อย่างไรก็ตาม ความยากจนมิใช่ปีศาจที่มีรูปโฉมเดียว ความยากจนอาจแปลงกายเป็นความขาดไร้ซึ่งอาหาร ความขัดสนซึ่งรายได้ และความยากไร้อันถมให้เต็มได้ด้วยทรัพย์สิน ขณะเดียวกันก็อาจแปลงกายเป็นความขาดที่แยบยลกว่า จับต้องได้น้อยกว่า และมีอำนาจทำลายล้างรุนแรงกว่า หนึ่งในความยากจนที่จับต้องไม่ได้นี้ คือความยากจนทางการเรียนรู้ (learning poverty)

ความยากจนทางการเรียนรู้คืออะไร

ความยากจนทางการเรียนรู้ไม่ได้หมายถึงเพียงการขาดแคลนทุนทรัพย์ในการศึกษา ธนาคารโลกระบุว่าความยากจนทางการเรียนรู้หมายถึงภาวะที่เยาวชนไม่สามารถอ่านออกเขียนได้ หรืออ่านออกเขียนได้น้อยมากเมื่อมีอายุครบ 10 ปี ซึ่งเป็นทั้งผลลัพธ์และจุดเริ่มต้นของความยากไร้อื่นๆ การอ่านไม่ออกเขียนไม่ได้ในวัยเท่านั้นหมายถึงการเติบโตในครอบครัวที่ขาดรายได้จนไม่อาจส่งเสริมให้ลูกได้รับการศึกษาที่มีคุณภาพ หมายถึงความล้มเหลวในการบริหารจัดการทรัพยากรโดยรัฐ และความเหลื่อมล้ำทางรายได้ที่ถ่างกว้างเสียจนคนกลุ่มหนึ่งไม่อาจพัฒนาคุณภาพชีวิตของตนได้ตลอดหลายชั่วอายุคน หมายถึงนโยบายด้านการศึกษาที่ล้มเหลว ตลอดจนการขาดกลไกของรัฐที่มีหน้าที่ให้ความช่วยเหลืออย่างทันท่วงที

การอ่านไม่ออกเขียนไม่ได้ไม่ใช่ปัญหาเล็กจ้อย เพราะความยากจนทางการเรียนรู้จะนำไปสู่การขาดไร้ซึ่งความสามารถในการต่อยอดปัญญาและพัฒนาตนเอง เนื่องจากการขาดทักษะสำคัญในการรับเข้า ประมวลผล และสังเคราะห์องค์ความรู้ใหม่ กล่าวคือไม่สามารถอ่านเพื่อซึมซับและทำความเข้าใจข้อมูล ไม่สามารถเขียนเพื่อขัดเกลาข้อมูลหรือถ่ายทอดองค์ความรู้นั้นต่อไป เด็กที่อ่านไม่ออกเขียนไม่ได้ย่อมมีรายได้น้อย ย่อมสร้างประโยชน์ได้น้อย และไม่อาจกล่อมเกลาสมาชิกใหม่ในครัวเรือนได้เหมาะสม กระนั้นความยากจนที่ว่านี้ก็มีผู้ใส่ใจน้อยเหลือเกิน ทั้งที่ความยากจนทางการเรียนรู้มิได้บ่อนเซาะเพียงปัญญาแห่งปัจเจกบุคคล แต่กัดกร่อนปัญญาของทั้งสังคม

สถานการณ์ความยากจนทางการเรียนรู้ในปัจจุบัน

ปัจจุบัน เด็กในกลุ่มประเทศรายได้ปานกลางต่ำกว่าร้อยละ 53 ไม่สามารถอ่านออกเขียนได้อย่างเหมาะสมเมื่อมีอายุ 10 ปี หากโลกทั้งใบถูกย่อส่วนเป็นห้องเรียนห้องหนึ่งที่มีนักเรียนราว 40 คน ก็จะมีนักเรียนถึง 22 คนในห้องนี้ที่ขาดทักษะการอ่าน ซึ่งจะฉุดรั้งทักษะการคิดวิเคราะห์และลดทอนความเข้าใจแนวคิดที่เป็นนามธรรม ยิ่งไปกว่านั้น ร้อยละ 53 ที่ว่านี้ยังถูกฉุดขึ้นมากแล้วด้วยอัตราการรู้หนังสือของเด็กในประเทศรายได้ปานกลางค่อนสูง หากตัดประเทศกลุ่มนี้ออก อัตราดังกล่าวจะสูงขึ้นถึงมากกว่าร้อยละ 80 ในกลุ่มประเทศรายได้ปานกลางค่อนต่ำ

ที่สำคัญคืออัตราดังกล่าวไม่เกี่ยวข้องกับการได้หรือไม่ได้เข้าโรงเรียนแต่อย่างใด กล่าวได้ว่าการผลักดันเด็กให้เข้าโรงเรียนอย่างเป็นล่ำเป็นสันในเวลาที่ผ่านมานั้น อาจไม่มีความหมายต่อการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์อย่างตรงจุดเลย

ทั้งนี้ โปรดอย่าลืมว่าในที่สุด ห้องเรียนที่เราจินตนาการนั้นเป็นโลกไร้พรมแดนที่เชื่อมต่อกันทุกวินาที คือดินแดนนับร้อยที่เกื้อกูลและมีอิทธิพลซึ่งกันและกัน ปัญหานี้จึงไม่ใช่ปัญหาไกลตัวที่จะเพิกเฉยหรือประกาศความสำเร็จได้เพียงเพราะทำได้ดีกว่าประเทศใดประเทศหนึ่ง

แม้ว่าในปี 2015 จะเกิดข่าวดีคือประชาคมโลกได้กำหนดเป้าหมายจะขจัดความยากจนให้หมดสิ้นไปภายในปี 2030 กระนั้นก็มีข่าวร้าย คือธนาคารโลกระบุอย่างชัดเจนว่า ด้วยอัตราการพัฒนาและแก้ไขปัญหาความยากจนทางการเรียนรู้อันเป็นบ่อเกิดของความยากจนอื่นๆ ในขณะนี้ โลก ‘ไม่มีทาง’ ขจัดความยากจนภายในปี 2030 ได้เลย

เพราะปัจจุบันโลกทำให้ความยากจนทางการเรียนรู้อ่อนแรงลงได้เพียงปีละร้อยละ 0.6 เท่านั้น! โดยอัตราความยากจนทางการเรียนรู้ยังสูงขึ้นอีกด้วยในบางประเทศ อย่างไรก็ตาม มีหลายเสียงแห่งความหวังที่บอกว่าขณะที่มีการกำหนดเป้าหมายดังกล่าวในปี 2015 โลกยังไม่ได้ใส่ใจคุณภาพการจัดการศึกษามากเท่ากับอัตราการเข้าโรงเรียน ดังนั้น ในปัจจุบันที่มีผู้สนใจยกระดับคุณภาพการจัดการเรียนรู้มากขึ้น อัตราเร็วนี้จึงอาจเพิ่มขึ้นอย่างก้าวกระโดดในอนาคต

แม้จะเป็นเช่นนั้น การขจัดความยากจนในปี 2030 ก็เป็นงานหินทีเดียว เราต้องเร่งอัตราเร็วของการกำจัดความยากจนทางการเรียนรู้ จากที่ลดลงปีละร้อยละ 0.6 เป็นร้อยละ 1.6 หรือเกือบสามเท่าต่อปี ความยากจนทางการเรียนรู้ในปี 2030 จึงจะลดลงจากร้อยละ 43.2 ทั่วโลกเหลือร้อยละ 26.8 ซึ่งถึงจะยังสูงกว่าที่ควรเป็น แต่ก็นับว่าดีกว่าปล่อยให้สถานการณ์เช่นนี้ดำเนินต่อไปมาก

แล้วอะไรที่เป็นอุปสรรคต่อการกำจัดความยากจนทางการเรียนรู้น่ะหรือ

หลายคนอาจเดาได้แล้วจากความจริงที่ว่าสถานการณ์ความยากจนทางการเรียนรู้ไม่เคยกระเตื้องขึ้นแม้จะมีเด็กได้เข้าโรงเรียนมากขึ้น นั่นคือการทุ่มเททรัพยากรอย่างไม่ตรงจุด ไม่ก่อประสิทธิผลเท่าที่หวัง ดังที่ธนาคารโลกอธิบายว่า ปัญหาที่แท้จริงคือหลายประเทศ “ไม่ได้ทุ่มเทให้การยกระดับความต้องการทางการเรียนรู้” ของเด็กอย่างเพียงพอ ง่ายเหลือเกินที่จะผลักไสความผิดนี้ให้ปัจเจกบุคคล เพื่อผลักทั้งคำกล่าวโทษและภาระรับผิดชอบหนักอึ้งให้พ้นตัว ทั้งที่แรงจูงใจการเรียนรู้ไม่ใช่คุณสมบัติที่เด็กคนใดจะมีมาแต่กำเนิด แต่เป็นสิ่งที่สร้างได้ด้วยสภาพแวดล้อมทางการศึกษาที่เหมาะสม

รายงานประจำปีของธนาคารโลก (World Development Report) ในปี 2018 ระบุว่า ประสบการณ์ในชั้นเรียนของเด็กทั่วโลกถูกบ่อนเซาะด้วย ก) การขาดสารอาหารและภาวะโภชนาการที่เหมาะสม ทำให้ขาดแรงจูงในการไปโรงเรียน และลดทอนความสามารถในการเรียนรู้ ข) ครูขาดทักษะ ขาดการสนับสนุน หรือขาดแรงจูงใจในการประกอบอาชีพ ไม่ว่าจะด้วยการฝึกหัดครูที่ด้อยประสิทธิภาพ ภาระงานของครูที่ไม่ส่งผลดีต่อการจัดการเรียนรู้ หรือค่าตอบแทนและฐานะทางสังคมที่ไม่จูงใจให้คงอยู่ในวิชาชีพในระยะยาว ค) แบบเรียน สื่อการเรียนรู้ และทรัพยากรทางการศึกษาที่ไร้คุณภาพ ไม่ทันสมัย หรือไม่ทั่วถึง

และ ง) การบริหารจัดการโรงเรียนโดยไม่ได้คำนึงถึงประโยชน์ทางการศึกษาเป็นสำคัญ ผู้บริหารสถานศึกษาและผู้กำหนดนโยบายขาดองค์ความรู้หรือทักษะที่จำเป็นต่อการจัดการศึกษา ไม่สามารถแก้ไขปัญหา หรือที่เลวร้ายกว่านั้นคือไม่เต็มใจแก้ไขปัญหาในสถานศึกษาอันเนื่องมาจากการขาดแคลนงบประมาณหรือแนวปฏิบัติที่มีประสิทธิภาพ

หากผู้อ่านเห็นว่าปัญหาเหล่านี้เป็นปัญหาการศึกษาเดิมๆ ที่ได้ยินมาตลอดชีวิต ผู้อ่านเข้าใจถูกต้องแล้ว เพราะธนาคารโลกชี้ว่าการกำจัดความยากจนทางการเรียนรู้นั้นไม่อาจเป็นไปได้โดยปราศจากการยกระดับระบบการศึกษาทั้งระบบ กล่าวคือไม่มีทางลัดในการปัดเป่าการอ่านไม่ออกเขียนไม่ได้ของเยาวชน ไม่มีแผนปฏิรูปอัศจรรย์ที่จะบันดาลทุกสิ่งได้เพียงการลงนามครั้งเดียว

การพัฒนาการจัดการศึกษานั้นเรียกร้องทั้งองค์ความรู้ที่ถูกต้อง การทุ่มเทแรงกายและแรงใจอย่างต่อเนื่อง รวมถึงการร่วมแรงร่วมใจระหว่างองคาพยพของรัฐเพื่อพัฒนาความเป็นอยู่ของพลเมือง อันจะผลักการศึกษากลับไปสู่เส้นทางที่พึงประสงค์ ด้วยหวังให้การศึกษานั้นกลับมาผลักสังคมสู่ลู่ทางที่ถูกควรในวันหน้า

จะขจัดความยากจนทางการเรียนรู้ได้อย่างไร

ธนาคารโลกมีคำตอบแสนเรียบง่าย คือกำหนดเป้าหมายที่ถูกต้องเสียก่อน

เป้าหมายนั้นต้อง “เป็นไปได้จริง (feasible) และเรียกร้องความทุ่มเทที่มากกว่าในปัจจุบัน” โดยคำนึงถึงสิทธิในการได้รับการศึกษาที่มีคุณภาพของมนุษย์ทุกคน

ผู้คลุกคลีในวงการศึกษาต่างรู้ว่าระดับความยากของเนื้อหาที่จะกระตุ้นให้ผู้เรียนเกิดแรงบันดาลใจ คือเนื้อหาที่มีความท้าทาย ยากกว่าความสามารถจริงของผู้เรียน มีปลายทางชัดเจนว่าองค์ความรู้นั้นสำคัญอย่างไร และไม่ยากเกินไปจนก่อให้เกิดความท้อแท้ เป้าหมายในการพัฒนาการจัดการศึกษาก็ควรเป็นเช่นนั้น

นอกจากความท้าทายอย่างพอดีแล้ว เป้าหมายที่บรรลุได้จริงต้องมีหลักชัยที่ชัดเจนว่าเมื่อไรจึงจะถือว่าบรรลุ กล่าวคือมีลักษณะดังต่อไปนี้

• มีความเรียบง่าย (simplicity) คือผู้มีส่วนเกี่ยวข้องทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นนักการศึกษา ผู้ปกครอง หรือองค์กรเอกชน ต้องเข้าใจเป้าหมายนั้นได้ ไม่มีการตีความแตกต่างกันไป และต้องเข้าใจว่าเป้าหมายนั้นมีประโยชน์หรือความหมายต่อตนเองอย่างไร สัมพันธ์กับความเป็นอยู่และสุขภาวะของตนอย่างไร
• ผลิตซ้ำได้ (replicability) คือตั้งอยู่บนข้อมูลทางสถิติที่โปร่งใส ซึ่งถูกรวบรวมและประมวลด้วยวิธีวิทยาที่โปร่งใส ทำให้ผลิตซ้ำข้อมูลเพื่อประเมินความก้าวหน้าในแต่ละปีได้
• เปลี่ยนแปลงได้ (movability) ตั้งอยู่บนข้อเท็จจริงเปลี่ยนแปลงได้ด้วยความพยายามที่เหมาะสม คือเป็นไปได้จริงผ่านการเปลี่ยนแปลงนโยบายหรือปัจจัยที่ส่งผลกระทบต่อการจัดการศึกษา

โดยเป้าหมายที่ธนาคารโลกเสนอให้กลุ่มประเทศรายได้ปานกลางและต่ำนำไปพัฒนาต่อไป คือ “การลดจำนวนเด็กอายุ 10 ปีที่ยังไม่สามารถอ่านออกเขียนได้อย่างเหมาะสมลงครึ่งหนึ่งของจำนวนที่มีอยู่ในปัจจุบันภายในปี 2030 ผ่านการยกระดับระบบการศึกษาทั้งระบบ”

โดยแนวทางการยกระดับระบบการศึกษานั้น ต้องตั้งอยู่บน ‘เสาหลัก’ (pillar) แห่งระบบการศึกษาที่มีคุณภาพห้าต้น ได้แก่

• ผู้เรียนมีความพร้อมและมีแรงจูงใจในการศึกษา มีภาวะโภชนาการที่เหมาะสม เห็นประโยชน์อันจะเกิดจากการศึกษา และอยู่ในสภาพแวดล้อมที่เกื้อกูลการเรียนรู้
• ครูมีทักษะที่จำเป็น ได้รับการฝึกหัดให้ยกระดับการเรียนรู้ของผู้เรียนที่มีความหลากหลาย ได้รับค่าตอบแทนที่เหมาะสมและความไว้เนื้อเชื่อใจ ตลอดจนพัฒนาตนเองได้อย่างต่อเนื่อง
• ห้องเรียนเป็นสถานที่ที่เอื้อต่อการเรียนรู้ มีหลักสูตรการศึกษาที่เหมาะสมกับวัยและความต้องการของปัจเจกบุคคล มีแบบเรียนและทรัพยากรทางการศึกษาที่มีคุณภาพ
• โรงเรียนเป็นสถานที่ปลอดภัยและไม่ทอดทิ้งเด็กคนใด ไม่มีการเลือกปฏิบัติและความรุนแรง เด็กที่มีความต้องการพิเศษได้รับความช่วยเหลือให้อยู่ร่วมกับผู้อื่นได้ ตลอดจนมีสาธารณูปโภคที่ได้มาตรฐาน
• ระบบการศึกษาได้รับการบริหารจัดการอย่างเหมาะสม และการได้มาซึ่งตำแหน่งผู้บริหารและกำหนดนโยบายผูกพันกับความรู้ความสามารถของบุคคล

เมื่อคำนึงถึงหลักการเหล่านี้แล้ว ก็ถึงเวลากำหนดนโยบายเพื่อแก้ไขปัญหาการอ่านไม่ออกเขียนไม่ได้อย่างตรงจุด โดยธนาคารโลกเสนอให้นโยบายเหล่านี้ประกอบด้วยองค์ประกอบสี่ประการ คือ

• องค์ประกอบที่ 1 มีการกำหนดเป้าหมายเฉพาะระดับประเทศ รวมถึงกลไกการวัดและประเมินความก้าวหน้าที่ชัดเจน ทั้งนี้ วิธีการบรรลุเป้าหมายเหล่านี้ต้องตรงไปตรงมา ไม่กำกวม ครอบคลุมทุกองคาพยพทางการศึกษา โดยอาจกำหนดเป้าหมายย่อยที่แต่ละฝ่ายต้องบรรลุ ผ่านการมีส่วนร่วมในการกำหนดเป้าหมายของฝ่ายนั้นๆ โดยคำนึงถึงบริบทที่ห้อมล้อมผู้ปฏิบัติงานเป็นสำคัญ ไม่ว่าจะเป็นปัจจัยทางภูมิศาสตร์ บริบทประชากร หรือความพร้อมของชุมชน โดยเน้นให้ทุกฝ่ายมีภาระรับผิดชอบในการลดอัตราการอ่านไม่ออกเขียนไม่ได้ ไม่มุ่งจับผิดและลงโทษ
  นอกจากนี้ การกำหนดขอบเขตเวลาก็มีความสำคัญเท่าๆ กับการกำหนดเป้าหมาย ในพื้นที่ที่มีอัตราการรู้หนังสือน้อยมากนั้น การกำหนดระยะเวลาบรรลุเป้าหมายเท่ากับพื้นที่อื่นๆ ย่อมไม่สมเหตุสมผลและนำไปสู่การปิดบังความจริงที่รังแต่จะซ้ำเติมปัญหา
• องค์ประกอบที่ 2 มีการรับประกันว่าครูและนักการศึกษาจะมีคุณภาพ เข้าใจแนวทางการยกระดับการรู้หนังสือ ซึ่งหมายถึงการเปลี่ยนแปลงแนวทางการฝึกหัดครูและคัดเลือกบุคลากรเข้าสู่วิชาชีพ รวมถึงอำนวยความสะดวกแก่การแนะแนวครูใหม่ในโรงเรียนโดยครูอาวุโสและการพัฒนาทางวิชาชีพ โดยส่งเสริมให้ครูเป็นผู้นำการเรียนรู้ทางวิชาชีพของกันและกัน ไม่ว่าจะในหรือระหว่างโรงเรียน
  นอกจากนี้ การจัดสรรครูให้เหมาะสมกับความต้องการของพื้นที่ทั้งในเชิงปริมาณและคุณภาพก็จำเป็น พื้นที่ที่ขาดแคลนกว่าย่อมต้องการครูจำนวนมากกว่าและมีทักษะเฉพาะบางประการซึ่งจะยกระดับอัตราการรู้หนังสือในพื้นที่นั้นๆ ได้ แน่นอนว่าการดึงดูดใจครูให้ปฏิบัติหน้าที่ในพื้นที่เหล่านี้ไม่อาจอาศัยเพียงความเสียสละหรือจรรยาบรรณวิชาชีพ แต่ด้วยการสนับสนุนที่เหมาะสม ไม่ว่าจะเป็นค่าตอบแทนที่สูงขึ้นหรือค่าชดเชยการเสียโอกาสเนื่องจากอุปสรรคในพื้นที่ เช่น การเดินทาง สภาพอากาศ ฯลฯ รวมถึงต้องรับประกันว่าครูที่ปฏิบัติหน้าที่ในพื้นที่ห่างไกลและทุรกันดารจะสามารถเข้าถึงทรัพยากรทางการเรียนรู้และการพัฒนาทางวิชาชีพทัดเทียมกับครูในเมืองใหญ่ ตลอดจนส่งเสริมให้ครูสามารถอยู่ร่วมกับชุมชนได้ เพื่อให้สถานศึกษาในท้องถิ่นเป็นศูนย์กลางการพัฒนาชุมชนอย่างยั่งยืน
• องค์ประกอบที่ 3 อัดฉีดงบประมาณเพื่อการเข้าถึงทรัพยากรทางการศึกษาที่มีคุณภาพ มีเนื้อหาหลากหลาย และทันสมัย ธนาคารโลกระบุว่าเด็กเล็กๆ จะมีความสุขในการอ่านและการเรียนรู้มากขึ้น หากสามารถเข้าถึงเนื้อหาที่แตกต่างกันเพื่อสำรวจและบ่มเพาะความสนใจในอนาคตของตนเอง ทั้งนี้ เมื่อความสามารถในการอ่านของเด็กสูงขึ้น พวกเขาย่อมต้องการเนื้อหาที่ท้าทายยิ่งขึ้นด้วย และหากทรัพยากรที่มีอยู่ในชุมชนไม่ตอบโจทย์ความต้องการนั้น ก็อาจนำไปสู่ความเบื่อหน่ายและการขาดแรงจูงใจในการเรียนรู้ในที่สุด
  ทั้งนี้ ทรัพยากรทางการศึกษานั้นควรมีความหลากหลาย ไม่จำกัดเพียงสิ่งพิมพ์เท่านั้น ทว่าสอดคล้องกับความต้องการที่แตกต่างกันของเด็ก ไม่ว่าจะเป็นหนังสือเสียง วิดีทัศน์ หรือแหล่งเรียนรู้ต่างๆ ยิ่งกว่านั้น ธนาคารโลกยังระบุว่าเพียงการส่งเสริมการอ่านในโรงเรียนนั้นไม่เพียงพอ แต่รัฐต้องส่งเสริมการอ่านของพลเมืองด้วย โดยลดค่าใช้จ่ายอันเนื่องมาจากการอ่านและอำนวยความสะดวกในการอ่าน ไม่ว่าจะด้วยการจัดหาสถานที่สำหรับอ่านหนังสือ หรือนโยบายเพื่อต่อยอดประโยชน์จากการอ่าน ตลอดจนการส่งเสริมความหลากหลายของเนื้อหา เมื่อผู้คนในสังคมเป็นนักอ่านตัวยง การส่งเสริมให้เด็กรักการอ่านและเพิ่มอัตราการอ่านออกเขียนได้ก็จะราบรื่นและง่ายดายยิ่งขึ้น
• องค์ประกอบที่ 4 เน้นให้เด็กสามารถใช้ภาษาที่หนึ่งได้คล่องแคล่วก่อน การมีพื้นฐานความเข้าใจภาษาที่หนึ่งที่แข็งแรงจะส่งผลดีต่อการพัฒนาความสามารถในการคิดและต่อยอดองค์ความรู้ด้วยตนเอง โดยควรใช้ภาษาที่หนึ่งเป็นภาษาสำหรับจัดการเรียนการสอนในขวบปีแรกๆ หากพื้นที่นั้นๆ มีภาษาพูดหลายภาษา หรือมีเด็กที่เป็นผู้อพยพและลี้ภัยจำนวนมาก ก็ต้องมีการเพิ่มจำนวนสื่อการเรียนรู้ หนังสือ รวมถึงต้องมีการฝึกอบรมครูให้สามารถจัดการเรียนรู้โดยใช้ภาษาที่หนึ่งของเด็กๆ แต่ละกลุ่มได้ เพราะอย่างไรเสีย ความชำนาญในภาษาที่หนึ่งคือบันไดสำคัญในการเรียนภาษาต่อๆ ไปของเด็กนั่นเอง

ทั้งนี้ ธนาคารโลกคำนึงถึงบริบทที่แตกต่างกันในแต่ละพื้นที่และได้ออกแบบแนวทางปรับใช้นโยบายในพื้นที่ที่มีความต้องการแตกต่างกัน โดยแบ่งเป็นสี่ประเภท คือในสภาพแวดล้อมทางการศึกษาหรือสถานศึกษาที่มีความเปราะบางอย่างยิ่ง (Fragile, conflict, and violence-affected settings) มีความรุนแรงและมีเด็กผู้ลี้ภัยจำนวนมาก อาทิ เยเมน ในสภาพแวดล้อมที่มีศักยภาพเชิงสถาบันต่ำ (Low institutional capacity) เช่น ไนจีเรีย ฯลฯ สภาพแวดล้อมที่มีศักยภาพเชิงสถาบันปานกลาง (Medium institutional capacity) อาทิ โคลัมเบีย และที่มีศักยภาพเชิงสถาบันสูง (Higher institutional capacity) อย่างอาร์เมเนีย

โดยหากพิจารณาจากความมีประสิทธิผลของภาครัฐ (Government Effectiveness) อันเป็นเกณฑ์แบ่งประเภทบริบทเหล่านี้ ไทยจะอยู่ในระดับใกล้เคียงกับโคลัมเบีย หรือพื้นที่ที่มีศักยภาพเชิงสถาบันปานกลาง อย่างไรก็ตาม เมื่อคำนึงถึงสถานการณ์ความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาที่น่ากังวลและบริบทการศึกษาที่แตกต่างกันในแต่ละพื้นที่ของไทย ผู้เขียนเห็นว่าควรนำเสนอแนวทางปรับใช้นโยบายอย่างครบถ้วนทั้งสี่บริบท เพื่อพิจารณาปรับใช้ในแต่ละพื้นที่ของประเทศ ดังนี้

การยกระดับคุณภาพการจัดการศึกษาเพื่อผลลัพธ์อันพึงประสงค์ ไม่ว่าจะเป็นอัตราการอ่านไม่ออกเขียนไม่ได้ที่ลดลง หรือการบ่มเพาะพลเมืองที่ดีของสังคมและโลก ต้องอาศัยทั้งองค์ความรู้ที่ถูกต้องและความรับผิดชอบร่วมกันของสังคม ตลอดจนไม่ใช่งานชั่วประเดี๋ยวประด๋าวที่จะปั้นแต่งได้ในระยะเวลาไม่กี่เดือนหรือไม่กี่ปี

เพราะการยกระดับการจัดการศึกษาอาศัยการลงทุนลงแรงในระยะยาวของทุกภาคส่วน จึงจำเป็นอย่างยิ่งที่นอกจากจะมีการกำหนดเป้าหมายที่เหมาะสม รวมถึงเปิดโอกาสให้แต่ละคนมีส่วนร่วมในการพัฒนาการศึกษาแล้ว ยังจำเป็นต้องกระตุ้นให้สังคมรับรู้ว่า ความยากจนทางการเรียนรู้นั้นกัดกร่อนสังคมได้รุนแรงเพียงใด เมื่อตระหนักว่าการอ่านได้ไม่ดีเมื่อถึงวัยไม่ใช่ปัญหาส่วนบุคคล และการขาดแรงจูงใจทางการศึกษาไม่ใช่ความบกพร่องของเด็กคนใดคนหนึ่ง แต่เป็นภาระที่ทุกสังคมต้องดำเนินการแก้ไขเพื่อประโยชน์ของผู้คนในสังคมเท่านั้น การยกระดับการจัดการศึกษาจึงจะเป็นไปได้ ไม่ว่าจะในท้องถิ่นอันใกล้ หรือในระดับกว้างไกลเช่นประชาคมโลก

The post เพราะที่สุดแห่งความขัดสน คือความยากจนทางการเรียนรู้ first appeared on กสศ..

“เราข้ามยุคเปลี่ยนผ่านทางเทคโนโลยีโดยที่ใช้ช่วงเวลาสั้นๆ เท่านั้นเอง”

คำกล่าวของ ศาสตราจารย์ ดร.สมพงษ์ จิตระดับ ที่ปรึกษากองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) และประธานอนุกรรมการกำกับทิศทางโครงการ ในงานประชุมระดมความเห็นเรื่อง “Disruptive Technology กับการพัฒนาแรงงานที่ขาดแคลนทุนทรัพย์และด้อยโอกาส” ฉายภาพพัฒนาการทางเทคโนโลยีในช่วงไม่กี่สิบปีที่ผ่านมาว่าเกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว และนำความเปลี่ยนแปลงมาสู่สังคมหลายมิติ

ทั้งมิติที่เล็กที่สุดอย่างการดำเนินชีวิตประจำวัน การประกอบอาชีพ ไปจนถึงกระบวนการผลิตสินค้าหรือบริการ และโครงสร้างเศรษฐกิจของประเทศ กำลังจะเปลี่ยนไปด้วยนวัตกรรมใหม่ๆ อย่างปัญญาประดิษฐ์ (AI) Auto Machine Learning และอีกสารพัดที่กำลังจะเกิดขึ้นภายภาคหน้า ถ้าเราต้องการอยู่รอดในตลาดแรงงานท่ามกลางความก้าวหน้าเหล่านี้ ก็จำเป็นต้องเตรียมตัวรับมือ หาทักษะใหม่ให้แก่ตนเองและคนในประเทศ

แต่อีกด้านหนึ่ง สังคมไทยยังคงประสบกับปัญหาเรื้อรังเรื่องความเหลื่อมล้ำทางรายได้ ทำให้กลุ่มผู้ขาดแคลนทุนทรัพย์และกลุ่มคนชายขอบรับมือกับผลกระทบจากเทคโนโลยียากลำบากกว่าคนกลุ่มอื่น เพราะความขัดสนทำให้มีโอกาสพัฒนาตนเองน้อยลง ทั้งยังได้สัมผัสนวัตกรรมใหม่เป็นลำดับท้ายๆ ของสังคม การทำให้คนเหล่านี้มีทักษะอาชีพที่ตลาดแรงงานต้องการเพื่อเพิ่มรายได้และหลุดพ้นจากความยากจน จึงเป็นโจทย์ใหญ่ที่กสศ. เล็งเห็นและวางแผนเข้าไปช่วยแก้ไข

อย่างไรก็ตาม การช่วยเหลือกลุ่มคนดังกล่าวต้องอาศัยความร่วมมือ การระดมความคิดจากหลายภาคส่วนเพื่อค้นหาแนวทางอันเหมาะสม สาระจากการประชุมเมื่อวันที่ 2 มีนาคม 2563 จึงเป็นการทบทวน 5 เรื่องสำคัญ ก่อนมุ่งหน้าวางแผนขับเคลื่อน สร้างทักษะแก่เหล่าแรงงานผู้ด้อยโอกาสและช่วยส่งเสริมคุณภาพชีวิตที่ดีต่อไป

#1

มองภาพ Disruptive Technology

ให้ครอบคลุมทั้งประวัติศาสตร์

การศึกษา และหน้าที่ของรัฐ

“Disruption หมายถึงการหยุดยั้ง ทำให้สิ่งที่เคยดำเนินมาเกิดความชะงักงัน”

ศาสตราภิชาน แล ดิลกวิทยรัตน์ จากคณะเศรษฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เกริ่นถึงความหมายของศัพท์ที่อาจได้ยินจนคุ้นหู ก่อนขยายความ ‘สิ่งที่เคยดำเนินมา’ ว่าหมายถึงระบบอุตสาหกรรมและทักษะการทำงานของคนในสังคม

“เทคโนโลยีจะเข้าไปดัดแปลงคน ดัดแปลงกระบวนการการผลิต ทำให้ทักษะของคนซึ่งเคยใช้ทำงานแบบหนึ่งจะหมดประโยชน์ สิ่งที่เกิดขึ้นต่อคือคนตกงานจำนวนมาก เพราะมีหุ่นยนต์เข้าไปทำแทน อย่างที่เราเห็นว่าตอนนี้ งานบางชนิด เช่น พ่นสีรถยนต์ คนก็ไม่สามารถทำได้แล้ว เพราะคุณภาพไม่สม่ำเสมอ และลักษณะงานก็เป็นอันตรายต่อสุขภาพ

“ส่วนที่ได้รับผลกระทบจาก Disruptive Technology มาก น่าจะเป็นอุตสาหกรรมขนาดกลางที่ใช้แรงงานคนเป็นหลัก และคนที่จะตกงานเพราะการเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยีอย่างชัดเจน คือกลุ่มแรงงานในระบบ

“ด้านแรงงานนอกระบบผมยังมองว่ามีความยืดหยุ่นในการปรับเปลี่ยน มีอาชีพใหม่ๆ เกิดขึ้นและไม่มีรูปแบบการทำงานตายตัว อย่างที่เราเห็นว่าตอนนี้มีอาชีพขับมอเตอร์ไซค์รับจ้างส่งอาหาร หรือรับจ้างเข้าคิวเพื่อจองอสังหาฯ ดังนั้น เทียบกันแล้ว แรงงานนอกระบบอาจมีทางออกมากกว่าแรงงานในระบบ

“ถึงประเทศไทยจะถือว่าเป็นหนึ่งในประเทศที่มีอัตราการว่างงานต่ำ แต่ถ้าผมตกงาน ผมก็คงไม่มานั่งภูมิใจกับตัวเลขการว่างงานต่ำหรอกครับ” ศาสตราภิชาน แล แสดงความเห็น

อันที่จริง ปรากฏการณ์ Technology Disruption นี้ไม่ได้เพิ่งเกิดขึ้นเป็นครั้งแรก หากมีมาตลอดบนหน้าประวัติศาสตร์โลก และทุกๆ ครั้ง ล้วนแล้วแต่ส่งผลกระทบทำนองเดียวกัน นั่นคือเทคโนโลยีเข้ามาทดแทนคน ทำให้คนกลุ่มหนึ่งตกงาน จนต้องขวนขวายหาทักษะอาชีพแบบใหม่ๆ หรือไม่ ก็อาจจะสร้างความปั่นป่วนในสังคมระลอกถัดมา

“หากเราศึกษาประวัติศาสตร์ดูจะพบว่า ช่วงปฏิวัติอุตสาหกรรมปี 1770 เป็นต้นมา เทคโนโลยีเครื่องจักรไอน้ำได้เข้าไปแทนที่งานใช้แรงคน แรงสัตว์ และทำให้เกิดการผลิตสินค้าปริมาณมาก จนช่างฝีมือที่ดำรงชีพด้วยการทอผ้า การปั้นเครื่องปั้นดินเผา หรือหล่อโลหะตกงานกันบานตะเกียง กลายเป็นว่าเกิดขบวนการแอนตี้การใช้เครื่องจักร ที่เรียกว่าขบวนการ Luddite ก่อความวุ่นวายเผาโรงงานขึ้น” ศาสตราภิชาน แล ยกตัวอย่างให้เห็นภาพ

“หรือจากประสบการณ์ของผม สมัยหนึ่งตำแหน่งเลขานุการเป็นตำแหน่งที่ได้เงินเดือนดีมาก และคนที่จะเป็นเลขาได้ต้องเก่งวิชาชวเลข ใครสอบได้ที่หนึ่งวิชาชวเลขจะมีโอกาสเข้าทำงานในบริษัทดังๆ แต่เมื่อมีเทคโนโลยีเทปอัดเสียงเกิดขึ้น ปรากฏว่าเลขาที่เคยจดชวเลขได้เร็วที่สุดกลับตกงาน มานั่งชงกาแฟให้นายอย่างเดียว เพราะความรู้ที่เคยถือว่าวิเศษสุดกลายเป็นศูนย์ นี่คือตัวอย่างหนึ่งของ Disruption ที่เห็นชัด”

ศาสตราภิชาน แล ยังเสริมว่า การที่ทักษะแบบเดิมใช้ไม่ได้อีกต่อไปอาจไม่ได้ส่งผลเสียต่อหน้าที่การงานเพียงเรื่องเดียว แต่ส่งผลถึง ‘หน้าตา’ ในสังคมของบุคคลนั้นอีกด้วย

“มีหนังสือเก่าเรื่องหนึ่งเล่าตัวอย่างเรื่อง Disruption ไว้น่าสนใจมาก คือ “ไหมอีสาน” เป็นเรื่องราวของครูคนหนึ่งคอยสอนวิธีการทำไหม กรอไหม สาวไหมให้แก่คนในชุมชน การที่เขามีทักษะการผลิตเช่นนี้ ทำให้คนมาเรียนรู้งานจากเขา ยกย่องชื่นชมเขา ใครแต่งงานก็เชิญเขาไปเป็นประธาน ใครตายก็เชิญเขาไปร่วมงานศพ แต่แล้ววันหนึ่งกลับมีโรงงานผลิตผ้าไหมไปตั้ง ทำให้จากเดิมที่ครูคนนี้เป็นแกนนำการผลิต ก็กลายเป็นลูกจ้างทอไหม ไม่ต่างจากคนอื่นๆ ในชุมชนซึ่งมีความรู้ด้อยกว่า  สถานะทางสังคมของเขาถูกลดขั้นลงมาเพราะการ disruption ฉะนั้น Disruptive Technology อาจไม่ได้เกี่ยวข้องแค่เรื่องการผลิต เรื่องเศรษฐกิจ แต่เป็นเรื่องของสังคม เรื่องศักดิ์ศรีของมนุษย์ด้วย”

ดังนั้น การสร้างทักษะให้สอดคล้องกับตลาดแรงงานยุคเทคโนโลยีกำลังเฟื่องฟูจึงเป็นโจทย์สำคัญ ซึ่งศาสตราภิชาน แล เห็นว่าควรเริ่มต้นจากระบบการศึกษา เพียงแต่ปัญหาหนึ่งซึ่งคาราคาซังจนถึงปัจจุบัน คือการเรียนในโรงเรียนส่วนใหญ่ไม่เคยช่วยสร้างทักษะที่ตรงกับความต้องการของตลาดเลย

“ประเด็นหนึ่งที่พูดกันบ่อยคือการศึกษาของเราไม่เอื้อต่อการทำมาหากิน มีงานวิจัยด้านเศรษฐศาสตร์หลายเรื่องที่สะท้อนว่าการศึกษาในปัจจุบันผลิตคนไม่สอดคล้องกับความต้องการของอุตสาหกรรม เมื่อเรียนจบแล้ว กลับต้องไปเทรนกับนายจ้างเหมือนนับหนึ่งใหม่ ไม่ก็ฝึกกับกรมพัฒนาฝีมือแรงงานเพื่อให้ทำงานได้ คำถามคือแล้วเราเรียนอะไรกันมา ทำไมจบแล้วถึงทำงานไม่ได้ ทักษะที่ระบบการศึกษาผลิต กับทักษะที่ตลาดต้องการยังจูนได้ไม่ตรงกันใช่หรือไม่?”

นอกจากประเด็นเรื่องเนื้อหาการเรียนการสอนใช้จริงไม่ได้ ศาสตราภิชาน แล ยังเพิ่มเติมว่าความเหลื่อมล้ำด้านการศึกษาก็เป็นอีกหนึ่งเรื่องสำคัญซึ่งไม่อาจมองข้าม โดยเฉพาะกลุ่มเด็กและแรงงานที่ขาดแคลนทุนทรัพย์

“ประเด็นเรื่องการพัฒนาทักษะกับคนที่ขาดแคลนทุนทรัพย์ไม่ใช่แค่ปัญหาเฉพาะหน้าเรื่องการเปลี่ยนแปลงจากเทคโนโลยีอย่างเดียว แต่เป็นปัญหาที่รากฐานของการศึกษาและความเสมอภาค”

“ถ้าเรามองว่าการศึกษาเป็นการลงทุนสร้างทรัพย์สินในตัวบุคคล เราต้องพูดถึงปัญหาของระบบการศึกษากับโอกาสในการเข้าถึงความรู้ควบคู่ไปกับเรื่องการพัฒนาทักษะแรงงานด้วย ยกตัวอย่างที่บอกกันว่าหากรู้ภาษาอังกฤษจะสามารถเข้าถึงแหล่งความรู้ใหม่ๆ ใช้พัฒนาตัวเองได้ทั่วโลก แต่สำหรับกลุ่มคนขาดแคลนทุนทรัพย์นี้  การเรียนภาษาอังกฤษก็มีต้นทุน โรงเรียนที่สอนภาษาอังกฤษได้ดีก็มีค่าเทอมแพงกว่าโรงเรียนวัด เด็กที่จบโรงเรียนอินเตอร์มีโอกาสหางานทำที่ดีกว่า

“ต่อให้เราบอกว่าการลดความเหลื่อมล้ำของเราจะเป็นการผลักดันคนด้อยโอกาส คนข้างล่างขึ้นไปทัดเทียมกับคนข้างบน แต่ถ้าคนข้างบนยังไม่หันกลับมาช่วยเหลือกัน มัวแต่ตักตวงผลประโยชน์แบบมือใครยาวสาวได้สาวเอา ประโยชน์ที่จะเหลือให้คนข้างล่างอย่างไรมันก็น้อย ช่องว่างก็จะยิ่งห่างออกไปขึ้นทุกที ดังนั้น เราควรดูเรื่องการกระจายรายได้และทรัพย์สินในสังคม ปรับโครงสร้างของการจัดสรรงบประมาณ และบุคลากรที่จะเข้าไปช่วยเหลือในส่วนนี้ด้วย”

ขณะเดียวกัน ศาสตราภิชาน แล ยังแสดงทัศนะเพิ่มเติมว่า ปัจจัยด้านวัฒนธรรมในประเทศมีส่วนช่วยสร้างความก้าวหน้าด้านระบบการศึกษา โดยยกตัวอย่างประเทศเวียดนามว่า

“เวียดนามมีวัฒนธรรมคล้ายจีนและญี่ปุ่น คือสมาทานลัทธิขงจื๊อมาเป็นหลักดำเนินชีวิต ซึ่งลัทธินี้ให้ความสำคัญกับการศึกษามาก คนเวียดนามเชื่อว่าไม่ว่าใครก็ตามที่สอนเราครั้งเดียว คนคนนั้นจะเป็นครูของเราตลอดชีวิต ทำให้สังคมยกย่องอาชีพครูมาก แม้จะมีเงินเดือนไม่สูง แต่สถานะทางสังคมสูง ถ้าใครเรียนเก่ง เขาก็มักจะเรียนครูกัน นอกจากนี้เด็กเวียดนามยังขยันเรียนมาก เพราะส่วนใหญ่มีสภาพชีวิตลำบาก เขาจึงถือว่าความรู้เป็นสิ่งสำคัญที่สุดในการยกระดับชีวิตตนเอง

“ดังนั้น ระบบศึกษาของเวียดนามพัฒนาได้เพราะมีจิตวิญญาณ ค่านิยมเรื่องนี้เป็นตัวผลักดันสำคัญ ไม่ใช่วิธีการวางแผนหรือใช้เทคโนโลยีมาเกี่ยวข้อง ถ้าเรามีฐานความเชื่อ ค่านิยมให้ยึดโยงเหมือนกันแบบเวียดนาม การพัฒนาอะไรสักอย่างก็จะง่าย”

อย่างไรก็ตาม ในทัศนะศาสตราภิชาน แล มองว่าสุดท้ายแล้ว ผู้มีบทบาทสำคัญที่สุดสำหรับการวางแผนรับมือผลกระทบจาก Technology Disruption คงหนีไม่พ้นความรับผิดชอบของรัฐบาล

“ถ้า Disruptive Technology เข้ามาสร้างความเปลี่ยนแปลงในประเทศเร็วโดยที่รัฐไม่ทันเข้ามาดูแล ผลกระทบทางสังคม เรื่องคนตกงาน ปัญหาเศรษฐกิจ ความวุ่นวายต่างๆ ต้องเกิดขึ้นแน่”

ศาสตราภิชาน แล ตั้งคำถามถึงการเตรียมพร้อมรับมือกระแสเทคโนโลยีที่นับวันจะคืบคลานเข้ามาใกล้ว่า “จากประวัติศาสตร์ความวุ่นวายในอังกฤษช่วงปฏิวัติอุตสาหกรรม ทำให้คนตระหนักได้ว่าบางทีเทคโนโลยีอาจไม่ได้เป็นสาเหตุของปัญหาที่แท้จริง ปัญหาที่แท้จริงคือความรับผิดชอบของนายทุนและรัฐบาลที่ควรจะเข้ามาช่วยเหลือ ถ้าวันนี้เกิดปรากฏการณ์ Technology Disruption จนทำให้คนตกงาน ความรับผิดชอบของนายจ้างที่ได้ประโยชน์จากการใช้เทคโนโลยีอยู่ที่ไหน ความรับผิดชอบของรัฐบาลที่ต้องการให้ใช้เทคโนโลยีเพื่อเพิ่มความสามารถในการแข่งขันกับต่างประเทศได้อยู่ไหน วันนี้เรายังมองไม่เห็นตรงนี้เลยนะครับ”

หนึ่งในมาตรการรับมือ – หรืออย่างน้อยคุ้มครองลูกจ้างที่ดีที่สุดคือการใช้หลักนิติธรรม ทว่า จากที่ศาสตราภิชาน แล วิเคราะห์ตอนนี้ อาจจะเรียกได้ว่ากฎหมายในประเทศไทยยังเอื้อประโยชน์ให้นายจ้างมากกว่าลูกจ้าง

“ผมเห็นว่าหลายครั้ง พอธุรกิจมี Disruptive Technology เข้ามาแล้ว กฎหมายมีทางออกสำหรับนายจ้างเสมอ นายจ้างมีสิทธิ์เลิกจ้างได้ถ้าจ่ายค่าชดเชยตามที่กฎหมายกำหนด ซึ่งเป็นการกระทำที่เรียกได้ว่าถูกต้อง แต่อาจไม่ยุติธรรมต่อลูกจ้าง ตัวอย่างที่คล้ายกันเช่น เจ้าของห้างแห่งหนึ่งบอกลูกจ้างรายวันว่าให้ลางานได้เพราะกำลังประสบปัญหาเศรษฐกิจ  เขาจะรักษาตำแหน่งไว้ให้ แต่จะไม่ให้ค่าจ้างเหมือนปกติที่ลูกจ้างรายวันไม่มาทำก็ไม่ได้เงิน สิ่งนี้ถูกต้องตามกฎหมาย แต่ไม่เป็นธรรมกับลูกจ้างที่ต้องเอาปากท้องเป็นเดิมพัน

“จากประเด็นนี้เราต้องคิดต่อเรื่องความรับผิดชอบของนายจ้างสู่สังคม และรัฐในฐานะผู้ดูแลความสงบสุขของสังคม ถ้ารัฐยังรับมือกับ Disruptive Technology ที่จะเกิดขึ้นแน่ๆ ด้วยมาตราการเท่าที่มีอยู่ ด้วยกฎหมายเงินชดเชย กฎหมายประกันการว่างงานที่ยังมีข้อจำกัด คงไม่ทันการณ์ การปรับตัวรับมือต้องเกิดขึ้นไวกว่านี้”

และสิ่งที่สามารถเกิดขึ้นได้ไวที่สุดในห้วงเวลานี้ คือการที่รัฐเข้ามาส่งเสริม สนับสนุนการเรียนรู้ทักษะใหม่ โดยเข้ามามีส่วนช่วยพยากรณ์และออกแบบทักษะให้สอดคล้องกับความต้องการตลาดแรงงาน รวมถึงทิศทางการพัฒนาเศรษฐกิจประเทศในระยะยาว

“เราต้องพยากรณ์ความต้องการของตลาดแรงงาน อย่างน้อยในช่วง 5-10 ปีต่อจากนี้ว่าประเทศต้องการแรงงานที่มีทักษะเฉพาะหรือคุณสมบัติแบบไหนที่จะเข้ากันได้กับเทคโนโลยีรูปแบบใหม่ๆ และการที่เราจะสร้างคนขึ้นมารองรับกับความต้องการ ต้องนึกถึงโครงสร้างและทิศทางการพัฒนาเศรษฐกิจของประเทศ ตอนนี้เศรษฐกิจของเราขับเคลื่อนจากการท่องเที่ยวเป็นหลัก แต่มันเป็นเศรษฐกิจเปราะบาง ไม่แน่นอน ในวันนี้ที่เกิดโรคโควิด-19 นักท่องเที่ยวหายไป รายได้ประเทศก็หดหายตาม เราจึงต้องหันไปหาแกนกลางของเศรษฐกิจจากอุตสาหกรรมอื่นที่มั่นคงกว่านี้”

สุดท้าย ศาสตราภิชาน แล เน้นย้ำกว่ารัฐและหน่วยงานต่างๆ ต้องอย่าลืมนิยามคำว่า ‘Disruptive Technology’ ‘อุตสาหกรรม 4.0’ และ ‘ไทยแลนด์ 4.0’ ให้ชัดเจน เพื่อความเข้าใจที่ตรงกัน

“ตอนนี้เรายังพูดเรื่อง 2 อย่างซ้อนทับกัน คือ ‘ไทยแลนด์ 4.0’ กับ ‘อุตสาหกรรม 4.0’ ซึ่ง ไทยแลนด์ 4.0 คือการพัฒนาประเทศเพื่อข้ามพ้นกับดักรายได้ปานกลาง แต่อุตสาหกรรม 4.0 พูดถึงการนำเทคโนโลยีใหม่ๆ ซึ่งอาจเป็น Disruptive Technology เข้ามา จนอาจซ้ำเติมปัญหาการว่างงาน ทำให้รายได้โดยเฉลี่ยตกต่ำแทนที่จะขยับขึ้น ถ้าเราพูดกันไม่เคลียร์ สุดท้ายอาจจะเข้าใจผิด ออกนโยบายกันคนละทิศคนละทางก็ได้”

# 2

ทบทวนทักษะที่เคยมี มองหาทักษะใหม่

และต้นทุนแฝงของการฝึกแรงงานในระบบ

ในแง่บทบาทของรัฐด้านการช่วยเสริมทักษะให้แก่แรงงาน สง่า วงศ์ษาพาน ผู้แทนอธิบดีกรมพัฒนาฝีมือแรงงาน กระทรวงแรงงาน กล่าวว่าที่ผ่านมา รัฐมอบอำนาจให้กรมพัฒนาฝีมือแรงงานดูแล ซึ่งทางกรมมีการปรับเปลี่ยน เพิ่มเติมกระบวนการฝึกฝีมือแรงงานมาตลอด

“นอกจากการฝึกเพื่อสร้างทักษะประกอบอาชีพ เรายังผลักดันให้เกิดมาตรฐานฝีมือแรงงานในแต่ละสายอาชีพ โดยประกอบไปด้วยเกณฑ์วัด 5 ด้าน คือ ด้านทักษะ องค์ความรู้ ความปลอดภัยในการทำงาน ความประณีตและฝีมือในการทำงาน และการใช้ทรัพยากรอย่างประหยัด เพื่อสร้างแรงงานคุณภาพสูง”

สง่าอธิบายว่ามาตรฐานเหล่านี้ ไม่เพียงทำให้ประเทศมีขีดความสามารถในการแข่งขันสูงขึ้น ยังทำให้คนที่ผ่านเกณฑ์สามารถขอขึ้นค่าแรงสูงกว่าค่าจ้างขั้นต่ำได้ถูกต้องตามกฎหมาย ซึ่งกรมพัฒนาฝีมือแรงงานกำลังขับเคลื่อนเรื่องกฎหมายมาตรฐานฝีมือแรงงานดังกล่าวให้เป็นรูปธรรมมากขึ้น พร้อมๆ กันนั้น ทางกรมยังคงตรวจสอบมาตรฐานทักษะอาชีพอันตรายบางประเภทที่อาจก่อให้เกิดผลกระทบต่อประชาชน เช่น ช่างไฟฟ้า ตามคำประกาศกระทรวงแรงงาน ที่มีมาก่อนหน้านี้อย่างเข้มข้น

“การช่วยพัฒนาทักษะฝีมือแรงงานอีกด้าน คือการตั้งเงินกองทุนตามพระราชบัญญัติพัฒนาส่งเสริมฝีมือแรงงาน พ.ศ.2545 เป็นกองทุนที่สนับสนุนให้สถานประกอบการกู้ยืมเพื่อไปพัฒนาทักษะแรงงานของตน

“หลายท่านอาจสงสัยว่าสถานประกอบการอาจมีเงินอยู่แล้ว จำเป็นต้องกู้ด้วยหรือ? ผมเรียนว่าสำหรับสถานประกอบการขนาดใหญ่คงไม่น่าเป็นห่วง ฝ่ายที่น่าห่วงคือ SMEs ไทย เพราะกลุ่มนี้ยังมีปัญหาเรื่องทักษะกำลังแรงงาน และยังต้องการความช่วยเหลือจากภาครัฐ กรมพัฒนาฝีมือแรงงานจึงมีเงินกองทุนนี้สำหรับสถานประกอบการขนาดเล็กถึงกลางได้มีโอกาสสร้างทักษะให้แก่คนในธุรกิจตนเอง”

คนอีกกลุ่มหนึ่งที่กรมพัฒนาฝีมือแรงงานเข้าไปมีส่วนช่วยดูแล คือกลุ่มเด็กยากจนที่ไม่สามารถเรียนต่อ แต่ก็ไม่สามารถเข้าทำงานได้เพราะอายุต่ำกว่าเกณฑ์

“เด็กยากจนส่วนหนึ่ง กว่าจะเข้าทำงานได้ก็ต้องมีอายุ 18 ปีตามกฎหมาย ระหว่างนั้นกรมพัฒนาฝีมือแรงงานก็ได้เข้าไปช่วยสอนทักษะอาชีพให้บางส่วน เพราะเราทิ้งคนเหล่านี้ไว้ข้างหลังไม่ได้ หลายคนผ่านการฝึกอาชีพจากกรมไป เช่น ทักษะการนวด การทำขนม เขาก็ได้เข้าทำงานเมื่ออายุถึงเกณฑ์” สง่าเล่า และเสริมว่าทักษะบางอย่าง เช่น ทอผ้า ทำอาหาร อาจจะฟังดูล้าสมัย แต่ในความเป็นจริง ทักษะเหล่านี้ยังคงสร้างรายได้ให้แก่บางชุมชนอยู่

“บางแห่งยังคงต้องการคนมีทักษะง่ายๆ อยู่ อย่างในชุมชนชาวม้ง เมื่อเราเข้าไปช่วยเหลือ สอนให้เขาตัดเย็บเสื้อผ้าเป็น เขาก็สามารถผลิตสินค้าเฉพาะตัวผสานกับภูมิปัญญาของเขา ส่งออกต่างประเทศมีรายได้”

อย่างไรก็ตาม เมื่อเทคโนโลยีเข้ามามีบทบาทในโลกธุรกิจและอุตสาหกรรมเพิ่มขึ้น สง่าเองก็ยอมรับว่า “กรมพัฒนาฝีมือแรงงานก็จำเป็นต้องหาทักษะใหม่ๆ ที่สอดรับกับโลกยุคใหม่ เช่น การเชื่อมเครื่องจักร ซ่อมแซมหุ่นยนต์ ดูแลเครื่องจักรใต้น้ำ เป็นต้น”

และอีกหนึ่งข้อเสนอจาก ภัทระ คำพิทักษ์ อนุกรรมการกำกับทิศทางโครงการฯ จากกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) เกี่ยวกับการฝึกทักษะแรงงานในอนาคตที่ควรคิดต่อคือ เรื่องต้นทุนค่าใช้จ่ายในการฝึกของแรงงาน

“ผมคิดว่าในอนาคตจะต้องคิดต่อว่าใครจ่ายต้นทุนในการฝึกทักษะแรงงาน อย่างนายจ้าง เขาจะยอมให้ลูกจ้างไม่มาทำงาน แล้วไปฝึกสักหนึ่งอาทิตย์โดยที่เขายังจ่ายเงินให้อยู่ไหม หรือถ้านายจ้างไม่จ่าย แต่ให้แรงงานลาไปฝึกทักษะได้ ลูกจ้างจะไปจริงหรือไม่”

“อันที่จริงการช่วยฝึกฝีมือให้แรงงานพร้อมๆ กับเทคโนโลยีที่กำลังเข้ามาเป็นเรื่องที่ดี แต่ปัญหาคือ ในเมื่อการส่งคนเข้ามามีต้นทุน ทั้งค่าธรรมเนียมฝึก ค่าเดินทาง ค่าข้าว แล้วยังมีค่าเสียโอกาสที่จะมีรายได้ของลูกจ้าง หรือค่าเสียโอกาสที่นายจ้างจะใช้ลูกจ้างทำงานหลังจ่ายเงินไปแล้ว ถ้าแรงงานต้องควักกระเป๋าตัวเองจ่าย ก็คงไม่มีใครอยากมา หรือถ้าจะมาก็คงเป็นตอนถูกเลิกจ้างแล้ว เพราะตอนนั้นคงว่าง ต้องมาสร้างทักษะใหม่ให้สอดรับกับตลาดแรงงาน เพื่อจะได้หางานใหม่

“แม้ว่าเราจะมีบริการฝึกให้พร้อม แต่บริการอย่างเดียวคงไม่พอ เราต้องแจงรายจ่ายในการฝึก ทั้งรายจ่ายจริงและรายจ่าย นี่เป็นเงื่อนไขแฝงที่เราต้องฝ่าไปให้ได้ มิฉะนั้นแผนที่วางไว้คงไม่ประสบความสำเร็จ” ภัทระทิ้งท้าย

# 3

วางแผนทักษะสำหรับแรงงานนอกระบบ

และแรงงานในอนาคต

การฝึกทักษะแรงงานโดยกรมพัฒนาฝีมือแรงงานนั้นเป็นแนวทางที่ช่วยส่งเสริมแรงงานในระบบ แต่สำหรับกลุ่มแรงงานนอกระบบ ผู้ประกอบการรายย่อย และกลุ่มที่กำลังจะเข้าสู่ตลาดแรงงานในภายภาคหน้าอย่างนักเรียนยากจน ก็จำเป็นต้องเตรียมความพร้อมรับมือความปั่นป่วนที่อาจเกิดขึ้นจากเทคโนโลยีตั้งแต่วันนี้เช่นเดียวกัน

“การสร้างทักษะใหม่เพื่อให้คนไม่ตกงาน เป็นความคิดที่มองแรงงานในระบบ แต่สำหรับกลุ่มคนนอกระบบ เช่น พ่อค้าแม่ค้า คนขายก๋วยเตี๋ยว เราต้องตั้งคำถามให้ถูกว่าคนเหล่านี้จะถูก disrupt จากอะไร” ดร.ธนานนท์ บัวทอง นักวิจัยจากสถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ชวนคิด

“สิ่งที่ควรคุยกับแรงงานนอกระบบ คือรูปแบบการทำงานแบบ Gig Economy และเทรนด์ที่คนกำลังเข้าสู่ความเป็นแพลตฟอร์มมากขึ้น เขาต้องปรับตัวตามเทคโนโลยีให้ทัน รวมถึงปรับ mindset ตัวเอง เปิดรับมุมมองอาชีพใหม่ๆ เพราะความรู้เดิมๆ วิถีชีวิตแบบเดิมๆ อาจใช้ได้ไม่ได้แล้ว ยกตัวอย่างปัจจุบัน เราจะเห็นคนคนหนึ่งมีได้หลายอาชีพ เป็นมอเตอร์ไซค์รับจ้างที่ขับ grab ส่งเอกสารด้วย เราต้องให้เขาได้เห็นว่าโลกมันกว้างกว่าเดิม และมีโอกาสทางอาชีพที่หลากหลายจากเทคโนโลยีมากกว่าเดิม

“ด้านคนที่จะเข้าสู่ตลาดแรงงานในอนาคต อย่างเด็กยากจน นอกจากเราจะช่วยส่งเสริมเรื่องทุนทรัพย์ ก็ควรจะต้องไกด์เขาว่า งานแบบไหนที่คนกำลังขาดแคลน ควรจะมีทักษะแบบไหน แนะนำให้เด็กเหล่านี้เข้ารับการศึกษาที่ตรงสาย จบไปจะได้มีโอกาสประกอบอาชีพ สร้างรายได้ให้ครอบครัว” ดร.ธนานนท์กล่าว

ด้าน ดร.มนทกานต์ ฉิมมามี นักวิจัยจากสถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยเองก็เห็นด้วยในประเด็นเรื่องส่งเสริมการเลือกเรียนของเด็กยากจน

“เด็กยากจนอาจแบ่งได้เป็นสองกลุ่ม กลุ่มแรกคือกลุ่มที่กำลังจะพ้นจากประตูโรงเรียนและไม่รู้ว่าตัวเองต้องไปทำอะไรต่อ กับอีกกลุ่มหนึ่งคือกลุ่มรอเข้าประตูนิคมอุตสาหกรรม อาจเป็นได้ทั้งเด็กที่ไม่มีเงินเรียนต่อ กับเด็กที่ต้องออกจากระบบการศึกษามาทำงาน บางคนพยายามโกงอายุเพื่อให้ได้ทำงานเสียด้วยซ้ำ เด็กเหล่านี้ถือเป็นกลุ่มเปราะบางที่เราต้องใส่ใจ

“ปัญหาในขณะนี้คือ เราขาดการแนะนำอาชีพอย่างจริงจังในโรงเรียน มีเพียงครูแนะแนวเบื้องต้น ไม่ได้แนะนำเป็นรายบุคคลว่าเด็กคนนี้เหมาะกับอาชีพอะไร ฉะนั้นเด็กจะไม่รู้ทิศทางของตัวเอง ถ้าเราช่วยชี้ให้เขาเห็นว่าตนเหมาะกับอะไร สามารถเข้าไปอยู่ในภาคส่วนไหน หรืออย่างน้อยสามารถมีตำแหน่งอะไรในอุตสาหกรรม ก็จะทำให้มีเป้าหมายในการฝึกฝนทักษะอาชีพ เลือกเรียนได้ตรงสายชัดเจน พัฒนาศักยภาพตนเองได้ดีขึ้น” ดร.มนทกานต์เสนอ

# 4

Mindset คือพื้นฐานสำคัญที่สุด

ของการพัฒนาตนเองให้เท่าทันโลก

การมีทักษะวิชาชีพสอดคล้องกับยุคสมัยอาจทำให้คนรอดพ้นจากการตกงานชั่วระยะเวลาหนึ่ง แต่เมื่อมองไปข้างหน้า การเผชิญกับโลกที่เปลี่ยนแปลงไปไม่เคยหยุดนิ่ง ย่อมต้องมีวิธีคิด หรือ Mindset ที่พร้อมปรับตัว และเรียนรู้สิ่งใหม่ด้วย

ในฐานะที่ จรัล งามวิโรจน์เจริญ Chief Data Scientist และ VP of Data Innovation Lab   บริษัทเซอร์ทิส คลุกคลีอยู่ในแวดวงเทคโนโลยีมานาน เขามองว่าทุกวันนี้นวัตกรรมใหม่ๆ เกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว และชาญฉลาดมากขึ้นทุกที

“เมื่อ 4 ปีที่แล้ว เราเริ่มต้นคุยกันเรื่อง Data Science หรือการนำข้อมูลมาทำให้เกิดประโยชน์ กลายเป็นการพัฒนาเครื่องมือต่างๆ จากเครื่องมือด้านสถิติ เป็น AI เป็น Machine Learning ซึ่งมีอัลกอริทึมเรียนรู้จากชุดข้อมูลและสรุปหาอินไซด์บางอย่าง จนทุกวันนี้ อีกเทรนด์หนึ่งซึ่งกำลังมาแรง คือ Automatic Machine Learning (Auto ML) ที่สามารถใส่ข้อมูลลงไปให้โปรแกรม generate ออกมาเป็นโมเดล พร้อมเลือกชุดข้อมูลที่ดีที่สุดให้คุณใช้งาน

“ต้องบอกว่าพัฒนาการของนวัตกรรมเปลี่ยนไปรวดเร็วมาก 4 ปีที่ผ่านมา ทักษะที่ผมเคยใช้ทำงานด้าน Data Science เองก็หมดอายุไปแล้ว กลายเป็นความรู้พื้นฐาน ก.ไก่ ข.ไข่ ของการทำงานสมัยนี้

ตอนนี้เราได้เห็น Auto ML ซึ่งเกือบจะมาแทนที่ Data Scientist แล้ว เพราะมันสามารถตัดสินใจได้ด้วยตัวเอง เริ่มเป็น Generative Technology ที่สามารถเขียนโค้ด สร้างภาพ สร้างสิ่งต่างๆ ได้ด้วยตัวเอง ไม่ใช่แค่ Responsive Technology ที่เราต้องใส่ข้อมูลให้มันประมวลผล และในอนาคต มันคิดว่าความก้าวหน้าต่างๆ จะใช้เวลาสั้นลงกว่านี้”

จากความก้าวหน้าที่ผ่านมา ทำให้จรัลคิดว่าการถอดบทเรียนจากเทคโนโลยี และสอนทักษะใหม่แก่คนอาจไม่ทันการณ์ ในทางกลับกัน การสร้าง Mindset รักการเรียนรู้ พัฒนาตัวเอง และทักษะที่สำคัญแทบทุกยุคสมัยอย่าง Critical Thinking น่าจะเป็นอีกทางเลือกหนึ่งที่ทำให้แรงงานอยู่รอดได้อย่างมั่นคง

“จากประสบการณ์ที่ผมได้เป็นอาจารย์สอนนักศึกษามหาวิทยาลัยแห่งต่างๆ ผมมองว่าสิ่งที่เราควรจะทำคือ การสร้างทักษะ Critical Thinking ให้แก่เด็ก ฝึกเด็กตั้งคำถามให้เป็น เพราะถ้าตั้งคำถามไม่เป็นจะทำให้เขาขาดการเรียนรู้ได้ด้วยตัวเอง เดี๋ยวนี้เรามีการสร้าง Open Innovation เป็นแหล่งความรู้ สร้าง Community of Learning หรือมี   Crowdsourcing ที่เปิดกว้างมากมาย ความรู้จึงไม่ได้จำกัดอยู่ในวงผู้เชี่ยวชาญอย่างเดียว การฝึกให้เด็กเรียนรู้ได้ด้วยตัวเอง รวมถึงมีทักษะภาษาอังกฤษสำหรับเข้าถึงแหล่งข้อมูลใหม่ได้เองจึงเป็นเรื่องสำคัญ

“นอกจากนี้ เราควรต้องมี Mindset แบบ Growth mindset คือเชื่อว่าตัวเองสามารถพัฒนาได้และกล้าลงมือทำ หรือไม่ ก็ต้องมี Mindset เรื่องความถึก ความอดทน ต่อให้รู้น้อย แต่ขยัน คิดว่าเราทำได้จึงทำ ถ้าสร้าง Mindset เหล่านี้ได้ เดี๋ยวทักษะเฉพาะทาง (specific skill) จะตามมาเอง

“หากเราทำให้คนด้อยโอกาส ขาดแคลนทุนทรัพย์ หรือแรงงานที่ต้องเรียนรู้ทักษะใหม่ มีเครื่องมือที่สามารถเรียนรู้ด้วยตัวเองได้ มี Mindset ที่ดี แบบนี้ภาระจะไม่ตกอยู่ที่รัฐจนเกินไป ไม่ต้องคอยพึ่งพารัฐหรือใครในการช่วยสร้างอาชีพให้ตัวเอง” จรัลตบท้าย

# 5

เอกชนลงมือช่วยชุมชน

อีกหนึ่งทางรอดจากปรากฏการณ์

Technology Disruption

ไม่เพียงภาครัฐ หรือองค์กรอิสระเท่านั้นที่สามารถยื่นมือช่วยเหลือแรงงานให้รอดพ้นจากผลกระทบของ Technology Disruption ในฝั่งตัวแทนภาคเอกชน อย่าง พรเทพ เจริญผลจันทร์ ผู้จัดการส่วนชุมชนสัมพันธ์ บริษัท เบทาโกร จำกัด (มหาชน) ก็แสดงให้เห็นว่า นายจ้างสามารถช่วยเหลือแรงงานและชุมชนได้เช่นกัน

“ในฐานะตัวแทนจากภาคเอกชน เรายอมรับว่าบริษัทและโรงงานก็จำเป็นต้องนำเทคโนโลยีใหม่ๆ เข้ามาช่วยดำเนินการ” พรเทพกล่าว “แต่เราเองก็คิดด้วยเช่นกันว่า จะออกแบบทักษะใหม่ๆ อย่างไรให้กับแรงงานของเรา ในเมื่อเราสามารถพยากรณ์ได้ว่าต้องนำเครื่องจักรเข้ามาเท่าไร ต้องควบคุม และดูแลรักษาอย่างไรบ้าง ดังนั้น เราจะช่วยเพิ่มทักษะดังกล่าวให้กับแรงงาน เพื่อให้เขาได้ปรับตัว และทำงานต่อไปได้”

นอกจากแรงงานใต้สังกัดของตน พรเทพยังเพิ่มเติมว่า นายจ้างหรือนายทุนยังสามารถช่วยเหลือคนตกงานจากปรากฏการณ์ Technology Disruption ในชุมชนใกล้เคียงโรงงานได้เช่นกัน

“ ถ้าตกงานกลับมา เราอาจจะไม่มีตำแหน่งว่างในโรงงานให้ก็จริง แต่เราสามารถสนับสนุน รับซื้อสินค้า วัตถุดิบ งานฝีมือจากเขามาได้ ตัวอย่างเช่น มีบางคนตกงาน กลับมาปลูกข้าวโพดที่บ้าน เราก็รับซื้อข้าวโพดของเขามาเลี้ยงสัตว์ ใครปลูกพืชผัก ก็รับซื้อมาให้พนักงานของเรากิน บางที่เรายังให้ชุมชนช่วยจัดทำเครื่องอุปโภคบริโภคจากงานฝีมือของเขา เช่น ทำไม้กวาดแล้วมาส่งให้เราใช้ หรือไม่ ก็ช่วยหาลู่ทางให้สินค้าของชุมชนได้ส่งออกผ่านเครือข่ายของเรา และช่วยสอนเขาเรื่องการออม การขยายกิจการ ช่วยทำธนาคารพัฒนาชุมชน”

พรเทพชี้ให้เห็นว่า การดำเนินธุรกิจที่ยั่งยืน ไม่ใช่แค่การเน้นเอาตัวรอดใต้บริบทความเปลี่ยนแปลง สอนทักษะแค่ให้คนในสังกัดไม่ตกงาน แต่เป็นการช่วยเหลือให้ทุกฝ่ายปรับตัวไปพร้อมๆ กัน ตั้งแต่ลูกจ้างของตน ไปจนถึงชุมชนแวดล้อมโรงงาน

“ทุกวันนี้เมื่อเราต้องการคนที่มีทักษะเฉพาะ เช่น ช่างดูแลแอร์ เครื่องยนต์ เราก็จะบอกให้คนชุมชนได้รู้ และถามว่าใครพอมีทักษะส่วนไหนหรือไม่ ขาดแคลนหรือสามารถเรียนรู้อะไรได้บ้าง ทำแบบนี้ชุมชนก็จะได้รู้ความต้องการและปรับตัวตามทัน

“ถ้าเราทำให้คนในชุมชนมีทักษะที่สามารถสนับสนุนอุตสาหกรรมในท้องถิ่นได้ ก็จะทำให้ทุกฝ่ายอยู่ร่วมกันอย่างยั่งยืนขึ้น”

มองปัญหาในปรากฏการณ์ Technology Disruption ให้ครอบคลุมทุกด้าน – ทบทวนทักษะที่เคยมี และวางแผนทักษะแห่งอนาคต ทั้งแรงงานในระบบและนอกระบบ – เติมด้วย Mindset แห่งการเรียนรู้ — พร้อมตระหนักเรื่องความยั่งยืนในระดับชุมชน

ทั้งหมดคือกุญแจสำคัญที่จะทำให้เราพร้อมเดินหน้ารับมือกับความเปลี่ยนแปลงจากเทคโนโลยีต่อไป

The post 5 กุญแจสำคัญ สำหรับการพาแรงงานไทยฝ่าฟัน Technology Disruption first appeared on กสศ..

จริงอยู่ที่การศึกษาเป็นจุดเริ่มต้นของโอกาส แต่ขณะเดียวกัน การศึกษาก็สามารถเป็นจุดเริ่มต้นของความเหลื่อมล้ำได้เช่นกัน มีเด็กอีกหลายคนที่ถูกกีดกันออกจากระบบการศึกษาด้วยปัจจัยต่างๆ โดยเฉพาะเด็กในประเทศกำลังพัฒนา การศึกษาจึงเป็นทั้งสะพานสู่โอกาส และเป็นกำแพงหนาสูงที่กั้นคนจำนวนหนึ่งเอาไว้ข้างหลัง

101 ชวนคุณมองเทรนด์ ‘การศึกษาโลก’ ไล่เรียงตั้งแต่ภาพรวมการศึกษา วิกฤตการเรียนรู้และแนวทางแก้ไข รวมถึงทักษะที่จำเป็นสำหรับพลเมืองในศตวรรษที่ 21 ก่อนจะย้อนกลับมาสำรวจ ‘สถานการณ์การศึกษาไทย’ ที่ยังคงประสบกับปัญหาความยากจน และความเหลื่อมล้ำที่ไม่เคยจางหายไป รวมถึงฉายภาพแนวโน้มค่าใช้จ่ายในการเรียน และมาตรการที่รัฐควรเข้ามาช่วยเหลืออนาคตของชาติ

:: ส่องเทรนด์การศึกษาโลกในศตวรรษที่ 21 ::

เทรนด์ 1: คนไปโรงเรียนมากขึ้น

ช่วงหลายสิบปีมานี้ อัตราการสมัครเข้าเรียนในโรงเรียนของเด็กทั่วโลกเพิ่มขึ้น เช่น ปี 1970 บริเวณแอฟริกาใต้สะฮารา (Sub-Saharan Africa) และบริเวณเอเชียใต้ เคยมีอัตราการเข้าโรงเรียนประมาณ 68% และ 47% ตามลำดับ

แต่ในปี 2010 อัตราการเข้าเรียนในทั้งสองภูมิภาคเพิ่มขึ้นมากกว่า 100% ขณะที่ในกลุ่มประเทศรายได้ต่ำ (low-income countries) อัตราการเข้าโรงเรียนก็เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว เช่น แซมเบีย ที่อัตราการเข้าเรียนระดับมัธยมศึกษาเพิ่มขึ้นเกือบ 75% ภายในช่วงปี 2000-2010

เทรนด์ 2: เด็กผู้หญิงได้ไปโรงเรียน

ประชากรในกลุ่มชายขอบ (marginalized groups) โดยเฉพาะเด็กผู้หญิง (ซึ่งถือว่าเป็นประชากรชายขอบในเรื่องการศึกษาในหลายประเทศ) มีอัตราการเข้าเรียนในระดับประถมศึกษาสูงขึ้น ถ้ามองเฉพาะในประเทศที่กำลังพัฒนา อัตราส่วนของเด็กหญิงต่อเด็กชายเพิ่มขึ้นจาก 0.84 เป็น 0.96 ภายในช่วงปี 1991-2007

ขณะที่ในกลุ่มประเทศรายได้ต่ำ อัตราการเข้าเรียนระดับประถมศึกษาของเด็กหญิงคิดเป็น 78% และมีอัตราสำเร็จการศึกษาถึง 63%

เทรนด์ 3: คนจำนวนมากยังขาดโอกาส

แม้อัตราการเข้าศึกษาต่อในหลายประเทศเพิ่มขึ้น แต่เด็กอีกกลุ่มหนึ่งยังถูกกีดกันออกจากระบบการศึกษา เพราะความยากจน เพศสภาพ เชื้อชาติ และสภาพเศรษฐกิจ สังคม รวมถึงการเมืองในประเทศ

‘การเมืองในประเทศ’ เช่น ประเทศซูดานใต้ ที่เจอกับความขัดแย้งภายในประเทศอย่างยาวนาน ทำให้ในปี 2011 ซูดานใต้มีอัตราการเข้าศึกษาต่อในระดับประถมศึกษาเพียง 41% นอกจากนี้ ประเทศที่เจอกับสถานการณ์ความไม่สงบภายในประเทศยังมีอัตราการลาออกจากโรงเรียนกลางคันสูง และมีอัตราการสำเร็จการศึกษา รวมถึงการอ่านออกเขียนได้ต่ำ

‘ความยากจน’ เป็นอีกหนึ่งปัจจัยสำคัญที่ทำให้เด็กไม่สามารถเข้าถึงการศึกษาได้ ในปี 2014 เด็กเกือบ 300 ล้านคนทั่วโลกที่มาจากครอบครัวยากจนไม่ได้เข้าศึกษาต่อในโรงเรียน หรือถ้ามีโอกาสได้เข้าเรียน พวกเขาก็มีแนวโน้มจะออกจากโรงเรียนกลางคันสูงเช่นกัน

แม้เด็กผู้หญิงจำนวนมากจะได้รับโอกาสในการเข้าถึงการศึกษาเพิ่มขึ้น แต่ ‘เพศสภาพ’ ก็เป็นอีกปัจจัยกีดกันเด็กออกจากระบบการศึกษา โดยภาพรวมในระดับโลก เด็กหญิงยังมีอัตราการเข้าโรงเรียนน้อยกว่าเด็กชายถึงสองเท่า แม้แต่ในภูมิภาคที่ค่อนข้างมีความเท่าเทียมด้านเพศสภาพอย่างแอฟริกาเหนือและตะวันออกกลางก็ยังเจอการกีดกันนี้อยู่

เทรนด์ 4: การเรียนรู้อยู่ในวิกฤต

#1 เรียนไป แต่ใช้ไม่ได้

แม้การศึกษาจะขยายตัวอย่างรวดเร็ว แต่นั่นทำให้การศึกษาในหลายๆ ที่ไม่มีคุณภาพเท่าที่ควร โดยในระดับโลก เด็กกว่า 125 ล้านคนจากทั่วโลกที่เรียนในโรงเรียนมาแล้วอย่างน้อย 4 ปี แต่กลับไม่สามารถอ่านออก หรือคิดคำนวณทางคณิตศาสตร์ได้อย่างถูกต้อง ในบางประเทศ เด็กที่เรียนจบเกรด 2 เกือบ 90% ไม่สามารถอ่านคำง่ายๆ ได้แม้แต่คำเดียว และถ้าเป็นเด็กที่มีฐานะยากจน ปัญหานี้ก็ยิ่งทวีความรุนแรงขึ้นไปอีก

ในการประเมินระดับนานาชาติ นักเรียนในประเทศที่มีรายได้น้อยหรือปานกลางทำคะแนนได้น้อยกว่านักเรียนจากประเทศในกลุ่ม OECD (ประเทศในกลุ่มองค์การเพื่อความร่วมมือและการพัฒนาทางเศรษฐกิจ) เช่น ประเทศตูนิเซียต้องใช้เวลามากกว่า 180 ปี เพื่อจะทำคะแนนวิชาคณิตศาสตร์ให้ถึงคะแนนเฉลี่ยของประเทศในกลุ่ม OECD

คุณภาพการศึกษาที่ย่ำแย่ จึงส่งผลให้กำลังแรงงานที่ออกจากระบบการศึกษาไม่มีทักษะที่สามารถนำไปใช้ทำงานได้จริง หรือถ้าเริ่มทำงานแล้ว ก็ยังไม่มีทักษะพื้นฐานเพียงพอที่จะพัฒนาตนเองต่อ เช่น ในบางประเทศกำลังพัฒนา ผู้ใหญ่ที่ ‘ได้รับการศึกษา (educated)’ จำนวนมากแทบไม่มีทักษะในการทำงานเลย เช่น ในกานา 80% ของวัยทำงานมีทักษะอ่านออกเขียนได้ต่ำมาก ซึ่งถ้าเทียบกับกลุ่มประเทศรายได้สูงแล้ว จำนวนคนที่มีทักษะอ่านออกเขียนได้ต่ำคิดเป็นเพียง 15% เท่านั้น จึงอาจกล่าวได้ว่านี่คือวิกฤตการเรียน ที่เด็กจำนวนมาก ‘เรียนไปแล้ว’ แต่ ‘ใช้ไม่ได้จริง’

#2 เด็กยากจน ยังคงไม่ได้เรียน

พื้นเพของครอบครัว (การศึกษาของผู้ปกครอง สถานะทางเศรษฐกิจและสังคม และสภาพบ้านที่อยู่อาศัย) เป็นปัจจัยสำคัญต่อผลลัพธ์การเรียนรู้ เช่น ในฝรั่งเศส ผลการทดสอบ PISA ในวิชาวิทยาศาสตร์ ระหว่างเด็กที่ร่ำรวยกับเด็กที่ยากจนต่างกัน 115 คะแนน ขณะที่ในฮังการีต่างกันถึง 202 คะแนน ซึ่งถ้าใช้นิยามของการทดสอบ PISA ความแตกต่าง 100 คะแนนเทียบได้หยาบๆ กับการเรียน 3 ปี ซ้ำร้าย ช่องว่างระหว่างนักเรียนที่ยากจนและร่ำรวยยังมีแนวโน้มจะกว้างขึ้นเรื่อยๆ เมื่อนักเรียนขยับไปเรียนในระดับชั้นที่สูงขึ้น

อย่างไรก็ดี แม้คุณภาพของโรงเรียนจะมีผลต่อการเรียนรู้ เพราะถ้าเด็กนักเรียนยากจนได้รับการศึกษาจากโรงเรียนที่มีคุณภาพ ผลการเรียนของนักเรียนจะอยู่ในระดับมาตรฐานที่ไม่ต่างจากนักเรียนร่ำรวยเท่าไรนัก แต่ก็ปฏิเสธไม่ได้ว่า โรงเรียนทุกโรงเรียนไม่ได้มีคุณภาพเท่ากันหมด เด็กฐานะปานกลางไปจนถึงร่ำรวยสามารถเลือกโรงเรียนที่ตอบสนองและพัฒนาความสามารถของพวกเขาได้อย่างเต็มที่ เด็กยากจนกลับไม่มีโอกาสนั้น

เทรนด์ 5: ทักษะใหม่แห่งศตวรรษที่ 21

ทักษะแบบที่ 1: ทักษะทางด้านการคิด (cognitive skills) คือความสามารถในการเข้าใจความคิดที่ซับซ้อน และนำมาประยุกต์ใช้ได้ ซึ่งเป็นทักษะที่จำเป็นต่อการเรียนรู้และการพัฒนาตนเองไปสู่ความเป็นมืออาชีพ เช่น ทักษะทางการคิดคำนวณขั้นพื้นฐาน การคิดเชิงวิพากษ์ (critical thinking) และการแก้ปัญหา

ทักษะแบบที่ 2: ทักษะทางอารมณ์และสังคม (socioemotional skills) หรือบางครั้งเรียกว่า ทักษะเชิงพฤติกรรม (non-cognitive skills) ซึ่งเป็นพฤติกรรม ทัศนคติ และคุณค่าที่คนๆ หนึ่งจำเป็นต้องมี เพื่อจะใช้เป็นแนวนำทางในการดำเนินชีวิต รวมถึงรับมือกับปัญหาและความท้าทายต่างๆ ได้อย่างมีประสิทธิภาพ และถูกต้องตามทำนองคลองธรรม

ทักษะแบบที่ 3: ทักษะเชิงเทคนิค (technical skills) คือความรู้ ความเชี่ยวชาญ และการมีปฏิสัมพันธ์กับผู้อื่น ที่คนทำงานจำเป็นต้องมีเพื่อจะปฏิบัติหน้าที่ได้เต็มศักยภาพ ซึ่งการจะพัฒนาทักษะประเภทนี้ต้องอาศัยการเรียนรู้ การใช้เครื่องมือ และเทคโนโลยีที่จำเป็นต่อการทำงาน

ทักษะทั้ง 3 ประเภทไม่ได้แยกขาดจากกันอย่างสิ้นเชิง แต่เป็นทั้งตัวสนับสนุนและเสริมแรงซึ่งกันและกัน จึงจำเป็นอย่างยิ่งที่คนๆ หนึ่งจะต้องพัฒนาทักษะทั้ง 3 ประเภทของตน เพื่อพร้อมรับกับความเปลี่ยนแปลง และสามารถใช้ชีวิตได้อย่างมีความสุขบนโลกที่ผันผวนใบนี้

:: สำรวจความเหลื่อมล้ำการศึกษาไทยเพิ่มโอกาสให้เด็กยากจน ::

#ข้อเท็จจริง 1: เด็กไทยจำนวนมากอยู่นอกระบบการศึกษา

แม้นักเรียนไทยส่วนใหญ่จะสามารถเข้าถึงการศึกษาได้ แต่ปัญหาความเหลื่อมล้ำทางการศึกษายังเป็นปัญหาที่น่ากังวล

ประเทศไทยมีเด็กเยาวชนวัยเรียนการศึกษาขั้นพื้นฐาน (อายุ 3-17 ปี) นอกระบบการศึกษามากกว่า 670,000 คนทั่วประเทศ เพราะปัญหาความยากจน ความด้อยโอกาสทางสังคม ความพิการและปัญหาครอบครัว

*อ้างอิง: รายงานเรื่องความไม่เสมอภาคทางการศึกษาของคณะกรรมการอิสระเพื่อการปฏิรูปการศึกษา (กอปศ.)

#ข้อเท็จจริง 2: นักเรียนกว่า 1.1 แสนคนอยู่ในครัวเรือนที่มีรายได้ต่ำกว่าวันละ 100 บาท

นักเรียนยากจนทั่วประเทศ มีจำนวนกว่า 115,203 คน ในระดับประถมและมัธยมศึกษาตอนต้น คิดเป็นร้อยละ 2.3 ของนักเรียนทั้งหมดในระดับประถมและมัธยมศึกษาตอนต้น

ผลดังกล่าวคำนวณจากแบบคัดกรองที่เสนอโดย ชัยยุทธ ปัญญสวัสดิ์สุทธิ์ และคณะ โดยพิจารณาจากเกณฑ์รายได้ครัวเรือนไม่เกิน 3,000 บาท และเงื่อนไข 4 ด้าน ได้แก่

-ภาระพึ่งพิงของครอบครัว

-สภาพที่อยู่อาศัย

-การถือครองยานพาหนะ

-เป็นเกษตรกรที่มีที่ดินทำกินไม่เกิน 1 ไร่

#ข้อเท็จจริง 3: การศึกษาเป็นทั้งโอกาสและภาระของครอบครัวยากจน

หากใช้เกณฑ์เด็กยากจนที่มาจากครอบครัวซึ่งมีรายได้เฉลี่ยไม่ถึง 3,000 บาทต่อเดือน หรือ 36,000 บาทต่อปี ครอบครัวยากจนจะต้องแบกรับรายจ่ายทางการศึกษาคิดเป็นร้อยละ 22 ของรายได้ทั้งหมด มากกว่าครัวเรือนร่ำรวยถึง 4 เท่า

*อ้างอิงจากข้อมูลบัญชีรายจ่ายการศึกษาแห่งชาติ ในงานสัมมนา ‘ก้าวต่อไปของการช่วยเหลือนักเรียนยากจนพิเศษ’ เมื่อเดือนพฤศจิกายน 2562

#ข้อเท็จจริง 4: การศึกษาไทยไม่ได้ฟรีทั้งหมด

แม้ประเทศไทย นักเรียนชั้นประถมศึกษามีค่าใช้จ่ายเฉลี่ย 3,267 บาทต่อคนต่อปี ขณะที่ค่าใช้จ่ายของนักเรียนมัธยมศึกษาตอนต้นมีจำนวนมากกว่าเกือบสองเท่า คือ 6,378 บาทต่อคนต่อปี 

*อ้างอิงจากข้อมูลจากสำนักงานสถิติแห่งชาติ ซึ่งสำรวจครัวเรือนที่มีบุตรหลานกำลังศึกษาในโรงเรียนรัฐจำนวน 8.2 ล้านครัวเรือนเมื่อปี พ.ศ. 2558

ค่าเดินทางและค่าเครื่องแบบเป็นภาระมากกว่าที่คิด

ครัวเรือนยากจนมีภาระค่าเดินทางไปกลับโรงเรียนมากกว่า 1 ใน 3 ของค่าใช้จ่ายทางการศึกษาทั้งหมด 

เมื่อรวมกับค่าเครื่องแบบจะคิดเป็นสัดส่วนเกินร้อยละ 60 ของค่าใช้จ่ายทางการศึกษาทั้งหมด

*อ้างอิงจากข้อมูลจากสำนักงานสถิติแห่งชาติ ซึ่งสำรวจครัวเรือนที่มีบุตรหลานกำลังศึกษาในโรงเรียนรัฐจำนวน 8.2 ล้านครัวเรือนเมื่อปี พ.ศ. 2558

ค่าใช้จ่ายด้านการศึกษามีแนวโน้มเพิ่มขึ้นทุกปี

ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2554 เป็นต้นมา โดยในปี พ.ศ. 2558 ครัวเรือนมีค่าใช้จ่ายเฉลี่ยทุกระดับการศึกษาเท่ากับ 6,881 บาทต่อคนต่อปี เพิ่มขึ้นจากปี พ.ศ. 2554 ถึงร้อยละ 44 

อ้างอิงจากข้อมูลจากสำนักงานสถิติแห่งชาติ ซึ่งสำรวจครัวเรือนที่มีบุตรหลานกำลังศึกษาในโรงเรียนรัฐจำนวน 8.2 ล้านครัวเรือนเมื่อปี พ.ศ. 2558

เมืองหลวงอย่างกรุงเทพมหานครถือเป็นพื้นที่ที่มีค่าใช้จ่ายด้านการศึกษาสูงที่สุดเมื่อเทียบกับทุกภูมิภาค

*อ้างอิงจากข้อมูลจากสำนักงานสถิติแห่งชาติ ซึ่งสำรวจครัวเรือนที่มีบุตรหลานกำลังศึกษาในโรงเรียนรัฐจำนวน 8.2 ล้านครัวเรือนเมื่อปี พ.ศ. 2558

แนวทางการให้เงินอุดหนุนจากโครงการพัฒนาระบบสารสนเทศเพื่อหลักประกันโอกาสทางการเรียนรู้

ชัยยุทธ ปัญญสวัสดิ์สุทธิ์ และคณะ แบ่งออกเป็น 2 ระดับ ได้แก่

– อัตราเงินอุดหนุนขั้นสูง — มอบค่าเล่าเรียนหรือค่าบำรุงการศึกษา ค่าเครื่องแบบ ค่าหนังสือ อุปกรณ์การเรียนต่างๆ ค่าเดินทางไปเรียน และค่าอาหารเช้าหรือกลางวัน

นักเรียนประถม 4,092 บาทต่อปี

นักเรียนมัธยมศึกษาตอนต้น 7,974 บาทต่อปี

-อัตราเงินอุดหนุนขั้นต่ำ — ค่าเดินทางไปเรียน และค่าอาหารเช้าหรือกลางวัน  

นักเรียนประถม 2,701 บาทต่อปี

นักเรียนมัธยมศึกษาตอนต้น 5,620 บาทต่อปี

จากแนวทางการให้เงินอุดหนุนดังกล่าว รวมแล้วรัฐจะใช้เงินเริ่มต้นที่ 563 ล้านบาท เมื่อใช้อัตราอุดหนุนขั้นสูง และ 380 ล้านบาท สำหรับอัตราอุดหนุนขั้นต่ำ

The post การศึกษาโลกสะท้อนไทย ความเหลื่อมล้ำที่ยังไม่หายไป first appeared on กสศ..

จากข้อมูลบัญชีรายจ่ายการศึกษาแห่งชาติ ซึ่งจัดทำโดยกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) พบว่า เด็กนักเรียนที่มาจากครอบครัวยากจน ครอบครัวมีรายได้เฉลี่ยไม่ถึง 3,000 บาทต่อเดือน หรือไม่ถึง 36,000 บาทต่อปี ซึ่งครอบครัวเหล่านี้ต้องแบกรับรายจ่ายทางการศึกษาคิดเป็น 22% ของรายได้ทั้งหมด ขณะที่ครัวเรือนที่มีฐานะร่ำรวยรับภาระทางการศึกษาคิดเป็นเพียง 6% ของรายได้ พูดให้ถึงที่สุดแล้ว ครัวเรือนยากจนต้องรับภาระทางการศึกษามากกว่าครัวเรือนที่ร่ำรวยถึง 4 เท่า

สถานการณ์เช่นนี้ทำให้ในแต่ละปีกลุ่มเด็กจากครัวเรือนที่ยากจน มีแนวโน้มต้องออกจากโรงเรียนกลางคันหรือหลุดจากระบบการศึกษาเฉลี่ยปีละกว่า 670,000 คน

ที่ผ่านมา ประเทศไทยมีงบประมาณสำหรับช่วยเหลือนักเรียนยากจนที่เรียกว่า ‘เงินอุดหนุนปัจจัยพื้นฐานนักเรียนยากจน’ ในสถานศึกษาสังกัดสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) และสังกัดองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) ที่จัดสรรความช่วยเหลือแบบเท่ากันทุกคน

แต่คำว่า ‘เท่ากันทุกคน’ (Universal) อาจไม่ได้ก่อให้เกิดผลลัพธ์ที่เท่าเทียมและแก้ปัญหาได้ตรงจุดเสมอไป ในระยะหลังนักวิชาการเริ่มหันมาให้ความสำคัญกับการแก้ปัญหาแบบเฉพาะกลุ่ม (Targeting) มากขึ้น เพราะในความเป็นจริงแล้ว นักเรียนแต่ละคนมีปัญหาและมีความต้องการเฉพาะบุคคลที่แตกต่างกัน อีกทั้งข้อจำกัดทางงบประมาณก็เป็นแรงกดดันที่สำคัญ

ด้วยเล็งเห็นถึงปัญหาดังกล่าว กสศ. ร่วมกับ สพฐ. มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และมหาวิทยาลัยนเรศวร ทำการวิจัยเชิงนโยบาย เพื่อปรับปรุงประสิทธิภาพการจัดสรรงบประมาณให้เป็นไปตามอุปสงค์ (Demand-size financing) ตรงตามความต้องการของนักเรียนเป็นรายบุคคล โดยเริ่มก้าวแรกที่โรงเรียนในสังกัดสพฐ. และกำลังขยายผลไปสู่สถานศึกษาสังกัดองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น โรงเรียนสังกัดตำรวจตระเวนชายแดน และโรงเรียนในสังกัดอื่นๆ

ในงานสัมมนา ‘ก้าวต่อไปของการช่วยเหลือนักเรียนยากจนพิเศษ’ เมื่อปลายเดือนพฤศจิกายนที่ผ่านมา คณะผู้วิจัยได้นำเสนอองค์ความรู้เบื้องต้นว่าด้วยวิธีการคัดกรองนักเรียนยากจน และร่วมพูดคุยเพื่อหาทางออกในการช่วยเหลือนักเรียนยากจนพิเศษต่อไป

กระบวนการคัดกรองเด็กยากจนพิเศษ ด้วยวิธีวัดรายได้โดยอ้อม (PMT) – ชัยยุทธ ปัญญสวัสดิ์สุทธิ์

รศ.ดร.ชัยยุทธ ปัญญสวัสดิ์สุทธิ์ หัวหน้าโครงการวิจัยเล่าว่า ที่ผ่านมาสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) ได้เข้าไปมีบทบาทในการดำเนินการแก้ไขปัญหาความเหลื่อมล้ำมาอย่างต่อเนื่อง โดยมีนโยบายที่โดดเด่น เช่น การมีโครงการเรียนฟรี 15 ปี ซึ่งมอบให้เด็กนักเรียนโดยไม่จำกัดเพศและเชื้อชาติ ซึ่งถือว่าเป็นนโยบายที่ก้าวหน้าพอสมควร

นอกจากนี้ สพฐ. ยังมองเห็นด้วยว่า แม้จะมีโครงการเรียนฟรี แต่ยังมีเด็กกลุ่มหนึ่งต้องตกอยู่หางแถว และหลุดออกไปจากระบบการศึกษา นั่นคือกลุ่ม ‘เด็กยากจน’ สพฐ. จึงมีความพยายามช่วยเหลือกลุ่มนักเรียนยากจนขนาดใหญ่ โดยจัดสรรงบประมาณปัจจัยพื้นฐานสำหรับนักเรียนยากจนที่นอกเหนือไปจากการเรียนฟรี เช่น สนับสนุนค่าเสื้อผ้า ค่าอุปกรณ์ หรือการเข้าถึงเทคโนโลยีต่างๆ

“สพฐ. ถือเป็นหน่วยงานที่ใช้เทคโนโลยีสารสนเทศในการดำเนินงานมาได้ในระดับหนึ่ง เพราะมีระบบฐานข้อมูล (Database) ที่เก็บรวบรวมข้อมูลนักเรียน และให้คุณครูแต่ละท่านสามารถแจ้งข้อมูลกลับเข้ามายังระบบได้ว่า ในระบบโรงเรียนที่คุณครูแต่ละท่านดูแลอยู่ มีนักเรียนกี่คนที่น่าจะเข้าข่ายความยากจนและควรได้รับความช่วยเหลือจากรัฐ”

ชัยยุทธอธิบายต่อว่า เมื่อ สพฐ. ได้ข้อมูลของนักเรียนมาแล้ว ก็จะนำไปสู่ขั้นตอนการเจรจาเรื่องงบประมาณกับสำนักงบประมาณ อย่างไรก็ตาม กระบวนการนี้ก็ยังมีปัญหาอยู่ เช่น บางครั้งงบประมาณที่ได้มาก็ไม่เพียงพอ ส่วนตัวโรงเรียนเองก็ไม่มีกลไกที่จะแยกว่าเด็กนักเรียนคนไหนมีฐานะยากจนกว่ากัน ปัญหานี้กลายมาเป็นโจทย์วิจัยของโครงการ นั่นคือ เราจะหาวิธีคัดกรองเด็กที่มีความยากจนพิเศษออกมาได้อย่างไร ซึ่งโครงนี้เสนอให้นำการประเมินรายได้โดยอ้อม (Proxy Means Test: PMT) มาใช้

“แต่เดิมรายได้ที่ สพฐ. ใช้วัดความยากจนของเด็กคือรายได้ของผู้ปกครอง ซึ่งรวมกันแล้วจะไม่ต้องเกิน 40,000 บาทต่อปี แต่ปัญหาคือ เมื่อเราเริ่มสอบถามรายได้ของผู้ปกครอง เราพบว่าเด็กส่วนใหญ่ คือเกิน 20-30% ไม่ได้อยู่กับพ่อแม่ แต่มีทั้งที่อยู่กับตายาย อยู่ที่วัด หรืออยู่ที่มูลนิธิก็มี ทำให้การถามรายได้ของผู้ปกครองกลายเป็นปัญหาในตัวเอง”

อีกปัญหาหนึ่งที่คณะทำงานพบคือ คำถามเรื่องรายได้เป็นคำถามที่ค่อนข้างตอบยาก เพราะบางครัวเรือนทำงานเฉพาะในช่วงฤดูเก็บเกี่ยวหรือประกอบอาชีพรับจ้าง ดังนั้น ถ้าไม่ใช่ช่วงฤดูเก็บเกี่ยวก็อาจจะต้องไปทำงานอย่างอื่นแทน หรืออาชีพบางอาชีพก็มีความไม่แน่นอน บางปีมีรายได้มาก บางปีก็มีรายได้ไม่มากเท่าที่ควร ซึ่งเป็นอีกหนึ่งความยากในการประเมินรายได้

เมื่อเจอปัญหาเช่นนี้ จึงมีความพยายามในการสร้างเครื่องมือขึ้นมาตัวหนึ่ง คือแทนที่จะใช้การถามรายได้ตรงๆ ก็เปลี่ยนมาเป็นการประเมินมิติที่หลากหลายของครัวเรือนแทน โดยชัยยุทธอธิบายว่า การประเมินจะเริ่มต้นจากงานของกองทุนเพื่อเด็กแห่งสหประชาชาติ (UNICEF) หรือโครงการเด็กแรกเกิดที่พัฒนาขึ้นมาให้กับกระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ (พม.) คือเริ่มจากการดูที่เส้นความยากจน (Poverty line)

“สมมติว่าเรากำหนดตัวเลขไว้ที่ 3,000 บาทต่อเดือน ต่อคน ต่อครอบครัว ในกรณีที่คุณมีรายได้ต่ำกว่านี้ และยังเข้าเงื่อนไขบางอย่าง เช่น มีคนว่างงาน มีผู้สูงอายุหรือผู้พิการในครอบครัว คุณก็อาจจัดอยู่ในข่ายที่เราคิดว่าต้องได้รับความช่วยเหลือ”

“อีกปัจจัยหนึ่งคือ การประเมินทรัพย์สิน ดูว่าคุณมีทรัพย์สินมากน้อยขนาดไหน ถ้าคุณเป็นผู้ประกอบการด้านการเกษตร แต่มีที่ดินเพื่อการเกษตรน้อย ก็มีแนวโน้มว่าจะมีรายได้น้อย รวมถึงดูว่าคุณมีทรัพย์สินที่เป็นสินค้าคงทนหรือไม่ หรืออยู่ในสภาพแวดล้อมที่มั่นคง ปลอดภัยพอไหม ตรงนี้โกหกยากนะครับ ถ้าเราไปเยี่ยมบ้านของนักเรียนก็จะเห็นสภาพความเป็นจริงเลย” ชัยยุทธอธิบาย พร้อมทั้งเสริมว่า ในอนาคต อาจจะเพิ่มปัจจัยเรื่องการเข้าถึงไฟฟ้าและน้ำดื่มสะอาดด้วย

เมื่อได้ข้อมูลที่ต้องการมาแล้ว ขั้นตอนต่อไปคือการนำข้อมูลมาเข้าเครื่องมือทางสถิติ เพื่อหาความสัมพันธ์ระหว่างค่าต่างๆ ที่จะโยงกับเรื่องรายได้ โดยตัวแปรแต่ละตัวจะสะท้อนว่า เจ้าของข้อมูลนั้นมีรายได้มากน้อยขนาดไหน

อย่างไรก็ตาม ชัยยุทธชี้ให้เห็นว่า การออกแบบทั้งกระบวนการเป็นสิ่งที่สำคัญมาก เพราะโดยทั่วไปแล้ว กลุ่มคนยากจนหรือยากไร้จะมีต้นทุนสูงกว่ากลุ่มอื่นในการเข้าถึงบริการของภาครัฐ และอาจอยู่ในที่ๆ หาตัวได้ลำบาก คณะทำงานจึงต้องหาวิธีที่จะนำกลุ่มคนเหล่านี้มาเข้าสู่กระบวนการให้ได้ แต่ในกรณีของเด็กนักเรียน อาจโชคดีหน่อยตรงที่ข้อมูลและตัวเด็กอยู่ที่โรงเรียนอยู่แล้ว

“สพฐ. มีโครงการที่ให้คุณครูไปเยี่ยมบ้านนักเรียน ซึ่งจะทำให้คุณครูเห็นสภาพความเป็นจริงของเด็กเวลาอยู่ที่บ้าน สมมติเจอเด็กที่มาเรียนในสภาพไม่พร้อม ไม่ได้กินข้าวเช้า เวลาไปที่บ้านก็อาจจะเห็นว่า เด็กไม่ได้กินข้าวเช้า เพราะพ่อแม่ต้องรีบไปทำมาหากิน เลยจำเป็นต้องให้ลูกหาข้าวกินเอง แบบนี้ก็มีเยอะ ตรงนี้โรงเรียนอาจช่วยได้ เช่น อาจจัดให้มีการกินข้าวเที่ยงเร็วขึ้น”

“ทีนี้ เวลาคุณครูไปเยี่ยมบ้าน จะมีการทำแบบสอบถามเกี่ยวกับรายได้และตัวชี้วัดนิดหน่อย อีกเรื่องหนึ่งที่เราพบคือ เราพยายามบอกให้ครูถ่ายรูปบ้านทั้งด้านนอกและด้านในมาด้วย แต่เราก็กังวลอยู่เหมือนกันว่า ครูอาจจะไม่อยากถ่าย หรือผู้ปกครองอาจจะอาย บางทีครูก็จะต้องเป็นคนบันทึกเอง ซึ่งเราก็อยากลดภาระของครูตรงนี้ โดยให้มีกระบวนการที่เจ้าหน้าที่ของรัฐบางส่วนเข้ามาช่วยยืนยันว่าข้อมูลที่ได้มาเป็นข้อมูลจริง”

ในช่วงเริ่มต้นของโครงการ คณะทำงานอาจใช้วิธีอื่นควบคู่ไปกับเครื่องมือที่ถูกพัฒนาขึ้นมาด้วย เช่น ใช้การสอบถามรายได้ หรือใช้เครื่องมือของสพฐ. ที่ตีค่าออกมาเป็นคะแนน 100 (ยากจนมาก) – 0 (ยากจนน้อย) และนำมาระบุเป็นเกณฑ์ความยากจนพิเศษของกองทุนอีกทีหนึ่ง

สุดท้าย เมื่อได้ข้อมูลทั้งหมดออกมาแล้ว กสศ. จึงจะประเมินและประกาศรายชื่อที่ผ่านเกณฑ์การคัดกรอง และทำการจัดสรรเงินต่อไป ทั้งนี้ ชัยยุทธเสริมว่า ชุมชนหรือคณะกรรมการสถานศึกษาควรจะเข้ามามีบทบาทในการดูแล และให้ความคิดเห็นเพิ่มเติมด้วย เพื่อไม่ให้เด็กคนไหนถูกลืมไว้ข้างหลัง

การคัดกรองทำให้การช่วยเหลือมีประสิทธิภาพที่สุด ภายใต้งบประมาณที่จำกัด – ชญานี ชวะโนทย์

ต่อจากกระบวนการในการคัดกรอง ผศ.ดร.ชญานี ชวะโนทย์ คณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ได้นำเสนอผลการคัดกรองของภาคเรียนที่ 1 ปีการศึกษา 2562 โดยชญานีเริ่มต้นด้วยการอธิบายว่า นอกจากการคัดกรองในกลุ่มโรงเรียนสังกัด สพฐ. แล้ว จะมีการรวมเด็กที่เข้ามาใหม่ คือระดับชั้นป.1 ป.4 และม.1 รวมถึงกลุ่มที่เป็นชั้นเคลื่อน (ป.2-3 และ ป.5-6) ที่อาจตกหล่นจากการคัดกรองในปีก่อนเข้ามาสู่ระบบการคัดกรองด้วย รวมถึงกลุ่มองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.) จาก 10 จังหวัดนำร่อง และกลุ่มโรงเรียนสังกัดตำรวจตระเวนชายแดน (ตชด.) ที่จะเข้ามาร่วมด้วย ตั้งแต่ระดับอนุบาลจนถึงชั้นมัธยมศึกษาตอนปลาย

สำหรับเกณฑ์การคัดกรอง จะประกอบด้วยเรื่องรายได้ คือถ้ารายได้เกิน 3,000 บาท จะถือว่าเป็นกลุ่มรายได้เกิน แต่ถ้ารายได้น้อยกว่า 3,000 บาท จะถูกจัดกลุ่มแยกย่อยออกเป็นกลุ่มยากจนน้อย ยากจน และยากจนพิเศษ ซึ่งกลุ่มหลังจะเป็นกลุ่มที่กองทุนได้เพิ่มตัวเงินช่วยเหลือให้ และโรงเรียนในแต่ละสังกัดก็จะเปรียบเทียบแยกกันด้วย

ชญานียอมรับว่า หากเป็นไปได้ ก็อยากจะให้ความช่วยเหลือกับทุกคนที่มีรายได้น้อยกว่า 3,000 บาท แต่ด้วยข้อจำกัดเรื่องงบประมาณทำให้ต้องมีการคัดกรองอีกทีหนึ่ง ซึ่งการคัดกรองจะใช้การวัดรายได้โดยอ้อม (PMT) ซึ่งดูจากเกณฑ์ต่างๆ ที่น่าจะมีผลในการประเมินตัวรายได้ แล้วคำนวณออกมาเป็นคะแนนความยากจน ซึ่งจะเชื่อมกับตัวรายได้อีกที

ในเบื้องต้น ทางคณะทำงานจะใช้รายได้ที่ได้มาจากการรายงานในครัวเรือนก่อน ซึ่งขึ้นอยู่กับตัวผู้ปกครองหรือครูด้วยว่าจะให้ข้อมูลที่ถูกต้องมากน้อยแค่ไหน จากนั้นจึงนำข้อมูลมาประมาณการ และแบ่งนักเรียนออกเป็น 4 กลุ่ม ซึ่งผลปรากฏว่ามีการประมาณการคลาดเคลื่อน 2 กลุ่ม คือกลุ่ม exclusion error (กลุ่มที่ PMT บอกว่าไม่จน แต่รายได้ครัวเรือนระบุว่าจน) คิดเป็นประมาณ 33% และ inclusion error (กลุ่มที่ PMT บอกว่าจน แต่รายได้ครัวเรือนระบุว่าไม่จน) ประมาณ 38%

ในตอนท้าย ชญานีสรุปสิ่งที่คณะทำงานค้นพบคือ คะแนนความยากจนที่คำนวณจากเกณฑ์หลายๆ เกณฑ์นั้น ไปในทิศทางเดียวกับรายได้เฉลี่ยต่อคนต่อหัว และกลุ่มที่ได้คะแนนความยากจนค่อนข้างมากที่สุดคือ กลุ่มนักเรียน ตชด. ขณะที่ในภาพรวม ถ้านับจำนวนตั้งแต่ปีที่แล้วมาจนถึงปีนี้ ทางคณะทำงานคัดเด็กยากจนมาได้ทั้งหมดประมาณเกือบ 1,700,000 คน และเป็นเด็กยากจนพิเศษจำนวน 700,000 คน

การมีส่วนร่วมคือหนึ่งในหัวใจสำคัญในการคัดกรองเด็กยากจน – ธร ปีติดล

“กสศ. เป็นหน่วยงานที่อาจจะไม่ได้ลงทุนเยอะ เพราะมีพาร์ทเนอร์ที่สำคัญคือโรงเรียน กสศ. จึงมีหน้าที่นำสิ่งที่โรงเรียนทำอยู่แล้วมาประยุกต์ใช้ให้เกิดประโยชน์กับกระบวนการคัดกรองของตน ส่วนครูก็มีหน้าที่นำโครงการของ กสศ. ไปปฏิบัติในพื้นที่ เช่น กระบวนการเยี่ยมบ้านนักเรียน ก็เป็นกระบวนการที่ถูกดึงมาเพื่อช่วยในส่วนของการเก็บข้อมูล”

ผศ.ดร.ธร ปีติดล คณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เริ่มต้นอธิบายในมิติการดำเนินการเกี่ยวกับการมีส่วนร่วมและการรับรองผลการคัดกรอง โดยชี้ให้เห็นว่า แม้โรงเรียนจะมีส่วนช่วย กสศ. ได้มาก แต่ตัวโรงเรียนเองก็สร้างความท้าทายให้ กสศ. ได้เช่นกัน เพราะศักยภาพในการทำงานของ กสศ. โดยเฉพาะในเรื่องการคัดกรองนักเรียน อิงอยู่กับศักยภาพการทำงานของโรงเรียน จึงนำไปสู่คำถามสำคัญคือ ถ้าอยากให้โรงเรียนกับ กสศ. ทำงานร่วมกันได้อย่างมีประสิทธิภาพ จะต้องทำอย่างไรบ้าง

“ต้องบอกก่อนว่า กสศ. สามารถเริ่มทำได้หลายอย่างนะครับ ไม่ว่าจะให้แรงจูงใจกับโรงเรียนหรือกับครู และหนึ่งอย่างที่ กสศ. สามารถทำได้คือ การนำกระบวนการมีส่วนร่วมเข้ามาช่วยในการทำงานของโรงเรียน ซึ่ง กสศ. ก็สามารถนำกระบวนการดังกล่าวมาช่วยพัฒนาการทำงานของตัวเองให้ดีขึ้นได้เช่นกัน”

ธรยกตัวอย่างโครงการในระดับสากลอย่างโครงการจัดสรรเงินอุดหนุนแบบมีเงื่อนไข (Conditional Cash Transfer) ที่เม็กซิโก หรือกระบวนการคัดกรองคนยากจนในอินโดนีเซีย ที่นำเอาการมีส่วนร่วมของชุมชนเข้ามาร่วมรับทราบและรับรองผล รวมถึงให้ความเห็นเพิ่มเติมเกี่ยวกับประเด็นที่อาจตกหล่นไปในการคัดกรองด้วย

ธรเห็นว่า โมเดลในการสร้างการมีส่วนร่วมของ กสศ. เป็นโมเดลที่น่าสนใจ โดย กสศ. ได้ดึงคณะกรรมการสถานศึกษาส่วนหนึ่งเข้ามา เพื่อสร้างการมีส่วนร่วมกับโรงเรียน โดยตัวแทนที่เข้าร่วมจะประกอบด้วยประธาน ผู้แทนชุมชน ผู้แทนผู้ปกครอง ผู้อำนวยการ และตัวแทนครู ซึ่งทั้ง 5 คนนี้มีหน้าที่รับรองผลการคัดกรองที่ได้หลังกระบวนการเก็บข้อมูลเข้าสู่ระบบเสร็จสิ้น และยังมีหน้าที่รับรองรายชื่อนักเรียนที่จะได้รับทุนสนับสนุนอีกด้วย

นอกจากทำการรับรองผลและรายชื่อนักเรียนแล้ว ธรยังชี้ให้เห็นประโยชน์ของการที่กรรมการสถานศึกษาเข้ามามีส่วนร่วม กล่าวคือ กรรมการเหล่านี้เป็นคนในพื้นที่ จึงอาจมีข้อมูลอื่นที่นำมาเสริมกับการคัดกรองได้ และจะช่วยตรวจสอบผลว่า ข้อมูลที่ได้มาถูกต้องหรือไม่ ซึ่งจะทำให้ครูหรือผู้ที่ทำงานเก็บข้อมูล มีแนวโน้มจะทำงานได้รัดกุมมากขึ้นเมื่อมีคนตรวจสอบ สุดท้ายคือการมีส่วนร่วมยังช่วยสร้างการยอมรับในพื้นที่ด้วย เพราะถ้าผู้ปกครองทราบว่ามีตัวแทนมาร่วมตรวจสอบผลลัพธ์ ก็จะมองว่าผลที่ออกมาเป็นที่ยอมรับได้ในระดับหนึ่ง

อย่างไรก็ตาม ธรชี้ให้เห็นถึงความท้าทายสำคัญของโมเดลนี้เช่นกันว่า แม้การนำสิ่งที่มีอยู่แล้วในโรงเรียนมาใช้มีข้อดี แต่ขณะเดียวกันก็มีความท้าทายอย่างมาก เพราะการมีส่วนร่วมที่เกิดขึ้นผ่านกรรมการสถานศึกษา ย่อมถูกจำกัดด้วยศักยภาพของกรรมการสถานศึกษาเอง

“ปกติแล้ว โรงเรียนจะจำกัดหน้าที่ของกรรมการสถานศึกษาอยู่บางประการ คือในภาพใหญ่ โรงเรียนส่วนมากมักจะนำกรรมการเข้ามาใช้ในการระดมทุนทำกิจกรรมมากกว่า แต่ถ้าเป็นด้านการปฏิบัติงานของครู กรรมการสถานศึกษาก็ยังมีส่วนร่วมได้น้อยอยู่”

“ภาพใหญ่นี้จะส่งผลมาถึงการมีส่วนร่วมในขั้นตอนการรับรองเหมือนกัน คือพอกรรมการเข้ามามีส่วนร่วมแล้ว โรงเรียนก็จะมองเหมือนกับว่า นี่เป็นเรื่องการปฏิบัติงานของโรงเรียน จึงอาจไม่ได้ให้ความสำคัญกับเรื่องนี้เท่าไหร่นัก ขณะที่ตัวกรรมการเองก็ถูกออกแบบมาเพื่อให้ช่วยทำกิจกรรมหรือระดมทุน กรรมการจึงมักเป็นกลุ่มคนที่มีเงิน หรือมีตำแหน่งใหญ่ ซึ่งก็มีเวลาน้อยอยู่แล้ว ทำให้เข้ามาช่วยในกระบวนการได้น้อยด้วย”

นอกจากนี้ โรงเรียนแต่ละโรงเรียนอาจเจอข้อจำกัดไม่เหมือนกัน กล่าวคือ คนทั่วไปมักคิดว่า กรรมการสถานศึกษาหรือคนในชุมชนที่จะเข้ามาช่วยพัฒนาตัวคัดกรอง จะต้องเป็นคนที่รู้หรือมีข้อมูลในระดับหนึ่ง แต่ในความเป็นจริงแล้ว โรงเรียนมีหลายรูปแบบ และประกอบไปด้วยเด็กที่มีภูมิหลังที่หลากหลาย ทำให้กรรมการอาจไม่ทราบข้อมูลทั้งหมดว่า นักเรียนคนใดบ้างที่มีฐานะยากจน และอีกข้อที่สำคัญคือ กรรมการสถานศึกษาอาจเน้นช่วยเหลือเครือข่ายของคนที่ตนเองรู้จักหรือใกล้ชิดก่อน

แต่ใช่ว่าเรื่องดังกล่าวจะเป็นอุปสรรคไปเสียหมด ธรเสนอว่า กสศ. สามารถนำความท้าทายเหล่านี้มาเป็นโจทย์ในอนาคตได้ หรือแม้แต่คิดไปถึงโจทย์ที่ใหญ่กว่า คือจะทำอย่างไรให้โรงเรียนเข้ามาเป็นพาร์ทเนอร์ในการช่วยออกแบบการทำงานของตนให้ดีขึ้น หรือจะออกแบบแรงจูงใจให้กับโรงเรียน ครู รวมไปถึงกรรมการสถานศึกษาเข้ามาช่วยทำงานได้อย่างไร

“สิ่งที่เราทำได้อย่างแน่นอนคือ การนำกรรมการสถานศึกษามาช่วยในการตรวจสอบกระบวนการ รวมถึงเข้ามาช่วยสร้างแรงจูงใจให้กับครูที่กำลังทำโครงการนี้อยู่ ตรงนี้เป็นส่วนที่คณะกรรมการสามารถเข้ามามีส่วนร่วมได้ตั้งแต่แรกเริ่ม และน่าจะช่วยให้โครงการนี้เกิดผลดีมากขึ้น”

“ระบบที่ออกแบบมาค่อนข้างดีอยู่แล้ว แต่คำถามคือ จะทำอย่างไรให้คนที่นำไปปฏิบัติสามารถปฏิบัติได้อย่างดีด้วย ซึ่งนี่จะเป็นอีกด้านที่มีความท้าทายมากทีเดียว” ธรปิดท้าย

The post หากันให้เจอ: การคัดกรองเด็กยากจนพิเศษเพื่อลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา first appeared on กสศ..