลยีเป็นส่วนหนึ่งในกระบวนการคิด ตัดสินใจ มีจินตนาการ และเข้าใจตัวเอง อะไรคือผลที่จะตามมา?

เช่นเดียวกับในยุคดิจิทัล พัทน์มองว่ายุคเอไอจะนำมาซึ่งทั้งผลกระทบเชิงบวกและลบต่อเด็ก หากการเข้ามาของเทคโนโลยีดิจิทัลและโซเชียลมีเดียสร้าง ‘anxious generation’ หรือมนุษย์รุ่นที่มีอาการซึมเศร้าสูงขึ้น เป็นผลจาก attention economy ที่โซเชียลมีเดียดึงความสนใจตลอดเวลา นำไปสู่ ‘ภาวะวอกแวก’ (distraction) และเปรียบเทียบกับผู้อื่นจนเกิดอาการซึมเศร้า การเปลี่ยนผ่านไปสู่ยุคเอไอก็นำไปสู่ intention economy ที่เทคโนโลยีสามารถจับ ‘เจตนา’ และจูงใจหรือเปลี่ยนพฤติกรรมมนุษย์ได้ (persuasion) ซึ่งหากไม่ระวัง ก็มีความเสี่ยงที่เด็กหรือมนุษย์ในยุคเอไออาจสูญเสียความเป็นมนุษย์ แต่ขณะเดียวกัน ก็มีตัวอย่างให้เห็นว่าเด็กที่เติบโตขึ้นมาในยุคเอไอเข้าใจเทคโนโลยีและอยู่ร่วมกันกับเทคโนโลยีได้อย่างดีเช่นกัน อย่างกรณีที่นักเรียนในสหรัฐฯ ใช้ ChatGPT ช่วยเสริมให้ตนเองเรียนรู้ในมิติที่กว้างและดีขึ้น ไม่ได้ใช้เพื่อทำการบ้านแทนอย่างที่ครูกังวล

“อย่าคิดว่าเราต้องไปควบคุมหรือคิดแทนเด็ก จริงๆ เด็กเข้าใจเทคโนโลยีและสามารถแก้ไขปัญหาได้ด้วยตนเอง ดังนั้น เมื่อมองถึงอนาคตของเอไอ สิ่งที่เราควรตั้งคำถามคือ เด็กหรือมนุษย์จะก้าวหน้าไปด้วยหรือไม่เมื่อเอไอฉลาดขึ้น และความก้าวหน้าดังกล่าวไม่ได้หมายความว่าเด็กต้องใช้เทคโนโลยีเก่งเท่านั้น แต่ต้องเป็นไปเพื่อการเติบโตและเรียนรู้อย่างสร้างสรรค์และมีความสุข”

นวัตกรรมเอไอเพื่อ ‘Human Flourishing’ 

สำหรับนวัตกรรมเอไอที่เติมเต็ม Human Flourishing ของเด็ก (และผู้ใหญ่) แนวทางหนึ่งที่พัทน์เล่าว่าเอไอสามารถถูกนำไปใช้ได้ คือการเพิ่มแรงจูงใจในการเรียนรู้ผ่านการสร้างการเรียนรู้แบบเฉพาะบุคคล (Personalized learning) และการเรียนรู้แบบคิดเองสร้างเอง (Constructionism)

“การได้เรียนรู้จากสิ่งที่ชอบเป็นสิ่งที่สำคัญมาก ดังนั้น โจทย์จึงมีอยู่ว่าจะทำอย่างไรให้เด็กได้เรียนรู้จากสิ่งที่ตัวเองสนใจ และถ้าเด็กๆ ได้เรียนรู้กับตัวละครเสมือน (virtual character) ที่ตัวเองชอบจะเป็นอย่างไร”

MIT Media Lab จึงศึกษาและทดลองใช้เอไอสร้างตัวละครเสมือนหรือจำลองบุคคลจริงที่เด็กชอบขึ้นมา เพื่อใช้เป็นผู้ช่วยสอนหรือผู้บรรยายรับเชิญในชั้นเรียน เช่น แฮร์รี พอตเตอร์, อัลเบิร์ต ไอน์สไตน์ หรือ อีลอน มัสก์ ผลปรากฏว่าเด็กที่ได้เรียนกับตัวละครหรือบุคคลจำลองที่ตัวเองชอบสามารถเรียนได้ดีขึ้น มีแรงจูงใจในการเรียนสูงขึ้น และยิ่งไปกว่านั้น คือทำให้อยากเรียนบทเรียนที่ยากขึ้น

MIT Media Lab ยังสร้าง ‘living memory’ หรือระบบเอไอที่สามารถสนทนาโต้ตอบได้โดยอาศัยเรื่องราว ประสบการณ์และความรู้ของบุคคล นำมาจำลองบุคคลสำคัญทางประวัติศาสตร์ เพื่อให้นักเรียนสามารถถามเรื่องที่สงสัยได้ เสมือนว่าได้ถามกับบุคคลทางประวัติศาสตร์โดยตรง เช่น หากเรียนประวัติศาสตร์สมัยฟื้นฟูศิลปวิทยาการ ก็สามารถใช้เอไอสร้าง living memory ของดาวินชีขึ้นมาเพื่อให้นักเรียนถาม

ข้อสรุปสำคัญที่พัทน์พบจากโปรเจกต์ดังกล่าว คือการเรียนรู้โดยใช้เอไออย่างเดียวไม่ได้นำไปสู่ผลลัพธ์ที่ดีที่สุด แต่ต้องใช้แนวทางแบบผสมผสาน กล่าวคือให้นักเรียนเรียนรู้ผ่านการอ่านเพื่อกระตุ้นจินตนาการและสร้างความอยากรู้อยากเห็น และนำคำถามหรือเรื่องที่สงสัยไปถามเอไอบุคคลประวัติศาสตร์ภายหลัง ทำให้ผลการเรียนรู้ดีกว่าการใช้เอไอหรือการอ่านเพียงอย่างใดอย่างหนึ่ง

“การทดสอบว่าวิธีการแบบไหนจะนำมาสู่การเรียนรู้ที่ดีที่สุดถือเป็นสิ่งสำคัญเหมือนกัน ทุกวันนี้ หลายคนมองการเรียนรู้โดยใช้เอไอว่าดีที่สุด แต่ที่จริงอาจไม่ใช่ก็ได้ วิธีการใช้เอไอในการเรียนรู้ที่ดีอาจต้องอาศัยการเรียนรู้ที่ถูกออกแบบโดยคนที่เข้าใจจิตวิทยาเด็กและการเรียนรู้จริงๆ”

นอกจากเพิ่มแรงจูงใจในการเรียนรู้ เอไอยังถูกนำมาใช้เพื่อช่วยให้มนุษย์ทบทวน ไตร่ตรอง และคิดพิจารณาเกี่ยวกับตนเอง (self-reflection) อย่างโปรเจกต์ ‘Future You’ ซึ่งพัทน์ใช้เอไอสร้างตัวตนดิจิทัลในอนาคตที่ขยายจากข้อมูลในปัจจุบัน เพื่อให้เด็กหรือผู้ใช้เห็นภาพว่าทางเลือกของตนเองในปัจจุบันจะนำไปสู่อนาคตแบบใด ช่วยให้ตกผลึกการเลือกทางเดินในชีวิตได้ดีขึ้น รวมถึงช่วยลดความวิตกกังวลที่ตามมาจากการคิดพิจารณาอนาคต

อีกแนวทางที่เอไอถูกนำมาใช้เพื่อเติมเต็มการเติบโต คือการเรียนรู้รากทางวัฒนธรรม พัทน์ยกตัวอย่างโปรเจกต์ ‘Cyber Subin’ ที่ร่วมสร้างกับ พิเชษฐ กลั่นชื่น โดยถอดรหัสนาฏศิลป์ไทย สร้างระบบเอไอที่ช่วยให้คนเรียนรู้เกี่ยวกับองค์ประกอบนาฏศิลป์ไทย และนำองค์ประกอบต่างๆ มาสร้างเป็นท่ารำใหม่โดยให้เอไอจำลองท่ารำให้

“เด็กๆ อาจใช้เครื่องมือนี้สร้างวิดีโอเอไอนาฏศิลป์บน TikTok หรือสร้างความรู้สึกภาคภูมิใจที่สามารถสร้างวัฒนธรรมใหม่และต่อยอดวัฒนธรรมตัวเองต่อไปได้” พัทน์กล่าว พร้อมเสริมว่าเขายังเห็นความเป็นไปได้ที่เอไอเช่นนี้จะถูกนำไปประยุกต์เป็นเครื่องมือการสอนวิชานาฏศิลป์ในอนาคต

นอกจากนี้ เอไอยังถูกนำมาใช้สร้างนวัตกรรมเพื่อช่วยพัฒนาทักษะการคิดเชิงวิพากษ์ เช่น ‘Wearable Reasoner‘ หรืออุปกรณ์สวมใส่ที่ช่วยตรวจจับและตั้งคำถามต่อสิ่งที่ผู้สวมใส่ได้ยินในชีวิตประจำวันว่าเป็นเหตุเป็นผลหรือไม่ ไม่ว่าจะเป็นข่าวสาร คำกล่าวของนักการเมือง หรือโฆษณาชวนเชื่อ

“ระบบที่เราออกแบบแสดงให้เห็นแล้วว่า อุปกรณ์สามารถช่วย ‘สะกิด’ (nudge) ให้คนสามารถคิดและตั้งคำถามอย่างเป็นเหตุเป็นผลมากขึ้นได้ โดยที่เอไอไม่ได้คิดแทนมนุษย์”

ความท้าทายในโลกยุคเอไอ

พ้นไปจากมิติเชิงบวกของเอไอที่เต็มไปด้วยความเป็นไปได้ในการหนุนเสริมให้มนุษย์เติบโต แน่นอนว่าในทางกลับกัน เอไอก็ส่งผลกระทบทางลบต่อมนุษย์ได้เช่นกันหากถูกออกแบบมาไม่ดีพอ

พัทน์ฉายภาพให้เห็นว่าความท้าทายจากเอไอที่เด็กในอนาคตต้องเผชิญมีอยู่ 2 มิติ

มิติแรก ความเหลื่อมล้ำ ข้อสรุปจากงานวิจัยที่พัทน์ทำร่วมกับณัฐวุฒิ เผ่าทวี ชี้ให้เห็นว่า ‘นามสกุล’ ซึ่งเป็นเครื่องบ่งบอกสถานะทางสังคมและความมั่งคั่ง ส่งอิทธิพลต่อการมุมมองและการตัดสินใจของเอไอว่าใครฉลาดหรือไม่ แม้ว่าจะควบคุมระบบเอไอให้มองข้ามปัจจัยอื่นๆ อย่างเพศ สีผิว หรือฐานะทางเศรษฐกิจแล้วก็ตาม โดยเอไอจะมองว่าผู้ใช้นามสกุลของตระกูลชนชั้นนำหรือตระกูลร่ำรวยฉลาดกว่าผู้ที่มีนามสกุลธรรมดา

ดังนั้น “นี่เป็นโจทย์ที่ต้องตั้งคำถามว่า เด็กจะอยู่กับระบบที่สร้างความเหลื่อมล้ำได้อย่างไรในอนาคต โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อคนนำเอไอเข้ามาใช้ในกระบวนการจ้างงานหรือกระบวนการอื่นๆ มากขึ้น”

มิติที่สอง ความสัมพันธ์กับเอไอ – ไม่ว่าจะเป็นความสัมพันธ์รูปแบบเพื่อนหรือคนรัก – ซึ่งอาจนำไปสู่การเสพติดเอไอ (addictive intelligence) อย่างกรณีร้ายแรงที่เกิดในสหรัฐฯ คือวัยรุ่นชายฆ่าตัวตายเนื่องจากเอไอแชทบอตชวนให้ไปอยู่ด้วยกันในโลกดิจิทัล อย่างไรก็ตาม ยังเป็นที่ถกเถียงและไม่มีคำตอบที่ชัดเจนว่าไอเอคือต้นเหตุที่นำไปสู่การฆ่าตัวตาย หรือแท้ที่จริงแล้วเป็นผลจากปัจจัยอื่น เช่น ปัญหาส่วนตัวหรือปัญหาครอบครัว ขณะที่ในกรณีอื่นๆ เอไอกลับส่งผลบวกต่อมนุษย์

เมื่อพิจารณาบรรดางานวิจัยเกี่ยวกับการปฏิสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับเอไอ จะเห็นได้ว่าผลลัพธ์มีทั้งทางบวกและลบ ขึ้นอยู่กับการส่งอิทธิพลต่อกันและกันระหว่พฤติกรรมมนุษย์และเอไอ ตัวอย่างเช่น มีงานวิจัยที่ชี้ให้เห็นว่า จินตนาการต่อเอไอส่งผลให้มนุษย์ตีความข้อความที่เอไอสร้างขึ้นไม่เหมือนกันและตอบสนองด้วยท่าทีที่ต่างกัน แม้ว่าจะเป็นข้อความแบบเดียวกันก็ตาม หรืองานวิจัยที่ศึกษาผู้มีความสัมพันธ์กับเอไอ พบว่าการพูดคุยกับเอไอด้วยจำนวนครั้งที่เท่ากัน กลับมีทั้งผู้ที่รู้สึกโดดเดี่ยว ซึมเศร้าและผู้ที่มีสุขภาพจิตดี ซึ่งเป็นส่วนมากของกลุ่มตัวอย่าง

“ผลลัพธ์จากการปฏิสัมพันธ์กับเอไอไม่ได้เกิดจากเอไอฝ่ายเดียว แต่เป็นผลจากพฤติกรรมของมนุษย์แล้วส่งอิทธิพลต่อพฤติกรรมของเอไอ เอไอเปรียบเสมือนกระจก เรายืนหน้ากระจก เราเป็นแบบไหน เอไอก็สะท้อนกลับมา เอไออาจไม่ใช่กระจกตรง อาจเป็นกระจกโค้งที่ขยายอะไรบางอย่างแล้วส่งกลับมาหาเรา ดังนั้น หากจะหาแนวทางจัดการเอไอ ความเข้าใจพฤติกรรมมนุษย์และพฤติกรรมเอไอควบคู่กันไปเป็นสิ่งจำเป็น” พัทน์อธิบาย

“นี่เป็นเหตุผลที่ว่าทำไม Cyborg Psychology จึงพยายามตอบโจทย์ที่สำคัญที่สุดในยุคสมัยนี้ นั่นคือเราจะเข้าใจพฤติกรรมของมนุษย์และเอไอที่ส่งผลซึ่งกันและกันได้อย่างไร และเราจะออกแบบพฤติกรรมของเอไอให้สร้างพฤติกรรมทางบวกกับมนุษย์ได้อย่างไร

“ท้ายที่สุด คำถามสำคัญไม่ใช่แค่ว่าเอไอจะพัฒนาจนก้าวหน้าหรือฉลาดแค่ไหน แต่ยังอยู่ที่ว่า เมื่อเอไอพัฒนาแล้ว มนุษย์เราเปลี่ยนไปแค่ไหน อย่างไร หากมองผ่านมุมมองเด็ก ผมคิดว่านี่ไม่ใช่โจทย์ที่ซับซ้อน เด็กจะมองว่าเอไอคือโดราเอมอนที่ช่วยให้โนบิตะเป็นมนุษย์ที่ดีขึ้น”

ความท้าทายในการใช้เอไอในการศึกษาไทย

“เวลาเรามองเรื่องการศึกษากับเอไอ โจทย์ไม่ได้จำกัดอยู่แค่ว่าเราจะทำให้เอไอกลายเป็นเครื่องมือในการศึกษาได้อย่างไร แต่เราต้องหันกลับไปคิดใหม่เกี่ยวกับกระบวนการเรียนรู้ในทุกมิติว่าเอไอจะเข้าไปมีปฏิสัมพันธ์ในกระบวนการเหล่านี้ได้อย่างไรบ้าง” กุลธิดา รุ่งเรืองเกียรติ แสดงความเห็น

โดยสิ่งที่เธอมองว่าเอไอเข้ามาเปลี่ยนกระบวนการเรียนรู้ คือ ‘การรื้อ’ (deconstruct) องค์ความรู้และแยกย่อยออกเป็นส่วนๆ เพื่อไปประกอบรวมใหม่ อย่างเช่นโปรเจกต์ Cyber Subin ที่ต้องอาศัยความเข้าใจ ‘แก่น’ อย่างการเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อและพื้นฐานนาฏศิลป์เพื่อฝึกให้เอไอสามารถรำได้ตามคำสั่ง

อย่างไรก็ตาม กุลธิดากล่าวว่าการนำเอไอเข้ามาประยุกต์ใช้ในกระบวนการเรียนรู้แบบไทยๆ ยังเป็นเรื่องท้าทาย เนื่องจากวัฒนธรรมการศึกษาของเราอาจตั้งต้นที่ ‘เปลือก’ ขององค์ความรู้หรือกระบวนการก่อน ‘แก่น’ ขณะที่ไอเอเรียกร้องการทำความเข้าใจจากแก่นไปเปลือก ยิ่งไปกว่านั้น กระบวนการเรียนรู้ในไทยยังมุ่งเน้นให้ความสำคัญที่ผลลัพธ์มากกว่ากระบวนการเรียนรู้ ขณะที่การใช้เอไอในการศึกษาจำเป็นต้องให้ความสำคัญต่อกระบวนการการเรียนรู้มากกว่าผลลัพธ์ ไม่ใช่เป็นเพียงแค่เครื่องมือหรือ buzzword เท่านั้น

“หากมองอย่างมีความหวัง หวังว่าการนำเอไอเข้ามาใช้ในการศึกษาไทยจะนำไปสู่การเปลี่ยนกระบวกทัศน์การเรียนรู้ในไทยให้มุ่งเน้นไปที่กระบวนการมากกว่าผลลัพธ์”

ด้านหนึ่ง กุลธิดาเล่าว่าเริ่มค่อยๆ เห็นกระบวนทัศน์การเรียนรู้เปลี่ยนไปให้ความสำคัญกับกระบวนการแล้ว ในเชิงนโยบาย หากจะประยุกต์ใช้เอไอในระบบการศึกษา เธอเสนอว่าทุกภาคส่วนในระบบการศึกษา ทั้งผู้กำหนดนโยบาย ผู้บริหารโรงเรียน ครู ผู้ปกครอง และสังคมต้องเข้าใจจุดประสงค์ของการใช้เอไอในเชิงหลักการไปในทิศทางเดียวกัน เพื่อเอื้อให้การใช้เอไอเสริมกระบวนการเรียนรู้เกิดขึ้นได้

เอไอกับการศึกษาผ่านมุมมองเศรษฐศาสตร์พฤติกรรม

เมื่อมองผ่านเลนส์เศรษฐศาสตร์พฤติกรรม ณัฐวุฒิ เผ่าทวี ให้ความเห็นว่า ‘หน้าที่ของสถาบัน’ เป็นสิ่งที่มองข้ามไม่ได้เมื่อนำเอไอเข้ามาใช้ในการเรียนรู้

“ในทางเศรษฐศาสตร์พฤติกรรม มนุษย์ไม่ได้ตัดสินใจอย่างเป็นเหตุเป็นผลมากเท่าที่เราคิด ดังนั้น หน้าที่ของสถาบันที่ดีคือ ออกแบบนโยบายเพื่อ ‘สะกิด’ ให้คนตัดสินใจหรือมีพฤติกรรมเชิงบวก”

และเมื่อพิจารณาการใช้เอไอเพื่อการเรียนรู้ผ่านมุมมองเศรษฐศาสตร์พฤติกรรม จะเห็นว่าหากสถาบันเอื้ออำนวยให้คนใช้เอไอเพื่อเติมเต็มการเติบโตของตนเองได้ ทั้งสังคมก็จะพัฒนาและได้ประโยชน์ แต่หากสถาบันมุ่งเน้นเพิ่มพูนผลกำไร โดยไม่สนใจการป้องกันผลกระทบเชิงลบที่ตามมาจากการใช้เอไอ ผลลัพธ์ก็อาจเป็นไปในทิศทางอื่น ดังนั้น เมื่อเกิดผลลัพธ์เชิงลบจากการใช้เอไอ ณัฐวุฒิจึงเสนอว่าไม่ควรมองปัญหาในเชิงปัจเจกเพียงอย่างเดียว แต่ต้องพิจารณาการออกแบบสถาบันเช่นกัน “เราต้องการกลไกหรือสถาบันที่ช่วยผลักหรือสะกิดให้เกิดพฤติกรรมดีๆ”

อีกองค์ประกอบหนึ่งที่ณัฐวุฒิกล่าวว่าเป็นตัวกำหนดว่ามนุษย์จะใช้เอไอในทางที่ดีหรือไม่คือ ‘แรงจูงใจ’ (incentive) กล่าวคือหากสถาบันกำหนดแรงจูงใจในการใช้เอไอให้เป็นไปเพื่อผลการเรียนที่ดี เอไอก็อาจถูกใช้เป็นทางลัดในการทำการบ้านหรือข้อสอบ ดังนั้น โจทย์สำคัญที่ณัฐวุฒิเสนอว่าต้องคิด คือจะกำหนดแรงจูงใจอย่างไรเพื่อให้เกิดการใช้เอไออย่างสร้างสรรค์

ผลงานชิ้นนี้เป็นส่วนหนึ่งของความร่วมมือระหว่าง กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) และ The101.world

The post Cyborg Generation: ฉายภาพอนาคตเทคโนโลยีเเละการเรียนรู้ของเด็กยุคเอไอกับ ‘พัทน์ ภัทรนุธาพร’ first appeared on กสศ..

ในสังคมที่โอกาสมาไม่ถึงทุกคน  ณัฐวุฒิ เผ่าทวี ศาสตราจารย์ด้านเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัย Nanyang Technological University ในประเทศสิงคโปร์ อาจจะมีสมมติฐานที่ชัดเจนในทางเศรษฐศาสตร์ เพราะเขาเชื่อว่า ‘โชค’ เป็นตัวกำหนดต้นทุนชีวิต

“ผมเชื่อว่าจัดเริ่มต้นของทุกอย่างนั้นมาจากโชค โชคในที่นี้คือการสุ่ม ไม่ใช่กฎแห่งกรรม”

ยกตัวอย่าง การที่เด็กคนหนึ่งเกิดมาจนกับอีกคนที่เกิดมารวย ตรงนี้คือ ‘โชค’

ในบทความ ‘รวยแรนดอม : เมื่อ ‘โชค’ คือปัจจัยหลักที่ตัดสินว่าใครจะรวย’ จากเว็บไซต์ The Momentum อธิบายเรื่องโชคในทางเศรษฐศาสตร์ไว้ว่าโชคขั้นแรกนั้นตัดสินชีวิตเรามาตั้งแต่ลืมตาดูโลก บริบทของครอบครัวของเด็กคนหนึ่งที่เกิดมา และกำหนดว่าชีวิตเราจะเป็นอย่างไรต่อไป มีกำลังทรัพย์ส่งเสียเรามากแค่ไหน เป็นเรื่องของโชคล้วน ๆ

ยังไม่รวมโชคชั้นที่สอง นั่นคือความแรนดอมของโอกาสที่จะรวย ซึ่งใช้งานวิจัยหาคำตอบว่าปัจจัยใดที่ทำให้ใครคนหนึ่งร่ำรวยกว่าอีกคนหนึ่งอย่างมหาศาลโดยใช้แบบจำลองในคอมพิวเตอร์ สิ่งที่น่าประหลาดใจคือคนที่มีความมั่งคั่งมากที่สุดกลับไม่ใช่คนที่ฉลาดที่สุด (แต่มักจะฉลาดกว่าค่าเฉลี่ย) แต่เป็นคนที่โชคดีที่สุดต่างหาก

สำหรับอาจารย์ณัฐวุฒิ ทั้งโชคและโอกาสรวมกันเป็นต้นทุนและความสำเร็จชีวิต 

“ถ้าคุณโชคไม่ดีเกิดมาจน ชีวิตคุณแย่ โอกาสที่จะส่งความแย่ต่อไปเรื่อย ๆ ก็มีมากโดยเฉพาะเรื่องการศึกษา แต่ถ้าตอนเด็กคุณดี โอกาสที่คุณจะดีก็มีมาก นี่คือสิ่งที่ผมเชื่อ” 

“เพราะโชคมันมากับโอกาส และความสำเร็จในชีวิตมันมีทั้งสองปัจจัยนี้ แต่ในความเป็นจริงคนที่ประสบความสำเร็จในชีวิตส่วนใหญ่ อาจจะมองว่ามันมาจากความพยายามมากกว่า พูดง่าย ๆ คือถ้าเรารู้สึกว่าทุกอย่างมันจะมาจากความพยายามหมดและโชคแทบจะไม่ใช่ปัจจัยสำคัญของความสำเร็จเลย เราก็ไม่ต้องแคร์คนอื่นที่เขาจนกว่าเรา ถ้าคุณไม่มีก็แปลว่าคุณไม่ได้พยายาม แสดงว่าคุณขี้เกียจ นั่นคือปัญหาของสังคมอย่างหนึ่ง

และถ้าต้นทุนชีวิตมันเป็นโชค คนในสังคมก็ต้องทำอะไรสักอย่างให้คนที่โชคไม่ดีมีโอกาส” 

คำพูดของอาจารย์ คือปัจจัยสำคัญของการพูดคุยถกเถียงประเด็นที่ว่า  ปัจจัยที่จะเอื้อให้กับการให้ทุนการศึกษากับเด็กที่ขาดโอกาสมีอะไรบ้าง ทำไมเด็กบางคนถึงไม่อยากได้ทุน ทุนการศึกษาเหมือนกับต้นทุนการศึกษาหรือเปล่า 

และทุนโดยเฉพาะทุนการศึกษาคือหนึ่งในการทำอะไรสักอย่าง เพื่อให้ “ความพยายามอยู่ที่ไหน” 

ไม่ลงเอยด้วย “ความพยายามก็ยังอยู่ที่นั่น”

อาจารย์เคยพูดไว้ว่าการศึกษาคือสิทธิมนุษยชน อยากให้ขยายความตรงนี้

ผมเชื่ออย่างนั้นและไม่ใช่ผมคนเดียวที่เชื่อว่าการศึกษาเป็นสิทธิมนุษยชน นั่นมันเป็นเพราะว่าคนเราเลือกเกิดไม่ได้ 

สมมติถ้าเราเชื่อว่าการศึกษามาจากความพยายามอย่างเดียว คุณรวยแปลว่าคุณทำงานหนัก คุณถึงมีเงินเพื่อจ่ายให้ลูกมีการศึกษาดี ๆ ได้ แต่ถ้าคุณจน แปลว่าพ่อแม่คุณขี้เกียจ ถึงได้เป็นอย่างนี้ ถ้าเรามีความคิดอย่างนั้น

คุณก็อาจจะมีความเชื่อว่าความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาเป็นสิ่งที่สมควรแล้ว สมควรแล้วที่คุณเรียนไม่สูงนั่นเพราะคุณไม่ได้ พ่อแม่คุณไม่ได้พยายาม คุณถึงไม่ได้เข้าสู่การศึกษาที่ดี นี่เป็นการเชื่ออีกอย่างไปเลย 

แค่ฟังอย่างนี้เราก็รู้สึกว่ามันไม่ใช่ละ เพราะในความเป็นจริงคนเราเลือกเกิดไม่ได้ โดยเฉพาะความคิดว่า คนหนึ่งควรได้รับการศึกมากกว่าอีกคน ทั้ง ๆ ที่เราก็รู้ว่าการศึกษาเป็นเครื่องมือที่ช่วยให้คนพัฒนาได้ มีชีวิตที่ดีได้ การศึกษาจึงเป็นปัจจัยสำคัญมากถึงมากที่สุดของ social mobility (การขยับตัวไต่ระดับขึ้นทางสังคม)  

แต่ถ้าจุดเริ่มของคนเราไม่เท่ากัน และเราอธิบายได้แค่ว่าเพราะ ‘โชค’ ทำให้เกิดความไม่เท่ากัน เช่นนั้นแล้ว อย่างน้อยเราก็ควรจะเท่าเทียมกันในเชิงโอกาส ไม่ว่าเขาจะพยายามหรือไม่ก็ตาม 

ต้องทำให้ทุกคนมีโอกาส นี่คือเป้าหมายของนโยบายสาธารณะ 

แล้วการศึกษาที่เท่าเทียม หน้าตามันเป็นยังไง โดยเฉพาะในบริบทของไทย

จริงๆ ไม่ใช่แค่ประเทศไทย แต่ปัญหานี้เป็นกันทั่วโลก เพราะในนิยามของผม การศึกษาเป็นสิทธิ  เป็นพื้นฐาน ในเชิงเศรษฐศาสตร์ควรจะเป็น public good หรือสินค้าสาธารณะ ทุกคนเข้าถึงได้อย่างไม่มีข้อยกเว้น (non-excludable)  แต่ปัญหาคือการศึกษาไม่ได้เป็นอย่างนั้นจริง ๆ ยกตัวอย่าง โรงเรียนที่รัฐจัดให้ ซึ่งมีจำนวนห้องจำกัด แล้วถ้าคุณเกิดในต่างจังหวัดที่โดยเฉลี่ยแล้วโรงเรียนคุณภาพดีมีน้อยกว่า โอกาสมันจึงไม่เท่ากับเมืองใหญ่อื่นๆ และไม่เท่ากับกรุงเทพฯ อยู่แล้ว

เพราะฉะนั้นในนิยามของการศึกษา แม้จะเป็น public good มันจึงไม่ใช่ในความหมายนั้นจริง ๆ เพราะมีความไม่เท่าเทียมหลายอย่างเกิดขึ้น อันนี้ไม่ใช่แค่ประเทศไทยแต่เป็นปัญหาทั่วโลก 

ของไทยเป็นปัญหาของประเทศกำลังพัฒนา ที่มีความไม่เท่าเทียมกันสูง โรงเรียนในกรุงเทพฯ​ และต่างจังหวัด ทรัพยากรไม่เท่ากัน ครูไม่เท่ากัน การเรียนการสอนไม่เท่ากัน ฯลฯ 

การศึกษาที่เท่าเทียมจึงเป็นสิ่งที่มียากมาก ๆ ยกตัวอย่าง พ่อแม่ในกทม. ก่อนจะพาลูกเข้าโรงเรียน  หลายคนศึกษาหาข้อมูลก่อน หน้าตาของความเท่าเทียมทางการศึกษาจึงไม่อยู่ในสมการนี้เลย 

เราไม่สามารถพูดได้ว่า บ้านอยู่ตรงไหน ก็เอาลูกเข้าโรงเรียนที่นั่น มันไม่แตกต่างกัน เพราะจริง ๆ แล้วมันแตกต่างกันมาก

แต่ตอนนี้เราพูดถึง supply side หมายถึงสิ่งที่รัฐให้ไม่เท่าเทียมกัน แต่เราเองก็มี demand side ด้วยคือความต้องการของพ่อแม่ ถึงแม้จะเท่าเทียมกันจริง ๆ แต่เราก็อยากให้ลูกได้ดีกว่า ส่งลูกเรียนพิเศษก็ส่ง มันจึงมีความไม่เท่าเทียมกันทั้ง demand และ supply  เลยเป็นปัญหาโลกแตกว่าเราจะมีการศึกษาที่เท่าเทียมได้มั้ย โลกสวยหรือเปล่า แต่เราก็ต้องพยายามที่ทำให้มันใกล้จุดนั้นให้ได้มากที่สุดเท่าที่จะทำได้

สิ่งที่อาจจะเข้ามาช่วยให้มันใกล้มากขึ้นคือทุน ถ้าพูดเรื่องทุนการศึกษา สิ่งแรกที่อาจารย์นึกถึงคืออะไร 

ต้องพูดในฐานะของคนที่ไม่เคยได้รับทุน สำหรับตัวผมเอง ทุนการศึกษาคือทุนสำหรับคนอยากเรียน มีความสามารถในการเรียน แต่มีอะไรสักอย่างในเชิงการเงิน (finance)  ที่ทำให้เขาไม่สามารถทำหรือเรียนได้ ไม่ว่าอะไรก็ตาม อันนี้คือความหมายของทุนจริง ๆ นะ คือเขาอยากจะไปไกลขึ้น ดีขึ้น เพิ่มศักยภาพในตัวเอง เค้ามีแรงบันดาลใจ มีความทะเยอทะยาน แต่มันมีกำแพงกั้น แล้วทุนเป็นตัวที่จะทุบกำแพงนี้ออกไป นั่นคือนิยามของทุนการศึกษาตามที่ผมเข้าใจ

แล้ว ‘ทุนอุดหนุน’ ตอนนี้มีทุนเรียนฟรี 15 ปีจากรัฐบาล อาจจะมีทุนอุดหนุนจาก กสศ. ให้เด็กยากจน แต่ในทุนนั้นมันมีข้อท้าทาย มีเงื่อนไขบางอย่างที่เข้ามา เช่น ถ้าเด็กคนนั้นจะได้ทุน ต้องบ้านไกล ต้องพิสูจน์ว่ายากจนจริง ๆ ขาดค่าเดินทาง ค่าอาหาร ไม่มีเงินซื้ออุปกรณ์การเรียน อาจารย์คิดว่าปัจจัยสำคัญอะไรบ้างที่ควรจะเป็นเงื่อนไขของทุนการศึกษา 

ผมคิดว่าค่อนข้างลึกซึ้งพอสมควร มันแล้วแต่ว่าเราอยู่ระดับไหนของการศึกษาด้วย สำหรับเด็กมาก ๆ ประถม อนุบาล การให้ทุนโดยมีเงื่อนไขว่าต้องเรียนเก่ง มันยากจริง ๆ เพราะนี่คือช่วงปฐมวัยของเขา สเตจนี้จึงควรเป็นทุนที่ให้โอกาส ถ้าเขายากจน ไม่สามารถมาเรียนได้ ก็ควรเป็นทุนเพื่อที่ขจัดอุปสรรคนั้นเพื่อให้เขาสามารถมาเรียนได้ 

ผมคิดว่าตรงนี้ในเชิงเงื่อนไขที่ กสศ.ทำอยู่ก็ถือว่าเป็นมาตรฐานที่ทั่วโลกทำกัน มันตั้งอยู่บนฐานของทฤษฎี เพราะฉะนั้นเราก็ต้องหาตัววัดอะไรสักอย่างด้วย และการวัดก็ทำได้ยาก แต่การวัดด้วยระยะทางจากบ้านไปโรงเรียน รายได้ของครอบครัว ผมว่าโอเค

ในแง่ของเศรษฐศาสตร์พฤติกรรม อะไรเป็นข้อท้าทายในการที่ทำให้เด็กหรือครอบครัว ลังเลว่าจะรับทุนอุดหนุนดีไหม 

ในเชิงของเศรษฐศาสตร์พฤติกรรม ต้องดูว่ามันมีปัญหาตรงไหนบ้าง เช่น คนเราส่วนใหญ่ชอบอะไรที่ง่าย เร็ว สุข มากกว่าการลงทุนความสุขในอนาคต เพราะฉะนั้น โดยส่วนตัวผมมองว่าปัญหาไม่ได้อยู่ที่นิยามของทุน แต่อยู่ที่ทุนน่ะพอมั้ยที่จะกระตุ้นให้เขาทำในสิ่งที่ควรจะทำ 

นี่เป็นสิ่งที่ผมคุยกับ กสศ. มาเรื่อย ๆ ว่าจะทำยังไง ทุนพอมั้ยสำหรับการให้เด็กยากจนยังมาเรียนอยู่ ถึงแม้มันจะมีเงื่อนไขว่าเขาต้องมาเรียนนะ ไม่งั้นไม่ได้ทุน สิ่งที่อาจเกิดขึ้นคือ เด็กไม่อยากมาด้วยตัวเอง หรือพ่อแม่อาจรู้สึกว่า ถ้าไปเรียน กว่าจะได้ต้นทุนคืนกลับมาช่างนานเหลือเกิน ให้ลูกมาช่วยทำงานที่บ้านดีกว่า เห็นผลเร็วกว่าเยอะเลย

เพราะปัญหาเฉพาะหน้าก็ต้องจัดการ?

ก็พอเข้าใจได้ เพราะกลุ่มเป้าหมายของเราคือคนที่ยากจนมาก ๆ และคนที่มีหนี้สินมาก ๆ เขาจึงมองแค่ระยะสั้นได้เพียงอย่างเดียว ระยะไกลมองยากมาก ๆ ทั้ง ๆ ที่การลงทุนในตอนนี้มีโอกาสที่จะได้ทุนกลับมามาก ๆ 

กสศ. เองพยายามออกแบบทุนที่จัดสรรการอุดหนุน โดยการหาข้อมูลคร่าว ๆ คือให้ครูช่วยตรวจสอบฐานะ ความยากจนของเด็ก มีการประชุมคณะกรรมการ มีหน่วยที่ลงพื้นที่และให้ครูส่งข้อมูลเด็กกลับมา อาจารย์คิดว่าขั้นตอนแบบนี้เป็นพื้นฐานหรือเปล่า

ตรวจสอบความยากจนนี่เป็นพื้นฐานของ conditional cash transfer (การส่งต่อทุนอย่างมีเงื่อนไข) ของหลาย ๆ ประเทศ มันก็จะมีอคตินิดหน่อยตรงที่ว่าคุณครูช่วยเด็กหรือเปล่า ถ้าเด็กไม่มาก็ไม่ได้ทุนนะ อีกส่วนโรงเรียนก็อาจไม่อยากดูไม่ดี  มีการเปลี่ยนนู่นนี่นิดนึงเพื่อให้มันดูดีขึ้น พอมันมีแรงจูงใจตรงนั้น ไม่ใช่แค่นักเรียน ผู้ปกครอง โอกาสที่ครู ที่โรงเรียนจะมองแค่ระยะสั้นก็มีสูงเช่นเดียวกัน 

ตรงนี้เรายังทำงานวิจัยกันอยู่เยอะ เพื่อหาคำตอบว่าเราจะพิสูจน์ยังไงว่าเด็กยากจนจริง ๆ ทำเพื่ออนาคตของเด็กจริง ๆ ไม่ใช่แค่ระยะสั้น

อาจารย์คิดว่าทุนการศึกษามันเท่ากับต้นทุนทางการศึกษามั้ย

อย่างที่ผมบอกคือ โชคเป็นตัวกำหนด ไม่ว่าใครจะว่าอะไรก็ตาม โชคเป็นตัวกำหนดต้นทุนชีวิต ผมอาจจะเชื่อเรื่องกรรมในชาตินี้ตรงที่ถ้าทำดีก็มีโอกาสได้กลับคืนมา แต่ว่าโดยส่วนตัวแล้วผมไม่ค่อยเชื่อว่ากฎแห่งกรรมเป็นตัวอธิบายว่าทำไมคนเกิดมาจน เกิดมารวย ผมเชื่อว่าทุกอย่างเป็นโชค โชคในที่นี้คือการสุ่ม ที่ไม่ใช่กฎแห่งกรรม ถ้าเราคิดอย่างนั้นก็ถูกต้องตรงที่ว่าถ้าคุณโชคไม่ดีเกิดมาจน ชีวิตคุณแย่ โอกาสที่จะส่งความแย่ต่อไปเรื่อย ๆ ก็มีมากโดยเฉพาะในการศึกษา แต่ถ้าตอนเด็กคุณดี โอกาสที่คุณจะดีก็มีมาก นี่แหละคือสิ่งที่ผมเชื่อ 

ต้นทุนชีวิตเป็นสิ่งสำคัญมาก และถ้าต้นทุนชีวิตมันเป็นโชค คนในสังคมก็ต้องทำอะไรสักอย่างให้คนที่โชคไม่ดีมีโอกาส 

คำว่าโชคมันตามมาด้วยโอกาสใช่มั้ย

ใช่ เพราะโชคมันมากับโอกาส และความสำเร็จในชีวิตมันมีทั้งสองปัจจัยนี้ แต่ในความเป็นจริงคนที่ประสบความสำเร็จในชีวิตส่วนใหญ่ อาจจะมองว่ามันมาจากความพยายามมากกว่า เพราะฉะนั้นคนที่รู้สึกอย่างนั้น ก็อาจจะรู้สึกเราไม่จำเป็นที่จะต้องไปใส่ใจกับคนที่ชีวิตไม่ได้ดีเท่าเรา พูดง่าย ๆ คือถ้าเรารู้สึกว่าทุกอย่างมันจะต้องพยายามหมด เราก็ไม่ต้องแคร์ ถ้าคุณไม่มีก็แปลว่าคุณไม่ได้พยายาม นั่นคือปัญหาของสังคมอย่างหนึ่ง

ทุนการศึกษาเสมอภาค ที่มองเห็นด้าน socio economic หรือประเด็นทางสังคม วัฒนธรรม ตลอดจนบริบทของเด็ก โรงเรียนต่าง ๆ อาจารย์คิดว่าการวางระบบที่ดี ทั้งการคัดกรอง ตรวจสอบ จะทำให้โมเดลของทุนเสมอภาคดีขึ้นหรือไม่ ในการพิจารณาและมองเห็นแง่มุมต่าง ๆ 

แน่นอนอยู่แล้ว ผมไม่รู้ว่าตอนนี้มีปัญหาตรงไหนบ้าง แต่ถ้าเราสามารถลดอคติจากการคัดกรองได้ ผมว่าก็สามารถพัฒนาในเชิงประสิทธิภาพได้ แต่ก็เป็นจากมุมของคนนอก มันมีแนวโน้มให้พัฒนาได้มากกว่านี้ ไม่ว่าอะไรก็ตาม  ทั้งเข้าใจมนุษย์มากขึ้น เข้าใจการตัดสินใจของผู้บริหารต่าง ๆ ได้มากขึ้น

เด็กที่ได้รับทุนคนหนึ่ง เขาจะรู้สึกมีคุณค่าต่อตัวเองมากขึ้นมั้ย

อันนี้ก็ต้องแล้วแต่ทุนด้วย ผมว่าถ้าเป็นทุนของ กสศ. มันอาจเป็นตราบาปทำให้คนอื่นมองเขาว่า เป็นเด็กจนก็ได้ ซึ่งเป็นผลกระทบอีกอย่างหนึ่ง แต่ถ้าเป็นทุนการศึกษาที่ได้ไปเรียนต่อเมืองนอกก็อาจจะเป็นอีกอย่างหนึ่ง แต่คนกลุ่มหลังอาจจะเสียใจทีหลังก็ได้ว่าทำไมตอนนั้นรับทุนแล้วต้องกลับมาใช้ทุนอีก 20 ปี มันมีหลายสเตจของชีวิต ตรงนี้มันคงจะพูดโดยรวมยากว่าเขาจะรู้สึกยังไง

เด็กที่ได้ทุนยากจน เขาน่าจะรู้สึกยังไง

ก็แล้วแต่ระดับ ถ้าเป็นตอนเด็ก ๆ เขาอาจจะรู้สึกว่าที่ได้ทุนเพราะจน ก็ไม่น่าจะใช่ความรู้สึกที่ดีมาก หรือเด็กอาจจะไม่คิดก็ได้ ผมเคยเขียนเกี่ยวกับโรงเรียนนานาชาติ บอกว่าตอนนี้มีปัญหาเรื่อง diversity (ความหลากหลาย) มาก ๆ เด็กโรงเรียนนี้เขาไม่เคยเจอเด็กยากจนหรอก อาจจะได้เจอสัก 2-3 วันตอนไปทำงาน ไปช่วยเพื่อเพิ่ม CV ก่อนเข้ามหา’ลัย เพราะฉะนั้นโลกของเขาก็จะหยุดอยู่แค่ตรงนี้ คบเพื่อนบ้านรวย มีคุณภาพชีวิตที่ดีเหมือนกัน แล้วเขาก็จะคิดว่าทุกความสำเร็จของเขามาจากความพยายาม โดยไม่คิดถึงโชคเลย ผมก็เลยเขียนไปว่า เป็นไปได้มั้ยถ้าจะมีทุนให้เด็กยากจนไปเรียนนานาชาติ เพื่อเพิ่มความหลากหลายและเพิ่มโอกาสให้เด็กยากจนด้วย เพราะเราก็รู้ว่ามันไม่ใช่การศึกษาอย่างเดียว มันยังมีเครือข่าย  คุณรู้จักใครสำคัญมากกว่าคุณรู้อะไร  จำได้ว่ามันมีกระแสตอบกลับมาว่าอยู่ไม่ได้หรอก เพราะว่าเด็กยากจนจะเจอเด็กรวยบุลลี่ ผมก็คิดว่าอันนี้คือสิ่งที่เขา concern เหรอเนี่ย  จริง ๆ แล้วการให้ทุนให้เด็กไปเรียนนานาชาติ  ผลประโยชน์ของเด็กรวยเด็กจนต่างหากที่ควรจะ concern มากกว่า

การที่เด็กคนหนึ่ง ได้ทุนแล้วไปต่อได้ เอาจริง ๆ มีปัจจัยอื่น ๆ ที่สำคัญไม่แพ้ทุนหรือไม่ ทุนในรูปแบบเงินเพียงพอต่อการเรียนต่อตลอดรอดฝั่งหรือเปล่า

ทุนเป็นแค่เครื่องมือที่ช่วยกำจัดอุปสรรคของการอยากจะเรียนต่อแต่ไม่ได้เรียน แต่มันไม่ได้ช่วยเรื่องแรงกระตุ้น  (motivation) ถ้าคุณไม่มีแรงจูงใจหรือแรงบันดาลใจอยู่แล้ว ทุนก็ไม่ได้ช่วยคุณตรงนั้นหรอก ทุนแค่ทำให้คุณมีโอกาส เป็นเครื่องมือที่เปิดโอกาส แต่คุณจะคว้าโอกาสนั้นมั้ย มันขึ้นอยู่กับตัวคุณ ซึ่งแต่ละคนก็มีความต้องการอื่น ๆ ไปอีกที่ทุนมันไม่เกี่ยว

นอกจากพ่อแม่ ครู มีคนอื่น ๆ หรือหน่วยไหนอีก ที่เป็นปัจจัยสำคัญต่อการศึกษาของเด็ก

เท่าที่เข้าใจและทราบจากงานวิจัย นอกจากครู ผู้ปกครอง โรงเรียน ปัจจัยสำคัญที่เด็กจะไปต่ออันหนึ่งคือ role model เขามีมั้ย คนที่เขาอยากจะไปให้ถึงและเป็น เช่น เขาบอกว่าก่อนที่คุณจะไปถึงตรงนั้นได้ คุณต้องเรียน ต้องสอบเพื่อให้ถึงจุดที่ผมยืนอยู่ได้ เด็ก ๆ อยากทำตาม นั่นคือเขามี role model ที่ดี 

สำหรับผม ผมไม่เคยเป็นเด็กเรียนเก่ง ไม่เคยได้ทุน แต่ผมโชคดีที่เจอ role model ที่ดี เขาเป็นอาจารย์ และตอนนี้ก็เป็นเพื่อนกัน ซึ่งถ้าผมไม่มีตรงนั้น เรียนจบก็คงไปทำงานแบงค์ เพราะผมเรียนไม่เก่ง ผมว่า role model สำคัญมาก ๆ 

แต่ role model หายากในสังคม

(พยักหน้า) ส่วนหนึ่งคือ role model เขามีต้นทุนชีวิตไม่เหมือนกับเด็กที่ยากจน role model ที่ดีที่สุดคือจะต้องเป็นเด็กยากจนที่พลิกผันเปลี่ยนชีวิต ประสบความสำเร็จ เรามีโอกาสหมดถ้าคุณพยายาม แต่มันอาจจะไม่ได้การันตีว่าคุณจะมาอยู่ในจุดของผมได้

รู้สึกว่าคนส่วนใหญ่โฟกัสกับชีวิตที่เป็นความสำเร็จนอกแผน เช่น เรียนไม่จบแต่ประสบความสำเร็จ ในก้อนความคิดนี้ อาจจะพูดถึงการมองหา role model ด้วย ว่ามันมีผลต่อความคิด หรือพฤติกรรมอย่างไรบ้าง

เรามักจะเห็นคนที่ประสบความสำเร็จหรือว่าผ่านการ select มาเรื่อย ๆ เพราะเขามี characteristics อย่างนี้ แสดงว่า characteristics ทำให้เขาประสบความสำเร็จ แล้วก็จะมุ่งไปให้น้ำหนักกับตรงนั้นเยอะมาก เช่น เรามอง มาร์ค ซัคเคอร์เบิร์ก หรือคนอื่นที่เรียนไม่จบ เป็นผู้ประกอบการชื่อดัง แล้วก็ไปเข้าใจผิดว่าอันนี้เป็นคาแรคเตอร์สำคัญของคนที่ประสบความสำเร็จ แต่ Survivorship Bias (อคติทางความคิด เกี่ยวกับสถิติของการอยู่รอด มาจากการที่คนเรามักจะให้ความสำคัญมากเกินไปกับคนที่สามารถเอาตัวเองรอดมาได้จากเหตุการณ์อะไรสักอย่าง เเละเเทบจะไม่ให้ความสำคัญอะไรเลยกับคนที่ไม่สามารถเอาตัวเองรอดมาได้จากเหตุการณ์นั้น ๆ) บอกว่ามีอีกหลายคนที่ไม่ได้เรียนจบ แล้วไม่ได้ประสบความสำเร็จ แล้วก็หลุดออกจากระบบไป เป็นคนที่เรามองไม่เห็น เพราะเราเห็นแต่คนประสบความสำเร็จที่เรียนไม่จบ ส่วนคนที่เรียนไม่จบและไม่ประสบความสำเร็จเราไม่เคยมอง เพราะมันไม่ได้อยู่ในสายตาของเรา

ยังมีคนที่เรียนจบและประสบความสำเร็จอีกเยอะมาก เพียงแต่ว่าสื่อไม่ได้ให้ความสำคัญกับคนพวกนี้ เพราะเป็นสิ่งที่เราคาดหวังอยู่แล้ว ทางสื่อก็เลยไปให้ความสนใจกับคนที่เรียนไม่จบแต่ประสบความสำเร็จมากกว่า มันเป็นสิ่งที่เราไม่ได้คาดแต่ทำได้  เลยมีผลต่อความเชื่อ 

ข่าว สื่อต่าง ๆ เอาแต่สัมภาษณ์คนที่เรียนไม่สูงมาก แต่ประสบความสำเร็จมาก อันนั้นก็เป็น bias ของสื่อ อันนี้มันบิดเบือนความเข้าใจว่าอะไรเป็นหลักสำคัญต่อการประสบความสำเร็จ ถ้าเราดู data โดยรวมจะเห็นได้ชัดว่า คนที่เรียนจบสูง มันจะมี skill premium คือรายได้จะมากกว่าคนที่เรียนไม่จบ โดยเฉลี่ยแล้วเยอะมาก 

การที่เราเห็นแต่ role model แบบนี้ มีผลต่อความคิดหรือพฤติกรรมบวกหรือลบยังไงบ้าง

การมีrole modelมันดี เรียนรู้จากเขาว่ากว่าจะถึงตรงนี้ได้เขาผ่านอะไรมาบ้าง แต่ถ้าเขาไปดู role modelที่คาแรคเตอร์ของคนเหล่านี้ที่เรียนไม่จบ เรียนไม่สูง อันนั้นก็เป็นการดึงข้อมูลผิด ๆ มาใช้กับตัวเอง นั่นคือความน่ากลัวของ Survivorship Bias

การที่คนอยากมี secret source หรือมีฮาวทูที่นอกแผนแบบนี้ คือพฤติกรรมพื้นฐานเลยหรือเปล่า หรือจริง ๆ แล้วสภาพสังคมที่เขาเติบโตมาทำให้เขารู้สึกการเติบโตหรือการสำเร็จตามขั้นตอนมันช้าจัง เอาเข้าจริงจะสำเร็จหรือเปล่ายังไม่รู้เลยในสังคมที่โอกาสไม่ได้มีเท่ากันด้วย

ส่วนตัวแล้วผมว่าทั้งสองอย่าง โดยปกติแล้วต้องการความสุขเดี๋ยวนี้ ถ้าได้เดี๋ยวนี้ ยิ่งได้เร็วเท่าไหร่ยิ่งดี ส่วนหนึ่งเราก็อยู่ในสังคมที่รู้สึกว่าจะพยายามไปทำไม เพราะอย่างที่ผมบอก ในสังคมไทย who you know สำคัญกว่า what you know ในหลาย ๆ เหตุการณ์ นั่นก็มาจากต้นทุนชีวิตด้วย พอคนเราเริ่มรู้สึกสิ้นหวังเยอะ ๆ มีความไม่เท่าเทียมกันเยอะ ๆ แล้วความไม่เท่าเทียมกันก็เป็นสิ่งที่คนรวยส่วนใหญ่ justify ในความเหลื่อมล้ำ คนรวยบอกว่าคุณจนเพราะคุณขี้เกียจ คนที่อยู่ข้างใต้ก็บอกว่ารัฐก็ไม่ได้ช่วยอะไรเยอะ คนรวยก็ไม่ได้รู้สึกว่าจะต้องมาเห็นใจอะไรถ้าเกิดมีทางลัดรวยเร็ว อย่างบิตคอยน์ คริปโต ก็ยอมเสี่ยง ต้นทุนเราไม่ได้เยอะอยู่แล้ว เสี่ยงก็ดี ผมเชื่อว่าหลายคนคงจะรู้สึกอย่างนั้น

แต่ถ้าเรากลับมาดูจริง ๆ โดยแยกความสามารถออก แยกต้นทุนชีวิตออก เอารายได้ครอบครัวตอนเด็ก ๆ ออกไป จะพบว่า การมีการศึกษาที่ดีกว่าก็ยังมีผลต่อรายได้โดยเฉลี่ย เพราะฉะนั้นเราควรจะปลูปฝังกับคนให้มากขึ้นว่าถ้าคุณเรียนสูง โอกาสที่คุณจะมีรายได้ที่ดีมันสูงกว่าที่คุณไม่เรียนเลย

การไปตาม secret source เพื่อที่จะรวยเร็ว ความเสี่ยงของการติดหนี้มันสูงกว่าเยอะ แต่ทำไมคนเราถึงไม่เลือกที่จะเรียนสูงทั้ง ๆ ที่หลักฐานมันบอกว่าถ้าคุณเรียนสูง โอกาสที่จะมีรายได้ที่ดีสูงกว่าคนที่ไม่ได้เรียนเลย คำอธิบายเรื่องนี้ก็คล้าย ๆ กับที่ทำไมคนถึงซื้อลอตเตอรี่ เพราะโอกาสถูกมันน้อย แต่มันมีความเป็นไปได้ที่จะรวยมหาศาล เมื่อเปรียบเทียบกับการต้องพยายามหลาย ๆ ปีเพื่อให้ได้ ‘ความสำเร็จแน่นอน’ ที่ไม่ได้มหาศาลขนาดนั้น นั่นก็เป็น bias ของคนว่าทำไมถึงอยากรวยเร็ว 

แต่ผมพูดได้นะเพราะผมเรียนมาถึงขนาดนี้แล้ว ผมว่าผมเห็นความสำเร็จจากความพยายาม จากการเรียนได้ แต่คนอื่นที่ยังอยู่ในจุดเริ่มต้นของชีวิต มันยังเป็นความไม่แน่นอน

อย่างไรก็ตาม การศึกษาก็ทำให้คนมีต้นทุนสูงกว่าคนที่ออกกลางคัน หรือการศึกษาต่ำกว่าเกณฑ์ แล้วในประเทศกำลังพัฒนาที่ต้องการก้าวข้ามขีดความยากจน การพยายามทำให้ทุกคนมีต้นทุนทางการศึกษาที่เท่ากัน มีวิธีไหนที่เอื้อหรือไปถึงจุดนั้นได้ยังไงบ้าง

เราก็ต้องตั้งสมมติฐานก่อนว่า ที่จริงการศึกษามันมี positive externality ด้วย คือในสังคมที่คนมีการศึกษาเยอะมันจะมีการพัฒนาอย่างอื่นที่มากกว่าสังคมที่คนมีการศึกษาน้อย ผมคิดว่าถ้าคนในสังคมมีการศึกษาที่สูงขึ้น โอกาสในการลงทุนอื่น ๆ โอกาสที่จะมีการพัฒนาก็น่าจะสูงกว่า ดูอย่างสิงคโปร์ เขาไม่มีทรัพยากรธรรมชาติอะไรเลย มีอย่างเดียวคือการศึกษา แล้วพอเขายกระดับการศึกษาของทุก ๆ คน เราเห็นได้ชัดเลยว่ามีคนอยากมาลงทุน มีหลายอย่างที่ทำให้เขาเป็นหนึ่งในประเทศรวยที่สุดในโลก ถ้าโดยรวมแล้วถ้าระดับการศึกษาของทุกคนเพิ่มขึ้น มันมีแต่ได้กับได้มากกว่า

เพราะว่าการศึกษาคือการลงทุนอย่างหนึ่ง

ถูกต้อง

ในเชิงเศรษฐศาสตร์เรามองการศึกษาคือการลงทุนอยู่แล้ว เราเสียเงินที่เราควรจะทำได้ในขณะที่เรียนอยู่ เพื่อจะทำเงินได้เยอะขึ้นในอนาคต

อาจจะไม่ต้องเป็นเด็กยากจน แต่ชนชั้นกลางก็เจ็บปวดกับทุนเหมือนกัน มีเงื่อนไขผูกมัดเยอะแยะ อาจารย์เจอคนที่เต็มไปด้วยเงื่อนไขผูกมัดมากมาย ปัญหาที่ตามมาจากตรงนี้มันคืออะไรบ้าง

ส่วนหนึ่งคือเด็กก็ไม่อยากรับทุน เขารู้ว่ามันมีเงื่อนไข จริง ๆ ทุนควรฟรีให้เขา โดยความหมายคือคุณควรจะดีใจ ไม่ควรมีอะไรทำให้คุณเสียใจที่ได้ทุน เพราะมันเป็น free opportunity ให้กับคุณ 

ทุนส่วนใหญ่ในเมืองนอกไม่มีเงื่อนไขนะ อาจจะเป็นประเทศกำลังพัฒนาอย่างเราที่มีเงื่อนไข เพราะเขารู้สึกว่าพวกนี้มันไม่ใช่การลงทุนของเด็ก ต่างจากเมืองนอกที่มองว่าทุนคือ individual investment เป็นโอกาสฟรี ๆ ในชีวิตของเขา แต่กลายเป็นว่าทุนของรัฐบาลไทยหรือประเทศกำลังพัฒนา มันเป็นการลงทุนของรัฐมากกว่าการลงทุนของเด็ก ลงทุนขนาดนี้ก็ควรต้องได้รีเทิร์นกลับมา แปลว่าต้องกลับมาทำงานชดใช้

การได้รับทุนที่มีเงื่อนไข ความ suffer ส่วนหนึ่งเพราะต้องกลับมาใช้ทุนอยู่ในระบบ

สาเหตุที่คนเสียใจที่ได้รับทุนไปคือเพราะโครงสร้างหลังจากนั้นไม่ได้เป็นโครงสร้าง ระบบที่เอื้ออำนวย ให้เขา fulfill ศักยภาพของเขา คือเราให้ทุนกับเด็กเพราะเราคิดว่าคนนี้มีศักยภาพ แต่กลับกลายเป็นว่าเราไปลดศักยภาพที่เขาทำได้ เราเห็นได้เยอะมากเลย คนไทยเก่งกว่าผมเยอะแยะ เป็นพันเป็นหมื่น แต่ทำไมผม shine อยู่ตรงนี้ได้ เพราะผมไม่ได้รับทุน ไม่มีอะไรบั่นทอนศักยภาพของผม แต่คนที่เก่งหลายคน รับทุนไปก็ไปเป็นอาจารย์ มันมีอะไรในระบบทำให้เขารู้สึกเบื่อหน่าย ท้อ ไม่มีโอกาส

ทุนต่างประเทศที่ไม่มีเงื่อนไข มีอะไรบ้าง 

ทุนปริญญาเอกเกือบทุกที่เลย ผมก็เพิ่งได้ทุนจากสิงคโปร์มา ที่จะไปจ้างเด็กมาทำงานกับผมได้ คือทุนจ่ายเงินให้ฟรีมาทำงาน แล้วเขาก็ไปเพิ่มโอกาสของตัวเขาเองในอนาคต เป็นทุนเปิดโอกาสชีวิตของเขา ถ้าเขาอยากจะได้

สุดท้าย “เราใช้เงินซื้อการศึกษาได้” สำหรับอาจารย์ยังคงเป็นความจริงอยู่ไหม

อยู่แล้ว เพราะเราอยู่ในสังคมที่มีความเหลื่อมล้ำสูง มีเอกชนที่รู้ว่าเราสามารถหากำไรตรงนี้ได้ เช่น โรงเรียนนานาชาติต่าง ๆ นานา ที่เก็บค่าเรียนแพง ๆ เพราะเขารู้ว่ามีดีมานด์ โอกาสชีวิตหลังจากโรงเรียนนี้กับโรงเรียนที่ไม่ได้ดีเท่า ก็แตกต่างกันมาก  

โดยอุดมคติเราต้องการที่จะให้การศึกษาเท่าเทียมกัน คุณภาพเท่าเทียมกัน ผมเคยถามคนที่มีลูกว่า สมมติโรงเรียนไทยมีทุกอย่างที่รร.นานาชาติมี แต่ไม่มีฝรั่งเลย เขาจะยังส่งเรียนรร.ฝรั่งมั้ย เขาบอกก็คงยังส่งอยู่ นั่นคือค่านิยมของเมืองไทยเหมือนกัน มีหลายปัจจัยมากที่ทำให้รู้สึกว่าคนเราอยากจ่ายเงินซื้อการศึกษา ซึ่งผมเข้าใจนะ แต่ผมก็เชื่อว่าถ้าเกิดมีความเท่าเทียมจริง ๆ อย่างสแกนดิเนเวีย หลายคนก็คงอยากให้สังคมเป็นแบบนั้นมากกว่า

เอื้อเฟื้อภาพ : The Potential

The post ณัฐวุฒิ เผ่าทวี : ทุนคือสิ่งสำคัญ ในวันที่คนยังคิดว่าความจนมาจากการไม่พยายาม first appeared on กสศ..

หนึ่งในระเบียบวิธีวิจัยที่แบนเนอร์จีและดูโฟลใช้คือ การทดลองแบบสุ่มและมีกลุ่มควบคุม (randomized controlled trials: RCTs) ซึ่งเป็นการวิจัยโดยใช้การทำการทดลองในพื้นที่จริงเพื่อสร้างองค์ความรู้ใหม่ กล่าวอย่างง่าย ระเบียบวิธีวิจัยนี้เป็นการทดลองใช้นโยบายที่ต่างกันกับกลุ่มตัวอย่างที่สุ่มมาเหมือนกัน  แล้วดูว่าผลลัพธ์ของนโยบายที่เกิดขึ้นมีความเหมือนหรือแตกต่างกันอย่างไร ในซีรีส์ความรู้ชุด ‘เศรษฐศาสตร์ตายแล้ว’  ธร ปิติดล เคยได้ชี้ให้เห็นว่า ในโลกใหม่ของเศรษฐศาสตร์การเมืองและเศรษฐศาสตร์พัฒนา “วิธีการวิจัยแบบ RCTs ได้ขยับกระบวนการผลิตความรู้ของเศรษฐศาสตร์จากเดิมที่นั่งดูตัวเลขสถิติและทำวิจัยในห้องสมุด ออกไปเจอความจริงจากพื้นที่มากขึ้น … จุดเด่นของวิธีการนี้คือ การได้องค์ความรู้จากพื้นที่ ทำให้เศรษฐศาสตร์เข้าใกล้กับความซับซ้อนและความละเอียดอ่อนของมนุษย์มากขึ้น จากเดิมที่มองมนุษย์ด้วยสมมติฐานแบบแข็งๆ ก่อน เช่น มองว่ามนุษย์สมเหตุสมผล เป็นสัตว์เศรษฐกิจ ก็เปลี่ยนมาทำความเข้าใจมนุษย์จากการตัดสินใจในความเป็นจริงของเขาก่อน ว่าเขาเลือกอะไร เพราะอะไร บนข้อจำกัดแบบไหน”

รางวัลโนเบลของแบนเนอร์จีและดูฟโล และความรู้ที่พวกเขาได้บุกเบิกนับว่ามาถูกที่ถูกเวลา ในโลกที่ความเหลื่อมล้ำกำลังทวีความรุนแรงมากขึ้นเรื่อยๆ

เมื่อกล่าวถึงความเหลื่อมล้ำ ปฏิเสธไม่ได้ว่าจุดเริ่มต้นสำคัญของความเหลื่อมล้ำในทุกช่วงชีวิต คือความเหลื่อมล้ำด้านการศึกษา ซึ่งยังคงปรากฏอยู่ในหลายประเทศทั่วโลก รวมถึงประเทศไทย

ในวาระดังกล่าว กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) และสถาบันวิจัยเศรษฐกิจ ป๋วย อึ้งภากรณ์ ได้ร่วมกันจัด​เวทีเสวนาวิชาการ เรื่อง ‘จากรางวัลโนเบลสาขาเศรษฐศาสตร์ปี 2562 สู่การใช้นวัตกรรมทางเศรษฐศาสตร์ เพื่อลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา และการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ในประเทศไทย’ ขึ้นเมื่อวันที่ 1 พฤศจิกายนที่ผ่านมา เพื่อนำเสนอและแลกเปลี่ยนความคิดเห็นเรื่องการใช้เครื่องมือทางเศรษฐศาสตร์ มาออกแบบนโยบายเพื่อลดความเหลื่อมล้ำในมิติต่างๆ จากวิทยากรผู้เชี่ยวชาญ ทั้งด้านเศรษฐศาสตร์และการศึกษา

แนวทางของเศรษฐศาสตร์การพัฒนา ช่วยขจัดปัญหาความยากจนและความเหลื่อมล้ำได้อย่างไร เครื่องมือทางเศรษฐศาสตร์แบบไหนที่ถูกนำมาใช้แก้ปัญหาดังกล่าว และอะไรคือช่องโหว่ของการผลักดันทฤษฎีทางเศรษฐศาสตร์ไปสู่การปฏิบัติที่แท้จริง

ต่อไปนี้คือเนื้อหาบางช่วงบางตอน ซึ่งสะท้อนให้เห็นภาพรวมของสถานการณ์ความเหลื่อมล้ำด้านการศึกษาทั้งในระดับโลกและในประเทศไทย ไปจนถึงการนำเครื่องมือทางเศรษฐศาสตร์มาวิเคราะห์และออกแบบนโยบายเพื่อแก้ไขปัญหาดังกล่าว

“เราต้องไม่ทิ้งปัญหาความยากจนไปยังคนรุ่นต่อไป” – ประสาร ไตรรัตน์วรกุล

ก่อนเริ่มเสวนา ดร.ประสาร ไตรรัตน์วรกุล ประธานคณะกรรมการบริหาร กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ได้กล่าวปาฐกถา ในหัวข้อ ‘นวัตกรรมในการจัดทำนโยบายเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา บทเรียนจากรางวัลโนเบลสาขาเศรษฐศาสตร์ประจำปี พ.ศ. 2562’ โดยระบุว่าการที่ อภิจิต แบนเนอร์จี, เอสเธอร์ ดูฟโล และ ไมเคิล เครเมอร์ ได้รับรางวัลโนเบล สาขาเศรษฐศาสตร์ ประจำปี 2019 ถือเป็นการยกย่องการนำ ‘นวัตกรรมการวิจัยเชิงทดลอง’ (Experimental Research) มาสนับสนุนการวิจัยเศรษฐศาสตร์การพัฒนา ซึ่งตนเห็นว่าการมอบรางวัลโนเบลสาขาเศรษฐศาสตร์ในปีนี้ เป็นการมอบรางวัลที่ ‘ถูกที่ถูกเวลา’

“ก่อนที่จะมีการมอบรางวัลโนเบลสาขาเศรษฐศาสตร์ในปีนี้ อดีตผู้ว่าการธนาคารกลางของประเทศอังกฤษอย่าง Lord Mervyn King ได้แสดงทัศนะในเชิงการตั้งคำถามที่น่าสนใจต่อการมอบรางวัลโนเบลสาขาเศรษฐศาสตร์ว่า รางวัลโนเบลสาขาเศรษฐศาสตร์มีไปเพื่ออะไร

“Lord Mervyn King มองว่ารางวัลโนเบลสาขาเศรษฐศาสตร์นั้นแตกต่างจากรางวัลโนเบลสาขาอื่นๆ ที่มอบแก่ผู้ค้นพบ ปรากฏการณ์ทางธรรมชาติ หรือทางออกในการแก้ไขข้อจำกัดทางฟิสิกส์ เคมี หรือ ทางการแพทย์ เป็นต้น แต่เครื่องมือทางเศรษฐศาสตร์ที่นักเศรษฐศาสตร์รางวัลโนเบลส่วนใหญ่วิจัยคิดค้นขึ้นมาได้นั้น ที่สุดแล้วอาจช่วยได้เพียงการให้ความเข้าใจ (insight) หรือการอธิบายปรากฏการณ์ มากกว่าการให้คำตอบที่ชัดเจน ดังที่เขากล่าวว่า It confirms that economics at its best gives us insights not solutions.”

ประธานคณะกรรมการบริหาร กสศ. ชี้ว่านี่เป็นคำอธิบายที่น่าสนใจ เพราะการมอบรางวัลในปีนี้เป็นการเชิดชูการนำนวัตกรรมการวิจัยเชิงทดลอง (Experimental Research) มาสนับสนุนการวิจัยเศรษฐศาสตร์ด้านการพัฒนา เพื่อช่วยให้ผู้กำหนดนโยบายลดความเหลื่อมล้ำและความยากจน เกิดความเข้าใจในการแก้ไขปัญหาดังกล่าว ผ่านการทดสอบด้วยกระบวนการอย่างเป็นวิทยาศาสตร์ได้ ว่ามาตรการใดที่ใช้ได้ผลหรือไม่ได้ผล และหากได้ผลแล้ว มีเหตุปัจจัยใดบ้างที่เพิ่มหรือลดประสิทธิภาพของมาตรการดังกล่าว ซึ่งช่วยให้ผู้กำหนดนโยบายมี ‘ข้อมูลและหลักฐานเชิงประจักษ์’ เพื่อประกอบการตัดสินใจว่าจะขยายผลการใช้มาตรการดังกล่าวในวงกว้างระดับประเทศต่อไปหรือไม่

ในส่วนของสถานการณ์ด้านความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา ดร.ประสาร เปิดข้อมูลจากสถาบันสถิติแห่งองค์การยูเนสโก ที่ชี้ว่ายังมีเด็กเยาวชนมากกว่า 263 ล้านคนทั่วโลกที่ยังคงอยู่นอกระบบการศึกษา โดยในจำนวนนี้เป็นเด็กที่อยู่ในวัยประถมศึกษามากกว่า 60 ล้านคน ขณะที่ความเสมอภาคทางการศึกษาในทศวรรษที่ผ่านมาเริ่มชะลอตัวลง โดยกลุ่มเป้าหมาย 5-10% สุดท้าย ยังเข้าไม่ถึงโอกาสทางการศึกษา หรือต้องออกจากการเรียนกลางคัน

“ที่น่ากังวลไปกว่านั้นคือ ตัวเลขเด็กนอกระบบการศึกษาในระดับโลก เริ่มกลับมามีแนวโน้มเพิ่มสูงขึ้นระหว่างปี 2016-2017 อีกครั้ง ขณะที่ประเทศไทยเอง ปัจจุบันยังมีเยาวชนในครอบครัวที่ยากจนและด้อยโอกาสอีกมากกว่า 670,000 คน อายุระหว่าง 3-18 ปี และยังมีนักเรียนกลุ่มเสี่ยงในครอบครัวที่ยากจนและยากจนพิเศษอีกเกือบ 2 ล้านคน ที่อาจหลุดออกจากระบบการศึกษาก่อนสำเร็จการศึกษาขั้นพื้นฐาน”

จากสถานการณ์ความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาของโลกที่มีแนวโน้มลดลงในอัตราที่ถดถอยมาก ขณะที่งบประมาณของภาครัฐและเงินบริจาคกลับมีแนวโน้มลดลง ดร.ประสารชี้ว่ามีความจำเป็นที่ผู้กำหนดนโยบายต้องเลือกใช้ ‘มาตรการที่ลงทุนน้อย แต่ได้ผลมาก’ โดยนวัตกรรมการวิจัยเชิงทดลองที่ได้รับรางวัลโนเบลสาขาเศรษฐศาสตร์ในปีนี้ อาจเป็นเครื่องมือสำคัญที่ช่วยให้ผู้กำหนดนโยบาย รวมถึงหน่วยงานที่มีภารกิจลดความเหลื่อมล้ำและแก้ไขปัญหาความยากจน สามารถเลือกนโยบายที่เหมาะสมในการแก้ไขปัญหาตามบริบทของตนได้อย่างมีประสิทธิภาพ และมีความยั่งยืน

“จากผลการวิจัยประเมินผลโครงการลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษามากกว่า 31 โครงการทั่วโลก ด้วยกระบวนการ RCTs พบว่านโยบายลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาด้วยมาตรการที่เจาะจงไปที่ ‘อุปสงค์ต่อการศึกษา’ (Demand for Education) หลายมาตรการ ซึ่งเป็นมาตรการที่ส่งเสริมโอกาสทางการศึกษา และตรงตามความต้องการที่แท้จริงของฝั่งผู้เรียนและครอบครัว ให้ผลลัพธ์และความคุ้มค่าทางงบประมาณที่สูงกว่ามาตรการด้านอุปทานของการศึกษา ที่เน้นผู้จัดการศึกษาเป็นตัวตั้ง

“ตัวอย่างสำคัญของมาตรการที่เจาะจงไปที่ ‘อุปสงค์ต่อการศึกษา’ เช่น การลดต้นทุนการเข้าถึงการศึกษาด้วยการสนับสนุนเงินอุดหนุนอย่างมีเงื่อนไข (Conditional Cash Transfer: CCT) ต่ออัตราการมาเรียนของผู้เรียน ซึ่งเป็นมาตราการที่ กสศ. ดำเนินการอยู่ หรือการสนับสนุนอาหารเช้า เครื่องแบบ และการเดินทาง แบบมีเงื่อนไข (Non-cash Conditional Transfer: NCT)”

นอกจากนี้ ดร.ประสาร ยังชี้ว่าประเทศไทยยังมีโจทย์สำคัญอีกหลายเรื่องที่ควรเร่งจัดการอย่างเป็นระบบ ก่อนจะส่งผลต่อเสถียรภาพและขีดความสามารถในการแข่งขันของประเทศในระยะยาว โดยชี้ว่าการแก้ไขต้องทำที่ต้นทาง เริ่มจากการทำให้เด็กและเยาวชนเข้าถึงการศึกษาที่มีคุณภาพ ซึ่งหลายหน่วยงานกำลังทำอยู่ รวมถึง กสศ. เองที่มีหน้าที่ส่งเสริมด้านข้อมูลความรู้ ค้นหาแนวทางใหม่ๆ รวมถึงสาเหตุว่าการที่เด็กและเยาวชนไม่สามารถเข้าถึงการศึกษาได้เต็มที่นั้นเป็นเพราะเหตุใด

“ความเสมอภาคทางการศึกษาเป็นภารกิจที่ใหญ่หลวง และหาใช่ภารกิจที่ กสศ. จะดำเนินการให้สำเร็จได้เพียงลำพังด้วยทรัพยากรที่จำกัดและโจทย์ที่มีความซับซ้อนมากขึ้นทุกวัน แต่จำเป็นที่จะต้องได้รับความร่วมมือจากทุกภาคส่วนอย่างต่อเนื่อง” ดร.ประสารกล่าว พร้อมทิ้งท้ายว่า “ผมขอให้ทุกท่านมาร่วมกันผลักดันเรื่องนี้ให้สำเร็จได้ในชั่วชีวิตของพวกเรานี้ ไม่ทิ้งปัญหาความยากจนข้ามชั่วคนไปยังคนรุ่นต่อไป”

“RCTs ไม่ใช่วิธีแก้จน” – โสมรัศมิ์ จันทรัตน์

หนึ่งในเครื่องมือที่ได้รับการพูดถึงอย่างแพร่หลาย จากการมอบรางวัลโนเบลสาขาเศรษฐศาสตร์ในปีนี้ คือเครื่องมือในการวิจัยที่เรียกว่า Randomized controlled trials (RCTs) หรือการทดลองแบบสุ่มและมีกลุ่มควบคุม เป็นวิธีการวิจัยเชิงทดลองที่นักเศรษฐศาสตร์ทั้งสามคนนำมาใช้กับงานวิจัยทางเศรษฐศาสตร์ โดยเฉพาะในการออกแบบและพิจารณาผลกระทบจากนโยบายขจัดความยากจน จากเดิมที่การศึกษาในสาขาเศรษฐศาสตร์การพัฒนามักจะอยู่ในรูปแบบกรอบคิดทางทฤษฎี

ในคำประกาศรางวัลของ The Royal Swedish Academy of Sciences ระบุว่างานวิจัยของทั้งสามคน มีส่วนช่วยเพิ่มศักยภาพในการต่อสู้กับปัญหาความยากจน โดยไมเคิล เครเมอร์ นั้นได้พิสูจน์ให้เห็นว่าวิธีการวิจัยเชิงทดลองที่เขาใช้นั้นมีประสิทธิผลเพียงใด จากการช่วยยกระดับคุณภาพของโรงเรียนในประเทศเคนย่าช่วงกลางทศวรรษ 1990 ขณะที่อภิจิต แบนเนอร์จี และ เอสเธอร์ ดูฟโล ก็ได้ร่วมกันทำงานศึกษาวิจัยในลักษณะเดียวกัน เพื่อแก้ปัญหาความยากจนในหลายประเทศ โดยการวิจัยเชิงทดลองที่พวกเขาใช้นั้นส่งอิทธิพลอย่างมากต่อแวดวงเศรษฐศาสตร์พัฒนาในปัจจุบัน

ดร.โสมรัศมิ์ จันทรัตน์ หัวหน้ากลุ่มงานวิจัยด้านระบบการเงิน สถาบันวิจัยเศรษฐกิจป๋วย อึ๊งภากรณ์ ธนาคารแห่งประเทศไทย กล่าวถึงเครื่องมือดังกล่าวว่า RCTs ไม่ใช่เครื่องมือแก้จนอย่างที่หลายคนเข้าใจ ทว่าเป็นเพียงหนึ่งในหลายๆ เครื่องมือ ที่ถูกนำมาใช้ในการออกแบบนโยบายเพื่อแก้ปัญหาความยากจนและความเหลื่อมล้ำ

“ดิฉันอยากพูดถึงประเด็นที่หลายคนอาจเข้าใจผิด จากกระแสข่าวโนเบลที่ออกมาก่อนหน้านี้ โดยเฉพาะในเรื่องเกี่ยวกับการใช้ RCTs ประการแรก RCTs ไม่ใช่วิธีแก้จน แต่เป็นเพียงวิธีการหนึ่งที่สามารถเอามาช่วยในการทดลองศึกษานโยบายว่ามีประสิทธิภาพอย่างไร พูดง่ายๆ คือเป็น evidence-based policy making ประการที่สอง นักเศรษฐศาสตร์ที่ได้รับรางวัลโนเบลปีนี้ ก็ไม่ได้ใช้แค่ RCTs อย่างเดียว แต่ใช้หลายๆ เครื่องมือทางเศรษฐศาสตร์ในการศึกษาประสิทธิผลของนโยบาย”

ดร.โสมรัศมิ์ อธิบายต่อว่า evidence-based policy หรือนโยบายที่ออกแบบโดยอาศัยหลักฐานเชิงประจักษ์ คือรากฐานสำคัญของการออกแบบนโยบายที่หลายประเทศใช้กันมานานแล้ว ทว่ายังไม่ค่อยเห็นนักในประเทศไทย

“กระบวนการของ evidence-based policy making จะช่วยตอบคำถามตั้งแต่ต้นว่า ควรจะทำนโยบายอะไร นโยบายเหล่านั้นมีกลไกอย่างไรที่จะช่วยเปลี่ยนแปลงผลลัพธ์ที่เราต้องการ เราควรจะ target คนกลุ่มไหน เราจะ implement นโยบายกับคนกลุ่มนั้นๆ อย่างไร ไปจนถึงว่านโยบายนั้นคุ้มค่าขนาดไหน ควรขยายสเกลหรือไม่ และถ้าควรขยาย จะขยายอย่างไร

“ไมเคิล เครเมอร์ หนึ่งในผู้ที่ได้รับรางวัลโนเบล เคยทำงานวิจัยที่รวบรวม evidence-based policy ที่เกี่ยวข้องกับการศึกษาทั่วโลก จำนวนสามร้อยกว่าเคส ที่น่าตกใจคือไม่มีสักเคสที่มาจากประเทศไทย ถึงเวลาแล้วหรือยังที่เราจะเริ่มขยับตัว แล้วทำเรื่องนี้อย่างจริงจัง”

สำหรับกระบวนการทำ evidence-based policy ดร.โสมรัศมิ์อธิบายว่ามี 4 ขั้นตอนหลักๆ หนึ่งคือต้องมี policy question ว่านโยบายนั้นๆ ทำไปเพื่ออะไร สองคือมี framework เพื่อเอามาช่วยย่อย policy question และสร้างสมมติฐานในการทดสอบนโยบาย สามคือต้องมี data ที่จะช่วยในการหา evidence ได้ และสุดท้าย ซึ่งเป็นส่วนที่สำคัญมากคือ causal influence หรือการสร้างเหตุและผล ซึ่งเป็นหัวใจในวิชาชีพนักเศรษฐศาสตร์

ดร.โสมรัศมิ์ ยกตัวอย่างนโยบายแก้จนของประเทศเม็กซิโก ซึ่งเริ่มใช้มาตั้งแต่ปี 1998 ผ่านโปรแกรมที่เรียกว่า Conditional cash transfer (CCT) เพื่อแก้ปัญหาความยากจนของคนจำนวน 1 ใน 4 ของประเทศ โดยใช้ evidence-based ตั้งแต่แรกเริ่มโครงการ ปรากฏว่าเมื่อเวลาผ่านไป โครงการนี้ก็ยังดำรงอยู่จนถึงปัจจุบัน แม้จะมีการเปลี่ยนผ่านรัฐบาลหลายต่อหลายครั้งก็ตาม ขณะเดียวกันก็มีงานวิจัยทางเศรษฐศาสตร์จำนวนมากที่แสดงให้เห็นว่าโครงการนี้มีประสิทธิผลและช่วยแก้ปัญหาความยากจนได้จริง อย่างไรก็ตาม การนำ RCTs มาใช้ในการทำ evidence-based policy นั้น ดร.โสมรัศมิ์ชี้ว่าอาจใช้ไม่ได้กับทุกกรณีเสมอไป

“หลักใหญ่ใจความของ RCTs คือการสุ่มคนให้เข้าร่วมโปรแกรม กับสุ่มคนให้ไม่เข้าร่วมโปรแกรม ซึ่งวิธีการนี้ไม่ใช่ว่าจะทำได้ในทุกที่ หรือทุกกรณี ขึ้นอยู่กับว่าเราสามารถเลือกปฏิบัติได้หรือไม่ ในการให้โปรแกรมกับบางคน และไม่ให้โปรแกรมกับบางคน

“ข้อจำกัดอีกอย่างหนึ่งของวิธีนี้คือ กลุ่มตัวอย่างจะมีขนาดไม่ใหญ่มาก กล่าวคือจะสุ่มใช้โปรแกรมได้กับบางพื้นที่ หรือบางกลุ่มตัวอย่างเท่านั้น ไม่สามารถทำทั้งประเทศได้ เพราะจะใช้ต้นทุนมหาศาลในการเก็บข้อมูล ซึ่งอาจต้องใช้เครื่องมืออื่นๆ เข้ามาเสริม ตามแต่เงื่อนไขของแต่ละพื้นที่”

สำหรับเครื่องมืออื่นๆ ที่นักเศรษฐศาสตร์มักนำมาช่วยในการออกแบบนโยบายนอกจาก RCTs ดร.โสมรัศมิ์กล่าวว่ามีหลายเครื่องมือด้วยกัน ไล่ตั้งแต่ Difference in difference, Regression discontinuity, Randomization, Structural modeling และ Admin data

“ทั้งนี้ การจะเลือกใช้วิธีไหน ก็ขึ้นอยู่กับว่าเราถามคำถามอะไร macro หรือ micro, เป็น short term หรือ long term, อยากรู้ mechanism หรืออยากรู้ impact ควบคู่ไปกับการประเมินข้อมูลที่มีอยู่ในมือ และข้อจำกัดต่างๆ เช่น เรื่องงบประมาณ ซึ่งส่งผลต่อขนาดของกลุ่มตัวอย่างในการทำ RCTs”

เปลี่ยนจาก ‘big change, small impact‘ เป็น ‘small change, big impact‘ – ณัฐวุฒิ เผ่าทวี

ด้าน ดร.ณัฐวุฒิ เผ่าทวี ศาสตราจารย์ด้าน Behavioural Science จาก Warwick Business School ประเทศอังกฤษ ได้แลกเปลี่ยนมุมมองด้านพฤติกรรมศาสตร์ว่า

นอกจากโจทย์ที่ว่า จะทำนโยบายอย่างไรแล้ว ณัฐวุฒิชี้ว่าอีกประเด็นที่ควรให้ความสนใจคือ ปัจจัยอะไรที่จะทำให้นโยบายประสบความสำเร็จในการเปลี่ยนพฤติกรรมของคน เขาเริ่มต้นด้วยคำถามว่า

“คุณคิดว่านโยบายสาธารณะของเราส่วนใหญ่ มีประสิทธิภาพมากน้อยแค่ไหนในการเปลี่ยนพฤติกรรมของคน ไม่ว่าจะนโยบายด้านการศึกษา นโยบานด้านการเงิน นโยบายเรื่องการลดคอร์รัปชัน หรือนโยบายด้านสิ่งแวดล้อมก็ตาม” พร้อมเสริมว่า เมื่อพูดถึงการออกแบบนโยบาย เขาอยากชวนให้พิจารณาถึงความสัมพันธ์ input กับ output

“ในแวดวงวิชาการ จะการมีพูดถึง output หรือผลลัพธ์อยู่บ่อยๆ แต่ถ้าเป็นฝั่งของนักการเมืองหรือรัฐบาล เขาจะพูดถึง input มากกว่า เช่น จะให้เงินอัดฉีดเข้าไปเท่าไหร่ แต่แทบไม่มีใครพูดถึง output เลย ว่างบที่อัดฉีดเข้าไปนั้น มันสามารถเปลี่ยนพฤติกรรมคนได้มากน้อยแค่ไหน ผมอยากเปลี่ยน paradigm ตรงส่วนนี้

“ข้อต่อมา นโยบายสาธารณะ ไม่ว่านโยบายอะไรก็ตาม จะมีประสิทธิภาพกับกลุ่มคนแค่กลุ่มเดียวเท่านั้น กลุ่มนั้นก็คือคนที่อยากทำในสิ่งที่เราอยากให้เขาทำอยู่แล้ว แต่ที่เขาทำไม่ได้เพราะอาจมีข้อจำกัด ไม่ว่าในเชิงแรงจูงใจ หรือทรัพยากรก็ตาม การให้นโยบายไปจึงเป็นเหมือนการเปิดโอกาสให้กับเขาได้ทำในสิ่งที่เขาอยากทำ

“อีกกลุ่มหนึ่ง คือกลุ่มคนที่ไม่ทำ ไม่ว่าจะมีหรือไม่มีนโยบายก็ตาม ซึ่งนักเศรษฐศาสตร์จะคิดว่านโยบายไม่มีผลกับคนกลุ่มนี้”

ดร.ณัฐวุฒิ อธิบายว่า นโยบายสาธารณะส่วนใหญ่ในปัจจุบัน ถ้าไม่ใช่การบังคับให้ทำ ก็จะเป็นการให้ทรัพยากรกับประชาชน เช่น นโยบายแจกเงินคนจน นโยบายชิมช็อปใช้ นโยบายเกิดปั๊บรับแสน เป็นต้น แล้วปล่อยให้ประชาชนบริหารทรัพยากรเหล่านั้นกันเอง

“ถ้าพูดในเชิงเศรษฐศาสตร์ นักเศรษฐศาสตร์จะเชื่อว่าคนเรามีเหตุมีผล แต่หลายคนคงคิดเหมือนผมว่า จริงๆ เราอาจไม่ได้มีเหตุผลขนาดนั้น ในทุกๆ เรื่องที่เราตัดสินใจ เพราะถ้านักเศรษฐศาสตร์พูดถูกต้องว่าทุกคนมีเหตุผล เราคงไม่มีความเสียดายหรือเสียใจในชีวิตของเราเลย เพราะเราทำทุกอย่างโดยที่เราเชื่อว่ามีเหตุผลแล้ว แต่ถ้าเรามองในมุมของพฤติกรรมศาสตร์ เราอาจต้องตั้งข้อสังเกตใหม่ว่า คนใช้เหตุผลในการตัดสินใจจริงหรือ

“มีงานวิจัยที่ชี้ว่า ความจริงแล้วในชีวิตประจำวันของเรา เรามักตัดสินใจโดยใช้ความรู้สึกหรืออารมณ์ มากกว่าการใช้เหตุผลอย่างเป็นระบบ ซึ่งบางครั้งการตัดสินใจแบบเร็วๆ โดยใช้อารมณ์ความรู้สึก มันกลับมีผลในระยะยาวมากต่อชีวิตของเรา”

“ประเด็นอยู่ที่ว่า ถ้าการตัดสินใจส่วนใหญ่ในชีวิตของคนเรา มาจากอารมณ์ความรู้สึกเสียส่วนใหญ่ เราควรให้รัฐออกนโยบายแบบบังคับใช้ทั้งหมดเลยดีไหม ไม่ต้องให้เลือก เพราะรัฐรู้แล้วว่าการตัดสินใจของคนเราอาจมีผิดมีพลาด และอาจส่งผลเสียตามมา หรือจะใช้นโยบายแบบอื่นที่สามารถปรับพฤติกรรมคนได้”

ดร.ณัฐวุฒิ ให้ข้อมูลเพิ่มเติมว่า จากการที่เขาศึกษาวิจัยเรื่องเศรษฐศาสตร์ของความสุข พบว่าในประเทศที่ประชาชนมีโอกาสได้เลือก คนจะมีความสุขกับชีวิตมากกว่าคนในประเทศที่ไม่มีโอกาสเลือก หรือมีทางเลือกน้อย พร้อมเน้นย้ำว่า ถ้าพิจารณาในกลุ่มคนที่ไม่ทำ แม้จะมีหรือไม่มีนโยบาย นักเศรษฐศาสตร์จะมองว่าเขามีเหตุมีผล ยังไงก็เปลี่ยนพฤติกรรมเขาไม่ได้ แต่ถ้ามองในมุมจิตวิทยา เขาจะบอกว่าเปลี่ยนได้

อีกประเด็นที่ ดร.ณัฐวุฒิยกขึ้นมา คือการชี้ให้เห็นว่าตอนนี้เราตกอยู่ในภาวะของ ‘Big change, small impact’ ซึ่งเขามองว่าควรต้องปรับมโนทัศน์ใหม่เป็น ‘Small change, big impact’ ผ่านนโยบายที่ใช้ทฤษฎีเรื่องการ ‘Nudge’ ของ ริชาร์ด ธาเลอร์ เจ้าพ่อด้านเศรษฐศาสตร์พฤติกรรม ซึ่งประสบความสำเร็จในหลายประเทศ

ดร.ณัฐวุฒิอธิบายว่า แนวคิดหนึ่งที่ธาเลอร์เสนอไว้คือ Libertarian Paternalism คือการทำให้เขาทำในสิ่งที่เราอยากให้เขาทำ เพราะมันดีต่อชีวิตเขา ‘โดยที่เขารู้สึกว่าเขาเลือกเอง’

“สมมติเราไปกำหนดนโยบายว่า คุณต้องทำอันนี้นะ ถ้าเกิดคนที่ไม่อยากทำ ยังไงเขาก็ไม่ทำ เพราะมันฝืน แต่หากเราอยากเปลี่ยนใจใครสักคนหนึ่ง ถ้าเขาอยากทำอยู่แล้ว แต่อาจรู้สึกว่าทำไม่ได้ด้วยปัจจัยบางอย่าง สิ่งที่เราทำคือการไปสะกิดเขานิดเดียว เพื่อให้เขาเห็นว่ามันทำได้นะ และมันจะเกิดผลที่ยิ่งใหญ่ได้ โดยการเปลี่ยนแค่นิดเดียว”

ณัฐวุฒิ อธิบายต่อว่าหลักการนี้จะสำเร็จได้ มี 4 ปัจจัยด้วยกัน เรียกว่า ‘E A S T’ “E- Easy คือการทำให้มันง่ายขึ้น, A-Attract ถ้าคุณอยากให้ใครทำอะไรสักอย่าง ต้องทำให้ ‘ความน่าจะทำ’ เด่นชัดขึ้น, S-Social ถ้าคุณอยากให้ใครทำอะไรสักอย่าง ต้องทำให้เขารู้สึกว่า คนอื่นเขาก็ทำกัน, T-Timing ถ้าคุณอยากให้เขาทำอะไรสักอย่าง ต้องบอกให้เขาทำในตอนที่เขาน่าจะฟังที่สุด”

ณัฐวุฒิ เล่าต่อว่า มีหลายนโยบายด้วยกันที่ใช้วิธีการนี้ โดยยกตัวอย่างการเปลี่ยนนโยบายการออมในอังกฤษ โดยจากเดิมที่จะใช้การ opt in เปลี่ยนมาใช้การ opt out แทน

“จากที่เปิดทางเลือกว่าให้ออมเพิ่มทีหลัง เปลี่ยนเป็นหักเข้าเป็นเงินออมไว้เลยตั้งแต่แรก โดยเปิดทางเลือกว่าจะเอาออกมาก็ได้ ปรากฏว่าพอเปลี่ยนมาเป็น opt out สุดท้ายแทบไม่มีใครเอาออกเลย นี่คือการเปลี่ยนแค่จุดเดียว จุดเล็กๆ แต่ทำให้คนสามารถออมเงินได้มากขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ จนถึงทุกวันนี้ยังไม่มีนโยบายไหนที่มีประสิทธิภาพขนาดนี้ในการเปลี่ยนพฤติกรรมการออมของคน”

อีกตัวอย่างหนึ่ง คือการเปลี่ยนนโยบายเพื่อให้คนจ่ายภาษีมากขึ้น จากเดิมที่ใช้การส่งอีเมลให้แต่ละคน แล้วให้เข้าไปกรอกแบบฟอร์มในเว็บไซต์ tax office ของอังกฤษ ซึ่งต้องใช้เวลา และผ่านหลายขั้นตอนกว่าจะเข้าถึงแบบฟอร์มได้ มาเป็นการส่งลิงค์ที่เชื่อมไปยังแบบฟอร์มตรงแทน

“เขาใช้วิธีการ randomize สุ่มใช้วิธีนี้กับกลุ่มทดลองจำนวนห้าพันกว่าคน ปรากฏว่าอัตราการตอบกลับอีเมลว่าได้ชำระภาษีเรียบร้อยแล้ว เพิ่มจาก 19.2% เป็น 23.4% เห็นไหมครับ เขาเปลี่ยนแค่นิดเดียว แต่เก็บภาษีได้เพิ่มอีกมหาศาล”

จากตัวอย่างที่ว่ามา ณัฐวุฒิเสนอว่าถ้าสามารถนำแนวทางการปรับนโยบายเช่นนี้มาใช้กับเรื่องปัญหาความยากจน รวมถึงความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา ก็น่าจะช่วยให้เกิดนโยบายที่มีประสิทธิผลได้ โดยไม่จำเป็นต้องใช้ต้นทุนมากมายเสมอไป พร้อมทิ้งท้ายว่า “อยากให้ทุกคนคิดถึง mechanism ด้วย อย่าเพิ่งลืม what works โดยคิดถึงแต่ how-to อย่างเดียว”

The post จากโนเบลเศรษฐศาสตร์ สู่นวัตกรรมลดความเหลื่อมล้ำ (1) : เครื่องมือขจัดความจน และกลไกการออกแบบนโยบาย first appeared on กสศ..